وَحَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مِسْمَارٍ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى، بْنِ أَبِي كَثِيرٍ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ انْطَلَقَ أَبِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَأَحْرَمَ أَصْحَابُهُ وَلَمْ يُحْرِمْ وَحُدِّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَدُوًّا بِغَيْقَةَ فَانْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَبَيْنَمَا أَنَا مَعَ أَصْحَابِهِ يَضْحَكُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ إِذْ نَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا بِحِمَارِ وَحْشٍ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ فَطَعَنْتُهُ فَأَثْبَتُّهُ فَاسْتَعَنْتُهُمْ فَأَبَوْا أَنْ يُعِينُونِي فَأَكَلْنَا مِنْ لَحْمِهِ وَخَشِينَا أَنْ نُقْتَطَعَ فَانْطَلَقْتُ أَطْلُبُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُرَفِّعُ فَرَسِي شَأْوًا وَأَسِيرُ شَأْوًا فَلَقِيتُ رَجُلاً مِنْ بَنِي غِفَارٍ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَقُلْتُ أَيْنَ لَقِيتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ تَرَكْتُهُ بِتِعْهِنَ وَهُوَ قَائِلٌ السُّقْيَا فَلَحِقْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَصْحَابَكَ يَقْرَءُونَ عَلَيْكَ السَّلاَمَ وَرَحْمَةَ اللَّهِ وَإِنَّهُمْ قَدْ خَشُوا أَنْ يُقْتَطَعُوا دُونَكَ انْتَظِرْهُمْ . فَانْتَظَرَهُمْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَدْتُ وَمَعِي مِنْهُ فَاضِلَةٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْقَوْمِ " كُلُوا " . وَهُمْ مُحْرِمُونَ .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Otam Hudaybiya yili Rasululloh ﷺ bilan birga yoʻlga chiqdi. Sheriklari ehromga kirdilar, u esa ehromga kirmadi. Rasululloh ﷺ ga Gʻayqada dushman borligi haqida xabar berildi. Shunda Rasululloh ﷺ (oldinga) yoʻlga chiqdilar. (Abu Qatoda) dedi: Men u zotning sheriklari bilan birga edim, ular bir-birlariga (qarab) kulishar edi. Shu payt qarasam, men bir yovvoyi eshakka roʻpara boʻldim. Unga hamla qilib, uni nayza bilan urib (yiqitib) oldim. Ulardan yordam soʻradim, ammo ular menga yordam berishdan bosh tortdilar. Soʻng uning goʻshtidan yedik. Biz (Rasululloh ﷺ dan) ajralib qolishdan qoʻrqdik. Shunda men Rasululloh ﷺ ni izlab yoʻlga tushdim — goh otimni choptirar, goh sokin yurar edim. Tun yarmida Banu Gʻifordan boʻlgan bir kishiga roʻpara boʻldim. «Rasululloh ﷺ ga qayerda roʻpara boʻlding?» dedim. U: «Men u zotni Tiʼhanda qoldirdim, u zot Suqyoda peshin (qaylula) qilmoqchi edilar», dedi. Shunda men u zotga yetib olib: «Yo Rasululloh! Sheriklaringiz sizga Allohning salomi va rahmatini yoʻllamoqdalar. Ular siz bilan oʻrtalaringizdan (dushman) ajratib qoʻyishidan qoʻrqdilar. Ularni kutib turing», dedim. Shunda u zot ularni kutib turdilar. Men: «Yo Rasululloh! Men ov qildim, oldimda undan ortgani bor», dedim. Shunda Nabiy ﷺ jamoaga: «Yenglar», dedilar. Holbuki ular ehromda edilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Отам Ҳудайбия йили Расулуллоҳ ﷺ билан бирга йўлга чиқди. Шериклари эҳромга кирдилар, у эса эҳромга кирмади. Расулуллоҳ ﷺ га Ғайқада душман борлиги ҳақида хабар берилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ (олдинга) йўлга чиқдилар. (Абу Қатода) деди: Мен у зотнинг шериклари билан бирга эдим, улар бир-бирларига (қараб) кулишар эди. Шу пайт қарасам, мен бир ёввойи эшакка рўпара бўлдим. Унга ҳамла қилиб, уни найза билан уриб (йиқитиб) олдим. Улардан ёрдам сўрадим, аммо улар менга ёрдам беришдан бош тортдилар. Сўнг унинг гўштидан едик. Биз (Расулуллоҳ ﷺ дан) ажралиб қолишдан қўрқдик. Шунда мен Расулуллоҳ ﷺ ни излаб йўлга тушдим — гоҳ отимни чоптирар, гоҳ сокин юрар эдим. Тун ярмида Бану Ғифордан бўлган бир кишига рўпара бўлдим. «Расулуллоҳ ﷺ га қаерда рўпара бўлдинг?» дедим. У: «Мен у зотни Тиъҳанда қолдирдим, у зот Суқёда пешин (қайлула) қилмоқчи эдилар», деди. Шунда мен у зотга етиб олиб: «Ё Расулуллоҳ! Шерикларингиз сизга Аллоҳнинг саломи ва раҳматини йўлламоқдалар. Улар сиз билан ўрталарингиздан (душман) ажратиб қўйишидан қўрқдилар. Уларни кутиб туринг», дедим. Шунда у зот уларни кутиб турдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен ов қилдим, олдимда ундан ортгани бор», дедим. Шунда Набий ﷺ жамоага: «Енглар», дедилар. Ҳолбуки улар эҳромда эдилар.
حَدَّثَنِي أَبُو كَامِلٍ الْجَحْدَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، - رضى الله عنه - قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجًّا وَخَرَجْنَا مَعَهُ - قَالَ - فَصَرَفَ مِنْ أَصْحَابِهِ فِيهِمْ أَبُو قَتَادَةَ فَقَالَ " خُذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ حَتَّى تَلْقَوْنِي " . قَالَ فَأَخَذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ . فَلَمَّا انْصَرَفُوا قِبَلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْرَمُوا كُلُّهُمْ إِلاَّ أَبَا قَتَادَةَ فَإِنَّهُ لَمْ يُحْرِمْ فَبَيْنَمَا هُمْ يَسِيرُونَ إِذْ رَأَوْا حُمُرَ وَحْشٍ فَحَمَلَ عَلَيْهَا أَبُو قَتَادَةَ فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا فَنَزَلُوا فَأَكَلُوا مِنْ لَحْمِهَا - قَالَ - فَقَالُوا أَكَلْنَا لَحْمًا وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ - قَالَ - فَحَمَلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِ الأَتَانِ فَلَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا أَحْرَمْنَا وَكَانَ أَبُو قَتَادَةَ لَمْ يُحْرِمْ فَرَأَيْنَا حُمُرَ وَحْشٍ فَحَمَلَ عَلَيْهَا أَبُو قَتَادَةَ فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا فَنَزَلْنَا فَأَكَلْنَا مِنْ لَحْمِهَا فَقُلْنَا نَأْكُلُ لَحْمَ صَيْدٍ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ . فَحَمَلْنَا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا . فَقَالَ " هَلْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَمَرَهُ أَوْ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَىْءٍ " . قَالَ قَالُوا لاَ . قَالَ " فَكُلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا " .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haj qilish uchun chiqdilar, biz ham u zot bilan birga chiqdik. (Abu Qatoda) dedi: U zot sheriklaridan — ular orasida Abu Qatoda ham bor edi — bir guruhni (boshqa yoʻlga) burdilar va: «Dengiz sohili boʻylab boringlar, toki menga (qaytib) roʻpara boʻlguningizcha», dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Shunda ular dengiz sohili boʻylab yoʻl oldilar. Ular Rasululloh ﷺ tomon (qaytib) burilganlarida, Abu Qatodadan boshqa hammalari ehromga kirdilar, u esa ehromga kirmagan edi. Ular yoʻl yurib ketayotganlarida, yovvoyi eshaklarni koʻrib qoldilar. Abu Qatoda ularga hamla qilib, ulardan bir urgʻochisini soʻyib oldi. Soʻng ular tushib, uning goʻshtidan yedilar. (Abu Qatoda) dedi: Ular: «Biz ehromda turib goʻsht yedik!» dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Soʻng ular urgʻochi eshak goʻshtidan qolganini olib (yoʻlga tushdilar). Rasululloh ﷺ ga yetib kelganlarida: «Yo Rasululloh! Biz ehromga kirgan edik, Abu Qatoda esa ehromga kirmagan edi. Biz yovvoyi eshaklarni koʻrdik, Abu Qatoda ularga hamla qilib, ulardan bir urgʻochisini soʻyib oldi. Biz tushib, uning goʻshtidan yedik va ‹Biz ehromda turib ov goʻshtini yeyapmiz!› dedik. Uning goʻshtidan qolganini esa olib keldik», dedilar. Shunda u zot: «Sizlardan kimdir unga (ovni) buyurganmi yoki bir narsa bilan ishora qilganmi?» dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uning goʻshtidan qolganini yenglar», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилиш учун чиқдилар, биз ҳам у зот билан бирга чиқдик. (Абу Қатода) деди: У зот шерикларидан — улар орасида Абу Қатода ҳам бор эди — бир гуруҳни (бошқа йўлга) бурдилар ва: «Денгиз соҳили бўйлаб боринглар, токи менга (қайтиб) рўпара бўлгунингизча», дедилар. (Абу Қатода) деди: Шунда улар денгиз соҳили бўйлаб йўл олдилар. Улар Расулуллоҳ ﷺ томон (қайтиб) бурилганларида, Абу Қатодадан бошқа ҳаммалари эҳромга кирдилар, у эса эҳромга кирмаган эди. Улар йўл юриб кетаётганларида, ёввойи эшакларни кўриб қолдилар. Абу Қатода уларга ҳамла қилиб, улардан бир урғочисини сўйиб олди. Сўнг улар тушиб, унинг гўштидан едилар. (Абу Қатода) деди: Улар: «Биз эҳромда туриб гўшт едик!» дедилар. (Абу Қатода) деди: Сўнг улар урғочи эшак гўштидан қолганини олиб (йўлга тушдилар). Расулуллоҳ ﷺ га етиб келганларида: «Ё Расулуллоҳ! Биз эҳромга кирган эдик, Абу Қатода эса эҳромга кирмаган эди. Биз ёввойи эшакларни кўрдик, Абу Қатода уларга ҳамла қилиб, улардан бир урғочисини сўйиб олди. Биз тушиб, унинг гўштидан едик ва ‹Биз эҳромда туриб ов гўштини еяпмиз!› дедик. Унинг гўштидан қолганини эса олиб келдик», дедилар. Шунда у зот: «Сизлардан кимдир унга (овни) буюрганми ёки бир нарса билан ишора қилганми?» дедилар. (Абу Қатода) деди: Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда унинг гўштидан қолганини енглар», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - وَهُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ - أَخْبَرَنِي يَحْيَى، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، - رضى الله عنه - أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ فَأَهَلُّوا بِعُمْرَةٍ غَيْرِي - قَالَ - فَاصْطَدْتُ حِمَارَ وَحْشٍ فَأَطْعَمْتُ أَصْحَابِي وَهُمْ مُحْرِمُونَ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْبَأْتُهُ أَنَّ عِنْدَنَا مِنْ لَحْمِهِ فَاضِلَةً . فَقَالَ " كُلُوهُ " وَهُمْ مُحْرِمُونَ .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ bilan birga Hudaybiya gʻazotida ishtirok etdi. (Abu Qatoda) dedi: Mendan boshqa hammalari umraga niyat qilib ehromga kirdilar. (U) dedi: Men yovvoyi eshak ovladim va ehromda boʻlgan sheriklarimga uni yedirdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ga kelib, oldimizda uning goʻshtidan ortgani borligini u zotga bildirdim. Shunda u zot: «Uni yenglar», dedilar. Holbuki ular ehromda edilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳудайбия ғазотида иштирок этди. (Абу Қатода) деди: Мендан бошқа ҳаммалари умрага ният қилиб эҳромга кирдилар. (У) деди: Мен ёввойи эшак овладим ва эҳромда бўлган шерикларимга уни едирдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ га келиб, олдимизда унинг гўштидан ортгани борлигини у зотга билдирдим. Шунда у зот: «Уни енглар», дедилар. Ҳолбуки улар эҳромда эдилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، - رضى الله عنه - أَنَّهُمْ خَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ مُحْرِمُونَ وَأَبُو قَتَادَةَ مُحِلٌّ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ فَقَالَ " هَلْ مَعَكُمْ مِنْهُ شَىْءٌ " . قَالُوا مَعَنَا رِجْلُهُ . قَالَ فَأَخَذَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَكَلَهَا .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdilar, oʻzlari ehromda edilar, Abu Qatoda esa ehromda emas edi. (Abu Hozim) hadisni (toʻliq) keltirdi. Unda (shu jumla bor): U zot: «Sizlarda undan bir narsa bormi?» dedilar. Ular: «Bizda uning oyogʻi bor», dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ uni olib, undan yedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдилар, ўзлари эҳромда эдилар, Абу Қатода эса эҳромда эмас эди. (Абу Ҳозим) ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Унда (шу жумла бор): У зот: «Сизларда ундан бир нарса борми?» дедилар. Улар: «Бизда унинг оёғи бор», дедилар. (Абу Қатода) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олиб, ундан едилар.