Abu Qatoda al-Horis ibn Rib'iy al-Ansoriy

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ ـ هُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ ـ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ حَاجًّا، فَخَرَجُوا مَعَهُ فَصَرَفَ طَائِفَةً مِنْهُمْ، فِيهِمْ أَبُو قَتَادَةَ فَقَالَ خُذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ حَتَّى نَلْتَقِيَ‏.‏ فَأَخَذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ، فَلَمَّا انْصَرَفُوا أَحْرَمُوا كُلُّهُمْ إِلاَّ أَبُو قَتَادَةَ لَمْ يُحْرِمْ، فَبَيْنَمَا هُمْ يَسِيرُونَ إِذْ رَأَوْا حُمُرَ وَحْشٍ، فَحَمَلَ أَبُو قَتَادَةَ عَلَى الْحُمُرِ، فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا، فَنَزَلُوا فَأَكَلُوا مِنْ لَحْمِهَا، وَقَالُوا أَنَأْكُلُ لَحْمَ صَيْدٍ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ فَحَمَلْنَا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِ الأَتَانِ، فَلَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا أَحْرَمْنَا وَقَدْ كَانَ أَبُو قَتَادَةَ لَمْ يُحْرِمْ، فَرَأَيْنَا حُمُرَ وَحْشٍ فَحَمَلَ عَلَيْهَا أَبُو قَتَادَةَ، فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا، فَنَزَلْنَا فَأَكَلْنَا مِنْ لَحْمِهَا ثُمَّ قُلْنَا أَنَأْكُلُ لَحْمَ صَيْدٍ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ فَحَمَلْنَا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَمَرَهُ أَنْ يَحْمِلَ عَلَيْهَا، أَوْ أَشَارَ إِلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكُلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Abu Qatoda (otasidan) rivoyat qiladi: Otam unga aytdiki, Allohning Rasuli ﷺ haj uchun yoʻlga chiqdi va hamrohlari ham (chiqdi). U zot hamrohlaridan bir guruhini boshqa yoʻl bilan joʻnatdi va Abu Qatoda ulardan biri edi. Paygʻambar ﷺ ularga: «Dengiz boʻyi (yoʻli) orqali boring — to biz hammamiz (yana) birga uchrashguncha», — dedilar. Bas, ular dengiz boʻyi yoʻlini tutdi va yoʻlga chiqqanda, Abu Qatodadan boshqa hammasi ehrom bogʻladi. Ular yurib borayotganda, hamrohlari bir toʻda yovvoyi eshakni koʻrdi. Abu Qatoda eshaklarni quvladi va (ulardan) bir urgʻochi eshakka hujum qilib, uni yaraladi. Ular (ulovdan) tushdi va uning goʻshtidan (bir oz) yedi hamda bir-biriga: «Biz ehromda boʻla turib, ov goʻshtini qanday yeymiz?» — dedi. Bas, biz (ular) urgʻochi eshakning qolgan goʻshtini koʻtarib (oldik) va ular Allohning Rasuli ﷺ ga yetganda, soʻradi: «Yo Rasululloh, biz — Abu Qatodadan boshqa — ehrom bogʻladik va biz (bir toʻda) yovvoyi eshakni koʻrdik. Abu Qatoda ularga hujum qilib, ulardan bir urgʻochi eshakni yaraladi. Soʻng biz (ulovdan) tushib, uning goʻshtidan yedik. Keyin biz (bir-biriga): ‹Biz ehromda boʻla turib, ov goʻshtini qanday yeymiz?› — dedik. Bas, biz uning qolgan goʻshtini koʻtarib (oldik)». Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan birortangiz Abu Qatodani — unga (eshakka) hujum qilishga yoki uni koʻrsatishga (ishora qilishga) — buyurdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — deb javob berdi. U zot: «(Unday boʻlsa,) uning qolgan goʻshtini yenglar», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода (отасидан) ривоят қилади: Отам унга айтдики, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж учун йўлга чиқди ва ҳамроҳлари ҳам (чиқди). У зот ҳамроҳларидан бир гуруҳини бошқа йўл билан жўнатди ва Абу Қатода улардан бири эди. Пайғамбар ﷺ уларга: «Денгиз бўйи (йўли) орқали боринг — то биз ҳаммамиз (яна) бирга учрашгунча», — дедилар. Бас, улар денгиз бўйи йўлини тутди ва йўлга чиққанда, Абу Қатодадан бошқа ҳаммаси эҳром боғлади. Улар юриб бораётганда, ҳамроҳлари бир тўда ёввойи эшакни кўрди. Абу Қатода эшакларни қувлади ва (улардан) бир урғочи эшакка ҳужум қилиб, уни яралади. Улар (уловдан) тушди ва унинг гўштидан (бир оз) еди ҳамда бир-бирига: «Биз эҳромда бўла туриб, ов гўштини қандай еймиз?» — деди. Бас, биз (улар) урғочи эшакнинг қолган гўштини кўтариб (олдик) ва улар Аллоҳнинг Расули ﷺ га етганда, сўради: «Ё Расулуллоҳ, биз — Абу Қатодадан бошқа — эҳром боғладик ва биз (бир тўда) ёввойи эшакни кўрдик. Абу Қатода уларга ҳужум қилиб, улардан бир урғочи эшакни яралади. Сўнг биз (уловдан) тушиб, унинг гўштидан едик. Кейин биз (бир-бирига): ‹Биз эҳромда бўла туриб, ов гўштини қандай еймиз?› — дедик. Бас, биз унинг қолган гўштини кўтариб (олдик)». Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан бирортангиз Абу Қатодани — унга (эшакка) ҳужум қилишга ёки уни кўрсатишга (ишора қилишга) — буюрдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деб жавоб берди. У зот: «(Ундай бўлса,) унинг қолган гўштини енглар», — дедилар.

وَحَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مِسْمَارٍ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى، بْنِ أَبِي كَثِيرٍ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ انْطَلَقَ أَبِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَأَحْرَمَ أَصْحَابُهُ وَلَمْ يُحْرِمْ وَحُدِّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَدُوًّا بِغَيْقَةَ فَانْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَبَيْنَمَا أَنَا مَعَ أَصْحَابِهِ يَضْحَكُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ إِذْ نَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا بِحِمَارِ وَحْشٍ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ فَطَعَنْتُهُ فَأَثْبَتُّهُ فَاسْتَعَنْتُهُمْ فَأَبَوْا أَنْ يُعِينُونِي فَأَكَلْنَا مِنْ لَحْمِهِ وَخَشِينَا أَنْ نُقْتَطَعَ فَانْطَلَقْتُ أَطْلُبُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُرَفِّعُ فَرَسِي شَأْوًا وَأَسِيرُ شَأْوًا فَلَقِيتُ رَجُلاً مِنْ بَنِي غِفَارٍ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَقُلْتُ أَيْنَ لَقِيتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ تَرَكْتُهُ بِتِعْهِنَ وَهُوَ قَائِلٌ السُّقْيَا فَلَحِقْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَصْحَابَكَ يَقْرَءُونَ عَلَيْكَ السَّلاَمَ وَرَحْمَةَ اللَّهِ وَإِنَّهُمْ قَدْ خَشُوا أَنْ يُقْتَطَعُوا دُونَكَ انْتَظِرْهُمْ ‏.‏ فَانْتَظَرَهُمْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَدْتُ وَمَعِي مِنْهُ فَاضِلَةٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْقَوْمِ ‏"‏ كُلُوا ‏"‏ ‏.‏ وَهُمْ مُحْرِمُونَ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Otam Hudaybiya yili Rasululloh ﷺ bilan birga yoʻlga chiqdi. Sheriklari ehromga kirdilar, u esa ehromga kirmadi. Rasululloh ﷺ ga Gʻayqada dushman borligi haqida xabar berildi. Shunda Rasululloh ﷺ (oldinga) yoʻlga chiqdilar. (Abu Qatoda) dedi: Men u zotning sheriklari bilan birga edim, ular bir-birlariga (qarab) kulishar edi. Shu payt qarasam, men bir yovvoyi eshakka roʻpara boʻldim. Unga hamla qilib, uni nayza bilan urib (yiqitib) oldim. Ulardan yordam soʻradim, ammo ular menga yordam berishdan bosh tortdilar. Soʻng uning goʻshtidan yedik. Biz (Rasululloh ﷺ dan) ajralib qolishdan qoʻrqdik. Shunda men Rasululloh ﷺ ni izlab yoʻlga tushdim — goh otimni choptirar, goh sokin yurar edim. Tun yarmida Banu Gʻifordan boʻlgan bir kishiga roʻpara boʻldim. «Rasululloh ﷺ ga qayerda roʻpara boʻlding?» dedim. U: «Men u zotni Tiʼhanda qoldirdim, u zot Suqyoda peshin (qaylula) qilmoqchi edilar», dedi. Shunda men u zotga yetib olib: «Yo Rasululloh! Sheriklaringiz sizga Allohning salomi va rahmatini yoʻllamoqdalar. Ular siz bilan oʻrtalaringizdan (dushman) ajratib qoʻyishidan qoʻrqdilar. Ularni kutib turing», dedim. Shunda u zot ularni kutib turdilar. Men: «Yo Rasululloh! Men ov qildim, oldimda undan ortgani bor», dedim. Shunda Nabiy ﷺ jamoaga: «Yenglar», dedilar. Holbuki ular ehromda edilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Отам Ҳудайбия йили Расулуллоҳ ﷺ билан бирга йўлга чиқди. Шериклари эҳромга кирдилар, у эса эҳромга кирмади. Расулуллоҳ ﷺ га Ғайқада душман борлиги ҳақида хабар берилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ (олдинга) йўлга чиқдилар. (Абу Қатода) деди: Мен у зотнинг шериклари билан бирга эдим, улар бир-бирларига (қараб) кулишар эди. Шу пайт қарасам, мен бир ёввойи эшакка рўпара бўлдим. Унга ҳамла қилиб, уни найза билан уриб (йиқитиб) олдим. Улардан ёрдам сўрадим, аммо улар менга ёрдам беришдан бош тортдилар. Сўнг унинг гўштидан едик. Биз (Расулуллоҳ ﷺ дан) ажралиб қолишдан қўрқдик. Шунда мен Расулуллоҳ ﷺ ни излаб йўлга тушдим — гоҳ отимни чоптирар, гоҳ сокин юрар эдим. Тун ярмида Бану Ғифордан бўлган бир кишига рўпара бўлдим. «Расулуллоҳ ﷺ га қаерда рўпара бўлдинг?» дедим. У: «Мен у зотни Тиъҳанда қолдирдим, у зот Суқёда пешин (қайлула) қилмоқчи эдилар», деди. Шунда мен у зотга етиб олиб: «Ё Расулуллоҳ! Шерикларингиз сизга Аллоҳнинг саломи ва раҳматини йўлламоқдалар. Улар сиз билан ўрталарингиздан (душман) ажратиб қўйишидан қўрқдилар. Уларни кутиб туринг», дедим. Шунда у зот уларни кутиб турдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен ов қилдим, олдимда ундан ортгани бор», дедим. Шунда Набий ﷺ жамоага: «Енглар», дедилар. Ҳолбуки улар эҳромда эдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتْ، عِنْدَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَتْ فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا قَالَتْ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا بِنْتَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَحَسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ ‏.‏

Humayda bint Ubayd ibn Rifoʼa (rahimahalloh)dan, u Kabsha bint Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anho)dan — u Ibn Abu Qatodaning (xotini) edi — rivoyat qiladiki, Abu Qatoda (roziyallohu anhu) uning oldiga kirdi. (Kabsha) aytdi: Men unga tahorat suvini quydim. (Yana) aytdi: Bir mushuk kelib (suvdan) icha boshladi, u (Abu Qatoda) esa idishni unga (mushukka) egib turdi, toki u ichib boʻlguncha. Kabsha aytdi: U meni unga qarab turganimni koʻrdi-da: «Ey jiyanim, taajjublanyapsanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) najas emas, u atrofingizda aylanib yuruvchilardan, yoki aylanib yuruvchilardandir›, dedilar», dedi. Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingilardan koʻpchilik ulamolarning, masalan Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir — ular mushuk ichgan suvda zarar (yoʻq) deb koʻrganlar. Bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Molik bu hadisni Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talhadan yaxshi (mukammal) keltirgan, hech kim uni Molikdan koʻra toʻliqroq keltirmagan.Ҳумайда бинт Убайд ибн Рифўа (раҳимаҳаллоҳ)дан, у Кабша бинт Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳо)дан — у Ибн Абу Қатоданинг (хотини) эди — ривоят қиладики, Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) унинг олдига кирди. (Кабша) айтди: Мен унга таҳорат сувини қуйдим. (Яна) айтди: Бир мушук келиб (сувдан) ича бошлади, у (Абу Қатода) эса идишни унга (мушукка) эгиб турди, токи у ичиб бўлгунча. Кабша айтди: У мени унга қараб турганимни кўрди-да: «Эй жияним, таажжубланяпсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нажас эмас, у атрофингизда айланиб юрувчилардан, ёки айланиб юрувчилардандир›, дедилар», деди. Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейингилардан кўпчилик уламоларнинг, масалан Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — улар мушук ичган сувда зарар (йўқ) деб кўрганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Молик бу ҳадисни Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан яхши (мукаммал) келтирган, ҳеч ким уни Моликдан кўра тўлиқроқ келтирмаган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ، حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ صَوْمَ يَوْمِ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمِ الْخَمِيسِ قَالَ ‏"‏ فِيهِ وُلِدْتُ وَفِيهِ أُنْزِلَ عَلَىَّ الْقُرْآنُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis (boshqa sanad bilan) rivoyat qilinadi. (Bu rivoyatda u) shuni qoʻshdi: (Haligi kishi): «Yo Rasululloh, dushanba kuni va payshanba kuni roʻza tutish haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «O kunda men tugʻilganman va o kunda menga Qurʼon nozil qilingan», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис (бошқа санад билан) ривоят қилинади. (Бу ривоятда у) шуни қўшди: (Ҳалиги киши): «Ё Расулуллоҳ, душанба куни ва пайшанба куни рўза тутиш ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «О кунда мен туғилганман ва о кунда менга Қуръон нозил қилинган», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ثُمَّ ذَكَرَتْ كَلِمَةً مَعْنَاهَا فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا فَجَاءَتْ هِرَّةٌ فَشَرِبَتْ مِنْهُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ - قَالَتْ كَبْشَةُ - فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا ابْنَةَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏

Kabsha bint Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Qatoda uning oldiga kirdi. (Kabsha) shunday dedi: «Men unga taharat suvini quyib berdim. Shunda bir mushuk kelib undan icha boshladi, u esa mushuk ichib boʻlgunicha idishni unga engashtirib turdi. U mening oʻziga qarab turganimni koʻrib: ‹Ajablanyapsanmi, ey ukamning qizi?› dedi. Men: ‹Ha›, dedim. U: ‹Rasululloh ﷺ: ›Albatta, u (mushuk) najas emas, u sizning atrofingizda aylanib yuruvchi (jonivor)lardandir‹, dedilar›, dedi».Кабша бинт Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Қатода унинг олдига кирди. (Кабша) шундай деди: «Мен унга таҳарат сувини қуйиб бердим. Шунда бир мушук келиб ундан ича бошлади, у эса мушук ичиб бўлгунича идишни унга энгаштириб турди. У менинг ўзига қараб турганимни кўриб: ‹Ажабланяпсанми, эй укамнинг қизи?› деди. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ›Албатта, у (мушук) нажас эмас, у сизнинг атрофингизда айланиб юрувчи (жонивор)лардандир‹, дедилар›, деди».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، أَخْبَرَنِي إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبٍ، وَكَانَتْ، تَحْتَ بَعْضِ وَلَدِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّهَا صَبَّتْ لأَبِي قَتَادَةَ مَاءً يَتَوَضَّأُ بِهِ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ يَا ابْنَةَ أَخِي أَتَعْجَبِينَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ أَوِ الطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatodaning oʻgʻillaridan birining nikohida boʻlgan Kabsha bint Kaʼb (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Qatodaga taharat qilishi uchun suv quyib berdi. Shunda bir mushuk kelib suvdan icha boshladi, u esa idishni mushukka ogʻdirib berdi. Men unga qarab turdim. U: «Ey ogʻamning qizi, hayron boʻldingmi? Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) nopok emas, u atrofingizda aylanib yuruvchilardandir›, dedilar», dedi.Абу Қатоданинг ўғилларидан бирининг никоҳида бўлган Кабша бинт Каъб (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Қатодага таҳарат қилиши учун сув қуйиб берди. Шунда бир мушук келиб сувдан ича бошлади, у эса идишни мушукка оғдириб берди. Мен унга қараб турдим. У: «Эй оғамнинг қизи, ҳайрон бўлдингми? Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нопок эмас, у атрофингизда айланиб юрувчилардандир›, дедилар», деди.

- وعن أبي هريرة وأبي قتادة، وأبي إبراهيم الأشهلي عن أبيه -وأبوه صحابي- رضي الله عنهم، عن النبي صلى الله عليه وسلمى الله عليه وسلم الله عليه وسلم الله عليه وسلم أنه صلى علي جنازة فقال‏:‏‏"‏اللهم اغفر لحينا وميتنا، وصغيرنا وكبيرنا، وذكرنا وأنثانا، وشاهدنا وغائبنا‏.‏ اللهم من أحييته منا، فأحيه علي الإسلام، ومن توفيته منا، فتوفه علي الإيمان؛ اللهم لا تحرمنا أجره، ولا تفتنا بعده‏"‏ ‏‏(‏‏(‏رواه الترمذي‏)‏‏)‏ من رواية أبي هريرة وأبو هريرة صحيح والأشهلي، ورواه أبو داود من رواية أبي هريرة وأبي قتادة‏.‏ قال الحاكم‏:‏ حديث أبي هريرة صحيح علي شرط البخاري ومسلم، قال الترمذي‏:‏ قال البخاري‏:‏ أصح روايات هذا الحديث رواية الأشهلي‏.‏ قال البخاري‏:‏ وأصح شيء في الباب حديث عوف بن مالك‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir janoza ustida (janoza) namozini oʻqib, shunday dedilar: «Ey Alloh! Tirigimizni ham, oʻligimizni ham, kichigimizni ham, kattamizni ham, erkagimizni ham, ayolimizni ham, hozir boʻlganimizni ham, gʻoyib boʻlganimizni ham magʻfirat qilgin! Ey Alloh! Bizdan kimni tiriltirsang, uni iymon ustida tiriltirgin; bizdan kimning jonini olsang, uni Islom ustida vafot ettirgin! Ey Alloh! Bizni uning ajridan mahrum qilmagin va undan keyin bizni adashtirmagin!»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир жаноза устида (жаноза) намозини ўқиб, шундай дедилар: «Эй Аллоҳ! Тиригимизни ҳам, ўлигимизни ҳам, кичигимизни ҳам, каттамизни ҳам, эркагимизни ҳам, аёлимизни ҳам, ҳозир бўлганимизни ҳам, ғойиб бўлганимизни ҳам мағфират қилгин! Эй Аллоҳ! Биздан кимни тирилтирсанг, уни иймон устида тирилтиргин; биздан кимнинг жонини олсанг, уни Ислом устида вафот эттиргин! Эй Аллоҳ! Бизни унинг ажридан маҳрум қилмагин ва ундан кейин бизни адаштирмагин!»

وَعَنْ أَبِي قَتَادَةَ اَلْأَنْصَارِيِّ ‏- رضى الله عنه ‏- { فِي قِصَّةِ صَيْدِهِ اَلْحِمَارَ اَلْوَحْشِيَّ, وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ, قَالَ: فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-لِأَصْحَابِهِ, وَكَانُوا مُحْرِمِينَ: " هَلْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَمَرَهُ أَوْ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَيْءٍ ? " قَالُوا: لَا.‏ قَالَ: " فَكُلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهِ " } مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ 1‏ .‏

Abu Qatoda al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan ehromda emas holida yovvoyi eshakni ovlagani haqidagi qissada rivoyat qilinadi. U aytadi: Rasululloh ﷺ ehromdagi sahobalariga: «Sizlardan biror kishi unga (ov qilishni) buyurdimi yoki biror narsa bilan ishora qildimi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Unda uning goʻshtidan qolganini yenglar», dedilar. Muttafaqun alayh.Абу Қатода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан эҳромда эмас ҳолида ёввойи эшакни овлагани ҳақидаги қиссада ривоят қилинади. У айтади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромдаги саҳобаларига: «Сизлардан бирор киши унга (ов қилишни) буюрдими ёки бирор нарса билан ишора қилдими?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. У зот: «Унда унинг гўштидан қолганини енглар», дедилар. Муттафақун алайҳ.

وَعَن سَلمَة بن الْأَكْوَع قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ أُتِيَ بِجِنَازَةٍ فَقَالُوا: صَلِّ عَلَيْهَا فَقَالَ: «هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ؟» قَالُوا: لَا فَصَلَّى عَلَيْهَا ثُمَّ أُتِيَ بِجِنَازَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: «هَل عَلَيْهِ دين؟» قَالُوا: نعم فَقَالَ: «فَهَلْ تَرَكَ شَيْئًا؟» قَالُوا: ثَلَاثَةَ دَنَانِيرَ فَصَلَّى عَلَيْهَا ثمَّ أُتِي بالثالثة فَقَالَ: «هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ؟» قَالُوا: ثَلَاثَةُ دَنَانِيرَ قَالَ: «هَلْ تَرَكَ شَيْئًا؟» قَالُوا: لَا قَالَ: «صلوا على صَاحبكُم» قَالَ أَبُو قَتَادَة: صلى الله عَلَيْهِ وَسلم عَلَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَعَلَيَّ دَيْنُهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta biz Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan paytimizda, bir (janoza) oʻlik keltirildi. (Odamlar) Paygʻambar ﷺ dan — unga janoza namozini oʻqib berishni — soʻradi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Odamlar ‹yoʻq› (deb javob berdi). U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. Bas, u zot uning janoza namozini oʻqidi. Soʻng boshqa bir oʻlik keltirildi va odamlar: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «Ha», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Uch dinor», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi. Soʻng uchinchi oʻlik keltirildi va odamlar: «Uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «(Ha,) uch dinor», — dedi. U zot (namoz oʻqishni rad etib): «Oʻz doʻstingizning (janoza) namozini (oʻzlaringiz) oʻqinglar», — dedilar. Abu Qatoda: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering, men uning qarzini toʻlayman», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта биз Пайғамбар ﷺ билан ўтирган пайтимизда, бир (жаноза) ўлик келтирилди. (Одамлар) Пайғамбар ﷺ дан — унга жаноза намозини ўқиб беришни — сўради. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Одамлар ‹йўқ› (деб жавоб берди). У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. Бас, у зот унинг жаноза намозини ўқиди. Сўнг бошқа бир ўлик келтирилди ва одамлар: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «Ҳа», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Уч динор», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди. Сўнг учинчи ўлик келтирилди ва одамлар: «Унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «(Ҳа,) уч динор», — деди. У зот (намоз ўқишни рад этиб): «Ўз дўстингизнинг (жаноза) намозини (ўзларингиз) ўқинглар», — дедилар. Абу Қатода: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг, мен унинг қарзини тўлайман», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ، عَنْ أُمِّهِ قَالَتْ‏:‏ قُلْتُ لأَبِي قَتَادَةَ‏:‏ مَا لَكَ لاَ تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا يُحَدِّثُ عَنْهُ النَّاسُ‏؟‏ فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ‏:‏ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيُسَهِّلْ لِجَنْبِهِ مَضْجَعًا مِنَ النَّارِ، وَجَعَلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَلِكَ وَيَمْسَحُ الأرْضَ بِيَدِهِ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) otasidan rivoyat qilib aytadi: Men Zubayrga: «Sahobalar Rasululloh ﷺdan rivoyat qilganlaridek, sizni u zotdan rivoyat qilishdan nima toʻsmoqda?» dedim. U: «Ogoh boʻl, Alloh nomi bilan qasamki, mening u zotning oldilarida oʻrnim va martabam bor edi. Lekin men u zotning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Kim mening nomimdan ataylab yolgʻon soʻzlasa, doʻzaxdan oʻzining joyini hozirlab qoʻyaversin›», dedi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) отасидан ривоят қилиб айтади: Мен Зубайрга: «Саҳобалар Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилганларидек, сизни у зотдан ривоят қилишдан нима тўсмоқда?» дедим. У: «Огоҳ бўл, Аллоҳ номи билан қасамки, менинг у зотнинг олдиларида ўрним ва мартабам бор эди. Лекин мен у зотнинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ким менинг номимдан атайлаб ёлғон сўзласа, дўзахдан ўзининг жойини ҳозирлаб қўяверсин›», деди.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أُتِيَ بِجَنَازَةٍ، فَقَالُوا صَلِّ عَلَيْهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَرَكَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ ثُمَّ أُتِيَ بِجَنَازَةٍ أُخْرَى، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، صَلِّ عَلَيْهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ ‏"‏‏.‏ قِيلَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَرَكَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالُوا ثَلاَثَةَ دَنَانِيرَ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهَا، ثُمَّ أُتِيَ بِالثَّالِثَةِ، فَقَالُوا صَلِّ عَلَيْهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا ثَلاَثَةُ دَنَانِيرَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ صَلِّ عَلَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَعَلَىَّ دَيْنُهُ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta biz Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan paytimizda, bir (janoza) oʻlik keltirildi. (Odamlar) Paygʻambar ﷺ dan — unga janoza namozini oʻqib berishni — soʻradi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Odamlar ‹yoʻq› (deb javob berdi). U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. Bas, u zot uning janoza namozini oʻqidi. Soʻng boshqa bir oʻlik keltirildi va odamlar: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «Ha», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Uch dinor», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi. Soʻng uchinchi oʻlik keltirildi va odamlar: «Uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «(Ha,) uch dinor», — dedi. U zot (namoz oʻqishni rad etib): «Oʻz doʻstingizning (janoza) namozini (oʻzlaringiz) oʻqinglar», — dedilar. Abu Qatoda: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering, men uning qarzini toʻlayman», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта биз Пайғамбар ﷺ билан ўтирган пайтимизда, бир (жаноза) ўлик келтирилди. (Одамлар) Пайғамбар ﷺ дан — унга жаноза намозини ўқиб беришни — сўради. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Одамлар ‹йўқ› (деб жавоб берди). У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. Бас, у зот унинг жаноза намозини ўқиди. Сўнг бошқа бир ўлик келтирилди ва одамлар: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «Ҳа», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Уч динор», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди. Сўнг учинчи ўлик келтирилди ва одамлар: «Унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «(Ҳа,) уч динор», — деди. У зот (намоз ўқишни рад этиб): «Ўз дўстингизнинг (жаноза) намозини (ўзларингиз) ўқинглар», — дедилар. Абу Қатода: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг, мен унинг қарзини тўлайман», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди.