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَإِسْحَاقُ، عَنْ جَرِيرٍ، كِلاَهُمَا عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ كَانَ أَبُو قَتَادَةَ فِي نَفَرٍ مُحْرِمِينَ وَأَبُو قَتَادَةَ مُحِلٌّ وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ وَفِيهِ قَالَ " هَلْ أَشَارَ إِلَيْهِ إِنْسَانٌ مِنْكُمْ أَوْ أَمَرَهُ بِشَىْءٍ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَكُلُوا " .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Qatoda ehromda boʻlgan bir guruh (kishilar) ichida edi, Abu Qatoda esa ehromda emas edi. (Rovi) hadisni (toʻliq) keltirdi. Unda (shu jumla bor): U zot: «Sizlardan birorta inson unga ishora qildimi yoki uni bir narsaga buyurdimi?» dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Unda yenglar», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Қатода эҳромда бўлган бир гуруҳ (кишилар) ичида эди, Абу Қатода эса эҳромда эмас эди. (Рови) ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Унда (шу жумла бор): У зот: «Сизлардан бирорта инсон унга ишора қилдими ёки уни бир нарсага буюрдими?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Унда енглар», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو الْهَيْثَمِ، خَالِدُ بْنُ خِدَاشِ بْنِ عَجْلاَنَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، طَلَبَ غَرِيمًا لَهُ فَتَوَارَى عَنْهُ ثُمَّ وَجَدَهُ فَقَالَ إِنِّي مُعْسِرٌ . فَقَالَ آللَّهِ قَالَ آللَّهِ . قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ " .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U oʻzining bir qarzdorini talab qildi, (qarzdor) undan yashirinib yurdi, soʻng (Abu Qatoda) uni topdi. (Qarzdor): «Men qiynalgan (toʻlovga qiynaladigan) odamman», — dedi. (Abu Qatoda): «Alloh haqimi?» — dedi. U: «Alloh haqi», — dedi. (Abu Qatoda) dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Kim Alloh uni qiyomat kuni gʻam-anduhlaridan qutqarishidan xursand boʻlsa, qiynalgan (qarzdor)ga yengillik bersin yoki (qarzini) undan soqit qilsin (kechib yuborsin)›».Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У ўзининг бир қарздорини талаб қилди, (қарздор) ундан яшириниб юрди, сўнг (Абу Қатода) уни топди. (Қарздор): «Мен қийналган (тўловга қийналадиган) одамман», — деди. (Абу Қатода): «Аллоҳ ҳақими?» — деди. У: «Аллоҳ ҳақи», — деди. (Абу Қатода) деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ким Аллоҳ уни қиёмат куни ғам-андуҳларидан қутқаришидан хурсанд бўлса, қийналган (қарздор)га енгиллик берсин ёки (қарзини) ундан соқит қилсин (кечиб юборсин)›».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ، كَثِيرِ بْنِ أَفْلَحَ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ، جَلِيسًا لأَبِي قَتَادَةَ قَالَ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ . وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi va u (quyidagi) hadisni keltirdi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади ва у (қуйидаги) ҳадисни келтирди.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، قَالَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi va u (yuqoridagi) hadisni keltirdi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади ва у (юқоридаги) ҳадисни келтирди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ، إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، كِلاَهُمَا عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ، عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ - وَهَذَا حَدِيثُهُ - أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، - وَهُوَ ابْنُ عَمَّارٍ - حَدَّثَنِي إِيَاسُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، قَدِمْنَا الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِائَةً وَعَلَيْهَا خَمْسُونَ شَاةً لاَ تُرْوِيهَا - قَالَ - فَقَعَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى جَبَا الرَّكِيَّةِ فَإِمَّا دَعَا وَإِمَّا بَسَقَ فِيهَا - قَالَ - فَجَاشَتْ فَسَقَيْنَا وَاسْتَقَيْنَا . قَالَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَعَانَا لِلْبَيْعَةِ فِي أَصْلِ الشَّجَرَةِ . قَالَ فَبَايَعْتُهُ أَوَّلَ النَّاسِ ثُمَّ بَايَعَ وَبَايَعَ حَتَّى إِذَا كَانَ فِي وَسَطٍ مِنَ النَّاسِ قَالَ " بَايِعْ يَا سَلَمَةُ " . قَالَ قُلْتُ قَدْ بَايَعْتُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي أَوَّلِ النَّاسِ قَالَ " وَأَيْضًا " . قَالَ وَرَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَزِلاً - يَعْنِي لَيْسَ مَعَهُ سِلاَحٌ - قَالَ فَأَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَجَفَةً أَوْ دَرَقَةً ثُمَّ بَايَعَ حَتَّى إِذَا كَانَ فِي آخِرِ النَّاسِ قَالَ " أَلاَ تُبَايِعُنِي يَا سَلَمَةُ " . قَالَ قُلْتُ قَدْ بَايَعْتُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي أَوَّلِ النَّاسِ وَفِي أَوْسَطِ النَّاسِ قَالَ " وَأَيْضًا " . قَالَ فَبَايَعْتُهُ الثَّالِثَةَ ثُمَّ قَالَ لِي " يَا سَلَمَةُ أَيْنَ حَجَفَتُكَ أَوْ دَرَقَتُكَ الَّتِي أَعْطَيْتُكَ " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقِيَنِي عَمِّي عَامِرٌ عَزِلاً فَأَعْطَيْتُهُ إِيَّاهَا - قَالَ - فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ " إِنَّكَ كَالَّذِي قَالَ الأَوَّلُ اللَّهُمَّ أَبْغِنِي حَبِيبًا هُوَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ نَفْسِي " . ثُمَّ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ رَاسَلُونَا الصُّلْحَ حَتَّى مَشَى بَعْضُنَا فِي بَعْضٍ وَاصْطَلَحْنَا . قَالَ وَكُنْتُ تَبِيعًا لِطَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَسْقِي فَرَسَهُ وَأَحُسُّهُ وَأَخْدُمُهُ وَآكُلُ مِنْ طَعَامِهِ وَتَرَكْتُ أَهْلِي وَمَالِي مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَلَمَّا اصْطَلَحْنَا نَحْنُ وَأَهْلُ مَكَّةَ وَاخْتَلَطَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ أَتَيْتُ شَجَرَةً فَكَسَحْتُ شَوْكَهَا فَاضْطَجَعْتُ فِي أَصْلِهَا - قَالَ - فَأَتَانِي أَرْبَعَةٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَجَعَلُوا يَقَعُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبْغَضْتُهُمْ فَتَحَوَّلْتُ إِلَى شَجَرَةٍ أُخْرَى وَعَلَّقُوا سِلاَحَهُمْ وَاضْطَجَعُوا فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ نَادَى مُنَادٍ مِنْ أَسْفَلِ الْوَادِي يَا لَلْمُهَاجِرِينَ قُتِلَ ابْنُ زُنَيْمٍ . قَالَ فَاخْتَرَطْتُ سَيْفِي ثُمَّ شَدَدْتُ عَلَى أُولَئِكَ الأَرْبَعَةِ وَهُمْ رُقُودٌ فَأَخَذْتُ سِلاَحَهُمْ . فَجَعَلْتُهُ ضِغْثًا فِي يَدِي قَالَ ثُمَّ قُلْتُ وَالَّذِي كَرَّمَ وَجْهَ مُحَمَّدٍ لاَ يَرْفَعُ أَحَدٌ مِنْكُمْ رَأْسَهُ إِلاَّ ضَرَبْتُ الَّذِي فِيهِ عَيْنَاهُ . قَالَ ثُمَّ جِئْتُ بِهِمْ أَسُوقُهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - وَجَاءَ عَمِّي عَامِرٌ بِرَجُلٍ مِنَ الْعَبَلاَتِ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزٌ . يَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَرَسٍ مُجَفَّفٍ فِي سَبْعِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " دَعُوهُمْ يَكُنْ لَهُمْ بَدْءُ الْفُجُورِ وَثِنَاهُ " فَعَفَا عَنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْزَلَ اللَّهُ { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} الآيَةَ كُلَّهَا . قَالَ ثُمَّ خَرَجْنَا رَاجِعِينَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَنَزَلْنَا مَنْزِلاً بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِي لَحْيَانَ جَبَلٌ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَاسْتَغْفَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَنْ رَقِيَ هَذَا الْجَبَلَ اللَّيْلَةَ كَأَنَّهُ طَلِيعَةٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ - قَالَ سَلَمَةُ - فَرَقِيتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ثُمَّ قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِظَهْرِهِ مَعَ رَبَاحٍ غُلاَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ وَخَرَجْتُ مَعَهُ بِفَرَسِ طَلْحَةَ أُنَدِّيهِ مَعَ الظَّهْرِ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْفَزَارِيُّ قَدْ أَغَارَ عَلَى ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَاقَهُ أَجْمَعَ وَقَتَلَ رَاعِيَهُ قَالَ فَقُلْتُ يَا رَبَاحُ خُذْ هَذَا الْفَرَسَ فَأَبْلِغْهُ طَلْحَةَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَخْبِرْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدْ أَغَارُوا عَلَى سَرْحِهِ - قَالَ - ثُمَّ قُمْتُ عَلَى أَكَمَةٍ فَاسْتَقْبَلْتُ الْمَدِينَةَ فَنَادَيْتُ ثَلاَثًا يَا صَبَاحَاهْ . ثُمَّ خَرَجْتُ فِي آثَارِ الْقَوْمِ أَرْمِيهِمْ بِالنَّبْلِ وَأَرْتَجِزُ أَقُولُ أَنَا ابْنُ الأَكْوَعِ وَالْيَوْمَ يَوْمُ الرُّضَّعِ فَأَلْحَقُ رَجُلاً مِنْهُمْ فَأَصُكُّ سَهْمًا فِي رَحْلِهِ حَتَّى خَلَصَ نَصْلُ السَّهْمِ إِلَى كَتِفِهِ - قَالَ - قُلْتُ خُذْهَا وَأَنَا ابْنُ الأَكْوَعِ وَالْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعِ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ أَرْمِيهِمْ وَأَعْقِرُ بِهِمْ فَإِذَا رَجَعَ إِلَىَّ فَارِسٌ أَتَيْتُ شَجَرَةً فَجَلَسْتُ فِي أَصْلِهَا ثُمَّ رَمَيْتُهُ فَعَقَرْتُ بِهِ حَتَّى إِذَا تَضَايَقَ الْجَبَلُ فَدَخَلُوا فِي تَضَايُقِهِ عَلَوْتُ الْجَبَلَ فَجَعَلْتُ أُرَدِّيهِمْ بِالْحِجَارَةِ - قَالَ - فَمَا زِلْتُ كَذَلِكَ أَتْبَعُهُمْ حَتَّى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ بَعِيرٍ مِنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ خَلَّفْتُهُ وَرَاءَ ظَهْرِي وَخَلَّوْا بَيْنِي وَبَيْنَهُ ثُمَّ اتَّبَعْتُهُمْ أَرْمِيهِمْ حَتَّى أَلْقَوْا أَكْثَرَ مِنْ ثَلاَثِينَ بُرْدَةً وَثَلاَثِينَ رُمْحًا يَسْتَخِفُّونَ وَلاَ يَطْرَحُونَ شَيْئًا إِلاَّ جَعَلْتُ عَلَيْهِ آرَامًا مِنَ الْحِجَارَةِ يَعْرِفُهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ حَتَّى أَتَوْا مُتَضَايِقًا مِنْ ثَنِيَّةٍ فَإِذَا هُمْ قَدْ أَتَاهُمْ فُلاَنُ بْنُ بَدْرٍ الْفَزَارِيُّ فَجَلَسُوا يَتَضَحَّوْنَ - يَعْنِي يَتَغَدَّوْنَ - وَجَلَسْتُ عَلَى رَأْسِ قَرْنٍ قَالَ الْفَزَارِيُّ مَا هَذَا الَّذِي أَرَى قَالُوا لَقِينَا مِنْ هَذَا الْبَرْحَ وَاللَّهِ مَا فَارَقَنَا مُنْذُ غَلَسٍ يَرْمِينَا حَتَّى انْتَزَعَ كُلَّ شَىْءٍ فِي أَيْدِينَا . قَالَ فَلْيَقُمْ إِلَيْهِ نَفَرٌ مِنْكُمْ أَرْبَعَةٌ . قَالَ فَصَعِدَ إِلَىَّ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ فِي الْجَبَلِ - قَالَ - فَلَمَّا أَمْكَنُونِي مِنَ الْكَلاَمِ - قَالَ - قُلْتُ هَلْ تَعْرِفُونِي قَالُوا لاَ وَمَنْ أَنْتَ قَالَ قُلْتُ أَنَا سَلَمَةُ بْنُ الأَكْوَعِ وَالَّذِي كَرَّمَ وَجْهَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم لاَ أَطْلُبُ رَجُلاً مِنْكُمْ إِلاَّ أَدْرَكْتُهُ وَلاَ يَطْلُبُنِي رَجُلٌ مِنْكُمْ . فَيُدْرِكَنِي قَالَ أَحَدُهُمْ أَنَا أَظُنُّ . قَالَ فَرَجَعُوا فَمَا بَرِحْتُ مَكَانِي حَتَّى رَأَيْتُ فَوَارِسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَلَّلُونَ الشَّجَرَ - قَالَ - فَإِذَا أَوَّلُهُمُ الأَخْرَمُ الأَسَدِيُّ عَلَى إِثْرِهِ أَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ وَعَلَى إِثْرِهِ الْمِقْدَادُ بْنُ الأَسْوَدِ الْكِنْدِيُّ - قَالَ - فَأَخَذْتُ بِعِنَانِ الأَخْرَمِ - قَالَ - فَوَلَّوْا مُدْبِرِينَ قُلْتُ يَا أَخْرَمُ احْذَرْهُمْ لاَ يَقْتَطِعُوكَ حَتَّى يَلْحَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ . قَالَ يَا سَلَمَةُ إِنْ كُنْتَ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتَعْلَمُ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَالنَّارَ حَقٌّ فَلاَ تَحُلْ بَيْنِي وَبَيْنَ الشَّهَادَةِ . قَالَ فَخَلَّيْتُهُ فَالْتَقَى هُوَ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ - قَالَ - فَعَقَرَ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ فَرَسَهُ وَطَعَنَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَتَلَهُ وَتَحَوَّلَ عَلَى فَرَسِهِ وَلَحِقَ أَبُو قَتَادَةَ فَارِسُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ فَطَعَنَهُ فَقَتَلَهُ فَوَالَّذِي كَرَّمَ وَجْهَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم لَتَبِعْتُهُمْ أَعْدُو عَلَى رِجْلَىَّ حَتَّى مَا أَرَى وَرَائِي مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم وَلاَ غُبَارِهِمْ شَيْئًا حَتَّى يَعْدِلُوا قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَى شِعْبٍ فِيهِ مَاءٌ يُقَالُ لَهُ ذُو قَرَدٍ لِيَشْرَبُوا مِنْهُ وَهُمْ عِطَاشٌ - قَالَ - فَنَظَرُوا إِلَىَّ أَعْدُو وَرَاءَهُمْ فَحَلَّيْتُهُمْ عَنْهُ - يَعْنِي أَجْلَيْتُهُمْ عَنْهُ - فَمَا ذَاقُوا مِنْهُ قَطْرَةً - قَالَ - وَيَخْرُجُونَ فَيَشْتَدُّونَ فِي ثَنِيَّةٍ - قَالَ - فَأَعْدُو فَأَلْحَقُ رَجُلاً مِنْهُمْ فَأَصُكُّهُ بِسَهْمٍ فِي نُغْضِ كَتِفِهِ . قَالَ قُلْتُ خُذْهَا وَأَنَا ابْنُ الأَكْوَعِ وَالْيَوْمَ يَوْمُ الرُّضَّعِ قَالَ يَا ثَكِلَتْهُ أُمُّهُ أَكْوَعُهُ بُكْرَةَ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ يَا عَدُوَّ نَفْسِهِ أَكْوَعُكَ بُكْرَةَ - قَالَ - وَأَرْدَوْا فَرَسَيْنِ عَلَى ثَنِيَّةٍ قَالَ فَجِئْتُ بِهِمَا أَسُوقُهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - وَلَحِقَنِي عَامِرٌ بِسَطِيحَةٍ فِيهَا مَذْقَةٌ مِنْ لَبَنٍ وَسَطِيحَةٍ فِيهَا مَاءٌ فَتَوَضَّأْتُ وَشَرِبْتُ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمَاءِ الَّذِي حَلَّيْتُهُمْ عَنْهُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخَذَ تِلْكَ الإِبِلَ وَكُلَّ شَىْءٍ اسْتَنْقَذْتُهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَكُلَّ رُمْحٍ وَبُرْدَةٍ وَإِذَا بِلاَلٌ نَحَرَ نَاقَةً مِنَ الإِبِلِ الَّذِي اسْتَنْقَذْتُ مِنَ الْقَوْمِ وَإِذَا هُوَ يَشْوِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ كَبِدِهَا وَسَنَامِهَا - قَالَ - قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ خَلِّنِي فَأَنْتَخِبُ مِنَ الْقَوْمِ مِائَةَ رَجُلٍ فَأَتَّبِعُ الْقَوْمَ فَلاَ يَبْقَى مِنْهُمْ مُخْبِرٌ إِلاَّ قَتَلْتُهُ - قَالَ - فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ فِي ضَوْءِ النَّارِ فَقَالَ " يَا سَلَمَةُ أَتُرَاكَ كُنْتَ فَاعِلاً " . قُلْتُ نَعَمْ وَالَّذِي أَكْرَمَكَ . فَقَالَ " إِنَّهُمُ الآنَ لَيُقْرَوْنَ فِي أَرْضِ غَطَفَانَ " . قَالَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ غَطَفَانَ فَقَالَ نَحَرَ لَهُمْ فُلاَنٌ جَزُورًا فَلَمَّا كَشَفُوا جِلْدَهَا رَأَوْا غُبَارًا فَقَالُوا أَتَاكُمُ الْقَوْمُ فَخَرَجُوا هَارِبِينَ . فَلَمَّا أَصْبَحْنَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَانَ خَيْرَ فُرْسَانِنَا الْيَوْمَ أَبُو قَتَادَةَ وَخَيْرَ رَجَّالَتِنَا سَلَمَةُ " . قَالَ ثُمَّ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمَيْنِ سَهْمُ الْفَارِسِ وَسَهْمُ الرَّاجِلِ فَجَمَعَهُمَا لِي جَمِيعًا ثُمَّ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَاءَهُ عَلَى الْعَضْبَاءِ رَاجِعِينَ إِلَى الْمَدِينَةِ - قَالَ - فَبَيْنَمَا نَحْنُ نَسِيرُ قَالَ وَكَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ لاَ يُسْبَقُ شَدًّا - قَالَ - فَجَعَلَ يَقُولُ أَلاَ مُسَابِقٌ إِلَى الْمَدِينَةِ هَلْ مِنْ مُسَابِقٍ فَجَعَلَ يُعِيدُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا سَمِعْتُ كَلاَمَهُ قُلْتُ أَمَا تُكْرِمُ كَرِيمًا وَلاَ تَهَابُ شَرِيفًا قَالَ لاَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي وَأُمِّي ذَرْنِي فَلأُسَابِقَ الرَّجُلَ قَالَ " إِنْ شِئْتَ " . قَالَ قُلْتُ اذْهَبْ إِلَيْكَ وَثَنَيْتُ رِجْلَىَّ فَطَفَرْتُ فَعَدَوْتُ - قَالَ - فَرَبَطْتُ عَلَيْهِ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ أَسْتَبْقِي نَفَسِي ثُمَّ عَدَوْتُ فِي إِثْرِهِ فَرَبَطْتُ عَلَيْهِ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ ثُمَّ إِنِّي رَفَعْتُ حَتَّى أَلْحَقَهُ - قَالَ - فَأَصُكُّهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ - قَالَ - قُلْتُ قَدْ سُبِقْتَ وَاللَّهِ قَالَ أَنَا أَظُنُّ . قَالَ فَسَبَقْتُهُ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا لَبِثْنَا إِلاَّ ثَلاَثَ لَيَالٍ حَتَّى خَرَجْنَا إِلَى خَيْبَرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَجَعَلَ عَمِّي عَامِرٌ يَرْتَجِزُ بِالْقَوْمِ تَاللَّهِ لَوْلاَ اللَّهُ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا وَنَحْنُ عَنْ فَضْلِكَ مَا اسْتَغْنَيْنَا فَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا وَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ هَذَا " . قَالَ أَنَا عَامِرٌ . قَالَ " غَفَرَ لَكَ رَبُّكَ " . قَالَ وَمَا اسْتَغْفَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لإِنْسَانٍ يَخُصُّهُ إِلاَّ اسْتُشْهِدَ . قَالَ فَنَادَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ عَلَى جَمَلٍ لَهُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ لَوْلاَ مَا مَتَّعْتَنَا بِعَامِرٍ . قَالَ فَلَمَّا قَدِمْنَا خَيْبَرَ قَالَ خَرَجَ مَلِكُهُمْ مَرْحَبٌ يَخْطِرُ بِسَيْفِهِ وَيَقُولُ قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبُ شَاكِي السِّلاَحِ بَطَلٌ مُجَرَّبُ إِذَا الْحُرُوبُ أَقْبَلَتْ تَلَهَّبُ قَالَ وَبَرَزَ لَهُ عَمِّي عَامِرٌ فَقَالَ قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي عَامِرٌ شَاكِي السِّلاَحِ بَطَلٌ مُغَامِرٌ قَالَ فَاخْتَلَفَا ضَرْبَتَيْنِ فَوَقَعَ سَيْفُ مَرْحَبٍ فِي تُرْسِ عَامِرٍ وَذَهَبَ عَامِرٌ يَسْفُلُ لَهُ فَرَجَعَ سَيْفُهُ عَلَى نَفْسِهِ فَقَطَعَ أَكْحَلَهُ فَكَانَتْ فِيهَا نَفْسُهُ . قَالَ سَلَمَةُ فَخَرَجْتُ فَإِذَا نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُونَ بَطَلَ عَمَلُ عَامِرٍ قَتَلَ نَفْسَهُ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَطَلَ عَمَلُ عَامِرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ ذَلِكَ " . قَالَ قُلْتُ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِكَ . قَالَ " كَذَبَ مَنْ قَالَ ذَلِكَ بَلْ لَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ " . ثُمَّ أَرْسَلَنِي إِلَى عَلِيٍّ وَهُوَ أَرْمَدُ فَقَالَ " لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَوْ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ " . قَالَ فَأَتَيْتُ عَلِيًّا فَجِئْتُ بِهِ أَقُودُهُ وَهُوَ أَرْمَدُ حَتَّى أَتَيْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَسَقَ فِي عَيْنَيْهِ فَبَرَأَ وَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ وَخَرَجَ مَرْحَبٌ فَقَالَ قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبُ شَاكِي السِّلاَحِ بَطَلٌ مُجَرَّبُ إِذَا الْحُرُوبُ أَقْبَلَتْ تَلَهَّبُ فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَهْ كَلَيْثِ غَابَاتٍ كَرِيهِ الْمَنْظَرَهْ أُوفِيهِمُ بِالصَّاعِ كَيْلَ السَّنْدَرَهْ قَالَ فَضَرَبَ رَأْسَ مَرْحَبٍ فَقَتَلَهُ ثُمَّ كَانَ الْفَتْحُ عَلَى يَدَيْهِ .
Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiyaga keldik, biz bir ming toʻrt yuz kishi edik. U yerda (bir quduq atrofida) ellikta qoʻy bor edi, lekin (quduq suvi) ularni qondira olmas edi. Rasululloh ﷺ quduq labiga oʻtirdilar va yo duo qildilar, yo unga (suv) purkadilar. Shunda (suv) qaynab toshdi, biz ham ichdik, (hayvonlarni ham) sugʻordik. Soʻng Rasululloh ﷺ bizni daraxt tagida bayʼatga chaqirdilar. Men odamlarning birinchisi boʻlib unga bayʼat qildim. Soʻng (boshqalar) bayʼat qila boshladilar, toki odamlarning oʻrtasiga yetganda: ‹Bayʼat qil, ey Salama!›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisi boʻlib bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Rasululloh ﷺ meni qurolsiz — yaʼni yonida quroli yoʻq — koʻrdilar va menga bir qalqon — yo katta, yo kichik qalqon — berdilar. Soʻng (yana) bayʼat qildirdilar, toki odamlarning oxiriga yetganda: ‹Menga bayʼat qilmaysanmi, ey Salama?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisida va oʻrtasida bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Shunday qilib unga uchinchi marta bayʼat qildim. Soʻng menga: ‹Ey Salama! Men senga bergan qalqoning qani?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Amakim Omir menga qurolsiz holda uchrab qoldi, men uni unga berdim›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ kulib: ‹Sen oʻtganlardan biri aytgandek bhlibsan: ‹Allohim, menga oʻzimdan koʻra koʻproq suyguvchi bir doʻst nasib qilgin!››, — dedilar. Soʻng mushriklar bizga sulh haqida elchi yubordilar, toki bir-birimizga (oʻtib) yura boshladik va sulh qildik. Men Talha ibn Ubaydullohning xizmatchisi edim, uning otini sugʻorar, taymorlar, unga xizmat qilar va uning taomidan yer edim. Ahlimni va molimni tashlab, Alloh va Rasuli ﷺ tomon hijrat qilib (kelgan edim). Biz va Makka ahli sulh qilib, bir-birimizga aralashib ketganimizda, men bir daraxt oldiga kelib, tikanlarini supurib tashladim va uning tagida yotdim. Shunda Makka ahlidan toʻrtta mushrik mening oldimga keldi va Rasululloh ﷺ ni yomonlay boshladi. Men ularni yomon koʻrib, boshqa bir daraxt tomon koʻchdim. Ular qurollarini (daraxtga) ilib qoʻyib, yotdilar. Ular shu holatda ekan, vodiyning pastidan bir jarchi: ‹Ey muhojirlar! Ibn Zunaym oʻldirildi!›, — deb baqirdi. Shunda men qilichimni yalangʻochlab, oʻsha toʻrt kishiga — ular uxlab yotgan holida — hujum qildim va qurollarini olib, qoʻlimda bir bogʻlam qildim. Soʻng: ‹Muhammadning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan birortangiz boshini koʻtarsa, ikki koʻzi orasidan uraman!›, — dedim. Soʻng ularni haydab, Rasululloh ﷺ ning oldilariga olib keldim. Amakim Omir esa Abalotdan boʻlgan Mikraz degan bir kishini etmishta mushrik bilan birga, ustiga yopinchiq yopilgan ot ustida yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldi. Rasululloh ﷺ ularga qarab: ‹Ularni qoʻyib yuboringlar, gunohning boshlanishi ham, qaytarilishi ham ularning zimmasida boʻlsin›, — dedilar. Shunday qilib Rasululloh ﷺ ularni avf qildilar va Alloh: {U sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng, Makka vodiysida ularning qoʻllarini sizlardan, sizlarning qoʻllaringizni ulardan toʻsib qoʻygan Zotdir} (Fath 24) — degan oyatning butunini nozil qildi. Soʻng Madina tomon qaytib chiqdik va biz bilan mushrik boʻlgan Banu Lahyon orasida bir togʻ boʻlgan bir manzilga tushdik. Rasululloh ﷺ oʻsha kechada bu togʻga — Nabiy ﷺ va sahobalari uchun goʻyo posbon boʻlib — chiqqan kishiga magʻfirat soʻradilar». Salama dedi: «Men oʻsha kechada ikki yo uch marta chiqdim. Soʻng Madinaga keldik. Rasululloh ﷺ oʻz tuyalarini gʻulomi Roboh bilan yubordilar, men ham u bilan birga edim. Men u bilan Talhaning otini ham tuyalar bilan birga oʻtlatib chiqdim. Tong otganda, qarasak, Abdurahmon al-Fazoriy Rasululloh ﷺ ning tuyalariga bostirib kirib, hammasini haydab ketgan va choʻponini oʻldirgan edi. Men: ‹Ey Roboh! Bu otni ol, Talha ibn Ubaydullohga yetkaz va Rasululloh ﷺ ga mushriklar uning tuyalariga bostirib kirganini xabar qil›, — dedim. Soʻng bir tepalik ustiga chiqib, yuzimni Madinaga qaratib, uch marta: ‹Yo sabohaah!