حَدَّثَنِي أَبُو كَامِلٍ الْجَحْدَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، - رضى الله عنه - قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجًّا وَخَرَجْنَا مَعَهُ - قَالَ - فَصَرَفَ مِنْ أَصْحَابِهِ فِيهِمْ أَبُو قَتَادَةَ فَقَالَ ‏"‏ خُذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ حَتَّى تَلْقَوْنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذُوا سَاحِلَ الْبَحْرِ ‏.‏ فَلَمَّا انْصَرَفُوا قِبَلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْرَمُوا كُلُّهُمْ إِلاَّ أَبَا قَتَادَةَ فَإِنَّهُ لَمْ يُحْرِمْ فَبَيْنَمَا هُمْ يَسِيرُونَ إِذْ رَأَوْا حُمُرَ وَحْشٍ فَحَمَلَ عَلَيْهَا أَبُو قَتَادَةَ فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا فَنَزَلُوا فَأَكَلُوا مِنْ لَحْمِهَا - قَالَ - فَقَالُوا أَكَلْنَا لَحْمًا وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ - قَالَ - فَحَمَلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِ الأَتَانِ فَلَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا أَحْرَمْنَا وَكَانَ أَبُو قَتَادَةَ لَمْ يُحْرِمْ فَرَأَيْنَا حُمُرَ وَحْشٍ فَحَمَلَ عَلَيْهَا أَبُو قَتَادَةَ فَعَقَرَ مِنْهَا أَتَانًا فَنَزَلْنَا فَأَكَلْنَا مِنْ لَحْمِهَا فَقُلْنَا نَأْكُلُ لَحْمَ صَيْدٍ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ ‏.‏ فَحَمَلْنَا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَمَرَهُ أَوْ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَىْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكُلُوا مَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haj qilish uchun chiqdilar, biz ham u zot bilan birga chiqdik. (Abu Qatoda) dedi: U zot sheriklaridan — ular orasida Abu Qatoda ham bor edi — bir guruhni (boshqa yoʻlga) burdilar va: «Dengiz sohili boʻylab boringlar, toki menga (qaytib) roʻpara boʻlguningizcha», dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Shunda ular dengiz sohili boʻylab yoʻl oldilar. Ular Rasululloh ﷺ tomon (qaytib) burilganlarida, Abu Qatodadan boshqa hammalari ehromga kirdilar, u esa ehromga kirmagan edi. Ular yoʻl yurib ketayotganlarida, yovvoyi eshaklarni koʻrib qoldilar. Abu Qatoda ularga hamla qilib, ulardan bir urgʻochisini soʻyib oldi. Soʻng ular tushib, uning goʻshtidan yedilar. (Abu Qatoda) dedi: Ular: «Biz ehromda turib goʻsht yedik!» dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Soʻng ular urgʻochi eshak goʻshtidan qolganini olib (yoʻlga tushdilar). Rasululloh ﷺ ga yetib kelganlarida: «Yo Rasululloh! Biz ehromga kirgan edik, Abu Qatoda esa ehromga kirmagan edi. Biz yovvoyi eshaklarni koʻrdik, Abu Qatoda ularga hamla qilib, ulardan bir urgʻochisini soʻyib oldi. Biz tushib, uning goʻshtidan yedik va ‹Biz ehromda turib ov goʻshtini yeyapmiz!› dedik. Uning goʻshtidan qolganini esa olib keldik», dedilar. Shunda u zot: «Sizlardan kimdir unga (ovni) buyurganmi yoki bir narsa bilan ishora qilganmi?» dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uning goʻshtidan qolganini yenglar», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилиш учун чиқдилар, биз ҳам у зот билан бирга чиқдик. (Абу Қатода) деди: У зот шерикларидан — улар орасида Абу Қатода ҳам бор эди — бир гуруҳни (бошқа йўлга) бурдилар ва: «Денгиз соҳили бўйлаб боринглар, токи менга (қайтиб) рўпара бўлгунингизча», дедилар. (Абу Қатода) деди: Шунда улар денгиз соҳили бўйлаб йўл олдилар. Улар Расулуллоҳ ﷺ томон (қайтиб) бурилганларида, Абу Қатодадан бошқа ҳаммалари эҳромга кирдилар, у эса эҳромга кирмаган эди. Улар йўл юриб кетаётганларида, ёввойи эшакларни кўриб қолдилар. Абу Қатода уларга ҳамла қилиб, улардан бир урғочисини сўйиб олди. Сўнг улар тушиб, унинг гўштидан едилар. (Абу Қатода) деди: Улар: «Биз эҳромда туриб гўшт едик!» дедилар. (Абу Қатода) деди: Сўнг улар урғочи эшак гўштидан қолганини олиб (йўлга тушдилар). Расулуллоҳ ﷺ га етиб келганларида: «Ё Расулуллоҳ! Биз эҳромга кирган эдик, Абу Қатода эса эҳромга кирмаган эди. Биз ёввойи эшакларни кўрдик, Абу Қатода уларга ҳамла қилиб, улардан бир урғочисини сўйиб олди. Биз тушиб, унинг гўштидан едик ва ‹Биз эҳромда туриб ов гўштини еяпмиз!› дедик. Унинг гўштидан қолганини эса олиб келдик», дедилар. Шунда у зот: «Сизлардан кимдир унга (овни) буюрганми ёки бир нарса билан ишора қилганми?» дедилар. (Абу Қатода) деди: Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда унинг гўштидан қолганини енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ هُوَ عَلَىَّ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالْوَفَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِالْوَفَاءِ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning oldilariga bir kishi (janozasi) olib kelinib, unga namoz oʻqishlari soʻraldi. Nabiy ﷺ: «Oʻrtogʻingizga oʻzingiz namoz oʻqing, chunki uning zimmasida qarz bor», dedilar. Abu Qatoda: «U menga (yuklatilgan)dir», dedi. Rasululloh ﷺ: «Toʻliq ado etish bilanmi?» dedilar. U: «Toʻliq ado etish bilan», dedi. Shunda u zot unga namoz oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг олдиларига бир киши (жанозаси) олиб келиниб, унга намоз ўқишлари сўралди. Набий ﷺ: «Ўртоғингизга ўзингиз намоз ўқинг, чунки унинг зиммасида қарз бор», дедилар. Абу Қатода: «У менга (юклатилган)дир», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлиқ адо этиш биланми?» дедилар. У: «Тўлиқ адо этиш билан», деди. Шунда у зот унга намоз ўқидилар. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ ‏.‏ وَقَصَّ ابْنُ السَّرْحِ الْحَدِيثَ قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ ثُمَّ صَلَّيْتُ الصُّبْحَ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَسَمِعْتُ صَارِخًا يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى إِذَا دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ safardan kelganlarida, avval masjiddan boshlar (masjidga kirar), unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻngra odamlar bilan oʻtirar edilar. Ibn Sarh hadisni (toʻliq) hikoya qilib aytdi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uch kishi bilan gaplashishdan man etdilar. Nihoyat (bu holat) menga uzoq choʻzilib, amakimning oʻgʻli boʻlgan Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim va unga salom berdim. Vallohi, u menga salomimni qaytarmadi. Soʻngra ellikinchi kechaning sahari uylarimizdan birining tomida bomdod namozini oʻqidim. Shunda bir baqiruvchining: «Ey Kaʼb ibn Molik, suyunchi boʻlsin!» deganini eshitdim. Menga xushxabar berib, ovozini eshitgan oʻsha (kishi) yonimga kelganida, men unga kiyimlarimni yechib kiydirdim. Soʻngra (yoʻlga) ravona boʻldim, nihoyat masjidga kirsam, Rasululloh ﷺ oʻtirgan edilar. Shunda Talha ibn Ubaydulloh yugurib oldimga keldi va men bilan koʻrishib, meni tabrikladi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сафардан келганларида, аввал масжиддан бошлар (масжидга кирар), унда икки ракаат намоз ўқир, сўнгра одамлар билан ўтирар эдилар. Ибн Сарҳ ҳадисни (тўлиқ) ҳикоя қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз уч киши билан гаплашишдан ман этдилар. Ниҳоят (бу ҳолат) менга узоқ чўзилиб, амакимнинг ўғли бўлган Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим ва унга салом бердим. Валлоҳи, у менга саломимни қайтармади. Сўнгра элликинчи кечанинг саҳари уйларимиздан бирининг томида бомдод намозини ўқидим. Шунда бир бақирувчининг: «Эй Каъб ибн Молик, суюнчи бўлсин!» деганини эшитдим. Менга хушхабар бериб, овозини эшитган ўша (киши) ёнимга келганида, мен унга кийимларимни ечиб кийдирдим. Сўнгра (йўлга) равона бўлдим, ниҳоят масжидга кирсам, Расулуллоҳ ﷺ ўтирган эдилар. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ югуриб олдимга келди ва мен билан кўришиб, мени табриклади.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ثُمَّ ذَكَرَ كَلِمَةً مَعْنَاهَا فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا فَجَاءَتْ هِرَّةٌ فَشَرِبَتْ مِنْهُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا ابْنَةَ أَخِي قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u bir ayolnikiga kirdi. (Kabsha aytadi:) Men unga taharat suvi quyib berdim, shunda bir mushuk kelib undan icha boshladi, u esa idishni mushukka egib turdi, hattoki u ichib boʻldi. Kabsha aytadi: U meni oʻziga qarab turganimni koʻrib: «Taajjublanyapsanmi, ey ukamning qizi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Albatta mushuk najas emas, u sizlarning atrofingizda aylanib yuruvchi (jonzot)lardandir›, dedilar», dedi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у бир аёлникига кирди. (Кабша айтади:) Мен унга таҳарат суви қуйиб бердим, шунда бир мушук келиб ундан ича бошлади, у эса идишни мушукка эгиб турди, ҳаттоки у ичиб бўлди. Кабша айтади: У мени ўзига қараб турганимни кўриб: «Таажжубланяпсанми, эй укамнинг қизи?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта мушук нажас эмас, у сизларнинг атрофингизда айланиб юрувчи (жонзот)лардандир›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِجِنَازَةٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهَا فَقَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ أَنَا أَتَكَفَّلُ بِهِ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالْوَفَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِالْوَفَاءِ ‏.‏ وَكَانَ الَّذِي عَلَيْهِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ أَوْ تِسْعَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺga bir janoza janoza namozini oʻqib berishlari uchun keltirildi. U zot: «Sheriklaringizga oʻzingiz namoz oʻqing, chunki uning zimmasida qarz bor», dedilar. Abu Qatoda: «Men uni oʻz zimmamga olaman», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Toʻliq toʻlashga-a?» dedilar. U: «Toʻliq toʻlashga», dedi. Uning zimmasidagi qarz oʻn sakkiz yoki oʻn toʻqqiz dirham edi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺга бир жаноза жаноза намозини ўқиб беришлари учун келтирилди. У зот: «Шерикларингизга ўзингиз намоз ўқинг, чунки унинг зиммасида қарз бор», дедилар. Абу Қатода: «Мен уни ўз зиммамга оламан», деди. Пайғамбар ﷺ: «Тўлиқ тўлашга-а?» дедилар. У: «Тўлиқ тўлашга», деди. Унинг зиммасидаги қарз ўн саккиз ёки ўн тўққиз дирҳам эди.

- وعن عبد الله بن كعب بن مالك، وكان قائد كعب رضي الله عنه من بنيه حين عمي قال‏:‏ سمعت كعب بن مالك رضي الله عنه يحدث بحديثه حين تخلف عن رسول الله صلى الله عليه وسلم في غزوة تبوك‏.‏ قال كعب‏:‏ لم اتخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم ، في غزوة غزاها قط إلا في غزوة تبوك، غير أني قد تخلفت في غزوة بدر، ولم يعاتب أحد تخلف عنه، إنما خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون يريدون عير قريش حتى جمع الله تعالى بينهم وبين عدوهم على غير ميعاد‏.‏ ولقد شهدت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة العقبة حين تواثقنا على الإسلام، وما أحب أن لي بها مشهد بدرٍ، وإن كانت بدر أذكر في الناس منها‏.‏ وكان من خبري حين تخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في غزوة تبوك أني لم أكن قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنه في تلك الغزوة، والله ما جمعت قبلها راحلتين قط حتى جمعتهما في تلك الغزوة، ولم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم يريد غزوة إلا ورى بغيرها حتى كانت تلك الغزوة، فغزاها رسول الله صلى الله عليه وسلم في حر شديد، واستقبل سفراً بعيداً ومفازاً، واستقبل عدداً كثيراً، فجلى للمسلمين أمرهم ليتأهبوا أهبة غزوهم فأخبرهم بوجههم الذي يريد، والمسلمون مع رسول الله كثير ولا يجمعهم كتاب حافظ ‏"‏يريد بذلك الديوان‏"‏ قال كعب‏:‏ فقل رجل يريد أن يتغيب إلا ظن أن ذلك سيخفى به مالم ينزل فيه وحي من الله، وغزا رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك الغزوة حين طابت الثمار والظلال فأنا إليها أصعر فتجهز رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون معه، وطفقت أغدو لكي أتجهز معه، فأرجع ولم أقض شيئاً، وأقول في نفسي‏:‏ أنا قادر على ذلك إذا أردت، فلم يزل يتمادى بي حتى استمر بالناس الجد، فأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم غادياً والمسلمون معه، ولم أقض من جهازي شيئاً، ثم غدوت فرجعت ولم أقض شيئاً، فلم يزل يتمادى بي حتى أسرعوا وتفارط الغرو، فهممت أن أرتحل فأدركهم، فياليتني فعلت، ثم لم يقدر ذلك لي، فطفقت إذا خرجت في الناس بعد خروج رسول الله صلى الله عليه وسلم يحزنني أني أرى لي أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من الضعفاء، ولم يذكرني رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى بلغ تبوك، فقال وهو جالس في القوم بتبوك‏:‏ ما فعل كعب بن مالك‏؟‏ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ.فقال له معاذ بن جبل رضي الله عنه بئس ما قلت‏!‏ والله يارسول الله ما علمنا عليه إلا خيراً ، فسكت رسول الله صلى الله عليه وسلم فبينا هو على ذلك رأى رجلا مبيضا يزول به السراب فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ كن أبا خيثمة، فإذا أبو خيثمة الأنصاري وهو الذي تصدق بصاع التمر حين لمزه المنافقون، قال كعب‏:‏ فلما بلغني أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد توجه قافلاً من تبوك حضرني بثي، فطفقت أتذكر الكذب وأقول‏:‏ بم أخرج من سخطه غداً وأستعين على ذلك بكل ذي رأى من أهلي، فلما قيل‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد أظل قادماً زاح عني الباطل حتى عرفت أني لم أنج منه بشيء أبداً، فأجمعت صدقه، وأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم قادماً، وكان إذا قدم من سفر بدأ بالمسجد فركع فيه ركعتين ثم جلس للناس، فلما فعل فعل ذلك جاءه المخلفون يعتذرون إليه ويحلفون له، وكانوا بضعا وثمانين رجلاً فقبل منهم علانيتهم وبايعهم واستغفر لهم ووكل سرائرهم إلى الله تعالى حتى جئت‏.‏ فلما سلمت تبسم تبسم المغضب ثم قال‏:‏ تعال، فجئت أمشي حتى جلست بين يديه، فقال لي‏:‏ ما خلفك‏؟‏ ألم تكن قد ابتعت ظهرك‏!‏ قال قلت‏:‏ يارسول الله إني والله لو جلست عند غيرك من أهل الدنيا لرأيت أني سأخرج من سخطه بعذر، لقد أعطيت جدلاً، ولكنني والله لقد علمت لئن حدثتك اليوم حديث كذب ترضي به ليوشكن الله يسخطك علي، وإن حدثتك حديث صدق تجد علي فيه إني لأرجو فيه عقبى الله عز وجل، والله ما كان لي من عذر، والله ما كنت قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنك‏.‏ قال‏:‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أما هذا فقد صدق، فقم حتى يقضي الله فيك‏"‏ وسار رجال من بني سلمة فاتبعوني، فقالوا لي‏:‏ والله ما علمناك أذنبت ذنبا قبل هذا، لقد عجزت في أن لا يكون اعتذرت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بما اعتذر إليه المخلفون فقد كان كافيك ذنبك استغفار رسول الله صلى الله عليه وسلم لك‏.‏ قال‏:‏ فوالله ما زالوا يؤنبونني حتى أردت أن أرجع إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فأكذب نفسي، ثم قلت لهم‏:‏ هل لقي هذا معي من أحد‏؟‏ قالوا‏:‏ نعم لقيه معك رجلان قالا مثل ما قلت، وقيل لهما مثل ما قيل لك، قال قلت‏:‏ من هما‏؟‏ قالوا‏:‏ مرارة بن الربيع العمري، وهلال بن أمية الواقفي‏؟‏ قال‏:‏ فذكروا لي رجلين صالحين قد شهدا بدراً فيهما أسوة‏.‏ قال‏:‏ فمضيت حين ذكروهما لي‏.‏ ونهى رسول صلى الله عليه وسلم عن كلامنا أيها الثلاثة من بين من تخلف عنه، قال‏:‏ فاجتنبنا الناس- أو قال‏:‏ تغيروا لنا- حتى تنكرت لي في نفس الأرض، فما هي بالأرض التي أعرف، فلبثنا على ذلك خمسين ليلة‏.‏ فأما صاحباي فاستكانا وقعدا في بيوتهما يبكيان، وأما أنا فكنت أشب القوم وأجلدهم، فكنت أخرج فأشهد الصلاة مع المسلمين، وأطوف في الأسواق ولا يكلمني أحد، وآتي رسول الله صلى الله عليه وسلم فأسلم عليه، وهو في مجلسه بعد الصلاة، فأقول في نفسي ‏:‏ هل حرك شفتيه برد السلام أم ‏؟‏ ثم أصلي قريباً منه وأسارقه النظر، فإذا أقبلت على صلاتي نظر إلي، وإذا التفت نحوه أعرض عني، حتى إذا طال ذلك علي من جفوة المسلمين مشيت حتى تسورت جدار حائط أبي قتادة وهو ابن عمي وأحب الناس إلي، فسلمت عليه فوالله ما ردّ علي السلام، فقلت له‏:‏ يا أبا قتادة أنشدك بالله هل تعلمني أُحب الله ورسوله صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ فسكت، فعدت فناشدته فسكت، فعدت فناشدته فقال‏:‏ الله ورسوله أعلم‏.‏ ففاضت عيناي، وتوليت حتى تسورت الجدار، فبينما أنا أمشى في سوق المدينة إذا نبطى من نبط أهل الشام ممن قدم بالطعام ببيعه بالمدينة يقول‏:‏ من يدل على كعب بن مالك‏؟‏ فطفق الناس يشيرون له إلي حتى جاءنى فدفع إلي كتاب من ملك غسان، وكنت كاتباً‏.‏ فقرأته فإذا فيه‏:‏ أما بعد فإنه قد بلغنا أن صاحبك قد جفاك، ولم يجعلك الله بدار هوان ولا مضيعة، فالحق بنا نواسك، فقلت حين قرأتها، وهذه أيضاً من البلاء فتيممت بها التنور فسجرتها، حتى إذا مضت أربعون من الخمسين واستلبث الوحى إذا رسول رسول الله صلى الله عليه وسلم يأتينى، فقال‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم يأمرك أن تعتزل امرأتك، فقلت‏:‏ أطلقها، أم ماذا أفعل‏؟‏ قال‏:‏ لا، بل اعتزلها فلا تقربنها، وأرسل إلى صاحبي بمثل ذلك‏.‏ فقلت لامرأتي‏:‏ ألحقي بأهلك فكوني عندهم حتى يقضي الله في هذا الأمر، فجاءت امرأة هلال بن أمية رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت له ‏:‏ يا رسول الله إن هلال بن أمية شيخ ضائع ليس له خادم، فهل تكره أن أخدمه‏؟‏ قال ‏:‏ لا، ولكن لا يقربنك‏.‏ فقالت‏:‏ إنه والله ما به من حركة إلى شيء، ووالله ما زال يبكي منذ كان من أمره ما كان إلى يومه هذا‏.‏ فقال لي بعض أهلي‏:‏ لو استأذنت رسول الله صلى الله عليه وسلم في امرأتك، فقد أذن لامرأة هلال بن أمية أن تخدمه‏؟‏ فقلت‏:‏ لا أستأذن فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم، وما يدريني ماذا يقول رسول الله صلى الله عليه وسلم، إذا استأذنته فيها وأنا رجل شاب‏!‏ فلبثت بذلك عشر ليالٍ، فكمل لنا خمسون ليلة من حين نهى عن كلامنا‏.‏ ثم صليت صلاة الفجر صباح خمسين ليلة على ظهر بيت من بيوتنا، فبينما أنا جالس على الحال التى ذكر الله تعالى منا، قد ضافت علي نفسي وضاقت علي الأرض بما رحبت، سمعت صوت صارخ أوفى على سلع يقول بأعلى صوته‏:‏ يا كعب بن مالك أبشر فخررت ساجداً، وعرفت أنه قد جاء فرج‏.‏ فآذن رسول الله صلى الله عليه وسلم الناس بتوبة الله عز وجل علينا حين صلى صلاة الفجر فذهب الناس يبشروننا، فذهب قبل صاحبي مبشرون، وركض رجل إلي فرساً وسعى ساع من أسلم قبلي وأوفى على الجبل، فكان الصوت أسرع من الفرس، فلما جاءني الذى سمعت صوته يبشرني نزعت له ثوبي فكسوتهما إياه ببشراه، والله ما أملك غيرهما يومئذ، واستعرت ثوبين فلبستهما وانطلقت أتأمم رسول الله صلى الله عليه وسلم يتلقانى الناس فوجاً فوجاً يهنئوني بالتوبة ويقولون لي‏:‏ لتهنك توبة الله عليك، حتى دخلت المسجد فإذا رسول الله صلى الله عليه وسلم جالس حوله الناس، فقام طلحة بن عبيد الله رضي الله عنه يهرول حتى صافحني وهنأني، والله ما قام رجل من المهاجرين غيره، فكان كعب لا ينساها لطلحة‏.‏ قال كعب‏:‏ فلما سلمت على رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ وهو يبرق وجهه من السرور ‏:‏ أبشر بخير يوم مرّ عليك مذ ولدتك أمك، فقلت‏:‏ أمن عندك يا رسول الله أم من عند الله‏؟‏ قال ‏:‏ لا ، بل من عند الله عز وجل، وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا سر استنار وجهه حتى كأن وجهه قطعة قمر، وكنا نعرف ذلك منه، فلما جلست بين يديه قلت‏:‏ يا رسول الله إن من توبتي أن أنخلع من مالي صدقة‎ إلى الله وإلى رسوله‏.‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ أمسك عليك بعض مالك فهو خير لك، فقلت‏:‏ إني أمسك سهمي الذى بخيبر‏.‏ وقلت‏:‏ يا رسول الله إن الله تعالى إنما أنجاني بالصدق، وإن من توبتي أن لا أحدثَ إلا صدقاً ما بقيت ، فو الله ما علمت أحداً من المسلمين أبلاه الله في صدق الحديث منذ ذكرت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم أحسن مما أبلاني الله تعالى ، والله ما تعمدت كذبة منذ قلت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم إلى يومي هذا، وإني لأرجو أن يحفظني الله تعالى فيما بقي، قال‏:‏ فأنزل الله تعالى‏:‏ ‏{‏لقد تاب الله على النبي والمهاجرين والأنصار الذين اتبعوه في ساعة العسرة‏)‏ حتى بلغ‏:‏ ‏{‏إنه بهم رؤوف رحيم ‏.‏ وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت‏}‏ حتى بلغ ‏:‏ ‏{‏اتقوا الله وكونوا مع الصادقين‏}‏ ‏(‏‏(‏التوبة 117، 119‏)‏‏)‏ قال كعب ‏:‏ والله ما أنعم الله علي من نعمة قط بعد إذ هداني الله للإسلام أعظم في نفسي من صدقي رسول الله صلى الله عليه وسلم أن لا أكون كذبته، فأهلك كما هلك الذين كذبوا، إن الله تعالى قال للذين كذبوا حين أنزل الوحي شر ما قال لأحد، فقال الله تعالى ‏:‏ ‏{‏سيحلفون بالله لكم إذا انقلبتم إليهم لتعرضوا عنهم فأعرضوا عنهم إنهم رجس ومأواهم جهنم جزاء بما كانوا يكسبون يحلفون لكم لترضوا عنهم فإن ترضوا عنهم فإن الله لا يرضى عن القوم الفاسقين‏}‏ ‏(‏‏(‏التوبة‏:‏ 95،96‏)‏‏)‏ ‏.‏ قال كعب ‏:‏ كنا خلفنا أيها الثلاثة عن أمر أولئك الذين قبل منهم رسول الله صلى الله عليه وسلم حين حلفوا له ، فبايعهم واستغفر لهم، وأرجأ رسول الله صلى الله عليه وسلم أمرنا حتى قضى الله تعالى فيه بذلك، قال الله تعالى ‏:‏ ‏{‏وعلى الثلاثة الذين خلفوا‏}‏ وليس الذي ذكر مما خلفنا تخلفنا عن الغزو، وإنما هو تخليفه إيانا وإرجاؤه أمرنا عمن حلف له واعتذر إليه فقبل منه‏.‏ متفق عليه‏.‏ وفى رواية ‏"‏أن النبي صلى الله عليه وسلم خرج في غزوة تبوك يوم الخميس، وكان يحب أن يخرج يوم الخميس‏"‏ وفى رواية‏:‏ ‏"‏وكان لا يقدم من سفر إلا نهاراً في الضحى، فإذا قدم بدأ بالمسجد فصلى فيه ركعتين ثم جلس فيه‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotini qildilar, u zot Shomdagi Rumliklar va arab nasroniylarini (maqsad) qilgan edilar. Kaʼb ibn Molik dedi: Men Rasululloh ﷺ qilgan birorta gʻazotda ortda qolmaganman, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa. Albatta, men Badr gʻazotida ham ortda qolgan edim, lekin (u zot) oʻzlaridan ortda qolgan birovni malomat qilmagan edilar. Chunki Rasululloh ﷺ va musulmonlar Quraysh karvonini koʻzlab chiqishgan edi, hatto Alloh ular bilan dushmanlarini belgilangan vaqtsiz duch qildi. Men Rasululloh ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahd-paymon bergan paytda hozir boʻlganman, men buni Badrda hozir boʻlishdan koʻra afzal koʻraman, garchi Badr odamlar orasida undan koʻra mashhurroq boʻlsa-da. Mening Rasululloh ﷺ dan Tabuk gʻazotida ortda qolib qolganimning xabari shunday edi: men oʻsha gʻazotda u zotdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim. Vallohi, men undan oldin hech qachon ikkita ulov toʻplamagan edim, faqat oʻsha gʻazotdagina ularning ikkovini toʻplagandim. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada gʻazot qildilar, uzoq safar, suvsiz biyobon va koʻp sonli dushmanni qarshi oldilar. Shunda u zot musulmonlarga ishlarini ochiq bayon qildilar, toki ular gʻazotlariga tayyorgarlik koʻrsinlar. (U zot) ularga oʻzlari koʻzlagan yoʻnalishni xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan musulmonlar koʻp edi, ularni biror saqlovchining daftari (roʻyxati) jamlamas edi — bu bilan devon (roʻyxat daftari)ni nazarda tutadi. Kaʼb dedi: Bir kishi gʻoyib boʻlmoqchi boʻlsa, bu Aziz va Jalil Alloh tarafidan u haqida vahiy nozil boʻlmaguncha unga yashirin qoladi deb oʻylar edi (yaʼni roʻyxat yoʻqligidan). Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻlgan paytda qildilar. Men esa ularga (mevalarga) moyil edim. Rasululloh ﷺ va u zot bilan musulmonlar tayyorgarlik koʻra boshlashdi, men ham ular bilan birga tayyorlanish uchun erta tongdan chiqar, soʻng hech narsa qilmay qaytar edim. Oʻzimcha: «Men buni xohlasam, qilishga qodirman», derdim. Mana shunday cheksiz davom etaverdi, hatto odamlar (yoʻlga) jadal bilan kirishishdi. Rasululloh ﷺ tongda yoʻlga chiqdilar, musulmonlar ham u zot bilan birga (chiqishdi), men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. Soʻng erta chiqib, qaytar, hech narsa qilmas edim. Bu menda cheksiz davom etaverdi, hatto ular shoshilishib, gʻazot ulgurib ketdi. Men yoʻlga chiqib, ularga yetib olishni qasd qildim. Qaniydi shuni qilganimda edi! Soʻng bu menga nasib etmadi. Rasululloh ﷺ chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, oʻzimga oʻxshash faqat munofiqlikda ayblangan kishini yoki Alloh uzr bergan kuchsizlardan birini koʻrar, bu meni qaygʻuga solar edi. Rasululloh ﷺ Tabukka yetguncha meni eslamadilar. U zot Tabukda jamoa orasida oʻtirgan holda: «Kaʼb ibn Molik nima qildi?», — dedilar. Banu Salimadan bir kishi: «Yo Rasululloh, uni ikki ridosi va oʻz yonlariga (kibr bilan) qarashi ushlab qoldi», — dedi. Shunda Muoz ibn Jabal unga: «Naqadar yomon gap aytding! Vallohi, yo Rasululloh, biz u haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Shu holda u zot oq kiyim kiygan, unga sarob (issiqda) tovlanayotgan bir kishini koʻrdilar va: «(Ey kishi,) Abu Xaysama boʻlgin!», — dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama al-Ansoriy ekan — u munofiqlar masxara qilgan paytda bir soʻ xurmoni sadaqa qilgan kishi edi. Kaʼb ibn Molik dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytishga yuzlanganlari menga yetgach, qaygʻum kuchaydi va men yolgʻon (uydirish)ni oʻylay boshladim, oʻzimcha: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?», der edim. Bunda ahlimdan har bir aqlli kishidan yordam soʻrardim. Menga: «Rasululloh ﷺ yetib kelay deb qoldilar», deyilgach, botil (uydirma fikr) mendan yoʻqoldi, hatto men undan hech narsa bilan qutulolmasligimni bildim va u zotga rost soʻzlashni qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ tongda yetib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻng odamlar uchun (ularni qabul qilib) oʻtirar edilar. (U zot) shuni qilganlarida, ortda qolganlar u zotning huzurlariga kelib, uzr aytishni boshlashdi va qasam icha boshlashdi — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning ochiq aytganlarini qabul qildilar, ulardan bayʼat oldilar va ular uchun istigʻfor aytdilar, ichki niyatlarini esa Allohga havola qildilar — toki men kelgunimcha. Men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishidek tabassum qildilar, soʻng: «Beri kel!», — dedilar. Men yurib keldim, hatto u zotning oldilarida oʻtirdim. (U zot) menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Ulovingni sotib olmaganmiding?», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, vallohi, agar men dunyo ahlidan sizdan boshqa birovning huzurida oʻtirganimda edi, biron uzr bilan uning gʻazabidan qutulardim, chunki menga (yaxshi) bahslashish (qobiliyati) berilgan. Lekin, vallohi, men aniq bilamanki, agar bugun sizga sizni mendan rozi qiladigan yolgʻon soʻz aytsam, Alloh sizni menga gʻazablantirishi yaqindir; agar sizga rost soʻz aytsam, undan sizning mendan gʻazablanishingiz (mumkin), lekin men bunda Allohning (yaxshi) oqibatidan umidvorman. Vallohi, mening hech qanday uzrim yoʻq edi. Vallohi, men sizdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Mana bunisi-ku rost soʻzladi. Allohning sen haqingda hukm qilishini (kutib) turgin», — dedilar. Men turdim, Banu Salimadan baʼzi kishilar oʻrnidan turib, ortimdan ergashishdi va menga: «Vallohi, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmas edik. Sen Rasululloh ﷺ ga ortda qolganlar uzr aytganidek uzr aytmay, ojizlik qilding. Holbuki, gunohing uchun Rasululloh ﷺ ning sen uchun istigʻfor aytishlari kifoya qilar edi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Vallohi, ular meni shunchalik malomat qilishdiki, hatto men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytib, oʻzimni yolgʻonchi qilmoqchi boʻldim. (Kaʼb) dedi: Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana birortasi duch keldimi?», — dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi shunga duch keldi, ular ham sen aytgandek aytdilar va ularga ham senga aytilgandek aytildi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Ular kimlar?», — dedim. Ular: «Murora ibn ar-Robia al-Omiriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Ular menga Badrda qatnashgan ikki solih kishini eslatishdi, ularda men uchun ibrat (oʻrnak) bor edi. (Kaʼb) dedi: Ular menga ularni eslatganlarida, men (oʻz soʻzimda) davom etdim. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uchovimiz bilan — ortda qolganlar orasidan (aynan) biz bilan gaplashishdan qaytardilar. (Kaʼb) dedi: Odamlar bizdan chetlanishdi va bizga (munosabatlari) oʻzgardi, hatto men uchun yer ham oʻzgargandek tuyuldi, u men biladigan yer emasdek edi. Biz shu holatda ellik kecha qoldik. Ikki sherigim esa boʻysunib, uylarida yigʻlab oʻtirib qolishdi. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir boʻlardim, bozorlarda aylanardim, lekin hech kim men bilan gaplashmas edi. Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, u zot namozdan keyin oʻz majlislarida oʻtirgan paytlarida salom berardim, oʻzimcha: «Salomimni qaytarish uchun lablarini qimirlatdilarmi yoki yoʻqmi?», derdim. Soʻng u zotga yaqin joyda namoz oʻqir va u zotga oʻgʻrincha qarab qoʻyar edim. Namozimga yuzlanganimda, (u zot) menga qarar, men u zot tomonga oʻgirilsam, mendan yuz oʻgirar edilar. Musulmonlarning bu betgaplari (jafosi) menga uzoq choʻzilgach, men yurib bordim va Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim — u mening amakimning oʻgʻli va menga odamlarning eng sevimlisi edi. Men unga salom berdim, lekin, vallohi, u salomimni qaytarmadi. Men unga: «Yo Abu Qatoda, men Alloh bilan sendan soʻrayman, men Alloh va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?», — dedim. (Kaʼb) dedi: U jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, u yana jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, shunda u: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchidir», — dedi. Shunda koʻzlarimdan yosh oqdi va men orqaga qaytib, devordan oshib oʻtdim. Men Madina bozorida yurganimda, Shom ahlining nabatiylaridan — taom (oziq-ovqat) olib kelib Madinada sotuvchilardan biri: «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatib beradi?», deb (soʻrayotgan ekan). (Kaʼb) dedi: Odamlar unga meni koʻrsata boshlashdi, hatto u oldimga keldi va menga Gʻasson podshohidan bir maktub topshirdi. Men yozuvchi (savodli) edim, uni oʻqidim, qarasam, unda: «Ammo baʼd. Bizga sherigingning senga jafo qilgani yetib keldi. Alloh seni xorlik va zoeʼ boʻlish maskanida (yashashing uchun) yaratmagan. Bizga qoʻshilgin, biz senga hamdard boʻlamiz», (deb yozilgan ekan). (Kaʼb) dedi: Uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan biridir», dedim. Soʻng uni tandirga olib borib, u bilan (tandirni) yoqdim. Nihoyat ellikdan qirq (kun) oʻtib, vahiy esa kechiktirilganda, Rasululloh ﷺ ning elchisi oldimga kelib: «Albatta, Rasululloh ﷺ senga ayolingdan ajralib (uzoqlashib) turishingni buyurmoqdalar», — dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?», — dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlashib tur, unga yaqinlashma», — dedi. (Kaʼb) dedi: U (Rasululloh ﷺ) ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. (Kaʼb) dedi: Men ayolimga: «Ahling (ota-onang) huzuriga borib, Alloh bu ishda hukm qilguncha ular yonida turib turgin», — dedim. (Kaʼb) dedi: Hilol ibn Umayyaning ayoli Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Hilol ibn Umayya zaif chol, uning xizmatkori yoʻq. Unga xizmat qilishimni yomon koʻrasizmi?», — dedi. (U zot:) «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», — dedilar. (Ayol:) «Vallohi, unda biror narsaga (intilishga) harakat yoʻq. Vallohi, u boshiga oʻsha ish tushganidan to shu kunigacha yigʻlamoqda», — dedi. (Kaʼb) dedi: Ahlimdan baʼzilari menga: «Sen ham ayoling haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrasang boʻlmasmidi? Axir u zot Hilol ibn Umayyaning ayoliga unga xizmat qilishga izn berdilar-ku», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Men u haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻramayman. Men u haqida ruxsat soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deyishlarini qayerdan bilaman? Men esa yosh kishiman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men shu holda yana oʻn kecha qoldim, shunday qilib, biz bilan gaplashish man etilganidan beri bizga ellik kecha toʻldi. (Kaʼb) dedi: Soʻng men ellikinchi kechaning tongida bomdod namozini uylarimizdan birining tomida oʻqidim. Men Aziz va Jalil Alloh biz haqimizda zikr qilgan holatda — jonim oʻzimga torlik qilib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻlib ketgan holda oʻtirgan edim, Salʼ (togʻi) ustiga chiqib olgan bir kishining ovozini eshitdim, u ovozining boricha: «Yo Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!», deb (qichqirardi). (Kaʼb) dedi: Men sajdaga yiqildim va bildimki, najot (kushoyish) keldi. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida odamlarga Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qildilar. Shunda odamlar bizga xushxabar bera boshlashdi, ikki sherigim tomonga ham xushxabar beruvchilar bordi. Bir kishi men tomonga ot choptirdi, Aslamdan bir chopar ham men tomonga shoshildi va togʻga chiqib (qichqirdi), shunda ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan kishi xushxabar berib oldimga kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, xushxabari uchun ularni unga kiydirdim. Vallohi, oʻsha kuni mening ulardan boshqa (kiyimim) yoʻq edi. Soʻng ikki kiyimni qarzga olib, ularni kiydim va Rasululloh ﷺ ni qasd qilib yoʻlga tushdim. Odamlar meni guruh-guruh boʻlib kutib olib, tavbam (qabul boʻlgani) bilan tabriklar va: «Allohning tavbangni qabul qilgani senga muborak boʻlsin», deyishardi. Hatto men masjidga kirdim, qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtiribdilar, atroflarida esa odamlar bor. Shunda Talha ibn Ubaydulloh shoshib oʻrnidan turdi, hatto men bilan qoʻl berib koʻrishib, tabrikladi. Vallohi, muhojirlardan undan boshqa hech bir kishi oʻrnidan turmadi. (Roviy) dedi: Kaʼb buni Talhaga (qilgan yaxshiligini) hech unutmas edi. Kaʼb dedi: Rasululloh ﷺ ga salom berganimda, u zotning chehralari xursandchilikdan porlab turardi, (u zot): «Onang seni tuqqanidan beri ustingdan oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar)!», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Bu sizning tomoningizdanmi, yo Rasululloh, yoki Alloh tomonidanmi?», — dedim. (U zot:) «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», — dedilar. Rasululloh ﷺ xursand boʻlganlarida chehralari nurlanar, goʻyo chehralari oy parchasidek edi. (Kaʼb) dedi: Biz buni (shundan) bilar edik. (Kaʼb) dedi: Men u zotning oldilarida oʻtirganimda: «Yo Rasululloh, mening tavbamdan (biri shuki), men molimdan ajrab, uni Allohga va Uning Rasuli ﷺ ga sadaqa qilishimdir», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning baʼzisini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Unday boʻlsa, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men: «Yo Rasululloh, albatta, Alloh meni rostgoʻylik bilan najot berdi. Mening tavbamdan (biri shuki), men tirik ekanman, faqat rost soʻzlayman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha musulmonlardan birorta kishini Alloh soʻzning rostligida menga (berganidan) koʻra yaxshiroq sinaganini bilmayman. Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha qasddan biror yolgʻon (gapni) gapirmadim va men qolgan (umrim)da ham Alloh meni saqlashidan umidvorman. (Kaʼb) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh nozil qildi: {Albatta, Alloh Nabiyning, qiyinchilik soatida unga ergashgan muhojir va ansorlarning — ulardan bir guruhining qalblari (haqdan) ogʻib ketay deganidan keyin — tavbasini qabul qildi. Soʻng (Alloh) ularning tavbasini qabul qildi. Albatta, U ularga shafqatli, mehribondir * Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham (tavbasini qabul qildi); hatto yer kengligiga qaramay ularga torlik qildi va oʻzlari ham oʻzlariga tor boʻlib qoldi} (oyatigacha), to: {Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va rostgoʻylar bilan birga boʻlinglar} (Tavba 117-119) (oyatigacha yetdi). Kaʼb dedi: Vallohi, Alloh meni Islomga hidoyat qilganidan keyin, oʻzimning Rasululloh ﷺ ga rostgoʻyligimdan — u zotga yolgʻon soʻzlab, yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻlganidek halok boʻlmaganimdan koʻra ulkanroq biror neʼmatni hech qachon menga ato etmadi. Chunki Alloh vahiy nozil qilganida yolgʻon soʻzlaganlarga birorta kishiga aytmagan eng yomon (soʻzni) aytdi. Alloh shunday dedi: {Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz oʻgirishingiz uchun, sizlarga Alloh nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz oʻgiringlar! Albatta, ular nopokdirlar va qilgan ishlari jazosiga maskanlari jahannamdir * Sizlardan rozi boʻlishingiz uchun sizlarga qasam ichadilar. Bordi-yu sizlar ulardan rozi boʻlsangiz ham, albatta, Alloh fosiq qavmdan rozi boʻlmaydi} (Tavba 95-96). Kaʼb dedi: Biz uchovimiz Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida qabul qilgan kishilarning ishidan ortda (kechiktirilib) qoldirildik — (u zot) ularning bayʼatini olib, ular uchun istigʻfor aytgan edilar. Rasululloh ﷺ esa bizning ishimizni Alloh hukm qilguncha kechiktirib turdilar. Mana shu sababdan Aziz va Jalil Alloh: {Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham} dedi. Alloh zikr qilgan «ortga qoldirilgan» (degani) bizning gʻazotdan ortda qolganimiz emas, balki bu (u zotning) bizni kechiktirgani va ishimizni unga qasam ichib, uzr aytgan, undan (u zot) qabul qilgan kishilardan ortga qoldirgani (kechiktirgani)dir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотини қилдилар, у зот Шомдаги Румликлар ва араб насронийларини (мақсад) қилган эдилар. Каъб ибн Молик деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қилган бирорта ғазотда ортда қолмаганман, фақат Табук ғазотидан бошқа. Албатта, мен Бадр ғазотида ҳам ортда қолган эдим, лекин (у зот) ўзларидан ортда қолган бировни маломат қилмаган эдилар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар Қурайш карвонини кўзлаб чиқишган эди, ҳатто Аллоҳ улар билан душманларини белгиланган вақтсиз дуч қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз Ислом учун аҳд-паймон берган пайтда ҳозир бўлганман, мен буни Бадрда ҳозир бўлишдан кўра афзал кўраман, гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра машҳурроқ бўлса-да. Менинг Расулуллоҳ ﷺ дан Табук ғазотида ортда қолиб қолганимнинг хабари шундай эди: мен ўша ғазотда у зотдан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим. Валлоҳи, мен ундан олдин ҳеч қачон иккита улов тўпламаган эдим, фақат ўша ғазотдагина уларнинг икковини тўплагандим. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада ғазот қилдилар, узоқ сафар, сувсиз биёбон ва кўп сонли душманни қарши олдилар. Шунда у зот мусулмонларга ишларини очиқ баён қилдилар, токи улар ғазотларига тайёргарлик кўрсинлар. (У зот) уларга ўзлари кўзлаган йўналишни хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган мусулмонлар кўп эди, уларни бирор сақловчининг дафтари (рўйхати) жамламас эди — бу билан девон (рўйхат дафтари)ни назарда тутади. Каъб деди: Бир киши ғойиб бўлмоқчи бўлса, бу Азиз ва Жалил Аллоҳ тарафидан у ҳақида ваҳий нозил бўлмагунча унга яширин қолади деб ўйлар эди (яъни рўйхат йўқлигидан). Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бўлган пайтда қилдилар. Мен эса уларга (меваларга) мойил эдим. Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан мусулмонлар тайёргарлик кўра бошлашди, мен ҳам улар билан бирга тайёрланиш учун эрта тонгдан чиқар, сўнг ҳеч нарса қилмай қайтар эдим. Ўзимча: «Мен буни хоҳласам, қилишга қодирман», дердим. Мана шундай чексиз давом этаверди, ҳатто одамлар (йўлга) жадал билан киришишди. Расулуллоҳ ﷺ тонгда йўлга чиқдилар, мусулмонлар ҳам у зот билан бирга (чиқишди), мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарса қилмаган эдим. Сўнг эрта чиқиб, қайтар, ҳеч нарса қилмас эдим. Бу менда чексиз давом этаверди, ҳатто улар шошилишиб, ғазот улгуриб кетди. Мен йўлга чиқиб, уларга етиб олишни қасд қилдим. Қанийди шуни қилганимда эди! Сўнг бу менга насиб этмади. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб кетганларидан кейин одамлар орасига чиқсам, ўзимга ўхшаш фақат мунофиқликда айбланган кишини ёки Аллоҳ узр берган кучсизлардан бирини кўрар, бу мени қайғуга солар эди. Расулуллоҳ ﷺ Табукка етгунча мени эсламадилар. У зот Табукда жамоа орасида ўтирган ҳолда: «Каъб ибн Молик нима қилди?», — дедилар. Бану Салимадан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, уни икки ридоси ва ўз ёнларига (кибр билан) қараши ушлаб қолди», — деди. Шунда Муоз ибн Жабал унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, биз у ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Шу ҳолда у зот оқ кийим кийган, унга сароб (иссиқда) товланаётган бир кишини кўрдилар ва: «(Эй киши,) Абу Хайсама бўлгин!», — дедилар. Қарасалар, у Абу Хайсама ал-Ансорий экан — у мунофиқлар масхара қилган пайтда бир сў хурмони садақа қилган киши эди. Каъб ибн Молик деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтишга юзланганлари менга етгач, қайғум кучайди ва мен ёлғон (уйдириш)ни ўйлай бошладим, ўзимча: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?», дер эдим. Бунда аҳлимдан ҳар бир ақлли кишидан ёрдам сўрардим. Менга: «Расулуллоҳ ﷺ етиб келай деб қолдилар», дейилгач, ботил (уйдирма фикр) мендан йўқолди, ҳатто мен ундан ҳеч нарса билан қутулолмаслигимни билдим ва у зотга рост сўзлашни қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ тонгда етиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракаат намоз ўқир, сўнг одамлар учун (уларни қабул қилиб) ўтирар эдилар. (У зот) шуни қилганларида, ортда қолганлар у зотнинг ҳузурларига келиб, узр айтишни бошлашди ва қасам ича бошлашди — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг очиқ айтганларини қабул қилдилар, улардан байъат олдилар ва улар учун истиғфор айтдилар, ички ниятларини эса Аллоҳга ҳавола қилдилар — токи мен келгунимча. Мен салом берганимда, у зот ғазабланган кишидек табассум қилдилар, сўнг: «Бери кел!», — дедилар. Мен юриб келдим, ҳатто у зотнинг олдиларида ўтирдим. (У зот) менга: «Сени нима ортда қолдирди? Уловингни сотиб олмаганмидинг?», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, агар мен дунё аҳлидан сиздан бошқа бировнинг ҳузурида ўтирганимда эди, бирон узр билан унинг ғазабидан қутулардим, чунки менга (яхши) баҳслашиш (қобилияти) берилган. Лекин, валлоҳи, мен аниқ биламанки, агар бугун сизга сизни мендан рози қиладиган ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ сизни менга ғазаблантириши яқиндир; агар сизга рост сўз айтсам, ундан сизнинг мендан ғазабланишингиз (мумкин), лекин мен бунда Аллоҳнинг (яхши) оқибатидан умидворман. Валлоҳи, менинг ҳеч қандай узрим йўқ эди. Валлоҳи, мен сиздан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буниси-ку рост сўзлади. Аллоҳнинг сен ҳақингда ҳукм қилишини (кутиб) тургин», — дедилар. Мен турдим, Бану Салимадан баъзи кишилар ўрнидан туриб, ортимдан эргашишди ва менга: «Валлоҳи, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмас эдик. Сен Расулуллоҳ ﷺ га ортда қолганлар узр айтганидек узр айтмай, ожизлик қилдинг. Ҳолбуки, гуноҳинг учун Расулуллоҳ ﷺ нинг сен учун истиғфор айтишлари кифоя қилар эди», — дейишди. (Каъб) деди: Валлоҳи, улар мени шунчалик маломат қилишдики, ҳатто мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтиб, ўзимни ёлғончи қилмоқчи бўлдим. (Каъб) деди: Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна бирортаси дуч келдими?», — дедим. Улар: «Ҳа, сен билан бирга икки киши шунга дуч келди, улар ҳам сен айтгандек айтдилар ва уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Улар кимлар?», — дедим. Улар: «Мурора ибн ар-Робиа ал-Омирий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», — дейишди. (Каъб) деди: Улар менга Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини эслатишди, уларда мен учун ибрат (ўрнак) бор эди. (Каъб) деди: Улар менга уларни эслатганларида, мен (ўз сўзимда) давом этдим. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз учовимиз билан — ортда қолганлар орасидан (айнан) биз билан гаплашишдан қайтардилар. (Каъб) деди: Одамлар биздан четланишди ва бизга (муносабатлари) ўзгарди, ҳатто мен учун ер ҳам ўзгаргандек туюлди, у мен биладиган ер эмасдек эди. Биз шу ҳолатда эллик кеча қолдик. Икки шеригим эса бўйсуниб, уйларида йиғлаб ўтириб қолишди. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шунинг учун чиқиб, намозда ҳозир бўлардим, бозорларда айланардим, лекин ҳеч ким мен билан гаплашмас эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, у зот намоздан кейин ўз мажлисларида ўтирган пайтларида салом берардим, ўзимча: «Саломимни қайтариш учун лабларини қимирлатдиларми ёки йўқми?», дердим. Сўнг у зотга яқин жойда намоз ўқир ва у зотга ўғринча қараб қўяр эдим. Намозимга юзланганимда, (у зот) менга қарар, мен у зот томонга ўгирилсам, мендан юз ўгирар эдилар. Мусулмонларнинг бу бетгаплари (жафоси) менга узоқ чўзилгач, мен юриб бордим ва Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим — у менинг амакимнинг ўғли ва менга одамларнинг энг севимлиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, валлоҳи, у саломимни қайтармади. Мен унга: «Ё Абу Қатода, мен Аллоҳ билан сендан сўрайман, мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севишимни билмайсанми?», — дедим. (Каъб) деди: У жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, у яна жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчидир», — деди. Шунда кўзларимдан ёш оқди ва мен орқага қайтиб, девордан ошиб ўтдим. Мен Мадина бозорида юрганимда, Шом аҳлининг набатийларидан — таом (озиқ-овқат) олиб келиб Мадинада сотувчилардан бири: «Каъб ибн Моликни ким кўрсатиб беради?», деб (сўраётган экан). (Каъб) деди: Одамлар унга мени кўрсата бошлашди, ҳатто у олдимга келди ва менга Ғассон подшоҳидан бир мактуб топширди. Мен ёзувчи (саводли) эдим, уни ўқидим, қарасам, унда: «Аммо баъд. Бизга шеригингнинг сенга жафо қилгани етиб келди. Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ бўлиш масканида (яшашинг учун) яратмаган. Бизга қўшилгин, биз сенга ҳамдард бўламиз», (деб ёзилган экан). (Каъб) деди: Уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан биридир», дедим. Сўнг уни тандирга олиб бориб, у билан (тандирни) ёқдим. Ниҳоят элликдан қирқ (кун) ўтиб, ваҳий эса кечиктирилганда, Расулуллоҳ ﷺ нинг элчиси олдимга келиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ сенга аёлингдан ажралиб (узоқлашиб) туришингни буюрмоқдалар», — деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?», — дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлашиб тур, унга яқинлашма», — деди. (Каъб) деди: У (Расулуллоҳ ﷺ) икки шеригимга ҳам шундай (хабар) юбордилар. (Каъб) деди: Мен аёлимга: «Аҳлинг (ота-онанг) ҳузурига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунча улар ёнида туриб тургин», — дедим. (Каъб) деди: Ҳилол ибн Умайянинг аёли Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳилол ибн Умайя заиф чол, унинг хизматкори йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасизми?», — деди. (У зот:) «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», — дедилар. (Аёл:) «Валлоҳи, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлоҳи, у бошига ўша иш тушганидан то шу кунигача йиғламоқда», — деди. (Каъб) деди: Аҳлимдан баъзилари менга: «Сен ҳам аёлинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрасанг бўлмасмиди? Ахир у зот Ҳилол ибн Умайянинг аёлига унга хизмат қилишга изн бердилар-ку», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Мен у ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрамайман. Мен у ҳақида рухсат сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейишларини қаердан биламан? Мен эса ёш кишиман», — дедим. (Каъб) деди: Мен шу ҳолда яна ўн кеча қолдим, шундай қилиб, биз билан гаплашиш ман этилганидан бери бизга эллик кеча тўлди. (Каъб) деди: Сўнг мен элликинчи кечанинг тонгида бомдод намозини уйларимиздан бирининг томида ўқидим. Мен Азиз ва Жалил Аллоҳ биз ҳақимизда зикр қилган ҳолатда — жоним ўзимга торлик қилиб, ер кенглигига қарамай менга тор бўлиб кетган ҳолда ўтирган эдим, Салъ (тоғи) устига чиқиб олган бир кишининг овозини эшитдим, у овозининг борича: «Ё Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!», деб (қичқирарди). (Каъб) деди: Мен саждага йиқилдим ва билдимки, нажот (кушойиш) келди. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида одамларга Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилдилар. Шунда одамлар бизга хушхабар бера бошлашди, икки шеригим томонга ҳам хушхабар берувчилар борди. Бир киши мен томонга от чоптирди, Асламдан бир чопар ҳам мен томонга шошилди ва тоғга чиқиб (қичқирди), шунда овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган киши хушхабар бериб олдимга келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, хушхабари учун уларни унга кийдирдим. Валлоҳи, ўша куни менинг улардан бошқа (кийимим) йўқ эди. Сўнг икки кийимни қарзга олиб, уларни кийдим ва Расулуллоҳ ﷺ ни қасд қилиб йўлга тушдим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб кутиб олиб, тавбам (қабул бўлгани) билан табриклар ва: «Аллоҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин», дейишарди. Ҳатто мен масжидга кирдим, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирибдилар, атрофларида эса одамлар бор. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ шошиб ўрнидан турди, ҳатто мен билан қўл бериб кўришиб, табриклади. Валлоҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч бир киши ўрнидан турмади. (Ровий) деди: Каъб буни Талҳага (қилган яхшилигини) ҳеч унутмас эди. Каъб деди: Расулуллоҳ ﷺ га салом берганимда, у зотнинг чеҳралари хурсандчиликдан порлаб турарди, (у зот): «Онанг сени туққанидан бери устингдан ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар)!», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Бу сизнинг томонингизданми, ё Расулуллоҳ, ёки Аллоҳ томониданми?», — дедим. (У зот:) «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бўлганларида чеҳралари нурланар, гўё чеҳралари ой парчасидек эди. (Каъб) деди: Биз буни (шундан) билар эдик. (Каъб) деди: Мен у зотнинг олдиларида ўтирганимда: «Ё Расулуллоҳ, менинг тавбамдан (бири шуки), мен молимдан ажраб, уни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺ га садақа қилишимдир», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг баъзисини ушлаб қол, бу сен учун яхшироқ», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Ундай бўлса, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», — дедим. (Каъб) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Аллоҳ мени ростгўйлик билан нажот берди. Менинг тавбамдан (бири шуки), мен тирик эканман, фақат рост сўзлайман», — дедим. (Каъб) деди: Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача мусулмонлардан бирорта кишини Аллоҳ сўзнинг ростлигида менга (берганидан) кўра яхшироқ синаганини билмайман. Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача қасддан бирор ёлғон (гапни) гапирмадим ва мен қолган (умрим)да ҳам Аллоҳ мени сақлашидан умидворман. (Каъб) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ нозил қилди: {Албатта, Аллоҳ Набийнинг, қийинчилик соатида унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг — улардан бир гуруҳининг қалблари (ҳақдан) оғиб кетай деганидан кейин — тавбасини қабул қилди. Сўнг (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У уларга шафқатли, меҳрибондир * Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам (тавбасини қабул қилди); ҳатто ер кенглигига қарамай уларга торлик қилди ва ўзлари ҳам ўзларига тор бўлиб қолди} (оятигача), то: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар} (Тавба 117-119) (оятигача етди). Каъб деди: Валлоҳи, Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин, ўзимнинг Расулуллоҳ ﷺ га ростгўйлигимдан — у зотга ёлғон сўзлаб, ёлғон сўзлаганлар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимдан кўра улканроқ бирор неъматни ҳеч қачон менга ато этмади. Чунки Аллоҳ ваҳий нозил қилганида ёлғон сўзлаганларга бирорта кишига айтмаган энг ёмон (сўзни) айтди. Аллоҳ шундай деди: {Сиз уларнинг олдига қайтиб борганингизда, улардан юз ўгиришингиз учун, сизларга Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Бас, улардан юз ўгиринглар! Албатта, улар нопокдирлар ва қилган ишлари жазосига масканлари жаҳаннамдир * Сизлардан рози бўлишингиз учун сизларга қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди} (Тавба 95-96). Каъб деди: Биз учовимиз Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида қабул қилган кишиларнинг ишидан ортда (кечиктирилиб) қолдирилдик — (у зот) уларнинг байъатини олиб, улар учун истиғфор айтган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг ишимизни Аллоҳ ҳукм қилгунча кечиктириб турдилар. Мана шу сабабдан Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам} деди. Аллоҳ зикр қилган «ортга қолдирилган» (дегани) бизнинг ғазотдан ортда қолганимиз эмас, балки бу (у зотнинг) бизни кечиктиргани ва ишимизни унга қасам ичиб, узр айтган, ундан (у зот) қабул қилган кишилардан ортга қолдиргани (кечиктиргани)дир.

وَعَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِظَهْرِهِ مَعَ رَبَاحٍ غُلَامِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْفَزَارِيُّ قَدْ أَغَارَ عَلَى ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُمْتُ عَلَى أَكَمَةٍ فَاسْتَقْبَلْتُ الْمَدِينَةَ فَنَادَيْتُ ثَلَاثًا يَا صَبَاحَاهْ ثُمَّ خَرَجْتُ فِي آثَارِ الْقَوْمِ أَرْمِيهِمْ بِالنَّبْلِ وَأَرْتَجِزُ وَأَقُولُ: أَنَا ابْنُ الْأَكْوَعْ وَالْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعْ فَمَا زِلْتُ أَرْمِيهِمْ وَأَعْقِرُ بِهِمْ حَتَّى مَا خلَقَ اللَّهُ مِنْ بَعِيرٍ مِنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا خَلَّفْتُهُ وَرَاءَ ظَهْرِي ثُمَّ اتَّبَعْتُهُمْ أَرْمِيهِمْ حَتَّى أَلْقَوْا أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثِينَ بُرْدَةً وَثَلَاثِينَ رُمْحًا يَسْتَخِفُّونَ وَلَا يَطْرَحُونَ شَيْئًا إِلَّا جَعَلْتُ عَلَيْهِ آرَامًا مِنَ الْحِجَارَةِ يَعْرِفُهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ حَتَّى رَأَيْتُ فَوَارِسَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَحِقَ أَبُو قَتَادَةَ فَارِسُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَتَلَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خَيْرُ فُرْسَانِنَا الْيَوْمَ أَبُو قَتَادَةَ وَخَيْرُ رَجَّالَتِنَا سَلَمَةُ» . قَالَ: ثُمَّ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَهْمَيْنِ: سَهْمَ الْفَارِسِ وَسَهْمَ الرَّاجِلِ فَجَمَعَهُمَا إِلَيَّ جَمِيعًا ثُمَّ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَاءَهُ عَلَى الْعَضْبَاءِ رَاجِعَيْنِ إِلَى الْمَدِينَةِ. رَوَاهُ مُسلم