›, — deb baqirdim. Soʻng qavmning izidan chiqib, ularni oʻq bilan ota boshladim va: ‹Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — deb rajaz aytdim. Ulardan bir kishiga yetishib, egariga bir oʻq otdim, toki oʻqning uchi yelkasiga yetib bordi. Men: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar kundir›, — dedim. Alloh bilan qasamki, men ularni otishda va hayvonlarini yiqitishda davom etdim. Qachon menga bir suvoriy qaytib hujum qilsa, men bir daraxt oldiga kelib, tagiga oʻtirar, soʻng uni otib, otini yiqitardim. Toki togʻ torayib, ular shu tor joyga kirganlarida, men togʻga chiqib, ularni toshlar bilan ata boshladim. Men shu tarzda ularni quvib bordim, toki Allohning Rasululloh ﷺ ning tuyalaridan yaratgan biror tuyani ortimda qoldirmasdan (qaytarib oldim), ular esa men bilan (tuyalar) orasidan chekindilar. Soʻng yana ularning izidan otib bordim, toki ular oʻttizdan ortiq plash va oʻttizta nayzani — yengillashish uchun — tashladilar. Ular biror narsa tashlasalar, men uning ustiga toshdan belgi qoʻyardim, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari uni tanib olsinlar. Toki ular togʻ dovonidagi bir tor joyga yetganlarida, qarasak, ularning oldiga Badrning oʻgʻli falon al-Fazoriy kelib qolibdi. Ular nonushta — yaʼni tushlik — qilgani oʻtirdilar, men esa bir qoyaning uchiga oʻtirdim. Al-Fazoriy: ‹Bu koʻrayotganim nima?›, — dedi. Ular: ‹Bu (kishidan) balo koʻrdik. Alloh bilan qasamki, u tong qorongʻisidan beri bizni tark etmadi, oʻq otib, qoʻlimizdagi hamma narsani tortib oldi›, — dedilar. U: ‹Sizlardan toʻrt kishi unga (qarshi) chiqsin!›, — dedi. Ulardan toʻrttasi togʻga, men tomon koʻtarildilar. Ular bilan gaplashish imkoni boʻlganda, men: ‹Meni tanidingizmi?›, — dedim. Ular: ‹Yoʻq, sen kimsan?›, — dedilar. Men: ‹Men Salama ibn al-Akvaʼman. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan istagan kishimni quvsam, albatta yetib olaman, sizlardan biror kishi meni quvsa, hech menga yetib ololmaydi›, — dedim. Ulardan biri: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Soʻng qaytdilar. Men oʻrnimdan jilmadim, toki Rasululloh ﷺ ning suvoriylari daraxtlar orasidan oʻtib kelayotganini koʻrdim. Qarasam, ularning birinchisi al-Axram al-Asadiy, uning ortida Abu Qatoda al-Ansoriy, uning ortida al-Miqdod ibn al-Asvad al-Kindiy edi. Men al-Axramning otining jilovidan ushladim. Shunda ular (mushriklar) qochib ortga qaytdilar. Men: ‹Ey Axram! Ulardan ehtiyot boʻl, seni (yolgʻiz) ajratib qoʻymasinlar, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari yetib kelsinlar›, — dedim. U: ‹Ey Salama! Agar sen Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsang, jannat haq, doʻzax haq ekanini bilsang, men bilan shahidlik orasini toʻsma›, — dedi. Shunda men uni qoʻyib yubordim. U va Abdurahmon (al-Fazoriy) toʻqnashdilar. (Axram) Abdurahmonning otini yiqitdi, Abdurahmon esa uni nayza bilan urib oʻldirdi va uning otiga oʻtdi. Rasululloh ﷺ ning suvoriysi Abu Qatoda Abdurahmonga yetishib, uni nayza bilan urib oʻldirdi. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, men ularning izidan oyogʻimda yugurib bordim, toki ortimda Muhammad ﷺ ning sahobalaridan biror kishini ham, ularning changini ham koʻrmaydigan boʻldim. Toki ular quyosh botishdan oldin, Zu Qarad deb ataladigan, ichida suvi boʻlgan bir soylik tomon — chanqaganliklari uchun undan ichish maqsadida — burildilar. Ular meni ortlaridan yugurib kelayotganimni koʻrdilar. Men ularni undan (suvdan) chekintirdim — yaʼni undan uzoqlashtirdim — bas, ular undan bir tomchi ham totmadilar. Ular chiqib, bir dovonda yugura boshladilar. Men yugurib, ulardan bir kishiga yetishib, uni yelka boshidan bir oʻq bilan urdim va: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — dedim. U: ‹Onasi unga aza tutsin! Bu ertalabdan beri (quvgan) oʻsha Akvaʼmi?›, — dedi. Men: ‹Ha, ey oʻzining dushmani, oʻsha ertalabki Akvaʼ›, — dedim. Ular dovonda ikki otni — holdan toygan — qoldirib ketdilar. Men ularni Rasululloh ﷺ ga haydab keltirdim. Yoʻlda Omir menga bir idishda suvga aralash sut va bir idishda suv bilan yetib keldi. Men tahorat oldim va (sutni) ichdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldim — u zot men ularni chekintirgan suv boshida edilar. Qarasam, Rasululloh ﷺ oʻsha tuyalarni va men mushriklardan qutqargan har bir narsani — har bir nayza va plashni — olibdilar. Bilol esa men qavmdan qutqargan tuyalardan bir tuyani soʻyibdi va Rasululloh ﷺ uchun uning jigari va oʻrkachidan qovurayotgan edi. Men: ‹Yo Rasululloh! Meni qoʻyib yuboring, qavmdan yuz kishini tanlab olay, soʻng qavmni quvay, ulardan biror xabar yetkazuvchi qolmasin, hammasini oʻldiray›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ olov yorugʻida oziq tishlari koʻringuncha kulib: ‹Ey Salama! Sen buni qila olardim deb oʻylaysanmi?›, — dedilar. Men: ‹Ha, seni izzatli qilgan Zot bilan (qasam)›, — dedim. U zot: ‹Ular hozir Gʻatafon yurtida mehmon qilinmoqdalar›, — dedilar. Soʻng Gʻatafondan bir kishi kelib: ‹Falon kishi ular uchun bir tuya soʻydi, terisini shilayotganlarida bir chang koʻrdilar va: ‹Sizlarning oldingizga qavm keldi!›, — deb qochib chiqib ketdilar›, — dedi. Tong otganda Rasululloh ﷺ: ‹Bugun eng yaxshi suvoriymiz Abu Qatoda, eng yaxshi piyodamiz esa Salama edi›, — dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ menga ikki ulush — suvoriy ulushi va piyoda ulushi — berib, ikkovini menga jamladilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Madina tomon qaytarkanmiz, meni oʻzlarining ortilariga, al-Azbo (deb atalgan tuya)ga mindirib oldilar. Biz yurib ketayotganimizda, ansorlardan yugurishda hech kim oʻzib keta olmaydigan bir kishi: ‹Madinagacha kim poyga qiladi? Poygachi bormi?›, — deb takror-takror ayta boshladi. Men uning soʻzini eshitganimda: ‹Sen biror muhtaram kishini izzat qilmaysanmi, biror sharofatlidan hayiqmaysanmi?›, — dedim. U: ‹Yoʻq, magar Rasululloh ﷺ boʻlsalargina (boshqa gap)›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh! Otam-onam sizga fido boʻlsin, meni qoʻyib yuboring, bu kishi bilan poyga qilay›, — dedim. U zot: ‹Istasang (qil)›, — dedilar. Men (u kishiga): ‹Senga (qarab) kelyapman›, — dedim-da, oyogʻimni bukib, sakrab, yugurib ketdim. Bir-ikki tepalikni qoldirib, nafasimni saqlab turdim, soʻng uning izidan yugurdim va yana bir-ikki tepalikni (qoldirib, nafasimni saqladim), soʻng (tezligimni) oshirib, unga yetib oldim. Yelkasi orasiga urib: ‹Alloh bilan qasamki, oʻzib ketildung›, — dedim. U: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Shunday qilib men undan oldin Madinaga yetib bordim. Alloh bilan qasamki, uch kechadan boshqa (vaqt) turmadik, toki Rasululloh ﷺ bilan Xaybarga chiqdik. Amakim Omir qavmga rajaz ayta boshladi: ‹Alloh haqi, agar Alloh boʻlmaganida, biz hidoyat topmas, sadaqa ham qilmas, namoz ham oʻqimas edik. Biz Sening fazlingdan beniyoz emasmiz, bas, (dushmanga) duch kelsak, qadamlarni sobit qilgin va bizga sakinat (xotirjamlik) nozil qilgin›. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bu kim?›, — dedilar. U: ‹Men Omirman›, — dedi. U zot: ‹Robbing seni magʻfirat qilsin›, — dedilar». (Roviy) dedi: «Rasululloh ﷺ biror insonni xoslab magʻfirat soʻrasalar, albatta u shahid boʻlar edi». (Roviy) dedi: «Shunda Umar ibn al-Xattob oʻz tuyasi ustida turib: ‹Yo Nabiyalloh! Qaniydi bizni Omir bilan (yana) bahramand qilsangiz!›, — deb nido qildi. Xaybarga yetganimizda, ularning shohi Marhab qilichini oʻynatib chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Amakim Omir unga qarshi chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Omirman — qurol-yarogʻga toʻla, (xatarga) shoʻngʻiydigan botir›, — dedi. Ikkovi ikki zarba almashdilar. Marhabning qilichi Omirning qalqoniga tushdi, Omir esa unga pastdan zarba bermoqchi boʻldi, lekin qilichi oʻziga qaytib, bilak tomirini kesib qoʻydi, joni shunda ketdi». Salama dedi: «Men chiqdim, qarasam, Nabiy ﷺ ning sahobalaridan bir guruh: ‹Omirning ameli botil (behuda) boʻldi, oʻzini-oʻzi oʻldirdi›, — deyishar edi. Men yigʻlab Nabiy ﷺ ga keldim va: ‹Yo Rasululloh! Omirning ameli botil boʻldi›, — dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Buni kim aytdi?›, — dedilar. Men: ‹Sahobalaringizdan baʼzi kishilar›, — dedim. U zot: ‹Buni aytgan kishi yolgʻon aytdi, balki unga (ajri) ikki barobardir›, — dedilar. Soʻng meni Aliga yubordilar — uning koʻzi ogʻrir edi — va: ‹Bayroqni Alloh va Rasulini sevadigan yoki Alloh va Rasuli sevadigan bir kishiga beraman›, — dedilar. Men Alining oldiga keldim va uni — koʻzi ogʻrir holida — yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldim. U zot uning koʻzlariga (suv) purkadilar, u tuzaldi. (Rasululloh ﷺ) bayroqni unga berdilar. Marhab chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Ali esa: ‹Men onam Haydara deb atagan kishidirman — oʻrmonlar sheriga oʻxshash, koʻrinishi qoʻrqinchli. Men ularga toʻla oʻlchov bilan (zarba) tortaman, sandara oʻlchovidek›, — dedi. Soʻng (Ali) Marhabning boshiga zarba berib, uni oʻldirdi. Shundan soʻng fath uning qoʻli bilan boʻldi».Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбияга келдик, биз бир минг тўрт юз киши эдик. У ерда (бир қудуқ атрофида) элликта қўй бор эди, лекин (қудуқ суви) уларни қондира олмас эди. Расулуллоҳ ﷺ қудуқ лабига ўтирдилар ва ё дуо қилдилар, ё унга (сув) пуркадилар. Шунда (сув) қайнаб тошди, биз ҳам ичдик, (ҳайвонларни ҳам) суғордик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизни дарахт тагида байъатга чақирдилар. Мен одамларнинг биринчиси бўлиб унга байъат қилдим. Сўнг (бошқалар) байъат қила бошладилар, токи одамларнинг ўртасига етганда: ‹Байъат қил, эй Салама!›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчиси бўлиб байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ мени қуролсиз — яъни ёнида қуроли йўқ — кўрдилар ва менга бир қалқон — ё катта, ё кичик қалқон — бердилар. Сўнг (яна) байъат қилдирдилар, токи одамларнинг охирига етганда: ‹Менга байъат қилмайсанми, эй Салама?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчисида ва ўртасида байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Шундай қилиб унга учинчи марта байъат қилдим. Сўнг менга: ‹Эй Салама! Мен сенга берган қалқонинг қани?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Амаким Омир менга қуролсиз ҳолда учраб қолди, мен уни унга бердим›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ кулиб: ‹Сен ўтганлардан бири айтгандек бҳлибсан: ‹Аллоҳим, менга ўзимдан кўра кўпроқ суйгувчи бир дўст насиб қилгин!››, — дедилар. Сўнг мушриклар бизга сулҳ ҳақида элчи юбордилар, токи бир-биримизга (ўтиб) юра бошладик ва сулҳ қилдик. Мен Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг хизматчиси эдим, унинг отини суғорар, тайморлар, унга хизмат қилар ва унинг таомидан ер эдим. Аҳлимни ва молимни ташлаб, Аллоҳ ва Расули ﷺ томон ҳижрат қилиб (келган эдим). Биз ва Макка аҳли сулҳ қилиб, бир-биримизга аралашиб кетганимизда, мен бир дарахт олдига келиб, тиканларини супуриб ташладим ва унинг тагида ётдим. Шунда Макка аҳлидан тўртта мушрик менинг олдимга келди ва Расулуллоҳ ﷺ ни ёмонлай бошлади. Мен уларни ёмон кўриб, бошқа бир дарахт томон кўчдим. Улар қуролларини (дарахтга) илиб қўйиб, ётдилар. Улар шу ҳолатда экан, водийнинг пастидан бир жарчи: ‹Эй муҳожирлар! Ибн Зунайм ўлдирилди!›, — деб бақирди. Шунда мен қиличимни яланғочлаб, ўша тўрт кишига — улар ухлаб ётган ҳолида — ҳужум қилдим ва қуролларини олиб, қўлимда бир боғлам қилдим. Сўнг: ‹Муҳаммаднинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан бирортангиз бошини кўтарса, икки кўзи орасидан ураман!