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiyaga keldik, biz bir ming toʻrt yuz kishi edik. U yerda (bir quduq atrofida) ellikta qoʻy bor edi, lekin (quduq suvi) ularni qondira olmas edi. Rasululloh ﷺ quduq labiga oʻtirdilar va yo duo qildilar, yo unga (suv) purkadilar. Shunda (suv) qaynab toshdi, biz ham ichdik, (hayvonlarni ham) sugʻordik. Soʻng Rasululloh ﷺ bizni daraxt tagida bayʼatga chaqirdilar. Men odamlarning birinchisi boʻlib unga bayʼat qildim. Soʻng (boshqalar) bayʼat qila boshladilar, toki odamlarning oʻrtasiga yetganda: ‹Bayʼat qil, ey Salama!›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisi boʻlib bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Rasululloh ﷺ meni qurolsiz — yaʼni yonida quroli yoʻq — koʻrdilar va menga bir qalqon — yo katta, yo kichik qalqon — berdilar. Soʻng (yana) bayʼat qildirdilar, toki odamlarning oxiriga yetganda: ‹Menga bayʼat qilmaysanmi, ey Salama?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisida va oʻrtasida bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Shunday qilib unga uchinchi marta bayʼat qildim. Soʻng menga: ‹Ey Salama! Men senga bergan qalqoning qani?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Amakim Omir menga qurolsiz holda uchrab qoldi, men uni unga berdim›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ kulib: ‹Sen oʻtganlardan biri aytgandek bhlibsan: ‹Allohim, menga oʻzimdan koʻra koʻproq suyguvchi bir doʻst nasib qilgin!››, — dedilar. Soʻng mushriklar bizga sulh haqida elchi yubordilar, toki bir-birimizga (oʻtib) yura boshladik va sulh qildik. Men Talha ibn Ubaydullohning xizmatchisi edim, uning otini sugʻorar, taymorlar, unga xizmat qilar va uning taomidan yer edim. Ahlimni va molimni tashlab, Alloh va Rasuli ﷺ tomon hijrat qilib (kelgan edim). Biz va Makka ahli sulh qilib, bir-birimizga aralashib ketganimizda, men bir daraxt oldiga kelib, tikanlarini supurib tashladim va uning tagida yotdim. Shunda Makka ahlidan toʻrtta mushrik mening oldimga keldi va Rasululloh ﷺ ni yomonlay boshladi. Men ularni yomon koʻrib, boshqa bir daraxt tomon koʻchdim. Ular qurollarini (daraxtga) ilib qoʻyib, yotdilar. Ular shu holatda ekan, vodiyning pastidan bir jarchi: ‹Ey muhojirlar! Ibn Zunaym oʻldirildi!›, — deb baqirdi. Shunda men qilichimni yalangʻochlab, oʻsha toʻrt kishiga — ular uxlab yotgan holida — hujum qildim va qurollarini olib, qoʻlimda bir bogʻlam qildim. Soʻng: ‹Muhammadning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan birortangiz boshini koʻtarsa, ikki koʻzi orasidan uraman!›, — dedim. Soʻng ularni haydab, Rasululloh ﷺ ning oldilariga olib keldim. Amakim Omir esa Abalotdan boʻlgan Mikraz degan bir kishini etmishta mushrik bilan birga, ustiga yopinchiq yopilgan ot ustida yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldi. Rasululloh ﷺ ularga qarab: ‹Ularni qoʻyib yuboringlar, gunohning boshlanishi ham, qaytarilishi ham ularning zimmasida boʻlsin›, — dedilar. Shunday qilib Rasululloh ﷺ ularni avf qildilar va Alloh: {U sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng, Makka vodiysida ularning qoʻllarini sizlardan, sizlarning qoʻllaringizni ulardan toʻsib qoʻygan Zotdir} (Fath 24) — degan oyatning butunini nozil qildi. Soʻng Madina tomon qaytib chiqdik va biz bilan mushrik boʻlgan Banu Lahyon orasida bir togʻ boʻlgan bir manzilga tushdik. Rasululloh ﷺ oʻsha kechada bu togʻga — Nabiy ﷺ va sahobalari uchun goʻyo posbon boʻlib — chiqqan kishiga magʻfirat soʻradilar». Salama dedi: «Men oʻsha kechada ikki yo uch marta chiqdim. Soʻng Madinaga keldik. Rasululloh ﷺ oʻz tuyalarini gʻulomi Roboh bilan yubordilar, men ham u bilan birga edim. Men u bilan Talhaning otini ham tuyalar bilan birga oʻtlatib chiqdim. Tong otganda, qarasak, Abdurahmon al-Fazoriy Rasululloh ﷺ ning tuyalariga bostirib kirib, hammasini haydab ketgan va choʻponini oʻldirgan edi. Men: ‹Ey Roboh! Bu otni ol, Talha ibn Ubaydullohga yetkaz va Rasululloh ﷺ ga mushriklar uning tuyalariga bostirib kirganini xabar qil›, — dedim. Soʻng bir tepalik ustiga chiqib, yuzimni Madinaga qaratib, uch marta: ‹Yo sabohaah!›, — deb baqirdim. Soʻng qavmning izidan chiqib, ularni oʻq bilan ota boshladim va: ‹Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — deb rajaz aytdim. Ulardan bir kishiga yetishib, egariga bir oʻq otdim, toki oʻqning uchi yelkasiga yetib bordi. Men: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar kundir›, — dedim. Alloh bilan qasamki, men ularni otishda va hayvonlarini yiqitishda davom etdim. Qachon menga bir suvoriy qaytib hujum qilsa, men bir daraxt oldiga kelib, tagiga oʻtirar, soʻng uni otib, otini yiqitardim. Toki togʻ torayib, ular shu tor joyga kirganlarida, men togʻga chiqib, ularni toshlar bilan ata boshladim. Men shu tarzda ularni quvib bordim, toki Allohning Rasululloh ﷺ ning tuyalaridan yaratgan biror tuyani ortimda qoldirmasdan (qaytarib oldim), ular esa men bilan (tuyalar) orasidan chekindilar. Soʻng yana ularning izidan otib bordim, toki ular oʻttizdan ortiq plash va oʻttizta nayzani — yengillashish uchun — tashladilar. Ular biror narsa tashlasalar, men uning ustiga toshdan belgi qoʻyardim, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari uni tanib olsinlar. Toki ular togʻ dovonidagi bir tor joyga yetganlarida, qarasak, ularning oldiga Badrning oʻgʻli falon al-Fazoriy kelib qolibdi. Ular nonushta — yaʼni tushlik — qilgani oʻtirdilar, men esa bir qoyaning uchiga oʻtirdim. Al-Fazoriy: ‹Bu koʻrayotganim nima?›, — dedi. Ular: ‹Bu (kishidan) balo koʻrdik. Alloh bilan qasamki, u tong qorongʻisidan beri bizni tark etmadi, oʻq otib, qoʻlimizdagi hamma narsani tortib oldi›, — dedilar. U: ‹Sizlardan toʻrt kishi unga (qarshi) chiqsin!›, — dedi. Ulardan toʻrttasi togʻga, men tomon koʻtarildilar. Ular bilan gaplashish imkoni boʻlganda, men: ‹Meni tanidingizmi?›, — dedim. Ular: ‹Yoʻq, sen kimsan?›, — dedilar. Men: ‹Men Salama ibn al-Akvaʼman. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan istagan kishimni quvsam, albatta yetib olaman, sizlardan biror kishi meni quvsa, hech menga yetib ololmaydi›, — dedim. Ulardan biri: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Soʻng qaytdilar. Men oʻrnimdan jilmadim, toki Rasululloh ﷺ ning suvoriylari daraxtlar orasidan oʻtib kelayotganini koʻrdim. Qarasam, ularning birinchisi al-Axram al-Asadiy, uning ortida Abu Qatoda al-Ansoriy, uning ortida al-Miqdod ibn al-Asvad al-Kindiy edi. Men al-Axramning otining jilovidan ushladim. Shunda ular (mushriklar) qochib ortga qaytdilar. Men: ‹Ey Axram! Ulardan ehtiyot boʻl, seni (yolgʻiz) ajratib qoʻymasinlar, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari yetib kelsinlar›, — dedim. U: ‹Ey Salama! Agar sen Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsang, jannat haq, doʻzax haq ekanini bilsang, men bilan shahidlik orasini toʻsma›, — dedi. Shunda men uni qoʻyib yubordim. U va Abdurahmon (al-Fazoriy) toʻqnashdilar. (Axram) Abdurahmonning otini yiqitdi, Abdurahmon esa uni nayza bilan urib oʻldirdi va uning otiga oʻtdi. Rasululloh ﷺ ning suvoriysi Abu Qatoda Abdurahmonga yetishib, uni nayza bilan urib oʻldirdi. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, men ularning izidan oyogʻimda yugurib bordim, toki ortimda Muhammad ﷺ ning sahobalaridan biror kishini ham, ularning changini ham koʻrmaydigan boʻldim. Toki ular quyosh botishdan oldin, Zu Qarad deb ataladigan, ichida suvi boʻlgan bir soylik tomon — chanqaganliklari uchun undan ichish maqsadida — burildilar. Ular meni ortlaridan yugurib kelayotganimni koʻrdilar. Men ularni undan (suvdan) chekintirdim — yaʼni undan uzoqlashtirdim — bas, ular undan bir tomchi ham totmadilar. Ular chiqib, bir dovonda yugura boshladilar. Men yugurib, ulardan bir kishiga yetishib, uni yelka boshidan bir oʻq bilan urdim va: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — dedim. U: ‹Onasi unga aza tutsin! Bu ertalabdan beri (quvgan) oʻsha Akvaʼmi?›, — dedi. Men: ‹Ha, ey oʻzining dushmani, oʻsha ertalabki Akvaʼ›, — dedim. Ular dovonda ikki otni — holdan toygan — qoldirib ketdilar. Men ularni Rasululloh ﷺ ga haydab keltirdim. Yoʻlda Omir menga bir idishda suvga aralash sut va bir idishda suv bilan yetib keldi. Men tahorat oldim va (sutni) ichdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldim — u zot men ularni chekintirgan suv boshida edilar. Qarasam, Rasululloh ﷺ oʻsha tuyalarni va men mushriklardan qutqargan har bir narsani — har bir nayza va plashni — olibdilar. Bilol esa men qavmdan qutqargan tuyalardan bir tuyani soʻyibdi va Rasululloh ﷺ uchun uning jigari va oʻrkachidan qovurayotgan edi. Men: ‹Yo Rasululloh! Meni qoʻyib yuboring, qavmdan yuz kishini tanlab olay, soʻng qavmni quvay, ulardan biror xabar yetkazuvchi qolmasin, hammasini oʻldiray›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ olov yorugʻida oziq tishlari koʻringuncha kulib: ‹Ey Salama! Sen buni qila olardim deb oʻylaysanmi?›, — dedilar. Men: ‹Ha, seni izzatli qilgan Zot bilan (qasam)›, — dedim. U zot: ‹Ular hozir Gʻatafon yurtida mehmon qilinmoqdalar›, — dedilar. Soʻng Gʻatafondan bir kishi kelib: ‹Falon kishi ular uchun bir tuya soʻydi, terisini shilayotganlarida bir chang koʻrdilar va: ‹Sizlarning oldingizga qavm keldi!›, — deb qochib chiqib ketdilar›, — dedi. Tong otganda Rasululloh ﷺ: ‹Bugun eng yaxshi suvoriymiz Abu Qatoda, eng yaxshi piyodamiz esa Salama edi›, — dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ menga ikki ulush — suvoriy ulushi va piyoda ulushi — berib, ikkovini menga jamladilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Madina tomon qaytarkanmiz, meni oʻzlarining ortilariga, al-Azbo (deb atalgan tuya)ga mindirib oldilar. Biz yurib ketayotganimizda, ansorlardan yugurishda hech kim oʻzib keta olmaydigan bir kishi: ‹Madinagacha kim poyga qiladi? Poygachi bormi?›, — deb takror-takror ayta boshladi. Men uning soʻzini eshitganimda: ‹Sen biror muhtaram kishini izzat qilmaysanmi, biror sharofatlidan hayiqmaysanmi?›, — dedim. U: ‹Yoʻq, magar Rasululloh ﷺ boʻlsalargina (boshqa gap)›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh! Otam-onam sizga fido boʻlsin, meni qoʻyib yuboring, bu kishi bilan poyga qilay›, — dedim. U zot: ‹Istasang (qil)›, — dedilar. Men (u kishiga): ‹Senga (qarab) kelyapman›, — dedim-da, oyogʻimni bukib, sakrab, yugurib ketdim. Bir-ikki tepalikni qoldirib, nafasimni saqlab turdim, soʻng uning izidan yugurdim va yana bir-ikki tepalikni (qoldirib, nafasimni saqladim), soʻng (tezligimni) oshirib, unga yetib oldim. Yelkasi orasiga urib: ‹Alloh bilan qasamki, oʻzib ketildung›, — dedim. U: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Shunday qilib men undan oldin Madinaga yetib bordim. Alloh bilan qasamki, uch kechadan boshqa (vaqt) turmadik, toki Rasululloh ﷺ bilan Xaybarga chiqdik. Amakim Omir qavmga rajaz ayta boshladi: ‹Alloh haqi, agar Alloh boʻlmaganida, biz hidoyat topmas, sadaqa ham qilmas, namoz ham oʻqimas edik. Biz Sening fazlingdan beniyoz emasmiz, bas, (dushmanga) duch kelsak, qadamlarni sobit qilgin va bizga sakinat (xotirjamlik) nozil qilgin›. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bu kim?›, — dedilar. U: ‹Men Omirman›, — dedi. U zot: ‹Robbing seni magʻfirat qilsin›, — dedilar». (Roviy) dedi: «Rasululloh ﷺ biror insonni xoslab magʻfirat soʻrasalar, albatta u shahid boʻlar edi». (Roviy) dedi: «Shunda Umar ibn al-Xattob oʻz tuyasi ustida turib: ‹Yo Nabiyalloh! Qaniydi bizni Omir bilan (yana) bahramand qilsangiz!›, — deb nido qildi. Xaybarga yetganimizda, ularning shohi Marhab qilichini oʻynatib chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Amakim Omir unga qarshi chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Omirman — qurol-yarogʻga toʻla, (xatarga) shoʻngʻiydigan botir›, — dedi. Ikkovi ikki zarba almashdilar. Marhabning qilichi Omirning qalqoniga tushdi, Omir esa unga pastdan zarba bermoqchi boʻldi, lekin qilichi oʻziga qaytib, bilak tomirini kesib qoʻydi, joni shunda ketdi». Salama dedi: «Men chiqdim, qarasam, Nabiy ﷺ ning sahobalaridan bir guruh: ‹Omirning ameli botil (behuda) boʻldi, oʻzini-oʻzi oʻldirdi›, — deyishar edi. Men yigʻlab Nabiy ﷺ ga keldim va: ‹Yo Rasululloh! Omirning ameli botil boʻldi›, — dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Buni kim aytdi?›, — dedilar. Men: ‹Sahobalaringizdan baʼzi kishilar›, — dedim. U zot: ‹Buni aytgan kishi yolgʻon aytdi, balki unga (ajri) ikki barobardir›, — dedilar. Soʻng meni Aliga yubordilar — uning koʻzi ogʻrir edi — va: ‹Bayroqni Alloh va Rasulini sevadigan yoki Alloh va Rasuli sevadigan bir kishiga beraman›, — dedilar. Men Alining oldiga keldim va uni — koʻzi ogʻrir holida — yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldim. U zot uning koʻzlariga (suv) purkadilar, u tuzaldi. (Rasululloh ﷺ) bayroqni unga berdilar. Marhab chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Ali esa: ‹Men onam Haydara deb atagan kishidirman — oʻrmonlar sheriga oʻxshash, koʻrinishi qoʻrqinchli. Men ularga toʻla oʻlchov bilan (zarba) tortaman, sandara oʻlchovidek›, — dedi. Soʻng (Ali) Marhabning boshiga zarba berib, uni oʻldirdi. Shundan soʻng fath uning qoʻli bilan boʻldi».Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбияга келдик, биз бир минг тўрт юз киши эдик. У ерда (бир қудуқ атрофида) элликта қўй бор эди, лекин (қудуқ суви) уларни қондира олмас эди. Расулуллоҳ ﷺ қудуқ лабига ўтирдилар ва ё дуо қилдилар, ё унга (сув) пуркадилар. Шунда (сув) қайнаб тошди, биз ҳам ичдик, (ҳайвонларни ҳам) суғордик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизни дарахт тагида байъатга чақирдилар. Мен одамларнинг биринчиси бўлиб унга байъат қилдим. Сўнг (бошқалар) байъат қила бошладилар, токи одамларнинг ўртасига етганда: ‹Байъат қил, эй Салама!›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчиси бўлиб байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ мени қуролсиз — яъни ёнида қуроли йўқ — кўрдилар ва менга бир қалқон — ё катта, ё кичик қалқон — бердилар. Сўнг (яна) байъат қилдирдилар, токи одамларнинг охирига етганда: ‹Менга байъат қилмайсанми, эй Салама?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчисида ва ўртасида байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Шундай қилиб унга учинчи марта байъат қилдим. Сўнг менга: ‹Эй Салама! Мен сенга берган қалқонинг қани?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Амаким Омир менга қуролсиз ҳолда учраб қолди, мен уни унга бердим›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ кулиб: ‹Сен ўтганлардан бири айтгандек бҳлибсан: ‹Аллоҳим, менга ўзимдан кўра кўпроқ суйгувчи бир дўст насиб қилгин!››, — дедилар. Сўнг мушриклар бизга сулҳ ҳақида элчи юбордилар, токи бир-биримизга (ўтиб) юра бошладик ва сулҳ қилдик. Мен Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг хизматчиси эдим, унинг отини суғорар, тайморлар, унга хизмат қилар ва унинг таомидан ер эдим. Аҳлимни ва молимни ташлаб, Аллоҳ ва Расули ﷺ томон ҳижрат қилиб (келган эдим). Биз ва Макка аҳли сулҳ қилиб, бир-биримизга аралашиб кетганимизда, мен бир дарахт олдига келиб, тиканларини супуриб ташладим ва унинг тагида ётдим. Шунда Макка аҳлидан тўртта мушрик менинг олдимга келди ва Расулуллоҳ ﷺ ни ёмонлай бошлади. Мен уларни ёмон кўриб, бошқа бир дарахт томон кўчдим. Улар қуролларини (дарахтга) илиб қўйиб, ётдилар. Улар шу ҳолатда экан, водийнинг пастидан бир жарчи: ‹Эй муҳожирлар! Ибн Зунайм ўлдирилди!›, — деб бақирди. Шунда мен қиличимни яланғочлаб, ўша тўрт кишига — улар ухлаб ётган ҳолида — ҳужум қилдим ва қуролларини олиб, қўлимда бир боғлам қилдим. Сўнг: ‹Муҳаммаднинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан бирортангиз бошини кўтарса, икки кўзи орасидан ураман!›, — дедим. Сўнг уларни ҳайдаб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига олиб келдим. Амаким Омир эса Абалотдан бўлган Микраз деган бир кишини этмишта мушрик билан бирга, устига ёпинчиқ ёпилган от устида етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ уларга қараб: ‹Уларни қўйиб юборинглар, гуноҳнинг бошланиши ҳам, қайтарилиши ҳам уларнинг зиммасида бўлсин›, — дедилар. Шундай қилиб Расулуллоҳ ﷺ уларни авф қилдилар ва Аллоҳ: {У сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг, Макка водийсида уларнинг қўлларини сизлардан, сизларнинг қўлларингизни улардан тўсиб қўйган Зотдир} (Фатҳ 24) — деган оятнинг бутунини нозил қилди. Сўнг Мадина томон қайтиб чиқдик ва биз билан мушрик бўлган Бану Лаҳён орасида бир тоғ бўлган бир манзилга тушдик. Расулуллоҳ ﷺ ўша кечада бу тоғга — Набий ﷺ ва саҳобалари учун гўё посбон бўлиб — чиққан кишига мағфират сўрадилар». Салама деди: «Мен ўша кечада икки ё уч марта чиқдим. Сўнг Мадинага келдик. Расулуллоҳ ﷺ ўз туяларини ғуломи Робоҳ билан юбордилар, мен ҳам у билан бирга эдим. Мен у билан Талҳанинг отини ҳам туялар билан бирга ўтлатиб чиқдим. Тонг отганда, қарасак, Абдураҳмон ал-Фазорий Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларига бостириб кириб, ҳаммасини ҳайдаб кетган ва чўпонини ўлдирган эди. Мен: ‹Эй Робоҳ! Бу отни ол, Талҳа ибн Убайдуллоҳга етказ ва Расулуллоҳ ﷺ га мушриклар унинг туяларига бостириб кирганини хабар қил›, — дедим. Сўнг бир тепалик устига чиқиб, юзимни Мадинага қаратиб, уч марта: ‹Ё сабоҳааҳ!›, — деб бақирдим. Сўнг қавмнинг изидан чиқиб, уларни ўқ билан ота бошладим ва: ‹Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — деб ражаз айтдим. Улардан бир кишига етишиб, эгарига бир ўқ отдим, токи ўқнинг учи елкасига етиб борди. Мен: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар кундир›, — дедим. Аллоҳ билан қасамки, мен уларни отишда ва ҳайвонларини йиқитишда давом этдим. Қачон менга бир суворий қайтиб ҳужум қилса, мен бир дарахт олдига келиб, тагига ўтирар, сўнг уни отиб, отини йиқитардим. Токи тоғ торайиб, улар шу тор жойга кирганларида, мен тоғга чиқиб, уларни тошлар билан ата бошладим. Мен шу тарзда уларни қувиб бордим, токи Аллоҳнинг Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларидан яратган бирор туяни ортимда қолдирмасдан (қайтариб олдим), улар эса мен билан (туялар) орасидан чекиндилар. Сўнг яна уларнинг изидан отиб бордим, токи улар ўттиздан ортиқ плаш ва ўттизта найзани — енгиллашиш учун — ташладилар. Улар бирор нарса ташласалар, мен унинг устига тошдан белги қўярдим, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари уни таниб олсинлар. Токи улар тоғ довонидаги бир тор жойга етганларида, қарасак, уларнинг олдига Бадрнинг ўғли фалон ал-Фазорий келиб қолибди. Улар нонушта — яъни тушлик — қилгани ўтирдилар, мен эса бир қоянинг учига ўтирдим. Ал-Фазорий: ‹Бу кўраётганим нима?›, — деди. Улар: ‹Бу (кишидан) бало кўрдик. Аллоҳ билан қасамки, у тонг қоронғисидан бери бизни тарк этмади, ўқ отиб, қўлимиздаги ҳамма нарсани тортиб олди›, — дедилар. У: ‹Сизлардан тўрт киши унга (қарши) чиқсин!›, — деди. Улардан тўрттаси тоғга, мен томон кўтарилдилар. Улар билан гаплашиш имкони бўлганда, мен: ‹Мени танидингизми?›, — дедим. Улар: ‹Йўқ, сен кимсан?›, — дедилар. Мен: ‹Мен Салама ибн ал-Акваъман. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан истаган кишимни қувсам, албатта етиб оламан, сизлардан бирор киши мени қувса, ҳеч менга етиб ололмайди›, — дедим. Улардан бири: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Сўнг қайтдилар. Мен ўрнимдан жилмадим, токи Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийлари дарахтлар орасидан ўтиб келаётганини кўрдим. Қарасам, уларнинг биринчиси ал-Ахрам ал-Асадий, унинг ортида Абу Қатода ал-Ансорий, унинг ортида ал-Миқдод ибн ал-Асвад ал-Киндий эди. Мен ал-Ахрамнинг отининг жиловидан ушладим. Шунда улар (мушриклар) қочиб ортга қайтдилар. Мен: ‹Эй Ахрам! Улардан эҳтиёт бўл, сени (ёлғиз) ажратиб қўймасинлар, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари етиб келсинлар›, — дедим. У: ‹Эй Салама! Агар сен Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирсанг, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ эканини билсанг, мен билан шаҳидлик орасини тўсма›, — деди. Шунда мен уни қўйиб юбордим. У ва Абдураҳмон (ал-Фазорий) тўқнашдилар. (Ахрам) Абдураҳмоннинг отини йиқитди, Абдураҳмон эса уни найза билан уриб ўлдирди ва унинг отига ўтди. Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийси Абу Қатода Абдураҳмонга етишиб, уни найза билан уриб ўлдирди. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, мен уларнинг изидан оёғимда югуриб бордим, токи ортимда Муҳаммад ﷺ нинг саҳобаларидан бирор кишини ҳам, уларнинг чангини ҳам кўрмайдиган бўлдим. Токи улар қуёш ботишдан олдин, Зу Қарад деб аталадиган, ичида суви бўлган бир сойлик томон — чанқаганликлари учун ундан ичиш мақсадида — бурилдилар. Улар мени ортларидан югуриб келаётганимни кўрдилар. Мен уларни ундан (сувдан) чекинтирдим — яъни ундан узоқлаштирдим — бас, улар ундан бир томчи ҳам тотмадилар. Улар чиқиб, бир довонда югура бошладилар. Мен югуриб, улардан бир кишига етишиб, уни елка бошидан бир ўқ билан урдим ва: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — дедим. У: ‹Онаси унга аза тутсин! Бу эрталабдан бери (қувган) ўша Акваъми?›, — деди. Мен: ‹Ҳа, эй ўзининг душмани, ўша эрталабки Акваъ›, — дедим. Улар довонда икки отни — ҳолдан тойган — қолдириб кетдилар. Мен уларни Расулуллоҳ ﷺ га ҳайдаб келтирдим. Йўлда Омир менга бир идишда сувга аралаш сут ва бир идишда сув билан етиб келди. Мен таҳорат олдим ва (сутни) ичдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келдим — у зот мен уларни чекинтирган сув бошида эдилар. Қарасам, Расулуллоҳ ﷺ ўша туяларни ва мен мушриклардан қутқарган ҳар бир нарсани — ҳар бир найза ва плашни — олибдилар. Билол эса мен қавмдан қутқарган туялардан бир туяни сўйибди ва Расулуллоҳ ﷺ учун унинг жигари ва ўркачидан қовураётган эди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мени қўйиб юборинг, қавмдан юз кишини танлаб олай, сўнг қавмни қувай, улардан бирор хабар етказувчи қолмасин, ҳаммасини ўлдирай›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ олов ёруғида озиқ тишлари кўрингунча кулиб: ‹Эй Салама! Сен буни қила олардим деб ўйлайсанми?›, — дедилар. Мен: ‹Ҳа, сени иззатли қилган Зот билан (қасам)›, — дедим. У зот: ‹Улар ҳозир Ғатафон юртида меҳмон қилинмоқдалар›, — дедилар. Сўнг Ғатафондан бир киши келиб: ‹Фалон киши улар учун бир туя сўйди, терисини шилаётганларида бир чанг кўрдилар ва: ‹Сизларнинг олдингизга қавм келди!›, — деб қочиб чиқиб кетдилар›, — деди. Тонг отганда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бугун энг яхши сувориймиз Абу Қатода, энг яхши пиёдамиз эса Салама эди›, — дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ менга икки улуш — суворий улуши ва пиёда улуши — бериб, икковини менга жамладилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Мадина томон қайтарканмиз, мени ўзларининг ортиларига, ал-Азбо (деб аталган туя)га миндириб олдилар. Биз юриб кетаётганимизда, ансорлардан югуришда ҳеч ким ўзиб кета олмайдиган бир киши: ‹Мадинагача ким пойга қилади? Пойгачи борми?›, — деб такрор-такрор айта бошлади. Мен унинг сўзини эшитганимда: ‹Сен бирор муҳтарам кишини иззат қилмайсанми, бирор шарофатлидан ҳайиқмайсанми?›, — дедим. У: ‹Йўқ, магар Расулуллоҳ ﷺ бўлсаларгина (бошқа гап)›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Отам-онам сизга фидо бўлсин, мени қўйиб юборинг, бу киши билан пойга қилай›, — дедим. У зот: ‹Истасанг (қил)›, — дедилар. Мен (у кишига): ‹Сенга (қараб) келяпман›, — дедим-да, оёғимни букиб, сакраб, югуриб кетдим. Бир-икки тепаликни қолдириб, нафасимни сақлаб турдим, сўнг унинг изидан югурдим ва яна бир-икки тепаликни (қолдириб, нафасимни сақладим), сўнг (тезлигимни) ошириб, унга етиб олдим. Елкаси орасига уриб: ‹Аллоҳ билан қасамки, ўзиб кетилдунг›, — дедим. У: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Шундай қилиб мен ундан олдин Мадинага етиб бордим. Аллоҳ билан қасамки, уч кечадан бошқа (вақт) турмадик, токи Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбарга чиқдик. Амаким Омир қавмга ражаз айта бошлади: ‹Аллоҳ ҳақи, агар Аллоҳ бўлмаганида, биз ҳидоят топмас, садақа ҳам қилмас, намоз ҳам ўқимас эдик. Биз Сенинг фазлингдан бениёз эмасмиз, бас, (душманга) дуч келсак, қадамларни собит қилгин ва бизга сакинат (хотиржамлик) нозил қилгин›. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу ким?›, — дедилар. У: ‹Мен Омирман›, — деди. У зот: ‹Роббинг сени мағфират қилсин›, — дедилар». (Ровий) деди: «Расулуллоҳ ﷺ бирор инсонни хослаб мағфират сўрасалар, албатта у шаҳид бўлар эди». (Ровий) деди: «Шунда Умар ибн ал-Хаттоб ўз туяси устида туриб: ‹Ё Набияллоҳ! Қанийди бизни Омир билан (яна) баҳраманд қилсангиз!›, — деб нидо қилди. Хайбарга етганимизда, уларнинг шоҳи Марҳаб қиличини ўйнатиб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Амаким Омир унга қарши чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Омирман — қурол-яроғга тўла, (хатарга) шўнғийдиган ботир›, — деди. Иккови икки зарба алмашдилар. Марҳабнинг қиличи Омирнинг қалқонига тушди, Омир эса унга пастдан зарба бермоқчи бўлди, лекин қиличи ўзига қайтиб, билак томирини кесиб қўйди, жони шунда кетди». Салама деди: «Мен чиқдим, қарасам, Набий ﷺ нинг саҳобаларидан бир гуруҳ: ‹Омирнинг амели ботил (беҳуда) бўлди, ўзини-ўзи ўлдирди›, — дейишар эди. Мен йиғлаб Набий ﷺ га келдим ва: ‹Ё Расулуллоҳ! Омирнинг амели ботил бўлди›, — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Буни ким айтди?›, — дедилар. Мен: ‹Саҳобаларингиздан баъзи кишилар›, — дедим. У зот: ‹Буни айтган киши ёлғон айтди, балки унга (ажри) икки баробардир›, — дедилар. Сўнг мени Алига юбордилар — унинг кўзи оғрир эди — ва: ‹Байроқни Аллоҳ ва Расулини севадиган ёки Аллоҳ ва Расули севадиган бир кишига бераман›, — дедилар. Мен Алининг олдига келдим ва уни — кўзи оғрир ҳолида — етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келдим. У зот унинг кўзларига (сув) пуркадилар, у тузалди. (Расулуллоҳ ﷺ) байроқни унга бердилар. Марҳаб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Али эса: ‹Мен онам Ҳайдара деб атаган кишидирман — ўрмонлар шерига ўхшаш, кўриниши қўрқинчли. Мен уларга тўла ўлчов билан (зарба) тортаман, сандара ўлчовидек›, — деди. Сўнг (Али) Марҳабнинг бошига зарба бериб, уни ўлдирди. Шундан сўнг фатҳ унинг қўли билан бўлди».

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِجَنَازَةٍ، لِيُصَلِّيَ عَلَيْهَا، فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عَلَيْهِ مِنْ دَيْنٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِجَنَازَةٍ أُخْرَى، فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عَلَيْهِ مَنْ دَيْنٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ عَلَىَّ دَيْنُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning oldiga — u zot janoza namozini oʻqib berishi uchun — bir oʻlik keltirildi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — deb soʻradilar. Odamlar ‹yoʻq› (deb javob berganda), u zot uning janoza namozini oʻqidi. Soʻng boshqa bir oʻlik keltirildi va u zot: «Uning qarzi bormi?» — deb soʻradilar. Ular: «Ha», — dedi. U zot (namoz oʻqishni rad etib): «Oʻz doʻstingizning namozini (oʻzlaringiz) oʻqinglar», — dedilar. Abu Qatoda: «Yo Rasululloh, men uning qarzini toʻlash(ni oʻz zimmamga) olaman», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ uning janoza namozini oʻqidi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг олдига — у зот жаноза намозини ўқиб бериши учун — бир ўлик келтирилди. У зот: «Унинг қарзи борми?» — деб сўрадилар. Одамлар ‹йўқ› (деб жавоб берганда), у зот унинг жаноза намозини ўқиди. Сўнг бошқа бир ўлик келтирилди ва у зот: «Унинг қарзи борми?» — деб сўрадилар. Улар: «Ҳа», — деди. У зот (намоз ўқишни рад этиб): «Ўз дўстингизнинг намозини (ўзларингиз) ўқинглар», — дедилар. Абу Қатода: «Ё Расулуллоҳ, мен унинг қарзини тўлаш(ни ўз зиммамга) оламан», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг жаноза намозини ўқиди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - وَهُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ - أَخْبَرَنِي يَحْيَى، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، - رضى الله عنه - أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ فَأَهَلُّوا بِعُمْرَةٍ غَيْرِي - قَالَ - فَاصْطَدْتُ حِمَارَ وَحْشٍ فَأَطْعَمْتُ أَصْحَابِي وَهُمْ مُحْرِمُونَ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْبَأْتُهُ أَنَّ عِنْدَنَا مِنْ لَحْمِهِ فَاضِلَةً ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ كُلُوهُ ‏"‏ وَهُمْ مُحْرِمُونَ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ bilan birga Hudaybiya gʻazotida ishtirok etdi. (Abu Qatoda) dedi: Mendan boshqa hammalari umraga niyat qilib ehromga kirdilar. (U) dedi: Men yovvoyi eshak ovladim va ehromda boʻlgan sheriklarimga uni yedirdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ga kelib, oldimizda uning goʻshtidan ortgani borligini u zotga bildirdim. Shunda u zot: «Uni yenglar», dedilar. Holbuki ular ehromda edilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳудайбия ғазотида иштирок этди. (Абу Қатода) деди: Мендан бошқа ҳаммалари умрага ният қилиб эҳромга кирдилар. (У) деди: Мен ёввойи эшак овладим ва эҳромда бўлган шерикларимга уни едирдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ га келиб, олдимизда унинг гўштидан ортгани борлигини у зотга билдирдим. Шунда у зот: «Уни енглар», дедилар. Ҳолбуки улар эҳромда эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa yoki (qarzini) kechib qoʻysa, Alloh uni Qiyomat kunida — Oʻz soyasidan boshqa soya boʻlmagan kunda — Oʻz Arshining soyasi ostida soyalantiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abul-Yasar, Abu Qatoda, Huzayfa, Ibn Masʼud, Uboda va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса ёки (қарзини) кечиб қўйса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида — Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда — Ўз Аршининг сояси остида соялантиради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ شَيْبَانَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ سُمَيْرٍ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيُّ مِنَ الْمَدِينَةِ وَكَانَتِ الأَنْصَارُ تُفَقِّهُهُ - فَحَدَّثَنَا قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ فَارِسُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشَ الأُمَرَاءِ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ تُوقِظْنَا إِلاَّ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَقُمْنَا وَهِلِينَ لِصَلاَتِنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رُوَيْدًا رُوَيْدًا ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى إِذَا تَعَالَتِ الشَّمْسُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَرْكَعُ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَرْكَعْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ مَنْ كَانَ يَرْكَعُهُمَا وَمَنْ لَمْ يَكُنْ يَرْكَعُهُمَا فَرَكَعَهُمَا ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَادَى بِالصَّلاَةِ فَنُودِيَ بِهَا فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِنَا فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّا نَحْمَدُ اللَّهَ أَنَّا لَمْ نَكُنْ فِي شَىْءٍ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا يَشْغَلُنَا عَنْ صَلاَتِنَا وَلَكِنَّ أَرْوَاحَنَا كَانَتْ بِيَدِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَأَرْسَلَهَا أَنَّى شَاءَ فَمَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ صَلاَةَ الْغَدَاةِ مِنْ غَدٍ صَالِحًا فَلْيَقْضِ مَعَهَا مِثْلَهَا ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Nasr bizga Vahb ibn Jarirdan, unga al-Asvad ibn Shaybon, unga Xolid ibn Sumayr hadis aytib berdi. U dedi: Bizning oldimizga Madinadan Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriy keldi — ansorlar uni faqih (deb bilishar) edi — va u bizga hadis aytib berib dedi: Menga Abu Qatoda al-Ansoriy (roziyallohu anhu) — Rasululloh ﷺning chavandozi — hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ amirlar qoʻshinini joʻnatdilar — shu qissa bilan. (Abu Qatoda) aytdi: Bizni quyosh chiqib qolgani (issigʻi)dan boshqa narsa uygʻotmadi. Bas, biz namozimiz uchun hovliqib turdik. Nabiy ﷺ: «Sekin, sekin», dedilar. Hatto quyosh koʻtarilgach, Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim bomdodning ikki rakaatini oʻqir boʻlsa, ularni oʻqisin», dedilar. Bas, ularni oʻqiydigan kishi ham, oʻqimaydigan kishi ham turib oʻqidi. Soʻng Rasululloh ﷺ namozga (iqomatga) chaqirilishini buyurdilar, namozga chaqirildi. Rasululloh ﷺ turib bizga namoz oʻqib berdilar. Namozdan boʻshagach, u zot: «Ogoh boʻlinglar, biz Allohga hamd aytamizki, bizni namozimizdan mashgʻul qilib qoʻyadigan dunyo ishlaridan birortasida boʻlmadik. Lekin bizning ruhlarimiz Allohning — azza va jalla — qoʻlida edi, U ularni xohlagan paytida qaytarib yubordi. Bas, sizlardan kim ertaga bomdod namozini sogʻ-salomat topsa, u bilan birga uning misli (qazosini) ado etsin», dedilar.Али ибн Наср бизга Ваҳб ибн Жарирдан, унга ал-Асвад ибн Шайбон, унга Холид ибн Сумайр ҳадис айтиб берди. У деди: Бизнинг олдимизга Мадинадан Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорий келди — ансорлар уни фақиҳ (деб билишар) эди — ва у бизга ҳадис айтиб бериб деди: Менга Абу Қатода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) — Расулуллоҳ ﷺнинг чавандози — ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ амирлар қўшинини жўнатдилар — шу қисса билан. (Абу Қатода) айтди: Бизни қуёш чиқиб қолгани (иссиғи)дан бошқа нарса уйғотмади. Бас, биз намозимиз учун ҳовлиқиб турдик. Набий ﷺ: «Секин, секин», дедилар. Ҳатто қуёш кўтарилгач, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким бомдоднинг икки ракаатини ўқир бўлса, уларни ўқисин», дедилар. Бас, уларни ўқийдиган киши ҳам, ўқимайдиган киши ҳам туриб ўқиди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ намозга (иқоматга) чақирилишини буюрдилар, намозга чақирилди. Расулуллоҳ ﷺ туриб бизга намоз ўқиб бердилар. Намоздан бўшагач, у зот: «Огоҳ бўлинглар, биз Аллоҳга ҳамд айтамизки, бизни намозимиздан машғул қилиб қўядиган дунё ишларидан бирортасида бўлмадик. Лекин бизнинг руҳларимиз Аллоҳнинг — азза ва жалла — қўлида эди, У уларни хоҳлаган пайтида қайтариб юборди. Бас, сизлардан ким эртага бомдод намозини соғ-саломат топса, у билан бирга унинг мисли (қазосини) адо этсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ هُوَ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالْوَفَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِالْوَفَاءِ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ oldiga ansorlardan bir kishi janoza namozi oʻqilishi uchun keltirildi. Paygʻambar ﷺ: «Sheerigingizga namoz oʻqinglar, chunki uning zimmasida qarz bor», dedilar. Abu Qatoda: «U men zimmamda», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Toʻliq toʻlaysanmi?» dedilar. U: «Toʻliq toʻlayman», dedi. Shundan soʻng u zot unga janoza namozini oʻqidilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ олдига ансорлардан бир киши жаноза намози ўқилиши учун келтирилди. Пайғамбар ﷺ: «Шеэригингизга намоз ўқинглар, чунки унинг зиммасида қарз бор», дедилар. Абу Қатода: «У мен зиммамда», деди. Пайғамбар ﷺ: «Тўлиқ тўлайсанми?» дедилар. У: «Тўлиқ тўлайман», деди. Шундан сўнг у зот унга жаноза намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ ذَكَرُوا تَفْرِيطَهُمْ فِي النَّوْمِ فَقَالَ نَامُوا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ فَإِذَا نَسِيَ أَحَدُكُمْ صَلاَةً أَوْ نَامَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا وَلِوَقْتِهَا مِنَ الْغَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَبَاحٍ فَسَمِعَنِي عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ، وَأَنَا أُحَدِّثُ، بِالْحَدِيثِ فَقَالَ يَا فَتًى انْظُرْ كَيْفَ تُحَدِّثُ فَإِنِّي شَاهِدٌ لِلْحَدِيثِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ فَمَا أَنْكَرَ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا ‏.‏

Abu Qatada (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Sahobalar) uyquda oʻtkazib yuborganlarini eslashdi va: «Ular quyosh chiqquncha uxlab qolishibdi», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uyquda gʻaflat boʻlmaydi, gʻaflat faqat uygʻoqlikda boʻladi. Bas, biringiz biror namozni unutsa yoki uni uxlab oʻtkazib yuborsa, uni eslagan vaqtida hamda ertangi kunda uning oʻz vaqtida oʻqisin», dedilar. (Roviy) Abdulloh ibn Raboh aytdi: «Imron ibn Husayn men bu hadisni soʻzlab turganimni eshitib qoldi-da: ‹Ey yigit, hadisni qanday soʻzlayotganingga qara, men bu hadis paytida Rasululloh ﷺ bilan birga hozir edim›, dedi. Ammo u mening hadisimdan hech narsani inkor qilmadi».Абу Қатада (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Саҳобалар) уйқуда ўтказиб юборганларини эслашди ва: «Улар қуёш чиққунча ухлаб қолишибди», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уйқуда ғафлат бўлмайди, ғафлат фақат уйғоқликда бўлади. Бас, бирингиз бирор намозни унутса ёки уни ухлаб ўтказиб юборса, уни эслаган вақтида ҳамда эртанги кунда унинг ўз вақтида ўқисин», дедилар. (Ровий) Абдуллоҳ ибн Рабоҳ айтди: «Имрон ибн Ҳусайн мен бу ҳадисни сўзлаб турганимни эшитиб қолди-да: ‹Эй йигит, ҳадисни қандай сўзлаётганингга қара, мен бу ҳадис пайтида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир эдим›, деди. Аммо у менинг ҳадисимдан ҳеч нарсани инкор қилмади».

وَعَن كَبْشَة بنت كَعْب بن مَالك وَكَانَتْ تَحْتَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ: أَنَّ أَبَا قَتَادَة دخل فَسَكَبَتْ لَهُ وَضُوءًا فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ مِنْهُ فَأَصْغَى لَهَا الْإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا ابْنَةَ أخي فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّهَا لَيست بِنَجس إِنَّهَا من الطوافين عَلَيْكُم والطوافات» . رَوَاهُ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Kabsha binti Kaʼb ibn Molik (Ibn Abu Qatodaning xotini) shunday dedi: Abu Qatoda (uyga) kirdi va men unga tahorat (uchun) suv quydim. Shunda bir mushuk kelib, undan (suvdan) ichdi; u (Abu Qatoda) idishni mushuk ichib boʻlguncha unga (engashtirib) tutib turdi. Kabsha dedi: U meni oʻziga qarab turganimni koʻrib: «Hayron boʻlyapsanmi, ey jiyanim?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) nopok emas; u sizlarning atrofingizda aylanib yuradigan (jonzot)lardandir›, — dedilar», — dedi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Кабша бинти Каъб ибн Молик (Ибн Абу Қатоданинг хотини) шундай деди: Абу Қатода (уйга) кирди ва мен унга таҳорат (учун) сув қуйдим. Шунда бир мушук келиб, ундан (сувдан) ичди; у (Абу Қатода) идишни мушук ичиб бўлгунча унга (энгаштириб) тутиб турди. Кабша деди: У мени ўзига қараб турганимни кўриб: «Ҳайрон бўляпсанми, эй жияним?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нопок эмас; у сизларнинг атрофингизда айланиб юрадиган (жонзот)лардандир›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَتَخَلَّفَ أَبُو قَتَادَةَ مَعَ بَعْضِ أَصْحَابِهِ وَهُمْ مُحْرِمُونَ وَهْوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ، فَرَأَوْا حِمَارًا وَحْشِيًّا قَبْلَ أَنْ يَرَاهُ، فَلَمَّا رَأَوْهُ تَرَكُوهُ حَتَّى رَآهُ أَبُو قَتَادَةَ، فَرَكِبَ فَرَسًا لَهُ يُقَالُ لَهُ الْجَرَادَةُ، فَسَأَلَهُمْ أَنْ يُنَاوِلُوهُ سَوْطَهُ فَأَبَوْا، فَتَنَاوَلَهُ فَحَمَلَ فَعَقَرَهُ، ثُمَّ أَكَلَ فَأَكَلُوا، فَنَدِمُوا فَلَمَّا أَدْرَكُوهُ قَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكُمْ مِنْهُ شَىْءٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَعَنَا رِجْلُهُ، فَأَخَذَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَكَلَهَا‏.‏

Abdulloh ibn Abu Qatoda (otasidan) rivoyat qiladi: Abu Qatoda Allohning Rasuli ﷺ bilan (safarga) chiqdi, lekin u — ehrom holatidagi baʼzi sheriklari bilan — orqada qoldirildi. Uning oʻzi ehrom holatida emas edi. Ular bir yovvoyi eshak (qulon)ni — u (Abu Qatoda) uni koʻrishidan oldin — koʻrdi. Ular qulonni koʻrgach, — to Abu Qatoda uni koʻrgunicha — hech narsa demadi. Bas, u oʻzining Jarada degan otiga minib, ulardan — qamchisini berishni — soʻradi, lekin ular rad etdi. Shuning uchun u uni oʻzi olib, qulonga hujum qildi va uni soʻydi. U uning goʻshtidan yedi va sheriklari (ham) yedi, lekin ular yeganidan (keyin) afsuslandi. Ular Paygʻambar ﷺ ni uchratganda (bu haqda soʻradi) va u zot: «Uning goʻshtidan biror (qismi) sizlarda (qoldimi)?» — dedi. Abu Qatoda: «Ha, uning bir oyogʻi (soni) bizda bor», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni olib yedi.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода (отасидан) ривоят қилади: Абу Қатода Аллоҳнинг Расули ﷺ билан (сафарга) чиқди, лекин у — эҳром ҳолатидаги баъзи шериклари билан — орқада қолдирилди. Унинг ўзи эҳром ҳолатида эмас эди. Улар бир ёввойи эшак (қулон)ни — у (Абу Қатода) уни кўришидан олдин — кўрди. Улар қулонни кўргач, — то Абу Қатода уни кўргунича — ҳеч нарса демади. Бас, у ўзининг Жарада деган отига миниб, улардан — қамчисини беришни — сўради, лекин улар рад этди. Шунинг учун у уни ўзи олиб, қулонга ҳужум қилди ва уни сўйди. У унинг гўштидан еди ва шериклари (ҳам) еди, лекин улар еганидан (кейин) афсусланди. Улар Пайғамбар ﷺ ни учратганда (бу ҳақда сўради) ва у зот: «Унинг гўштидан бирор (қисми) сизларда (қолдими)?» — деди. Абу Қатода: «Ҳа, унинг бир оёғи (сони) бизда бор», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни олиб еди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، - رضى الله عنه - أَنَّهُمْ خَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ مُحْرِمُونَ وَأَبُو قَتَادَةَ مُحِلٌّ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكُمْ مِنْهُ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مَعَنَا رِجْلُهُ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَكَلَهَا ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdilar, oʻzlari ehromda edilar, Abu Qatoda esa ehromda emas edi. (Abu Hozim) hadisni (toʻliq) keltirdi. Unda (shu jumla bor): U zot: «Sizlarda undan bir narsa bormi?» dedilar. Ular: «Bizda uning oyogʻi bor», dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ uni olib, undan yedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдилар, ўзлари эҳромда эдилар, Абу Қатода эса эҳромда эмас эди. (Абу Ҳозим) ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Унда (шу жумла бор): У зот: «Сизларда ундан бир нарса борми?» дедилар. Улар: «Бизда унинг оёғи бор», дедилар. (Абу Қатода) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олиб, ундан едилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ سَمِعْتُهُ وَهُوَ، فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَدُهُمْ أَبُو قَتَادَةَ بْنُ رِبْعِيٍّ يَقُولُ أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالُوا مَا كُنْتَ أَقْدَمَنَا لَهُ صُحْبَةً وَلاَ أَكْثَرَنَا لَهُ إِتْيَانًا قَالَ بَلَى ‏.‏ قَالُوا فَاعْرِضْ ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ اعْتَدَلَ قَائِمًا وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ وَرَكَعَ ثُمَّ اعْتَدَلَ فَلَمْ يُصَوِّبْ رَأْسَهُ وَلَمْ يُقْنِعْ وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلاً ثُمَّ أَهْوَى إِلَى الأَرْضِ سَاجِدًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ إِبْطَيْهِ وَفَتَخَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَيْهَا ثُمَّ اعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلاً ثُمَّ أَهْوَى سَاجِدًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ وَقَعَدَ وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ ثُمَّ نَهَضَ ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّى إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ كَمَا صَنَعَ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاَةَ ثُمَّ صَنَعَ كَذَلِكَ حَتَّى كَانَتِ الرَّكْعَةُ الَّتِي تَنْقَضِي فِيهَا صَلاَتُهُ أَخَّرَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَى شِقِّهِ مُتَوَرِّكًا ثُمَّ سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ يَعْنِي قَامَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ ‏.‏

Muhammad ibn Amr ibn Ato Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U (Muhammad) aytdi: Men uni — u Nabiy ﷺ sahobalaridan oʻn kishining orasida edi, ulardan biri Abu Qatoda ibn Ribiy edi — shunday deganini eshitdim: «Men sizlarning oranglarda Rasululloh ﷺning namozlarini eng yaxshi biladiganingizman». Ular: «Sen u zotga hamsuhbatlikda bizdan oldin boʻlmagan eding, u zotning oldiga (kelib turishda) bizdan koʻp ham bormagan eding», deyishdi. U: «Yoʻq, (baribir bilaman)», dedi. Ular: «(U holda) namoynish (koʻrsatib ber)», deyishdi. Shunda u aytdi: «Rasululloh ﷺ namozga turganlarida tik turib (qaddilarini) rostlar, qoʻllarini yelkalari rostiga keltirib koʻtarar edilar. Ruku qilmoqchi boʻlganlarida qoʻllarini yelkalari rostiga keltirib koʻtarar, soʻng ‹Allohu akbar› deb ruku qilar edilar. Soʻng (rukuda) qaddilarini rostlar, boshlarini (juda) pastga tushirmas, (juda) yuqori ham koʻtarmas, qoʻllarini tizzalariga qoʻyar edilar. Soʻng ‹Samiʼallohu liman hamidah› deb qoʻllarini koʻtarar, har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holatda qaytguncha (tik) rostlanar edilar. Soʻng yerga sajda qilib egilar, soʻng ‹Allohu akbar› deb (sajdaga ketar) edilar. Soʻng yelkalarini qoʻltiqlaridan (uzoq) ochar, oyoqlari barmoqlarini (qiblaga qaratib) ochar, soʻng chap oyoqlarini bukib, unga oʻtirar, soʻng har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holatda qaytguncha rostlanar, keyin (yana) sajdaga egilar, soʻng ‹Allohu akbar› der edilar. Soʻng oyoqlarini bukib oʻtirar, har bir suyak oʻz oʻrniga qaytguncha rostlanar, keyin (turishga) koʻtarilar edilar. Soʻng ikkinchi rakatda ham xuddi shunday qilar edilar. Toki ikki sajdadan (ikki rakatdan) turganlarida namozni boshlaganlaridagidek takbir aytib, qoʻllarini yelkalari rostiga keltirib koʻtarar edilar. Soʻng shu tariqa qilar, toki namozlari tugaydigan oxirgi rakatga yetganlarida chap oyoqlarini orqaga chiqarib, dumbalari bilan (yon) tarafga tavarruk holida oʻtirar edilar, soʻng salom berar edilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Uning «ikki sajdadan turganlarida qoʻllarini koʻtarar edilar» degan soʻzining maʼnosi — ikki rakatdan turganlarida (demoqdir).Муҳаммад ибн Амр ибн Ато Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У (Муҳаммад) айтди: Мен уни — у Набий ﷺ саҳобаларидан ўн кишининг орасида эди, улардан бири Абу Қатода ибн Рибий эди — шундай деганини эшитдим: «Мен сизларнинг орангларда Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини энг яхши биладиганингизман». Улар: «Сен у зотга ҳамсуҳбатликда биздан олдин бўлмаган эдинг, у зотнинг олдига (келиб туришда) биздан кўп ҳам бормаган эдинг», дейишди. У: «Йўқ, (барибир биламан)», деди. Улар: «(У ҳолда) намойниш (кўрсатиб бер)», дейишди. Шунда у айтди: «Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида тик туриб (қаддиларини) ростлар, қўлларини елкалари ростига келтириб кўтарар эдилар. Руку қилмоқчи бўлганларида қўлларини елкалари ростига келтириб кўтарар, сўнг ‹Аллоҳу акбар› деб руку қилар эдилар. Сўнг (рукуда) қаддиларини ростлар, бошларини (жуда) пастга туширмас, (жуда) юқори ҳам кўтармас, қўлларини тиззаларига қўяр эдилар. Сўнг ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деб қўлларини кўтарар, ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолатда қайтгунча (тик) ростланар эдилар. Сўнг ерга сажда қилиб эгилар, сўнг ‹Аллоҳу акбар› деб (саждага кетар) эдилар. Сўнг елкаларини қўлтиқларидан (узоқ) очар, оёқлари бармоқларини (қиблага қаратиб) очар, сўнг чап оёқларини букиб, унга ўтирар, сўнг ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолатда қайтгунча ростланар, кейин (яна) саждага эгилар, сўнг ‹Аллоҳу акбар› дер эдилар. Сўнг оёқларини букиб ўтирар, ҳар бир суяк ўз ўрнига қайтгунча ростланар, кейин (туришга) кўтарилар эдилар. Сўнг иккинчи ракатда ҳам худди шундай қилар эдилар. Токи икки саждадан (икки ракатдан) турганларида намозни бошлаганларидагидек такбир айтиб, қўлларини елкалари ростига келтириб кўтарар эдилар. Сўнг шу тариқа қилар, токи намозлари тугайдиган охирги ракатга етганларида чап оёқларини орқага чиқариб, думбалари билан (ён) тарафга таваррук ҳолида ўтирар эдилар, сўнг салом берар эдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Унинг «икки саждадан турганларида қўлларини кўтарар эдилар» деган сўзининг маъноси — икки ракатдан турганларида (демоқдир).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ فَتَوَضَّأَ حِينَ ارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى بِهِمْ ‏.‏

Hannod bizga Absardan, u Husayndan, u Abdulloh ibn Abu Qatodadan, u otasi (Abu Qatoda roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda hadis aytib berdi. U dedi: Bas, (Nabiy ﷺ) quyosh koʻtarilgan vaqtda taharat oldilar va ularga namoz oʻqib berdilar.Ҳаннод бизга Абсардан, у Ҳусайндан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отаси (Абу Қатода розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу маънода ҳадис айтиб берди. У деди: Бас, (Набий ﷺ) қуёш кўтарилган вақтда таҳарат олдилар ва уларга намоз ўқиб бердилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ الأَكْوَعِ - قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةٍ فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ صَلِّ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ مِنْ شَىْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو قَتَادَةَ صَلِّ عَلَيْهِ وَعَلَىَّ دَيْنُهُ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ oldiga bir janoza keltirildi va: «Ey Allohning Paygʻambari, unga namoz oʻqing», dedilar. U zot: «U zimmasida qarz qoldirganmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Biror narsa qoldirganmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Sheerigingizga namoz oʻqinglar», dedilar. Shunda ansorlardan Abu Qatoda deb ataladigan bir kishi: «Unga namoz oʻqing, uning qarzi men zimmamda», dedi. Shundan soʻng u zot unga namoz oʻqidilar.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ олдига бир жаноза келтирилди ва: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, унга намоз ўқинг», дедилар. У зот: «У зиммасида қарз қолдирганми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Бирор нарса қолдирганми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Шеэригингизга намоз ўқинглар», дедилар. Шунда ансорлардан Абу Қатода деб аталадиган бир киши: «Унга намоз ўқинг, унинг қарзи мен зиммамда», деди. Шундан сўнг у зот унга намоз ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، - رَجُلٌ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ - قَتَلَ ابْنَهُ فَأَخَذَ مِنْهُ عُمَرُ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثِينَ حِقَّةً وَثَلاَثِينَ جَذَعَةً وَأَرْبَعِينَ خَلِفَةً ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ أَخُو الْمَقْتُولِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَيْسَ لِقَاتِلٍ مِيرَاثٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Banu Mudlijdan boʻlgan Abu Qatoda oʻz oʻgʻlini oʻldirdi. Shunda Umar undan yuzta tuya, oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaa va qirqta homilador tuya oldi va: «Oʻldirilganning ukasi qani?» dedi. «Men Rasululloh ﷺning: ‹Qotilga meros yoʻq›, deganlarini eshitganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Бану Мудлиждан бўлган Абу Қатода ўз ўғлини ўлдирди. Шунда Умар ундан юзта туя, ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаа ва қирқта ҳомиладор туя олди ва: «Ўлдирилганнинг укаси қани?» деди. «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қотилга мерос йўқ›, деганларини эшитганман», деди.

وَعَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَرِهَ الصَّلَاة نصف النَّهَار حَتَّى نِصْفَ النَّهَارِ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ إِلَّا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَقَالَ: «إِنَّ جَهَنَّمَ تُسَجَّرُ إِلَّا يَوْمَ الْجُمُعَةِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ أَبُو الْخَلِيلِ لم يلق أَبَا قَتَادَة

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot juma kunidan boshqa kunlari kunduzning oʻrtasida (quyosh tikka kelganda) namoz oʻqishni yoqtirmas edilar va: «Albatta, jahannam juma kunidan boshqa kunlari (shu vaqtda) qizdiriladi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu mursal hadisdir. Mujohid Abu Xaliyldan kattaroq, Abu Xaliyl esa Abu Qatodadan eshitmagan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот жума кунидан бошқа кунлари кундузнинг ўртасида (қуёш тикка келганда) намоз ўқишни ёқтирмас эдилар ва: «Албатта, жаҳаннам жума кунидан бошқа кунлари (шу вақтда) қиздирилади», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу мурсал ҳадисдир. Мужоҳид Абу Халийлдан каттароқ, Абу Халийл эса Абу Қатодадан эшитмаган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ ‏"‏ مَا فَعَلَ كَعْبٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏‏.‏ فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ‏.‏ فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ‏.‏ فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ‏.‏ فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا‏.‏ وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا‏.‏ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ‏.‏ قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ ‏"‏ أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="9" aya_start="117" aya_end="119"]{‏لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="119" aya_end="119"]{‏وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏ فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="9" aya_start="95" aya_end="96"]{‏سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="96" aya_end="96"]{‏فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ‏}‏‏.‏ قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ‏[quran sura="9" aya_start="118" aya_end="118"]{‏وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — Kaʼb koʻr boʻ lib qolganida uning (yetaklab yuradigan) boshlovchisi edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molikni — u Tabuk voqeasidan ortda qolgani (haqida) soʻzlaganida — eshitdim. Kaʼb aytdi:) Men Rasululloh ﷺdan — u zot qatnashgan birorta gʻazotda — ortda qolmadim, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa; biroq men Badr gʻazotidan (ham) ortda qolgan edim — undan ortda qolgan hech kim malomat qilinmagan edi; chunki Rasululloh ﷺ (oʻshanda) faqat Quraysh karvonini koʻzlab chiqgan edilar, to Alloh ular bilan dushmanlari orasini — vaʼdalashmagan holda — toʻpladi. Men Rasululloh ﷺ bilan Aqaba kechasi — biz islom ustiga (mahkam) ahdlashgan paytda — hozir boʻ lganman; men uning (oʻrniga) Badrda hozir boʻ lishni — garchi Badr odamlar ichida undan koʻproq tilga olinsa-da — yoqtirmas (afzal koʻrmas) edim. Mening xabarim shuki: men oʻsha gʻazotdan ortda qolgan paytimchalik hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman. Allohga qasamki, undan oldin menda hech qachon ikkita ulov (tuya) jamlanmagan edi, to men oʻsha gʻazotda ularni jamladim. Rasululloh ﷺ biror gʻazotni iroda qilsalar, uni boshqa (joy) bilan yashirar edilar; to oʻsha gʻazot boʻ lguniga qadar. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada qildilar, uzoq safar, sahro (suvsiz cheksizlik) va koʻp dushmanga roʻbaroʻ boʻ ldilar; shu sababli musulmonlarga oʻz ishlarini ochiq aytdilar — gʻazotga tayyorgarlik koʻrishlari uchun — va ular koʻzlagan tomonini xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan boʻ lgan musulmonlar koʻp edi; ularni (barchasini) saqlab turadigan bir kitob (yaʼni devon-roʻyxat) jamlamasdi. Kaʼb aytdi: Bas, (gʻazotdan) gʻoyib boʻ lishni istagan har bir kishi — Allohning vahiyi tushmasa, bu (gʻoyibligi) yashirin qoladi deb oʻylardi. Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻ lgan paytda qildilar. Rasululloh ﷺ va u bilan birga musulmonlar (gʻazotga) tayyorlana boshladilar. Men ular bilan birga tayyorlanish uchun ertalab chiqar, soʻng hech narsani bitirmay qaytar, va oʻzimga: «Men bunga qodirman», derdim. Bu (kechiktirish) men bilan davom etaverdi, to odamlar jiddiy (shoshilinch) tayyorgarlikni kuchaytirdi. Rasululloh ﷺ va u bilan musulmonlar (yoʻ lga) chiqdilar — men esa tayyorgarligimdan hech narsani bitirmagan edim. Men: «Undan bir-ikki kun keyin tayyorlanaman, soʻng ularga yetib olaman», dedim. Ular joʻnab ketganlaridan keyin tayyorlanish uchun ertalab chiqdim, lekin hech narsa bitirmay qaytdim; soʻng (yana) ertalab chiqdim, (yana) qaytdim — hech narsa bitirmadim. Bu (holat) men bilan davom etaverdi, to ular (juda) tezlashdi va gʻazot (yetib boʻ lmas darajada) uzoqlashdi. Men ulovga minib ularga yetib olishni qasd qildim — koshki shunday qilgan boʻ lsam! — lekin bu menga nasib boʻ lmadi. Men Rasululloh ﷺ chiqqanlaridan keyin odamlar ichida (Madinada) yurganimda, ular orasida aylanganimda, meni — faqat nifoq (munofiqlik) bilan ayblangan bir kishini, yoki Alloh uzr bergan ojiz (kuchsiz)lardan birini koʻrishim — gʻamginlantirar edi. Rasululloh ﷺ meni — to Tabukga yetgunlaricha — eslamadilar. U zot Tabukda odamlar ichida oʻtirgan holda: «Kaʼb nima qildi?» dedilar. Bani Salimadan bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, uni ikki choponi (kibri) va oʻz (yelkasiga) qarab (gʻ ururlanishi) ushlab qoldi», dedi. Muoz ibn Jabal: «Yomon (gap) aytding! Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli, biz u haqida yaxshilikdan boshqani bilmaymiz», dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Kaʼb ibn Molik aytdi: Menga u zotning qaytib (kelishga) yuzlangani (xabari) yetganida, gʻamim (tashvishim) meni qopladi va men yolgʻon (toʻqishni) oʻylab: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?» deya boshladim; bunga oilamdan har bir aql egasidan yordam soʻradim. «Rasululloh ﷺ kelib qoldilar» deyilganida, mendan botil (yolgʻon fikr) chiqib ketdi va men u zotdan hech qachon yolgʻon bilan qutula olmasligimni angladim; shu sababli rost (gapir)ishga qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ ertalab keldilar. U zot safardan kelganlarida (avval) masjiddan boshlar, unda ikki rakat (namoz) oʻqib, soʻng odamlar uchun (suhbatga) oʻtirardilar. U zot shunday qilganlarida, ortda qolganlar (muxallaflar) keldi; ular u zotga uzr aytib, qasam icha boshladilar — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning oshkorasini (zohirini) qabul qildilar, ularga bayʼat oldilar, ular uchun (Allohdan) magʻfirat soʻradilar va ichki sirlarini Allohga havola qildilar. Men u zotning oldiga keldim; men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishi tabassumi bilan tabassum qildi, soʻng: «Kel», dedi. Men yurib keldim, to u zotning oldida oʻtirdim. U zot menga: «Seni nima (gʻazotdan) ortda qoldirdi? Sen oʻzingga ulov sotib olmaganmiding?» dedi. Men: «Ha (sotib olgan edim). Allohga qasamki, agar men dunyo ahlidan sendan boshqasining oldida oʻtirgan boʻ lganimda, uning gʻazabidan bir uzr bilan qutulardim deb oʻylardim — chunki menga (yaxshi) jadal (soʻzga ustalik) berilgan. Lekin, Allohga qasamki, men aniq bilamanki, agar bugun senga yolgʻon bir soʻz aytsam-u, sen u bilan mendan rozi boʻ lsang, Alloh tezda seni menga gʻazablantiradi; agar senga rost soʻz aytsam-u, sen u sababli menga (gʻazab) topsang, men unda Allohning afvini umid qilaman. Yoʻq, Allohga qasamki, menga hech uzr yoʻq edi. Allohga qasamki, men sendan ortda qolgan paytimdek hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman», dedim. Rasululloh ﷺ: «Bunga kelsak, u rost aytdi. Bas, tur, to Alloh sen haqingda hukm qilguni (qadar kut)», dedi. Men turdim; Bani Salimadan baʼzi kishilar (oʻrnidan) turib, mening ortimdan ergashdi va menga: «Allohga qasamki, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmaymiz; sen — ortda qolganlar Rasululloh ﷺga uzr aytgandek, unga uzr aytishga ojizlik qilding (uzr toʻqimading); axir gunohingga Rasululloh ﷺning sen uchun magʻfirat soʻrashlari kifoya qilardi-ku», dedi. Allohga qasamki, ular meni shunchalik koyiverdilarki, men qaytib (oldiga borib) oʻzimni yolgʻonga chiqarishni (oʻ zimni yolgʻonchi qilishni) istab qoldim. Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana kimsa duch keldimi?» dedim. Ular: «Ha, ikki kishi — sen aytgandek (rost) aytdi, ularga ham senga aytilgandek aytildi», dedi. Men: «Ular kim?» dedim. Ular: «Murora ibn Rabiʼ al-Amriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», dedi. Ular menga — Badrda qatnashgan, oʻzlarida (men uchun) ibrat (oʻrnak) boʻ lgan ikki solih kishini zikr qildi. Ular ularning (ismini) menga aytganda, men (oʻz ahvolimga sabr bilan) oʻtaverdim. Rasululloh ﷺ musulmonlarni — ortda qolganlar ichida biz uch kishi bilan gaplashishdan qaytardilar. Odamlar bizdan chetlandi (uzoqlashdi) va bizga (munosabatini) oʻzgartirdi, to men uchun (oʻ z) yerim (vatanim) ham notanish boʻ lib qoldi — goʻyo u men biladigan (yer) emasdek. Biz shu holda ellik kecha turdik. Mening ikki sherigim bukuldi (sustlandi) va uylarida yigʻlab oʻtirib qoldi; men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shu sababli chiqar, musulmonlar bilan namozda hozir boʻ lar, bozorlarda aylanar edim — lekin men bilan hech kim gaplashmasdi. Men Rasululloh ﷺning oldiga kelar, u zot namozdan keyin oʻ z majlisida (oʻtirgan) holda unga salom berar va oʻzimga: «U menga salomni qaytarishga labini qimirlatdimi yoki yoʻqmi?» derdim. Soʻng unga yaqin (joyda) namoz oʻqib, unga oʻgʻrincha (yashirin) nazar tashlardim; men namozimga yuzlansam, u menga qarardi; men unga qarasam, u mendan yuz oʻgirardi. Bu (holat) — odamlarning jafosi (sovuqligi) — menga uzoq choʻzilganida, men yurib, Abu Qatodaning bogʻ devoriga tirmashib chiqdim — u mening amakimning oʻgʻ li va odamlarning menga eng suyuklisi edi. Men unga salom berdim, lekin, Allohga qasamki, u menga salomni qaytarmadi. Men: «Ey Abu Qatoda, Alloh haqqi (uchun soʻrayman), men Alloh va Rasulini sevishimni bilmaysanmi?» dedim. U jim turdi. Men yana takrorladim va uni qasamlatdim — u (yana) jim turdi. Men yana takrorladim — u: «Alloh va Rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedi. Shunda koʻzlarim yoshga toʻldi va men ortga qaytib, devorga (yana) tirmashib (chiqib ketdim). Men Madina bozorida yurgan paytimda, birdan Shom ahlining nabatiylaridan (dehqonlaridan) biri — Madinaga taom (don) sotgani kelganlardan — «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatadi?» deya boshladi. Odamlar unga (men tomon) ishora qila boshladi, to u mening oldima kelib, menga Gʻasson podshohidan (bir) maktub berdi; unda: «Ammo baʼd; menga yetishicha, sening sohibing (Paygʻambar) seni jafo qilibdi (uzoqlashtiribdi); Alloh seni xorlik va zoeʼ (bekorga ketish) diyorida qilgan emas. Bizga kelib qoʻ shil, biz seni (yaxshilik bilan) ovutamiz», deb (yozilgan) edi. Men uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan (sinovlardan)dir», dedim va uni tandirga tomon (qilib), u bilan (tandirni) yoqib yubordim (yoqib tashladim). To ellikkechadan qirq kecha oʻtganida, birdan Rasululloh ﷺning elchisi menga kelib: «Rasululloh ﷺ senga — xotiningdan chetlanishing (uzoqlashishing)ni buyurmoqda», dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan chetlan va unga yaqinlashma», dedi. U (zot) ikki sherigimga ham shunga oʻxshashni yubordi. Men xotinimga: «Ahling (ota-onangning) oldiga borib, Alloh bu ishda hukm qilguniga qadar ularning yonida boʻ lib tur», dedim. Kaʼb aytdi: Hilol ibn Umayyaning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Hilol ibn Umayya — keksa, nochor (ojiz) chol, unga xizmatkor yoʻq; men unga xizmat qilsam, yomon koʻrasizmi?» dedi. U zot: «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», dedi. U (ayol): «Allohga qasamki, unda biror narsaga (intilishga) harakat (madori) yoʻq; Allohga qasamki, oʻsha ishi boʻ lgandan beri bugungacha toʻxtovsiz yigʻlab kelmoqda», dedi. Oilamdan baʼzilari menga: «Sen ham xotining haqida Rasululloh ﷺdan izn soʻrasang-chi — Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga izn berganlaridek», dedi. Men: «Allohga qasamki, men u haqda Rasululloh ﷺdan izn soʻramayman; men izn soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deydilar — bilmayman, holbuki men yosh kishiman», dedim. Men bundan keyin oʻn kecha turdim, to Rasululloh ﷺ biz bilan gaplashishdan qaytarganlaridan beri bizga ellik kecha toʻ ldi. Ellikinchi kechaning bomdod (subhi)da bomdod namozini oʻqigach — men uylarimizdan bir uyning ustida (tomida) edim — Alloh zikr qilgan oʻsha holatda — oʻzim oʻzimga tor boʻ lib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻ lib — oʻtirgan paytimda, Salʼ togʻi ustidan baland ovoz bilan: «Ey Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!» deb baqirgan bir baqiruvchining ovozini eshitdim. Men sajdaga yiqildim va angladimki, (qutilish) faraji keldi. Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida, Allohning bizning tavbamizni qabul qilgani (haqida) eʼlon qilgan edilar; shunda odamlar bizni suyunchilashga (xushxabar bergani) ketdi, ikki sherigim tomon ham suyunchilar ketdi. Bir kishi menga tomon ot choptirdi; Aslam (qabilasi)dan bir yuguruvchi esa togʻga koʻtarildi — ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan oʻsha (kishi) menga kelganida, men unga ikki choponimni yechib, oʻsha suyunchisi uchun ularni kiydirdim; Allohga qasamki, oʻsha kuni menda ulardan boshqa (kiyim) yoʻq edi; men ikki chopon (vaqtincha) olib (ariyat) kiydim. Men Rasululloh ﷺning oldiga joʻnadim; odamlar meni guruh-guruh boʻ lib kutib olar, tavba (qabuli) bilan menga tabriklar aytar va: «Allohning tavbani (qabul qilishi) senga muborak boʻ lsin», derdi. Kaʼb aytdi: To men masjidga kirdim; qarasam, Rasululloh ﷺ — atroflarida odamlar (boʻ lgan holda) — oʻtirgan edilar. Shunda Talha ibn Ubaydulloh menga tomon yugurib (kelib) qoʻ l berib koʻrishdi va meni tabrikladi; Allohga qasamki, muhojirlardan undan boshqa hech kim menga (tabrik uchun) turmadi — men buni Talhaga (hech) unutmayman. Kaʼb aytdi: Men Rasululloh ﷺga salom berganimda, u zot — yuzlari sururdan (xursandchilikdan) porlab turgan holda: «Onang seni tuqqandan beri sen uchun oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar boʻ lsin)!» dedi. Men: «Bu sening tomoningdanmi, ey Allohning Rasuli, yoki Alloh tomonidanmi?» dedim. U zot: «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», dedi. Rasululloh ﷺ xursand boʻ lganlarida yuzlari nurlanar, goʻyo u oyning bir parchasidek boʻ lar edi; biz buni u zotdan (shu alomatdan) bilardik. Men u zotning oldida oʻtirganimda: «Ey Allohning Rasuli, mening tavbamdan (biri) — molimdan (ajralib) Alloh va Rasuli uchun sadaqa qilishimdir», dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning bir qismini oʻzingga ushlab qol; bu sen uchun yaxshiroqdir», dedi. Men: «Bas, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», dedim va: «Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh meni faqat rostlik bilan qutqardi; (shu sababli) mening tavbamdan (biri) — tirik ekanman, faqat rostni soʻzlashimdir», dedim. Allohga qasamki, men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan beri Alloh musulmonlardan birortasini — rost soʻzda — meni sinaganidek goʻzal (tarzda) sinagan birovni bilmayman; men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan to bugungacha qasdan yolgʻon aytmadim; men Allohdan — qolgan (umrim)da ham meni saqlashini umid qilaman. Alloh oʻz Rasuliga ﷺ: «Albatta Alloh Paygʻambarning, hamda (qiyin) soatda unga ergashgan muhojir va ansorlarning tavbasini qabul qildi...» (degan oyatdan) to «...va rostgoʻ ylar bilan birga boʻ linglar» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 117–119) nozil qildi. Allohga qasamki, Alloh meni islomga hidoyat qilgandan keyin menga — Rasululloh ﷺga rostgoʻ yligimdan, uni yolgʻonga chiqarmaganimdan koʻ ra ulugʻroq biror neʼmat aslo bermagan; (aks holda) yolgʻon aytganlar halok boʻ lganidek, men ham halok boʻ lardim. Chunki Alloh vahiyni nozil qilayotganida, yolgʻon aytganlar haqida — biror kishiga aytmagan eng yomon (soʻz)ni aytdi. Tabaroka va taolo (Alloh): «(Ey moʻminlar,) ularning oldiga qaytganingizda, ular sizlarga (oʻzlaridan rozi boʻ lishingiz uchun) Alloh bilan qasam ichadilar...» (degan oyatdan) to «...albatta Alloh fosiq qavmdan rozi boʻ lmas» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 95–96) aytdi. Kaʼb aytdi: Biz uch kishi — Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida (uzr aytib) ularning (uzrini) qabul qilgan oʻsha kishilarning ishidan ortda (kechiktirib) qoldirilgan edik; u zot ularga bayʼat oldi va ular uchun magʻfirat soʻradi, bizning ishimizni esa Alloh unda hukm qilgunga qadar (kechiktirib) qoldirdi. Mana shu (sababli) Alloh: «Va (ishlari) qoldirilgan oʻsha uch kishi haqida (ham Alloh tavbani qabul qildi)» (Tavba surasi, 118) dedi. Allohning zikr qilgan ‹qoldirilishimiz› — bu gʻazotdan ortda qolishimiz emas; balki u — uning bizni (ishimizni) kechiktirishi va u zotga qasam ichib, uzr aytgan kishilardan (farqli ravishda) bizning ishimizni keyinga surishidir — u zot ulardan (uzrni) qabul qilgan edi.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик — Каъб кўр бў либ қолганида унинг (етаклаб юрадиган) бошловчиси эди — айтди: Мен Каъб ибн Моликни — у Табук воқеасидан ортда қолгани (ҳақида) сўзлаганида — эшитдим. Каъб айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺдан — у зот қатнашган бирорта ғазотда — ортда қолмадим, фақат Табук ғазотидан бошқа; бироқ мен Бадр ғазотидан (ҳам) ортда қолган эдим — ундан ортда қолган ҳеч ким маломат қилинмаган эди; чунки Расулуллоҳ ﷺ (ўшанда) фақат Қурайш карвонини кўзлаб чиқган эдилар, то Аллоҳ улар билан душманлари орасини — ваъдалашмаган ҳолда — тўплади. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан Ақаба кечаси — биз ислом устига (маҳкам) аҳдлашган пайтда — ҳозир бў лганман; мен унинг (ўрнига) Бадрда ҳозир бў лишни — гарчи Бадр одамлар ичида ундан кўпроқ тилга олинса-да — ёқтирмас (афзал кўрмас) эдим. Менинг хабарим шуки: мен ўша ғазотдан ортда қолган пайтимчалик ҳеч қачон кучли ва имконли (бой) бў лмаганман. Аллоҳга қасамки, ундан олдин менда ҳеч қачон иккита улов (туя) жамланмаган эди, то мен ўша ғазотда уларни жамладим. Расулуллоҳ ﷺ бирор ғазотни ирода қилсалар, уни бошқа (жой) билан яширар эдилар; то ўша ғазот бў лгунига қадар. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада қилдилар, узоқ сафар, саҳро (сувсиз чексизлик) ва кўп душманга рўбарў бў лдилар; шу сабабли мусулмонларга ўз ишларини очиқ айтдилар — ғазотга тайёргарлик кўришлари учун — ва улар кўзлаган томонини хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бў лган мусулмонлар кўп эди; уларни (барчасини) сақлаб турадиган бир китоб (яъни девон-рўйхат) жамламасди. Каъб айтди: Бас, (ғазотдан) ғойиб бў лишни истаган ҳар бир киши — Аллоҳнинг ваҳийи тушмаса, бу (ғойиблиги) яширин қолади деб ўйларди. Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бў лган пайтда қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ ва у билан бирга мусулмонлар (ғазотга) тайёрлана бошладилар. Мен улар билан бирга тайёрланиш учун эрталаб чиқар, сўнг ҳеч нарсани битирмай қайтар, ва ўзимга: «Мен бунга қодирман», дердим. Бу (кечиктириш) мен билан давом этаверди, то одамлар жиддий (шошилинч) тайёргарликни кучайтирди. Расулуллоҳ ﷺ ва у билан мусулмонлар (йў лга) чиқдилар — мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарсани битирмаган эдим. Мен: «Ундан бир-икки кун кейин тайёрланаман, сўнг уларга етиб оламан», дедим. Улар жўнаб кетганларидан кейин тайёрланиш учун эрталаб чиқдим, лекин ҳеч нарса битирмай қайтдим; сўнг (яна) эрталаб чиқдим, (яна) қайтдим — ҳеч нарса битирмадим. Бу (ҳолат) мен билан давом этаверди, то улар (жуда) тезлашди ва ғазот (етиб бў лмас даражада) узоқлашди. Мен уловга миниб уларга етиб олишни қасд қилдим — кошки шундай қилган бў лсам! — лекин бу менга насиб бў лмади. Мен Расулуллоҳ ﷺ чиққанларидан кейин одамлар ичида (Мадинада) юрганимда, улар орасида айланганимда, мени — фақат нифоқ (мунофиқлик) билан айбланган бир кишини, ёки Аллоҳ узр берган ожиз (кучсиз)лардан бирини кўришим — ғамгинлантирар эди. Расулуллоҳ ﷺ мени — то Табукга етгунларича — эсламадилар. У зот Табукда одамлар ичида ўтирган ҳолда: «Каъб нима қилди?» дедилар. Бани Салимадан бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни икки чопони (кибри) ва ўз (елкасига) қараб (ғ урурланиши) ушлаб қолди», деди. Муоз ибн Жабал: «Ёмон (гап) айтдинг! Аллоҳга қасамки, эй Аллоҳнинг Расули, биз у ҳақида яхшиликдан бошқани билмаймиз», деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Каъб ибн Молик айтди: Менга у зотнинг қайтиб (келишга) юзлангани (хабари) етганида, ғамим (ташвишим) мени қоплади ва мен ёлғон (тўқишни) ўйлаб: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?» дея бошладим; бунга оиламдан ҳар бир ақл эгасидан ёрдам сўрадим. «Расулуллоҳ ﷺ келиб қолдилар» дейилганида, мендан ботил (ёлғон фикр) чиқиб кетди ва мен у зотдан ҳеч қачон ёлғон билан қутула олмаслигимни англадим; шу сабабли рост (гапир)ишга қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ эрталаб келдилар. У зот сафардан келганларида (аввал) масжиддан бошлар, унда икки ракат (намоз) ўқиб, сўнг одамлар учун (суҳбатга) ўтирардилар. У зот шундай қилганларида, ортда қолганлар (мухаллафлар) келди; улар у зотга узр айтиб, қасам ича бошладилар — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ошкорасини (зоҳирини) қабул қилдилар, уларга байъат олдилар, улар учун (Аллоҳдан) мағфират сўрадилар ва ички сирларини Аллоҳга ҳавола қилдилар. Мен у зотнинг олдига келдим; мен салом берганимда, у зот ғазабланган киши табассуми билан табассум қилди, сўнг: «Кел», деди. Мен юриб келдим, то у зотнинг олдида ўтирдим. У зот менга: «Сени нима (ғазотдан) ортда қолдирди? Сен ўзингга улов сотиб олмаганмидинг?» деди. Мен: «Ҳа (сотиб олган эдим). Аллоҳга қасамки, агар мен дунё аҳлидан сендан бошқасининг олдида ўтирган бў лганимда, унинг ғазабидан бир узр билан қутулардим деб ўйлардим — чунки менга (яхши) жадал (сўзга усталик) берилган. Лекин, Аллоҳга қасамки, мен аниқ биламанки, агар бугун сенга ёлғон бир сўз айцам-у, сен у билан мендан рози бў лсанг, Аллоҳ тезда сени менга ғазаблантиради; агар сенга рост сўз айцам-у, сен у сабабли менга (ғазаб) топсанг, мен унда Аллоҳнинг афвини умид қиламан. Йўқ, Аллоҳга қасамки, менга ҳеч узр йўқ эди. Аллоҳга қасамки, мен сендан ортда қолган пайтимдек ҳеч қачон кучли ва имконли (бой) бў лмаганман», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Бунга келсак, у рост айтди. Бас, тур, то Аллоҳ сен ҳақингда ҳукм қилгуни (қадар кут)», деди. Мен турдим; Бани Салимадан баъзи кишилар (ўрнидан) туриб, менинг ортимдан эргашди ва менга: «Аллоҳга қасамки, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмаймиз; сен — ортда қолганлар Расулуллоҳ ﷺга узр айтгандек, унга узр айтишга ожизлик қилдинг (узр тўқимадинг); ахир гуноҳингга Расулуллоҳ ﷺнинг сен учун мағфират сўрашлари кифоя қиларди-ку», деди. Аллоҳга қасамки, улар мени шунчалик койивердиларки, мен қайтиб (олдига бориб) ўзимни ёлғонга чиқаришни (ў зимни ёлғончи қилишни) истаб қолдим. Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна кимса дуч келдими?» дедим. Улар: «Ҳа, икки киши — сен айтгандек (рост) айтди, уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», деди. Мен: «Улар ким?» дедим. Улар: «Мурора ибн Рабиъ ал-Амрий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», деди. Улар менга — Бадрда қатнашган, ўзларида (мен учун) ибрат (ўрнак) бў лган икки солиҳ кишини зикр қилди. Улар уларнинг (исмини) менга айтганда, мен (ўз аҳволимга сабр билан) ўтавердим. Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни — ортда қолганлар ичида биз уч киши билан гаплашишдан қайтардилар. Одамлар биздан четланди (узоқлашди) ва бизга (муносабатини) ўзгартирди, то мен учун (ў з) ерим (ватаним) ҳам нотаниш бў либ қолди — гўё у мен биладиган (ер) эмасдек. Биз шу ҳолда эллик кеча турдик. Менинг икки шеригим букулди (сустланди) ва уйларида йиғлаб ўтириб қолди; мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шу сабабли чиқар, мусулмонлар билан намозда ҳозир бў лар, бозорларда айланар эдим — лекин мен билан ҳеч ким гаплашмасди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келар, у зот намоздан кейин ў з мажлисида (ўтирган) ҳолда унга салом берар ва ўзимга: «У менга саломни қайтаришга лабини қимирлатдими ёки йўқми?» дердим. Сўнг унга яқин (жойда) намоз ўқиб, унга ўғринча (яширин) назар ташлардим; мен намозимга юзлансам, у менга қарарди; мен унга қарасам, у мендан юз ўгирарди. Бу (ҳолат) — одамларнинг жафоси (совуқлиги) — менга узоқ чўзилганида, мен юриб, Абу Қатоданинг боғ деворига тирмашиб чиқдим — у менинг амакимнинг ўғ ли ва одамларнинг менга энг суюклиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, Аллоҳга қасамки, у менга саломни қайтармади. Мен: «Эй Абу Қатода, Аллоҳ ҳаққи (учун сўрайман), мен Аллоҳ ва Расулини севишимни билмайсанми?» дедим. У жим турди. Мен яна такрорладим ва уни қасамлатдим — у (яна) жим турди. Мен яна такрорладим — у: «Аллоҳ ва Расули яхшироқ билувчидир», деди. Шунда кўзларим ёшга тўлди ва мен ортга қайтиб, деворга (яна) тирмашиб (чиқиб кетдим). Мен Мадина бозорида юрган пайтимда, бирдан Шом аҳлининг набатийларидан (деҳқонларидан) бири — Мадинага таом (дон) сотгани келганлардан — «Каъб ибн Моликни ким кўрсатади?» дея бошлади. Одамлар унга (мен томон) ишора қила бошлади, то у менинг олдима келиб, менга Ғассон подшоҳидан (бир) мактуб берди; унда: «Аммо баъд; менга етишича, сенинг соҳибинг (Пайғамбар) сени жафо қилибди (узоқлаштирибди); Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ (бекорга кетиш) диёрида қилган эмас. Бизга келиб қў шил, биз сени (яхшилик билан) овутамиз», деб (ёзилган) эди. Мен уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан (синовлардан)дир», дедим ва уни тандирга томон (қилиб), у билан (тандирни) ёқиб юбордим (ёқиб ташладим). То элликкечадан қирқ кеча ўтганида, бирдан Расулуллоҳ ﷺнинг элчиси менга келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга — хотинингдан четланишинг (узоқлашишинг)ни буюрмоқда», деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?» дедим. У: «Йўқ, балки ундан четлан ва унга яқинлашма», деди. У (зот) икки шеригимга ҳам шунга ўхшашни юборди. Мен хотинимга: «Аҳлинг (ота-онангнинг) олдига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунига қадар уларнинг ёнида бў либ тур», дедим. Каъб айтди: Ҳилол ибн Умайянинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳилол ибн Умайя — кекса, ночор (ожиз) чол, унга хизматкор йўқ; мен унга хизмат қилсам, ёмон кўрасизми?» деди. У зот: «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», деди. У (аёл): «Аллоҳга қасамки, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат (мадори) йўқ; Аллоҳга қасамки, ўша иши бў лгандан бери бугунгача тўхтовсиз йиғлаб келмоқда», деди. Оиламдан баъзилари менга: «Сен ҳам хотининг ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрасанг-чи — Ҳилол ибн Умайянинг хотинига унга хизмат қилишга изн берганларидек», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен у ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрамайман; мен изн сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейдилар — билмайман, ҳолбуки мен ёш кишиман», дедим. Мен бундан кейин ўн кеча турдим, то Расулуллоҳ ﷺ биз билан гаплашишдан қайтарганларидан бери бизга эллик кеча тў лди. Элликинчи кечанинг бомдод (субҳи)да бомдод намозини ўқигач — мен уйларимиздан бир уйнинг устида (томида) эдим — Аллоҳ зикр қилган ўша ҳолатда — ўзим ўзимга тор бў либ, ер кенглигига қарамай менга тор бў либ — ўтирган пайтимда, Салъ тоғи устидан баланд овоз билан: «Эй Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!» деб бақирган бир бақирувчининг овозини эшитдим. Мен саждага йиқилдим ва англадимки, (қутилиш) фаражи келди. Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида, Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилгани (ҳақида) эълон қилган эдилар; шунда одамлар бизни суюнчилашга (хушхабар бергани) кетди, икки шеригим томон ҳам суюнчилар кетди. Бир киши менга томон от чоптирди; Аслам (қабиласи)дан бир югурувчи эса тоғга кўтарилди — овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган ўша (киши) менга келганида, мен унга икки чопонимни ечиб, ўша суюнчиси учун уларни кийдирдим; Аллоҳга қасамки, ўша куни менда улардан бошқа (кийим) йўқ эди; мен икки чопон (вақтинча) олиб (арият) кийдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдига жўнадим; одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бў либ кутиб олар, тавба (қабули) билан менга табриклар айтар ва: «Аллоҳнинг тавбани (қабул қилиши) сенга муборак бў лсин», дерди. Каъб айтди: То мен масжидга кирдим; қарасам, Расулуллоҳ ﷺ — атрофларида одамлар (бў лган ҳолда) — ўтирган эдилар. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ менга томон югуриб (келиб) қў л бериб кўришди ва мени табриклади; Аллоҳга қасамки, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч ким менга (табрик учун) турмади — мен буни Талҳага (ҳеч) унутмайман. Каъб айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺга салом берганимда, у зот — юзлари сурурдан (хурсандчиликдан) порлаб турган ҳолда: «Онанг сени туққандан бери сен учун ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар бў лсин)!» деди. Мен: «Бу сенинг томонингданми, эй Аллоҳнинг Расули, ёки Аллоҳ томониданми?» дедим. У зот: «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», деди. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бў лганларида юзлари нурланар, гўё у ойнинг бир парчасидек бў лар эди; биз буни у зотдан (шу аломатдан) билардик. Мен у зотнинг олдида ўтирганимда: «Эй Аллоҳнинг Расули, менинг тавбамдан (бири) — молимдан (ажралиб) Аллоҳ ва Расули учун садақа қилишимдир», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг бир қисмини ўзингга ушлаб қол; бу сен учун яхшироқдир», деди. Мен: «Бас, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», дедим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Аллоҳ мени фақат ростлик билан қутқарди; (шу сабабли) менинг тавбамдан (бири) — тирик эканман, фақат ростни сўзлашимдир», дедим. Аллоҳга қасамки, мен буни Расулуллоҳ ﷺга айтганимдан бери Аллоҳ мусулмонлардан бирортасини — рост сўзда — мени синаганидек гўзал (тарзда) синаган бировни билмайман; мен буни Расулуллоҳ ﷺга айтганимдан то бугунгача қасдан ёлғон айтмадим; мен Аллоҳдан — қолган (умрим)да ҳам мени сақлашини умид қиламан. Аллоҳ ўз Расулига ﷺ: «Албатта Аллоҳ Пайғамбарнинг, ҳамда (қийин) соатда унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг тавбасини қабул қилди...» (деган оятдан) то «...ва ростгў йлар билан бирга бў линглар» (деган) сўзигача (Тавба сураси, 117–119) нозил қилди. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ мени исломга ҳидоят қилгандан кейин менга — Расулуллоҳ ﷺга ростгў йлигимдан, уни ёлғонга чиқармаганимдан кў ра улуғроқ бирор неъмат асло бермаган; (акс ҳолда) ёлғон айтганлар ҳалок бў лганидек, мен ҳам ҳалок бў лардим. Чунки Аллоҳ ваҳийни нозил қилаётганида, ёлғон айтганлар ҳақида — бирор кишига айтмаган энг ёмон (сўз)ни айтди. Табарока ва таоло (Аллоҳ): «(Эй мўминлар,) уларнинг олдига қайтганингизда, улар сизларга (ўзларидан рози бў лишингиз учун) Аллоҳ билан қасам ичадилар...» (деган оятдан) то «...албатта Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бў лмас» (деган) сўзигача (Тавба сураси, 95–96) айтди. Каъб айтди: Биз уч киши — Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида (узр айтиб) уларнинг (узрини) қабул қилган ўша кишиларнинг ишидан ортда (кечиктириб) қолдирилган эдик; у зот уларга байъат олди ва улар учун мағфират сўради, бизнинг ишимизни эса Аллоҳ унда ҳукм қилгунга қадар (кечиктириб) қолдирди. Мана шу (сабабли) Аллоҳ: «Ва (ишлари) қолдирилган ўша уч киши ҳақида (ҳам Аллоҳ тавбани қабул қилди)» (Тавба сураси, 118) деди. Аллоҳнинг зикр қилган ‹қолдирилишимиз› — бу ғазотдан ортда қолишимиз эмас; балки у — унинг бизни (ишимизни) кечиктириши ва у зотга қасам ичиб, узр айтган кишилардан (фарқли равишда) бизнинг ишимизни кейинга суришидир — у зот улардан (узрни) қабул қилган эди.