›, — дедим. Сўнг уларни ҳайдаб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига олиб келдим. Амаким Омир эса Абалотдан бўлган Микраз деган бир кишини этмишта мушрик билан бирга, устига ёпинчиқ ёпилган от устида етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ уларга қараб: ‹Уларни қўйиб юборинглар, гуноҳнинг бошланиши ҳам, қайтарилиши ҳам уларнинг зиммасида бўлсин›, — дедилар. Шундай қилиб Расулуллоҳ ﷺ уларни авф қилдилар ва Аллоҳ: {У сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг, Макка водийсида уларнинг қўлларини сизлардан, сизларнинг қўлларингизни улардан тўсиб қўйган Зотдир} (Фатҳ 24) — деган оятнинг бутунини нозил қилди. Сўнг Мадина томон қайтиб чиқдик ва биз билан мушрик бўлган Бану Лаҳён орасида бир тоғ бўлган бир манзилга тушдик. Расулуллоҳ ﷺ ўша кечада бу тоғга — Набий ﷺ ва саҳобалари учун гўё посбон бўлиб — чиққан кишига мағфират сўрадилар». Салама деди: «Мен ўша кечада икки ё уч марта чиқдим. Сўнг Мадинага келдик. Расулуллоҳ ﷺ ўз туяларини ғуломи Робоҳ билан юбордилар, мен ҳам у билан бирга эдим. Мен у билан Талҳанинг отини ҳам туялар билан бирга ўтлатиб чиқдим. Тонг отганда, қарасак, Абдураҳмон ал-Фазорий Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларига бостириб кириб, ҳаммасини ҳайдаб кетган ва чўпонини ўлдирган эди. Мен: ‹Эй Робоҳ! Бу отни ол, Талҳа ибн Убайдуллоҳга етказ ва Расулуллоҳ ﷺ га мушриклар унинг туяларига бостириб кирганини хабар қил›, — дедим. Сўнг бир тепалик устига чиқиб, юзимни Мадинага қаратиб, уч марта: ‹Ё сабоҳааҳ!›, — деб бақирдим. Сўнг қавмнинг изидан чиқиб, уларни ўқ билан ота бошладим ва: ‹Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — деб ражаз айтдим. Улардан бир кишига етишиб, эгарига бир ўқ отдим, токи ўқнинг учи елкасига етиб борди. Мен: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар кундир›, — дедим. Аллоҳ билан қасамки, мен уларни отишда ва ҳайвонларини йиқитишда давом этдим. Қачон менга бир суворий қайтиб ҳужум қилса, мен бир дарахт олдига келиб, тагига ўтирар, сўнг уни отиб, отини йиқитардим. Токи тоғ торайиб, улар шу тор жойга кирганларида, мен тоғга чиқиб, уларни тошлар билан ата бошладим. Мен шу тарзда уларни қувиб бордим, токи Аллоҳнинг Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларидан яратган бирор туяни ортимда қолдирмасдан (қайтариб олдим), улар эса мен билан (туялар) орасидан чекиндилар. Сўнг яна уларнинг изидан отиб бордим, токи улар ўттиздан ортиқ плаш ва ўттизта найзани — енгиллашиш учун — ташладилар. Улар бирор нарса ташласалар, мен унинг устига тошдан белги қўярдим, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари уни таниб олсинлар. Токи улар тоғ довонидаги бир тор жойга етганларида, қарасак, уларнинг олдига Бадрнинг ўғли фалон ал-Фазорий келиб қолибди. Улар нонушта — яъни тушлик — қилгани ўтирдилар, мен эса бир қоянинг учига ўтирдим. Ал-Фазорий: ‹Бу кўраётганим нима?›, — деди. Улар: ‹Бу (кишидан) бало кўрдик. Аллоҳ билан қасамки, у тонг қоронғисидан бери бизни тарк этмади, ўқ отиб, қўлимиздаги ҳамма нарсани тортиб олди›, — дедилар. У: ‹Сизлардан тўрт киши унга (қарши) чиқсин!›, — деди. Улардан тўрттаси тоғга, мен томон кўтарилдилар. Улар билан гаплашиш имкони бўлганда, мен: ‹Мени танидингизми?›, — дедим. Улар: ‹Йўқ, сен кимсан?›, — дедилар. Мен: ‹Мен Салама ибн ал-Акваъман. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан истаган кишимни қувсам, албатта етиб оламан, сизлардан бирор киши мени қувса, ҳеч менга етиб ололмайди›, — дедим. Улардан бири: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Сўнг қайтдилар. Мен ўрнимдан жилмадим, токи Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийлари дарахтлар орасидан ўтиб келаётганини кўрдим. Қарасам, уларнинг биринчиси ал-Ахрам ал-Асадий, унинг ортида Абу Қатода ал-Ансорий, унинг ортида ал-Миқдод ибн ал-Асвад ал-Киндий эди. Мен ал-Ахрамнинг отининг жиловидан ушладим. Шунда улар (мушриклар) қочиб ортга қайтдилар. Мен: ‹Эй Ахрам! Улардан эҳтиёт бўл, сени (ёлғиз) ажратиб қўймасинлар, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари етиб келсинлар›, — дедим. У: ‹Эй Салама! Агар сен Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирсанг, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ эканини билсанг, мен билан шаҳидлик орасини тўсма›, — деди. Шунда мен уни қўйиб юбордим. У ва Абдураҳмон (ал-Фазорий) тўқнашдилар. (Ахрам) Абдураҳмоннинг отини йиқитди, Абдураҳмон эса уни найза билан уриб ўлдирди ва унинг отига ўтди. Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийси Абу Қатода Абдураҳмонга етишиб, уни найза билан уриб ўлдирди. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, мен уларнинг изидан оёғимда югуриб бордим, токи ортимда Муҳаммад ﷺ нинг саҳобаларидан бирор кишини ҳам, уларнинг чангини ҳам кўрмайдиган бўлдим. Токи улар қуёш ботишдан олдин, Зу Қарад деб аталадиган, ичида суви бўлган бир сойлик томон — чанқаганликлари учун ундан ичиш мақсадида — бурилдилар. Улар мени ортларидан югуриб келаётганимни кўрдилар. Мен уларни ундан (сувдан) чекинтирдим — яъни ундан узоқлаштирдим — бас, улар ундан бир томчи ҳам тотмадилар. Улар чиқиб, бир довонда югура бошладилар. Мен югуриб, улардан бир кишига етишиб, уни елка бошидан бир ўқ билан урдим ва: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — дедим. У: ‹Онаси унга аза тутсин! Бу эрталабдан бери (қувган) ўша Акваъми?›, — деди. Мен: ‹Ҳа, эй ўзининг душмани, ўша эрталабки Акваъ›, — дедим. Улар довонда икки отни — ҳолдан тойган — қолдириб кетдилар. Мен уларни Расулуллоҳ ﷺ га ҳайдаб келтирдим. Йўлда Омир менга бир идишда сувга аралаш сут ва бир идишда сув билан етиб келди. Мен таҳорат олдим ва (сутни) ичдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келдим — у зот мен уларни чекинтирган сув бошида эдилар. Қарасам, Расулуллоҳ ﷺ ўша туяларни ва мен мушриклардан қутқарган ҳар бир нарсани — ҳар бир найза ва плашни — олибдилар. Билол эса мен қавмдан қутқарган туялардан бир туяни сўйибди ва Расулуллоҳ ﷺ учун унинг жигари ва ўркачидан қовураётган эди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мени қўйиб юборинг, қавмдан юз кишини танлаб олай, сўнг қавмни қувай, улардан бирор хабар етказувчи қолмасин, ҳаммасини ўлдирай›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ олов ёруғида озиқ тишлари кўрингунча кулиб: ‹Эй Салама! Сен буни қила олардим деб ўйлайсанми?›, — дедилар. Мен: ‹Ҳа, сени иззатли қилган Зот билан (қасам)›, — дедим. У зот: ‹Улар ҳозир Ғатафон юртида меҳмон қилинмоқдалар›, — дедилар. Сўнг Ғатафондан бир киши келиб: ‹Фалон киши улар учун бир туя сўйди, терисини шилаётганларида бир чанг кўрдилар ва: ‹Сизларнинг олдингизга қавм келди!›, — деб қочиб чиқиб кетдилар›, — деди. Тонг отганда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бугун энг яхши сувориймиз Абу Қатода, энг яхши пиёдамиз эса Салама эди›, — дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ менга икки улуш — суворий улуши ва пиёда улуши — бериб, икковини менга жамладилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Мадина томон қайтарканмиз, мени ўзларининг ортиларига, ал-Азбо (деб аталган туя)га миндириб олдилар. Биз юриб кетаётганимизда, ансорлардан югуришда ҳеч ким ўзиб кета олмайдиган бир киши: ‹Мадинагача ким пойга қилади? Пойгачи борми?›, — деб такрор-такрор айта бошлади. Мен унинг сўзини эшитганимда: ‹Сен бирор муҳтарам кишини иззат қилмайсанми, бирор шарофатлидан ҳайиқмайсанми?›, — дедим. У: ‹Йўқ, магар Расулуллоҳ ﷺ бўлсаларгина (бошқа гап)›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Отам-онам сизга фидо бўлсин, мени қўйиб юборинг, бу киши билан пойга қилай›, — дедим. У зот: ‹Истасанг (қил)›, — дедилар. Мен (у кишига): ‹Сенга (қараб) келяпман›, — дедим-да, оёғимни букиб, сакраб, югуриб кетдим. Бир-икки тепаликни қолдириб, нафасимни сақлаб турдим, сўнг унинг изидан югурдим ва яна бир-икки тепаликни (қолдириб, нафасимни сақладим), сўнг (тезлигимни) ошириб, унга етиб олдим. Елкаси орасига уриб: ‹Аллоҳ билан қасамки, ўзиб кетилдунг›, — дедим. У: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Шундай қилиб мен ундан олдин Мадинага етиб бордим. Аллоҳ билан қасамки, уч кечадан бошқа (вақт) турмадик, токи Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбарга чиқдик. Амаким Омир қавмга ражаз айта бошлади: ‹Аллоҳ ҳақи, агар Аллоҳ бўлмаганида, биз ҳидоят топмас, садақа ҳам қилмас, намоз ҳам ўқимас эдик. Биз Сенинг фазлингдан бениёз эмасмиз, бас, (душманга) дуч келсак, қадамларни собит қилгин ва бизга сакинат (хотиржамлик) нозил қилгин›. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу ким?›, — дедилар. У: ‹Мен Омирман›, — деди. У зот: ‹Роббинг сени мағфират қилсин›, — дедилар». (Ровий) деди: «Расулуллоҳ ﷺ бирор инсонни хослаб мағфират сўрасалар, албатта у шаҳид бўлар эди». (Ровий) деди: «Шунда Умар ибн ал-Хаттоб ўз туяси устида туриб: ‹Ё Набияллоҳ! Қанийди бизни Омир билан (яна) баҳраманд қилсангиз!›, — деб нидо қилди. Хайбарга етганимизда, уларнинг шоҳи Марҳаб қиличини ўйнатиб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Амаким Омир унга қарши чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Омирман — қурол-яроғга тўла, (хатарга) шўнғийдиган ботир›, — деди. Иккови икки зарба алмашдилар. Марҳабнинг қиличи Омирнинг қалқонига тушди, Омир эса унга пастдан зарба бермоқчи бўлди, лекин қиличи ўзига қайтиб, билак томирини кесиб қўйди, жони шунда кетди». Салама деди: «Мен чиқдим, қарасам, Набий ﷺ нинг саҳобаларидан бир гуруҳ: ‹Омирнинг амели ботил (беҳуда) бўлди, ўзини-ўзи ўлдирди›, — дейишар эди. Мен йиғлаб Набий ﷺ га келдим ва: ‹Ё Расулуллоҳ! Омирнинг амели ботил бўлди›, — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Буни ким айтди?›, — дедилар. Мен: ‹Саҳобаларингиздан баъзи кишилар›, — дедим. У зот: ‹Буни айтган киши ёлғон айтди, балки унга (ажри) икки баробардир›, — дедилар. Сўнг мени Алига юбордилар — унинг кўзи оғрир эди — ва: ‹Байроқни Аллоҳ ва Расулини севадиган ёки Аллоҳ ва Расули севадиган бир кишига бераман›, — дедилар. Мен Алининг олдига келдим ва уни — кўзи оғрир ҳолида — етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келдим. У зот унинг кўзларига (сув) пуркадилар, у тузалди. (Расулуллоҳ ﷺ) байроқни унга бердилар. Марҳаб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Али эса: ‹Мен онам Ҳайдара деб атаган кишидирман — ўрмонлар шерига ўхшаш, кўриниши қўрқинчли. Мен уларга тўла ўлчов билан (зарба) тортаман, сандара ўлчовидек›, — деди. Сўнг (Али) Марҳабнинг бошига зарба бериб, уни ўлдирди. Шундан сўнг фатҳ унинг қўли билан бўлди».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا
يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ،
عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي
سَبِيلِ اللَّهِ بِمَعْنَى حَدِيثِ اللَّيْثِ .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzuriga kelib: «Agar Alloh yoʻlida oʻldirilsam, deb oʻylaysizmi…» — dedi — Lays hadisi mazmunida.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб: «Агар Аллоҳ йўлида ўлдирилсам, деб ўйлайсизми…» — деди — Лайс ҳадиси мазмунида.
حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ،
- وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ كُنْتُ أَرَى الرُّؤْيَا
أُعْرَى مِنْهَا غَيْرَ أَنِّي لاَ أُزَمَّلُ حَتَّى لَقِيتُ أَبَا قَتَادَةَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الرُّؤْيَا مِنَ اللَّهِ وَالْحُلْمُ مِنَ الشَّيْطَانِ فَإِذَا حَلَمَ أَحَدُكُمْ حُلْمًا
يَكْرَهُهُ فَلْيَنْفُثْ عَنْ يَسَارِهِ ثَلاَثًا وَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ " .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: «Yaxshi tush (ruʼyo) Allohdan, yomon tush (hulm) esa shaytondandir. Bas, biringiz oʻziga yoqmaydigan tush koʻrsa, chap tomoniga uch marta tupursin va uning yomonligidan Allohga panoh tilasin, shunda u (tush) unga zarar yetkazmaydi».Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: «Яхши туш (руъё) Аллоҳдан, ёмон туш (ҳулм) эса шайтондандир. Бас, бирингиз ўзига ёқмайдиган туш кўрса, чап томонига уч марта тупурсин ва унинг ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ тиласин, шунда у (туш) унга зарар етказмайди».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ خَلاَّدٍ الْبَاهِلِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ،
بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ إِنْ كُنْتُ لأَرَى الرُّؤْيَا
تُمْرِضُنِي - قَالَ - فَلَقِيتُ أَبَا قَتَادَةَ فَقَالَ وَأَنَا كُنْتُ لأَرَى الرُّؤْيَا فَتُمْرِضُنِي حَتَّى سَمِعْتُ
رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ مِنَ اللَّهِ فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمْ مَا يُحِبُّ
فَلاَ يُحَدِّثُ بِهَا إِلاَّ مَنْ يُحِبُّ وَإِنْ رَأَى مَا يَكْرَهُ فَلْيَتْفِلْ عَنْ يَسَارِهِ ثَلاَثًا وَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ
شَرِّ الشَّيْطَانِ وَشَرِّهَا وَلاَ يُحَدِّثْ بِهَا أَحَدًا فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ " .
Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Salama dedi: men shunday tush koʻrardimki, u meni kasal qilardi. Bas, men Abu Qatodaga roʻbaroʻ boʻldim, u dedi: men ham shunday tush koʻrardimki, u meni kasal qilardi. Nihoyat men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Yaxshi tush Allohdandir. Bas, biringiz oʻzi sevadigan narsani koʻrsa, uni faqat oʻzi sevadigan kishigagina aytsin. Agar oʻziga yoqmaydigan narsani koʻrsa, chap tomoniga uch marta tupursin va shaytonning yomonligidan hamda uning (tushning) yomonligidan Allohga panoh tilasin, va uni hech kimga aytmasin, shunda u unga zarar yetkazmaydi».Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Салама деди: мен шундай туш кўрардимки, у мени касал қиларди. Бас, мен Абу Қатодага рўбарў бўлдим, у деди: мен ҳам шундай туш кўрардимки, у мени касал қиларди. Ниҳоят мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Яхши туш Аллоҳдандир. Бас, бирингиз ўзи севадиган нарсани кўрса, уни фақат ўзи севадиган кишигагина айтсин. Агар ўзига ёқмайдиган нарсани кўрса, чап томонига уч марта тупурсин ва шайтоннинг ёмонлигидан ҳамда унинг (тушнинг) ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ тиласин, ва уни ҳеч кимга айтмасин, шунда у унга зарар етказмайди».
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ مَوْلَى بَنِي
أُمَيَّةَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ ثُمَّ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله
عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ وَهُوَ يُرِيدُ الرُّومَ وَنَصَارَى الْعَرَبِ بِالشَّامِ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي
عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ كَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ
حِينَ عَمِيَ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله
عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه
وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ
يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ
عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ
بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ
صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ
عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ
فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ
عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلاَ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِمُ الَّذِي يُرِيدُ
وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابُ حَافِظٍ - يُرِيدُ
بِذَلِكَ الدِّيوَانَ - قَالَ كَعْبٌ فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ
فِيهِ وَحْىٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ
الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ
وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا . وَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ
عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ . فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَادِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ
فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ فَهَمَمْتُ
أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذَلِكَ لِي فَطَفِقْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ
بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أَنِّي لاَ أَرَى لِي أُسْوَةً إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا
عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه
وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكًا فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ " .
قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ . فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ
بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا . فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ
صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلاً مُبَيِّضًا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ " . فَإِذَا هُو أَبُو خَيْثَمَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي
تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِينَ لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ . فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ
صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ
بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي إِنَّ رَسُولَ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ
بِشَىْءٍ أَبَدًا فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ
مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ
فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا
سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ " . فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ
لِي " مَا خَلَّفَكَ " . أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ
جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً
وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ
عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي
عُذْرٌ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله
عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ " . فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي
سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لاَ
تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ فَقَدْ كَانَ
كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ . قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي
حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُكَذِّبَ نَفْسِي - قَالَ - ثُمَّ
قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ قَالُوا نَعَمْ لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ فَقِيلَ
لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ
أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ - قَالَ - فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شِهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ - قَالَ
- فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي . قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ
كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ - قَالَ - فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - وَقَالَ - تَغَيَّرُوا
لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِيَ الأَرْضُ فَمَا هِيَ بِالأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ
لَيْلَةً فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ
فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ
بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي نَظَرَ إِلَىَّ
وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَىَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى
تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ
مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
قَالَ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . فَفَاضَتْ
عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ
أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَ
- فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَىَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ وَكُنْتُ كَاتِبًا
فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ
وَلاَ مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ . قَالَ فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا وَهَذِهِ أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ . فَتَيَامَمْتُ
بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ إِذَا رَسُولُ
رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ
أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ . قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا -
قَالَ - فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ - قَالَ - فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ
حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ - قَالَ - فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ
تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ " . فَقَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ وَوَاللَّهِ
مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا . قَالَ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ
رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ -
قَالَ - فَقُلْتُ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ
رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ - قَالَ - فَلَبِثْتُ
بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنَا - قَالَ - ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ
الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي
ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ
صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ - قَالَ - فَخَرَرْتُ
سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ . - قَالَ - فَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ
بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ
وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَىَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ
مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي فَنَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ
بِبِشَارَتِهِ وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ . فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِتَهْنِئْكَ
تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ . حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي
الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا
قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ . قَالَ فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ . قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ
عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ " أَبْشِرْ
بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ " . قَالَ فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ
اللَّهِ فَقَالَ " لاَ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ " . وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ
وَجْهُهُ كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ - قَالَ - وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ
قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى
الله عليه وسلم . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ
لَكَ " . قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِيَ الَّذِي بِخَيْبَرَ - قَالَ - وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ
إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ - قَالَ - فَوَاللَّهِ
مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ
صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي اللَّهُ بِهِ وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذْبَةً مُنْذُ
قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِيَ اللَّهُ
فِيمَا بَقِيَ . قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ
الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ
إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ
وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} حَتَّى بَلَغَ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}
قَالَ كَعْبٌ وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي
مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا
إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ وَقَالَ اللَّهُ { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ
لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً
بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ
الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} قَالَ كَعْبٌ كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ
خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ
أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ .
وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ
ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَوَاءً .
Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotini qildilar, u zot Shomdagi Rumliklar va arab nasroniylarini (maqsad) qilgan edilar. Kaʼb ibn Molik dedi: Men Rasululloh ﷺ qilgan birorta gʻazotda ortda qolmaganman, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa. Albatta, men Badr gʻazotida ham ortda qolgan edim, lekin (u zot) oʻzlaridan ortda qolgan birovni malomat qilmagan edilar. Chunki Rasululloh ﷺ va musulmonlar Quraysh karvonini koʻzlab chiqishgan edi, hatto Alloh ular bilan dushmanlarini belgilangan vaqtsiz duch qildi. Men Rasululloh ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahd-paymon bergan paytda hozir boʻlganman, men buni Badrda hozir boʻlishdan koʻra afzal koʻraman, garchi Badr odamlar orasida undan koʻra mashhurroq boʻlsa-da. Mening Rasululloh ﷺ dan Tabuk gʻazotida ortda qolib qolganimning xabari shunday edi: men oʻsha gʻazotda u zotdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim. Vallohi, men undan oldin hech qachon ikkita ulov toʻplamagan edim, faqat oʻsha gʻazotdagina ularning ikkovini toʻplagandim. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada gʻazot qildilar, uzoq safar, suvsiz biyobon va koʻp sonli dushmanni qarshi oldilar. Shunda u zot musulmonlarga ishlarini ochiq bayon qildilar, toki ular gʻazotlariga tayyorgarlik koʻrsinlar. (U zot) ularga oʻzlari koʻzlagan yoʻnalishni xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan musulmonlar koʻp edi, ularni biror saqlovchining daftari (roʻyxati) jamlamas edi — bu bilan devon (roʻyxat daftari)ni nazarda tutadi. Kaʼb dedi: Bir kishi gʻoyib boʻlmoqchi boʻlsa, bu Aziz va Jalil Alloh tarafidan u haqida vahiy nozil boʻlmaguncha unga yashirin qoladi deb oʻylar edi (yaʼni roʻyxat yoʻqligidan). Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻlgan paytda qildilar. Men esa ularga (mevalarga) moyil edim. Rasululloh ﷺ va u zot bilan musulmonlar tayyorgarlik koʻra boshlashdi, men ham ular bilan birga tayyorlanish uchun erta tongdan chiqar, soʻng hech narsa qilmay qaytar edim. Oʻzimcha: «Men buni xohlasam, qilishga qodirman», derdim. Mana shunday cheksiz davom etaverdi, hatto odamlar (yoʻlga) jadal bilan kirishishdi. Rasululloh ﷺ tongda yoʻlga chiqdilar, musulmonlar ham u zot bilan birga (chiqishdi), men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. Soʻng erta chiqib, qaytar, hech narsa qilmas edim. Bu menda cheksiz davom etaverdi, hatto ular shoshilishib, gʻazot ulgurib ketdi. Men yoʻlga chiqib, ularga yetib olishni qasd qildim. Qaniydi shuni qilganimda edi! Soʻng bu menga nasib etmadi. Rasululloh ﷺ chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, oʻzimga oʻxshash faqat munofiqlikda ayblangan kishini yoki Alloh uzr bergan kuchsizlardan birini koʻrar, bu meni qaygʻuga solar edi. Rasululloh ﷺ Tabukka yetguncha meni eslamadilar. U zot Tabukda jamoa orasida oʻtirgan holda: «Kaʼb ibn Molik nima qildi?», — dedilar. Banu Salimadan bir kishi: «Yo Rasululloh, uni ikki ridosi va oʻz yonlariga (kibr bilan) qarashi ushlab qoldi», — dedi. Shunda Muoz ibn Jabal unga: «Naqadar yomon gap aytding! Vallohi, yo Rasululloh, biz u haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Shu holda u zot oq kiyim kiygan, unga sarob (issiqda) tovlanayotgan bir kishini koʻrdilar va: «(Ey kishi,) Abu Xaysama boʻlgin!», — dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama al-Ansoriy ekan — u munofiqlar masxara qilgan paytda bir soʻ xurmoni sadaqa qilgan kishi edi. Kaʼb ibn Molik dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytishga yuzlanganlari menga yetgach, qaygʻum kuchaydi va men yolgʻon (uydirish)ni oʻylay boshladim, oʻzimcha: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?», der edim. Bunda ahlimdan har bir aqlli kishidan yordam soʻrardim. Menga: «Rasululloh ﷺ yetib kelay deb qoldilar», deyilgach, botil (uydirma fikr) mendan yoʻqoldi, hatto men undan hech narsa bilan qutulolmasligimni bildim va u zotga rost soʻzlashni qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ tongda yetib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻng odamlar uchun (ularni qabul qilib) oʻtirar edilar. (U zot) shuni qilganlarida, ortda qolganlar u zotning huzurlariga kelib, uzr aytishni boshlashdi va qasam icha boshlashdi — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning ochiq aytganlarini qabul qildilar, ulardan bayʼat oldilar va ular uchun istigʻfor aytdilar, ichki niyatlarini esa Allohga havola qildilar — toki men kelgunimcha. Men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishidek tabassum qildilar, soʻng: «Beri kel!», — dedilar. Men yurib keldim, hatto u zotning oldilarida oʻtirdim. (U zot) menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Ulovingni sotib olmaganmiding?», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, vallohi, agar men dunyo ahlidan sizdan boshqa birovning huzurida oʻtirganimda edi, biron uzr bilan uning gʻazabidan qutulardim, chunki menga (yaxshi) bahslashish (qobiliyati) berilgan. Lekin, vallohi, men aniq bilamanki, agar bugun sizga sizni mendan rozi qiladigan yolgʻon soʻz aytsam, Alloh sizni menga gʻazablantirishi yaqindir; agar sizga rost soʻz aytsam, undan sizning mendan gʻazablanishingiz (mumkin), lekin men bunda Allohning (yaxshi) oqibatidan umidvorman. Vallohi, mening hech qanday uzrim yoʻq edi. Vallohi, men sizdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Mana bunisi-ku rost soʻzladi. Allohning sen haqingda hukm qilishini (kutib) turgin», — dedilar. Men turdim, Banu Salimadan baʼzi kishilar oʻrnidan turib, ortimdan ergashishdi va menga: «Vallohi, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmas edik. Sen Rasululloh ﷺ ga ortda qolganlar uzr aytganidek uzr aytmay, ojizlik qilding. Holbuki, gunohing uchun Rasululloh ﷺ ning sen uchun istigʻfor aytishlari kifoya qilar edi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Vallohi, ular meni shunchalik malomat qilishdiki, hatto men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytib, oʻzimni yolgʻonchi qilmoqchi boʻldim. (Kaʼb) dedi: Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana birortasi duch keldimi?», — dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi shunga duch keldi, ular ham sen aytgandek aytdilar va ularga ham senga aytilgandek aytildi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Ular kimlar?», — dedim. Ular: «Murora ibn ar-Robia al-Omiriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Ular menga Badrda qatnashgan ikki solih kishini eslatishdi, ularda men uchun ibrat (oʻrnak) bor edi. (Kaʼb) dedi: Ular menga ularni eslatganlarida, men (oʻz soʻzimda) davom etdim. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uchovimiz bilan — ortda qolganlar orasidan (aynan) biz bilan gaplashishdan qaytardilar. (Kaʼb) dedi: Odamlar bizdan chetlanishdi va bizga (munosabatlari) oʻzgardi, hatto men uchun yer ham oʻzgargandek tuyuldi, u men biladigan yer emasdek edi. Biz shu holatda ellik kecha qoldik. Ikki sherigim esa boʻysunib, uylarida yigʻlab oʻtirib qolishdi. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir boʻlardim, bozorlarda aylanardim, lekin hech kim men bilan gaplashmas edi. Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, u zot namozdan keyin oʻz majlislarida oʻtirgan paytlarida salom berardim, oʻzimcha: «Salomimni qaytarish uchun lablarini qimirlatdilarmi yoki yoʻqmi?», derdim. Soʻng u zotga yaqin joyda namoz oʻqir va u zotga oʻgʻrincha qarab qoʻyar edim. Namozimga yuzlanganimda, (u zot) menga qarar, men u zot tomonga oʻgirilsam, mendan yuz oʻgirar edilar. Musulmonlarning bu betgaplari (jafosi) menga uzoq choʻzilgach, men yurib bordim va Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim — u mening amakimning oʻgʻli va menga odamlarning eng sevimlisi edi. Men unga salom berdim, lekin, vallohi, u salomimni qaytarmadi. Men unga: «Yo Abu Qatoda, men Alloh bilan sendan soʻrayman, men Alloh va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?», — dedim. (Kaʼb) dedi: U jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, u yana jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, shunda u: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchidir», — dedi. Shunda koʻzlarimdan yosh oqdi va men orqaga qaytib, devordan oshib oʻtdim. Men Madina bozorida yurganimda, Shom ahlining nabatiylaridan — taom (oziq-ovqat) olib kelib Madinada sotuvchilardan biri: «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatib beradi?», deb (soʻrayotgan ekan). (Kaʼb) dedi: Odamlar unga meni koʻrsata boshlashdi, hatto u oldimga keldi va menga Gʻasson podshohidan bir maktub topshirdi. Men yozuvchi (savodli) edim, uni oʻqidim, qarasam, unda: «Ammo baʼd. Bizga sherigingning senga jafo qilgani yetib keldi. Alloh seni xorlik va zoeʼ boʻlish maskanida (yashashing uchun) yaratmagan. Bizga qoʻshilgin, biz senga hamdard boʻlamiz», (deb yozilgan ekan). (Kaʼb) dedi: Uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan biridir», dedim. Soʻng uni tandirga olib borib, u bilan (tandirni) yoqdim. Nihoyat ellikdan qirq (kun) oʻtib, vahiy esa kechiktirilganda, Rasululloh ﷺ ning elchisi oldimga kelib: «Albatta, Rasululloh ﷺ senga ayolingdan ajralib (uzoqlashib) turishingni buyurmoqdalar», — dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?», — dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlashib tur, unga yaqinlashma», — dedi. (Kaʼb) dedi: U (Rasululloh ﷺ) ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. (Kaʼb) dedi: Men ayolimga: «Ahling (ota-onang) huzuriga borib, Alloh bu ishda hukm qilguncha ular yonida turib turgin», — dedim. (Kaʼb) dedi: Hilol ibn Umayyaning ayoli Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Hilol ibn Umayya zaif chol, uning xizmatkori yoʻq. Unga xizmat qilishimni yomon koʻrasizmi?», — dedi. (U zot:) «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», — dedilar. (Ayol:) «Vallohi, unda biror narsaga (intilishga) harakat yoʻq. Vallohi, u boshiga oʻsha ish tushganidan to shu kunigacha yigʻlamoqda», — dedi. (Kaʼb) dedi: Ahlimdan baʼzilari menga: «Sen ham ayoling haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrasang boʻlmasmidi? Axir u zot Hilol ibn Umayyaning ayoliga unga xizmat qilishga izn berdilar-ku», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Men u haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻramayman. Men u haqida ruxsat soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deyishlarini qayerdan bilaman? Men esa yosh kishiman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men shu holda yana oʻn kecha qoldim, shunday qilib, biz bilan gaplashish man etilganidan beri bizga ellik kecha toʻldi. (Kaʼb) dedi: Soʻng men ellikinchi kechaning tongida bomdod namozini uylarimizdan birining tomida oʻqidim. Men Aziz va Jalil Alloh biz haqimizda zikr qilgan holatda — jonim oʻzimga torlik qilib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻlib ketgan holda oʻtirgan edim, Salʼ (togʻi) ustiga chiqib olgan bir kishining ovozini eshitdim, u ovozining boricha: «Yo Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!», deb (qichqirardi). (Kaʼb) dedi: Men sajdaga yiqildim va bildimki, najot (kushoyish) keldi. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida odamlarga Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qildilar. Shunda odamlar bizga xushxabar bera boshlashdi, ikki sherigim tomonga ham xushxabar beruvchilar bordi. Bir kishi men tomonga ot choptirdi, Aslamdan bir chopar ham men tomonga shoshildi va togʻga chiqib (qichqirdi), shunda ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan kishi xushxabar berib oldimga kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, xushxabari uchun ularni unga kiydirdim. Vallohi, oʻsha kuni mening ulardan boshqa (kiyimim) yoʻq edi. Soʻng ikki kiyimni qarzga olib, ularni kiydim va Rasululloh ﷺ ni qasd qilib yoʻlga tushdim. Odamlar meni guruh-guruh boʻlib kutib olib, tavbam (qabul boʻlgani) bilan tabriklar va: «Allohning tavbangni qabul qilgani senga muborak boʻlsin», deyishardi. Hatto men masjidga kirdim, qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtiribdilar, atroflarida esa odamlar bor. Shunda Talha ibn Ubaydulloh shoshib oʻrnidan turdi, hatto men bilan qoʻl berib koʻrishib, tabrikladi. Vallohi, muhojirlardan undan boshqa hech bir kishi oʻrnidan turmadi. (Roviy) dedi: Kaʼb buni Talhaga (qilgan yaxshiligini) hech unutmas edi. Kaʼb dedi: Rasululloh ﷺ ga salom berganimda, u zotning chehralari xursandchilikdan porlab turardi, (u zot): «Onang seni tuqqanidan beri ustingdan oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar)!», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Bu sizning tomoningizdanmi, yo Rasululloh, yoki Alloh tomonidanmi?», — dedim. (U zot:) «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», — dedilar. Rasululloh ﷺ xursand boʻlganlarida chehralari nurlanar, goʻyo chehralari oy parchasidek edi. (Kaʼb) dedi: Biz buni (shundan) bilar edik. (Kaʼb) dedi: Men u zotning oldilarida oʻtirganimda: «Yo Rasululloh, mening tavbamdan (biri shuki), men molimdan ajrab, uni Allohga va Uning Rasuli ﷺ ga sadaqa qilishimdir», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning baʼzisini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Unday boʻlsa, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men: «Yo Rasululloh, albatta, Alloh meni rostgoʻylik bilan najot berdi. Mening tavbamdan (biri shuki), men tirik ekanman, faqat rost soʻzlayman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha musulmonlardan birorta kishini Alloh soʻzning rostligida menga (berganidan) koʻra yaxshiroq sinaganini bilmayman. Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha qasddan biror yolgʻon (gapni) gapirmadim va men qolgan (umrim)da ham Alloh meni saqlashidan umidvorman. (Kaʼb) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh nozil qildi: {Albatta, Alloh Nabiyning, qiyinchilik soatida unga ergashgan muhojir va ansorlarning — ulardan bir guruhining qalblari (haqdan) ogʻib ketay deganidan keyin — tavbasini qabul qildi. Soʻng (Alloh) ularning tavbasini qabul qildi. Albatta, U ularga shafqatli, mehribondir * Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham (tavbasini qabul qildi); hatto yer kengligiga qaramay ularga torlik qildi va oʻzlari ham oʻzlariga tor boʻlib qoldi} (oyatigacha), to: {Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va rostgoʻylar bilan birga boʻlinglar} (Tavba 117-119) (oyatigacha yetdi). Kaʼb dedi: Vallohi, Alloh meni Islomga hidoyat qilganidan keyin, oʻzimning Rasululloh ﷺ ga rostgoʻyligimdan — u zotga yolgʻon soʻzlab, yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻlganidek halok boʻlmaganimdan koʻra ulkanroq biror neʼmatni hech qachon menga ato etmadi. Chunki Alloh vahiy nozil qilganida yolgʻon soʻzlaganlarga birorta kishiga aytmagan eng yomon (soʻzni) aytdi. Alloh shunday dedi: {Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz oʻgirishingiz uchun, sizlarga Alloh nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz oʻgiringlar! Albatta, ular nopokdirlar va qilgan ishlari jazosiga maskanlari jahannamdir * Sizlardan rozi boʻlishingiz uchun sizlarga qasam ichadilar. Bordi-yu sizlar ulardan rozi boʻlsangiz ham, albatta, Alloh fosiq qavmdan rozi boʻlmaydi} (Tavba 95-96). Kaʼb dedi: Biz uchovimiz Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida qabul qilgan kishilarning ishidan ortda (kechiktirilib) qoldirildik — (u zot) ularning bayʼatini olib, ular uchun istigʻfor aytgan edilar. Rasululloh ﷺ esa bizning ishimizni Alloh hukm qilguncha kechiktirib turdilar. Mana shu sababdan Aziz va Jalil Alloh: {Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham} dedi. Alloh zikr qilgan «ortga qoldirilgan» (degani) bizning gʻazotdan ortda qolganimiz emas, balki bu (u zotning) bizni kechiktirgani va ishimizni unga qasam ichib, uzr aytgan, undan (u zot) qabul qilgan kishilardan ortga qoldirgani (kechiktirgani)dir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотини қилдилар, у зот Шомдаги Румликлар ва араб насронийларини (мақсад) қилган эдилар. Каъб ибн Молик деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қилган бирорта ғазотда ортда қолмаганман, фақат Табук ғазотидан бошқа. Албатта, мен Бадр ғазотида ҳам ортда қолган эдим, лекин (у зот) ўзларидан ортда қолган бировни маломат қилмаган эдилар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар Қурайш карвонини кўзлаб чиқишган эди, ҳатто Аллоҳ улар билан душманларини белгиланган вақтсиз дуч қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз Ислом учун аҳд-паймон берган пайтда ҳозир бўлганман, мен буни Бадрда ҳозир бўлишдан кўра афзал кўраман, гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра машҳурроқ бўлса-да. Менинг Расулуллоҳ ﷺ дан Табук ғазотида ортда қолиб қолганимнинг хабари шундай эди: мен ўша ғазотда у зотдан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим. Валлоҳи, мен ундан олдин ҳеч қачон иккита улов тўпламаган эдим, фақат ўша ғазотдагина уларнинг икковини тўплагандим. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада ғазот қилдилар, узоқ сафар, сувсиз биёбон ва кўп сонли душманни қарши олдилар. Шунда у зот мусулмонларга ишларини очиқ баён қилдилар, токи улар ғазотларига тайёргарлик кўрсинлар. (У зот) уларга ўзлари кўзлаган йўналишни хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган мусулмонлар кўп эди, уларни бирор сақловчининг дафтари (рўйхати) жамламас эди — бу билан девон (рўйхат дафтари)ни назарда тутади. Каъб деди: Бир киши ғойиб бўлмоқчи бўлса, бу Азиз ва Жалил Аллоҳ тарафидан у ҳақида ваҳий нозил бўлмагунча унга яширин қолади деб ўйлар эди (яъни рўйхат йўқлигидан). Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бўлган пайтда қилдилар. Мен эса уларга (меваларга) мойил эдим. Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан мусулмонлар тайёргарлик кўра бошлашди, мен ҳам улар билан бирга тайёрланиш учун эрта тонгдан чиқар, сўнг ҳеч нарса қилмай қайтар эдим. Ўзимча: «Мен буни хоҳласам, қилишга қодирман», дердим. Мана шундай чексиз давом этаверди, ҳатто одамлар (йўлга) жадал билан киришишди. Расулуллоҳ ﷺ тонгда йўлга чиқдилар, мусулмонлар ҳам у зот билан бирга (чиқишди), мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарса қилмаган эдим. Сўнг эрта чиқиб, қайтар, ҳеч нарса қилмас эдим. Бу менда чексиз давом этаверди, ҳатто улар шошилишиб, ғазот улгуриб кетди. Мен йўлга чиқиб, уларга етиб олишни қасд қилдим. Қанийди шуни қилганимда эди! Сўнг бу менга насиб этмади. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб кетганларидан кейин одамлар орасига чиқсам, ўзимга ўхшаш фақат мунофиқликда айбланган кишини ёки Аллоҳ узр берган кучсизлардан бирини кўрар, бу мени қайғуга солар эди. Расулуллоҳ ﷺ Табукка етгунча мени эсламадилар. У зот Табукда жамоа орасида ўтирган ҳолда: «Каъб ибн Молик нима қилди?», — дедилар. Бану Салимадан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, уни икки ридоси ва ўз ёнларига (кибр билан) қараши ушлаб қолди», — деди. Шунда Муоз ибн Жабал унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, биз у ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Шу ҳолда у зот оқ кийим кийган, унга сароб (иссиқда) товланаётган бир кишини кўрдилар ва: «(Эй киши,) Абу Хайсама бўлгин!», — дедилар. Қарасалар, у Абу Хайсама ал-Ансорий экан — у мунофиқлар масхара қилган пайтда бир сў хурмони садақа қилган киши эди. Каъб ибн Молик деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтишга юзланганлари менга етгач, қайғум кучайди ва мен ёлғон (уйдириш)ни ўйлай бошладим, ўзимча: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?», дер эдим. Бунда аҳлимдан ҳар бир ақлли кишидан ёрдам сўрардим. Менга: «Расулуллоҳ ﷺ етиб келай деб қолдилар», дейилгач, ботил (уйдирма фикр) мендан йўқолди, ҳатто мен ундан ҳеч нарса билан қутулолмаслигимни билдим ва у зотга рост сўзлашни қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ тонгда етиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракаат намоз ўқир, сўнг одамлар учун (уларни қабул қилиб) ўтирар эдилар. (У зот) шуни қилганларида, ортда қолганлар у зотнинг ҳузурларига келиб, узр айтишни бошлашди ва қасам ича бошлашди — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг очиқ айтганларини қабул қилдилар, улардан байъат олдилар ва улар учун истиғфор айтдилар, ички ниятларини эса Аллоҳга ҳавола қилдилар — токи мен келгунимча. Мен салом берганимда, у зот ғазабланган кишидек табассум қилдилар, сўнг: «Бери кел!», — дедилар. Мен юриб келдим, ҳатто у зотнинг олдиларида ўтирдим. (У зот) менга: «Сени нима ортда қолдирди? Уловингни сотиб олмаганмидинг?», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, агар мен дунё аҳлидан сиздан бошқа бировнинг ҳузурида ўтирганимда эди, бирон узр билан унинг ғазабидан қутулардим, чунки менга (яхши) баҳслашиш (қобилияти) берилган. Лекин, валлоҳи, мен аниқ биламанки, агар бугун сизга сизни мендан рози қиладиган ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ сизни менга ғазаблантириши яқиндир; агар сизга рост сўз айтсам, ундан сизнинг мендан ғазабланишингиз (мумкин), лекин мен бунда Аллоҳнинг (яхши) оқибатидан умидворман. Валлоҳи, менинг ҳеч қандай узрим йўқ эди. Валлоҳи, мен сиздан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буниси-ку рост сўзлади. Аллоҳнинг сен ҳақингда ҳукм қилишини (кутиб) тургин», — дедилар. Мен турдим, Бану Салимадан баъзи кишилар ўрнидан туриб, ортимдан эргашишди ва менга: «Валлоҳи, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмас эдик. Сен Расулуллоҳ ﷺ га ортда қолганлар узр айтганидек узр айтмай, ожизлик қилдинг. Ҳолбуки, гуноҳинг учун Расулуллоҳ ﷺ нинг сен учун истиғфор айтишлари кифоя қилар эди», — дейишди. (Каъб) деди: Валлоҳи, улар мени шунчалик маломат қилишдики, ҳатто мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтиб, ўзимни ёлғончи қилмоқчи бўлдим. (Каъб) деди: Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна бирортаси дуч келдими?», — дедим. Улар: «Ҳа, сен билан бирга икки киши шунга дуч келди, улар ҳам сен айтгандек айтдилар ва уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Улар кимлар?», — дедим. Улар: «Мурора ибн ар-Робиа ал-Омирий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», — дейишди. (Каъб) деди: Улар менга Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини эслатишди, уларда мен учун ибрат (ўрнак) бор эди. (Каъб) деди: Улар менга уларни эслатганларида, мен (ўз сўзимда) давом этдим. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз учовимиз билан — ортда қолганлар орасидан (айнан) биз билан гаплашишдан қайтардилар. (Каъб) деди: Одамлар биздан четланишди ва бизга (муносабатлари) ўзгарди, ҳатто мен учун ер ҳам ўзгаргандек туюлди, у мен биладиган ер эмасдек эди. Биз шу ҳолатда эллик кеча қолдик. Икки шеригим эса бўйсуниб, уйларида йиғлаб ўтириб қолишди. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шунинг учун чиқиб, намозда ҳозир бўлардим, бозорларда айланардим, лекин ҳеч ким мен билан гаплашмас эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, у зот намоздан кейин ўз мажлисларида ўтирган пайтларида салом берардим, ўзимча: «Саломимни қайтариш учун лабларини қимирлатдиларми ёки йўқми?», дердим. Сўнг у зотга яқин жойда намоз ўқир ва у зотга ўғринча қараб қўяр эдим. Намозимга юзланганимда, (у зот) менга қарар, мен у зот томонга ўгирилсам, мендан юз ўгирар эдилар. Мусулмонларнинг бу бетгаплари (жафоси) менга узоқ чўзилгач, мен юриб бордим ва Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим — у менинг амакимнинг ўғли ва менга одамларнинг энг севимлиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, валлоҳи, у саломимни қайтармади. Мен унга: «Ё Абу Қатода, мен Аллоҳ билан сендан сўрайман, мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севишимни билмайсанми?», — дедим. (Каъб) деди: У жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, у яна жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчидир», — деди. Шунда кўзларимдан ёш оқди ва мен орқага қайтиб, девордан ошиб ўтдим. Мен Мадина бозорида юрганимда, Шом аҳлининг набатийларидан — таом (озиқ-овқат) олиб келиб Мадинада сотувчилардан бири: «Каъб ибн Моликни ким кўрсатиб беради?», деб (сўраётган экан). (Каъб) деди: Одамлар унга мени кўрсата бошлашди, ҳатто у олдимга келди ва менга Ғассон подшоҳидан бир мактуб топширди. Мен ёзувчи (саводли) эдим, уни ўқидим, қарасам, унда: «Аммо баъд. Бизга шеригингнинг сенга жафо қилгани етиб келди. Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ бўлиш масканида (яшашинг учун) яратмаган. Бизга қўшилгин, биз сенга ҳамдард бўламиз», (деб ёзилган экан). (Каъб) деди: Уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан биридир», дедим. Сўнг уни тандирга олиб бориб, у билан (тандирни) ёқдим. Ниҳоят элликдан қирқ (кун) ўтиб, ваҳий эса кечиктирилганда, Расулуллоҳ ﷺ нинг элчиси олдимга келиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ сенга аёлингдан ажралиб (узоқлашиб) туришингни буюрмоқдалар», — деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?», — дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлашиб тур, унга яқинлашма», — деди. (Каъб) деди: У (Расулуллоҳ ﷺ) икки шеригимга ҳам шундай (хабар) юбордилар. (Каъб) деди: Мен аёлимга: «Аҳлинг (ота-онанг) ҳузурига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунча улар ёнида туриб тургин», — дедим. (Каъб) деди: Ҳилол ибн Умайянинг аёли Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳилол ибн Умайя заиф чол, унинг хизматкори йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасизми?», — деди. (У зот:) «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», — дедилар. (Аёл:) «Валлоҳи, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлоҳи, у бошига ўша иш тушганидан то шу кунигача йиғламоқда», — деди. (Каъб) деди: Аҳлимдан баъзилари менга: «Сен ҳам аёлинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрасанг бўлмасмиди? Ахир у зот Ҳилол ибн Умайянинг аёлига унга хизмат қилишга изн бердилар-ку», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Мен у ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрамайман. Мен у ҳақида рухсат сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейишларини қаердан биламан? Мен эса ёш кишиман», — дедим. (Каъб) деди: Мен шу ҳолда яна ўн кеча қолдим, шундай қилиб, биз билан гаплашиш ман этилганидан бери бизга эллик кеча тўлди. (Каъб) деди: Сўнг мен элликинчи кечанинг тонгида бомдод намозини уйларимиздан бирининг томида ўқидим. Мен Азиз ва Жалил Аллоҳ биз ҳақимизда зикр қилган ҳолатда — жоним ўзимга торлик қилиб, ер кенглигига қарамай менга тор бўлиб кетган ҳолда ўтирган эдим, Салъ (тоғи) устига чиқиб олган бир кишининг овозини эшитдим, у овозининг борича: «Ё Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!», деб (қичқирарди). (Каъб) деди: Мен саждага йиқилдим ва билдимки, нажот (кушойиш) келди. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида одамларга Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилдилар. Шунда одамлар бизга хушхабар бера бошлашди, икки шеригим томонга ҳам хушхабар берувчилар борди. Бир киши мен томонга от чоптирди, Асламдан бир чопар ҳам мен томонга шошилди ва тоғга чиқиб (қичқирди), шунда овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган киши хушхабар бериб олдимга келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, хушхабари учун уларни унга кийдирдим. Валлоҳи, ўша куни менинг улардан бошқа (кийимим) йўқ эди. Сўнг икки кийимни қарзга олиб, уларни кийдим ва Расулуллоҳ ﷺ ни қасд қилиб йўлга тушдим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб кутиб олиб, тавбам (қабул бўлгани) билан табриклар ва: «Аллоҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин», дейишарди. Ҳатто мен масжидга кирдим, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирибдилар, атрофларида эса одамлар бор. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ шошиб ўрнидан турди, ҳатто мен билан қўл бериб кўришиб, табриклади. Валлоҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч бир киши ўрнидан турмади. (Ровий) деди: Каъб буни Талҳага (қилган яхшилигини) ҳеч унутмас эди. Каъб деди: Расулуллоҳ ﷺ га салом берганимда, у зотнинг чеҳралари хурсандчиликдан порлаб турарди, (у зот): «Онанг сени туққанидан бери устингдан ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар)!», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Бу сизнинг томонингизданми, ё Расулуллоҳ, ёки Аллоҳ томониданми?», — дедим. (У зот:) «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бўлганларида чеҳралари нурланар, гўё чеҳралари ой парчасидек эди. (Каъб) деди: Биз буни (шундан) билар эдик. (Каъб) деди: Мен у зотнинг олдиларида ўтирганимда: «Ё Расулуллоҳ, менинг тавбамдан (бири шуки), мен молимдан ажраб, уни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺ га садақа қилишимдир», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг баъзисини ушлаб қол, бу сен учун яхшироқ», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Ундай бўлса, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», — дедим. (Каъб) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Аллоҳ мени ростгўйлик билан нажот берди. Менинг тавбамдан (бири шуки), мен тирик эканман, фақат рост сўзлайман», — дедим. (Каъб) деди: Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача мусулмонлардан бирорта кишини Аллоҳ сўзнинг ростлигида менга (берганидан) кўра яхшироқ синаганини билмайман. Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача қасддан бирор ёлғон (гапни) гапирмадим ва мен қолган (умрим)да ҳам Аллоҳ мени сақлашидан умидворман. (Каъб) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ нозил қилди: {Албатта, Аллоҳ Набийнинг, қийинчилик соатида унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг — улардан бир гуруҳининг қалблари (ҳақдан) оғиб кетай деганидан кейин — тавбасини қабул қилди. Сўнг (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У уларга шафқатли, меҳрибондир * Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам (тавбасини қабул қилди); ҳатто ер кенглигига қарамай уларга торлик қилди ва ўзлари ҳам ўзларига тор бўлиб қолди} (оятигача), то: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар} (Тавба 117-119) (оятигача етди). Каъб деди: Валлоҳи, Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин, ўзимнинг Расулуллоҳ ﷺ га ростгўйлигимдан — у зотга ёлғон сўзлаб, ёлғон сўзлаганлар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимдан кўра улканроқ бирор неъматни ҳеч қачон менга ато этмади. Чунки Аллоҳ ваҳий нозил қилганида ёлғон сўзлаганларга бирорта кишига айтмаган энг ёмон (сўзни) айтди. Аллоҳ шундай деди: {Сиз уларнинг олдига қайтиб борганингизда, улардан юз ўгиришингиз учун, сизларга Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Бас, улардан юз ўгиринглар! Албатта, улар нопокдирлар ва қилган ишлари жазосига масканлари жаҳаннамдир * Сизлардан рози бўлишингиз учун сизларга қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди} (Тавба 95-96). Каъб деди: Биз учовимиз Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида қабул қилган кишиларнинг ишидан ортда (кечиктирилиб) қолдирилдик — (у зот) уларнинг байъатини олиб, улар учун истиғфор айтган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг ишимизни Аллоҳ ҳукм қилгунча кечиктириб турдилар. Мана шу сабабдан Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам} деди. Аллоҳ зикр қилган «ортга қолдирилган» (дегани) бизнинг ғазотдан ортда қолганимиз эмас, балки бу (у зотнинг) бизни кечиктиргани ва ишимизни унга қасам ичиб, узр айтган, ундан (у зот) қабул қилган кишилардан ортга қолдиргани (кечиктиргани)дир.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاذِ بْنِ عَبَّادٍ الْعَنْبَرِيُّ، وَهُرَيْمُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالاَ حَدَّثَنَا
خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ،
وَمُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ قَالُوا أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، كِلاَهُمَا عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي مَسْلَمَةَ، بِهَذَا
الإِسْنَادِ . نَحْوَهُ غَيْرَ أَنَّ فِي حَدِيثِ النَّضْرِ أَخْبَرَنِي مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي أَبُو قَتَادَةَ . وَفِي
حَدِيثِ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ أُرَاهُ يَعْنِي أَبَا قَتَادَةَ . وَفِي حَدِيثِ خَالِدٍ وَيَقُولُ " وَيْسَ
" . أَوْ يَقُولُ " يَا وَيْسَ ابْنِ سُمَيَّةَ " .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi. Faqat an-Nazrning hadisida: «Mendan koʻra yaxshiroq boʻlgan kishi — Abu Qatoda menga xabar berdi» deyilgan; Xolid ibnul-Horisning hadisida: «Oʻylashimcha, u Abu Qatodani nazarda tutdi», deyilgan; Xolidning hadisida esa, u (Ammor) «vays» yoki «yo vaysa, ey Sumayya oʻgʻli (qanchalar achinarli!)» deb aytadi, deyilgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинади. Фақат ан-Назрнинг ҳадисида: «Мендан кўра яхшироқ бўлган киши — Абу Қатода менга хабар берди» дейилган; Холид ибнул-Ҳориснинг ҳадисида: «Ўйлашимча, у Абу Қатодани назарда тутди», дейилган; Холиднинг ҳадисида эса, у (Аммор) «вайс» ёки «ё вайса, эй Сумайя ўғли (қанчалар ачинарли!)» деб айтади, дейилган.