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَإِسْحَاقُ، عَنْ جَرِيرٍ، كِلاَهُمَا عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ كَانَ أَبُو قَتَادَةَ فِي نَفَرٍ مُحْرِمِينَ وَأَبُو قَتَادَةَ مُحِلٌّ وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ وَفِيهِ قَالَ ‏"‏ هَلْ أَشَارَ إِلَيْهِ إِنْسَانٌ مِنْكُمْ أَوْ أَمَرَهُ بِشَىْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكُلُوا ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Qatoda ehromda boʻlgan bir guruh (kishilar) ichida edi, Abu Qatoda esa ehromda emas edi. (Rovi) hadisni (toʻliq) keltirdi. Unda (shu jumla bor): U zot: «Sizlardan birorta inson unga ishora qildimi yoki uni bir narsaga buyurdimi?» dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Unda yenglar», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Қатода эҳромда бўлган бир гуруҳ (кишилар) ичида эди, Абу Қатода эса эҳромда эмас эди. (Рови) ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Унда (шу жумла бор): У зот: «Сизлардан бирорта инсон унга ишора қилдими ёки уни бир нарсага буюрдими?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Унда енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ، فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو قَتَادَةَ بْنُ رِبْعِيٍّ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ بِمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى زَادَ أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Muhammad ibn Amr ibn Ato aytdi: Men Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)ni Nabiy ﷺ sahobalaridan oʻn kishining orasida — ular orasida Abu Qatoda ibn Ribiy ham bor edi — (gapirayotganini) eshitdim. Soʻng u Yahyo ibn Saidning hadisiga oʻxshash, uning maʼnosida (rivoyatni) zikr qildi. Abu Osim unda Abdulhamid ibn Jafardan (rivoyat qilib) bu jumlani ziyoda qildi: «Ular: ‹Rost aytding, Nabiy ﷺ xuddi shunday namoz oʻqiganlar›, deyishdi». Abu Iso aytdi: Abu Osim az-Zahhok ibn Maxlad bu hadisda Abdulhamid ibn Jafardan (rivoyat qilib) bu jumlani ziyoda qildi: «Ular: ‹Rost aytding, Nabiy ﷺ xuddi shunday namoz oʻqiganlar›, deyishdi».Муҳаммад ибн Амр ибн Ато айтди: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)ни Набий ﷺ саҳобаларидан ўн кишининг орасида — улар орасида Абу Қатода ибн Рибий ҳам бор эди — (гапираётганини) эшитдим. Сўнг у Яҳё ибн Саиднинг ҳадисига ўхшаш, унинг маъносида (ривоятни) зикр қилди. Абу Осим унда Абдулҳамид ибн Жафардан (ривоят қилиб) бу жумлани зиёда қилди: «Улар: ‹Рост айтдинг, Набий ﷺ худди шундай намоз ўқиганлар›, дейишди». Абу Исо айтди: Абу Осим аз-Заҳҳок ибн Махлад бу ҳадисда Абдулҳамид ибн Жафардан (ривоят қилиб) бу жумлани зиёда қилди: «Улар: ‹Рост айтдинг, Набий ﷺ худди шундай намоз ўқиганлар›, дейишди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا تَسْعَوْنَ وَأْتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏"‏ وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَحْدَهُ ‏"‏ فَاقْضُوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏"‏ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ قَالُوا ‏"‏ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni shunday deyayotganlarini eshitdim: «Namozga iqomat aytilganda, unga yugurib kelmanglar, balki yurib kelinglar, sizlarga vazminlik (sokinlik) lozim. Namozning yetganini oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa toʻldiringlar.» Abu Dovud aytdi: az-Zubaydiy, Ibn Abu Ziʼb, Ibrohim ibn Saʼd, Maʼmar va Shuayb ibn Abu Hamza az-Zuhriydan: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», deb shunday aytdilar. Ibn Uyayna esa yolgʻiz az-Zuhriydan: «Keyin uni oʻqib qoʻyinglar (qazo qilinglar)», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, hamda Jaʼfar ibn Robiʼa al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan: «Toʻldiringlar», dedilar. Ibn Masʼud Nabiy ﷺdan, Abu Qatoda va Anas ham Nabiy ﷺdan — barchalari: «Toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай деяётганларини эшитдим: «Намозга иқомат айтилганда, унга югуриб келманглар, балки юриб келинглар, сизларга вазминлик (сокинлик) лозим. Намознинг етганини ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса тўлдиринглар.» Абу Довуд айтди: аз-Зубайдий, Ибн Абу Зиъб, Иброҳим ибн Саъд, Маъмар ва Шуайб ибн Абу Ҳамза аз-Зуҳрийдан: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деб шундай айтдилар. Ибн Уяйна эса ёлғиз аз-Зуҳрийдан: «Кейин уни ўқиб қўйинглар (қазо қилинглар)», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, ҳамда Жаъфар ибн Робиъа ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан: «Тўлдиринглар», дедилар. Ибн Масъуд Набий ﷺдан, Абу Қатода ва Анас ҳам Набий ﷺдан — барчалари: «Тўлдиринглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا نُوحُ بْنُ حَبِيبٍ الْقُومِسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يُصَلِّي عَلَى رَجُلٍ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَأُتِيَ بِمَيِّتٍ فَسَأَلَ ‏"‏ أَعَلَيْهِ دَيْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ عَلَيْهِ دِينَارَانِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ هُمَا عَلَىَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ مَنْ تَرَكَ دَيْنًا فَعَلَىَّ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ zimmasida qarzi bor kishiga namoz oʻqimas edilar. Bir marta u zotning oldiga bir mayyit keltirildi. U zot: «Uning zimmasida qarz bormi?» deb soʻradilar. Ular: «Ha, uning zimmasida ikki dinor bor», dedilar. U zot: «Sheerigingizga namoz oʻqinglar», dedilar. Abu Qatoda: «Ey Allohning Rasuli, ular men zimmamda», dedi. Shunda u zot unga namoz oʻqidilar. Alloh Oʻz Rasuli ﷺga fath ato etgach, u zot: «Men har bir moʻminga oʻz jonidan koʻra yaqinroqman. Kim qarz qoldirsa, u men zimmamda, kim mol qoldirsa, u vorislariga tegishli», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ зиммасида қарзи бор кишига намоз ўқимас эдилар. Бир марта у зотнинг олдига бир маййит келтирилди. У зот: «Унинг зиммасида қарз борми?» деб сўрадилар. Улар: «Ҳа, унинг зиммасида икки динор бор», дедилар. У зот: «Шеэригингизга намоз ўқинглар», дедилар. Абу Қатода: «Эй Аллоҳнинг Расули, улар мен зиммамда», деди. Шунда у зот унга намоз ўқидилар. Аллоҳ Ўз Расули ﷺга фатҳ ато этгач, у зот: «Мен ҳар бир мўминга ўз жонидан кўра яқинроқман. Ким қарз қолдирса, у мен зиммамда, ким мол қолдирса, у ворисларига тегишли», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرِ بْنِ أَفْلَحَ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفَّلَهُ سَلَبَ قَتِيلٍ قَتَلَهُ يَوْمَ حُنَيْنٍ ‏.‏

Abu Qatada (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga Hunayn kunida oʻzi oʻldirgan bir dushmanning oʻljasini (salab) inʼom qilib berdilar.Абу Қатада (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга Ҳунайн кунида ўзи ўлдирган бир душманнинг ўлжасини (салаб) инъом қилиб бердилар.

عَنْ أَبِي الْجَعْدِ الضُّمَيْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ تَرَكَ ثَلَاثَ جُمَعٍ تَهَاوُنًا بِهَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ والدارمي وَرَوَاهُ مَالك عَن صَفْوَان بن سليم وَرَوَاهُ أَحْمد عَن أبي قَتَادَة

Abu al-Jaʼd az-Zamriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim uch jumʼani beparvolik qilib tark etsa, Alloh uning qalbiga muhr bosadi», dedilar.Абу ал-Жаъд аз-Замрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким уч жумъани бепарволик қилиб тарк этса, Аллоҳ унинг қалбига муҳр босади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، أَنَّ ابْنَ خَبَّابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ، يُحَدِّثُ أَنَّهُ كَانَ غَائِبًا، فَقَدِمَ فَقُدِّمَ إِلَيْهِ لَحْمٌ‏.‏ قَالَ وَهَذَا مِنْ لَحْمِ ضَحَايَانَا‏.‏ فَقَالَ أَخِّرُوهُ لاَ أَذُوقُهُ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قُمْتُ فَخَرَجْتُ حَتَّى آتِيَ أَخِي قَتَادَةَ ـ وَكَانَ أَخَاهُ لأُمِّهِ، وَكَانَ بَدْرِيًّا ـ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ حَدَثَ بَعْدَكَ أَمْرٌ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) soʻzlab berdi)ki, u (Madinadan) gʻ oyib (safarda) edi; (qaytib) keldi va unga goʻsht taqdim qilindi. (Uy ahli:) «Bu — bizning qurbonlik goʻshtimizdan(dir)» dedi. U: «Uni keyinga suringlar (oling); men uni totmayman» dedi. (Abu Saʼid:) Soʻng men turib, (uydan) chiqdim — to ukam Qatodaning oldiga borguncha — u onamdan (boʻ lgan) ukam edi va Badr (ahli)dan edi; men buni unga zikr qildim. U: «Sendan keyin (yangi) bir ish (hukm) yuz berdi (oʻ zgardi)» dedi.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) сўзлаб берди)ки, у (Мадинадан) ғ ойиб (сафарда) эди; (қайтиб) келди ва унга гўшт тақдим қилинди. (Уй аҳли:) «Бу — бизнинг қурбонлик гўштимиздан(дир)» деди. У: «Уни кейинга суринглар (олинг); мен уни тотмайман» деди. (Абу Саъид:) Сўнг мен туриб, (уйдан) чиқдим — то укам Қатоданинг олдига боргунча — у онамдан (бў лган) укам эди ва Бадр (аҳли)дан эди; мен буни унга зикр қилдим. У: «Сендан кейин (янги) бир иш (ҳукм) юз берди (ў згарди)» деди.