Fotima bint Qays

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَذْكُرُ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، طَلَّقَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ، فَانْتَقَلَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، فَأَرْسَلَتْ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَرْوَانَ وَهْوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ اتَّقِ اللَّهَ وَارْدُدْهَا إِلَى بَيْتِهَا‏.‏ قَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَكَمِ غَلَبَنِي‏.‏ وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَوَمَا بَلَغَكِ شَأْنُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَذْكُرَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ إِنْ كَانَ بِكِ شَرٌّ فَحَسْبُكِ مَا بَيْنَ هَذَيْنِ مِنَ الشَّرِّ‏.‏

(al-Qosim ibn Muhammad rivoyat qildi)ki, Yahyo ibn Saʼid ibnul-Os Abdurrahmon ibnul-Hakamning qizini taloq qildi; Abdurrahmon uni (oʻ z uyiga) koʻ chirib ketdi. Shunda Oisha (moʻminlar onasi) — Marvonga (u Madina amiri edi) — ‹Allohdan qoʻ rq va uni oʻ z uyiga qaytar› (deb) (xabar) yubordi. Marvon (Sulaymonning rivoyatida): «Abdurrahmon ibnul-Hakam meni yengdi (gapimni qabul qilmadi)» dedi. al-Qosim ibn Muhammad: «Senga Fotima bint Qaysning ishi yetib bormadimi?» dedi. U (Oisha): «Fotimaning hadisini (dalil qilib) zikr qilmasang, senga zarar yoʻq» dedi. Marvon ibnul-Hakam: «Agar senda (qoʻ rquv uchun) yomonlik (xavf) boʻ lgan boʻ lsa, mana bu ikkovi orasidagi yomonlik (nizo) senga yetarli (sabab)» dedi.(ал-Қосим ибн Муҳаммад ривоят қилди)ки, Яҳё ибн Саъид ибнул-Ос Абдурраҳмон ибнул-Ҳакамнинг қизини талоқ қилди; Абдурраҳмон уни (ў з уйига) кў чириб кетди. Шунда Оиша (мўминлар онаси) — Марвонга (у Мадина амири эди) — ‹Аллоҳдан қў рқ ва уни ў з уйига қайтар› (деб) (хабар) юборди. Марвон (Сулаймоннинг ривоятида): «Абдурраҳмон ибнул-Ҳакам мени енгди (гапимни қабул қилмади)» деди. ал-Қосим ибн Муҳаммад: «Сенга Фотима бинт Қайснинг иши етиб бормадими?» деди. У (Оиша): «Фотиманинг ҳадисини (далил қилиб) зикр қилмасанг, сенга зарар йўқ» деди. Марвон ибнул-Ҳакам: «Агар сенда (қў рқув учун) ёмонлик (хавф) бў лган бў лса, мана бу иккови орасидаги ёмонлик (низо) сенга етарли (сабаб)» деди.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ - أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، أُخْتَ الضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهَا أَهْلُهُ لَيْسَ لَكِ عَلَيْنَا نَفَقَةٌ ‏.‏ فَانْطَلَقَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فِي نَفَرٍ فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ فَقَالُوا إِنَّ أَبَا حَفْصٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَهَلْ لَهَا مِنْ نَفَقَةٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَتْ لَهَا نَفَقَةٌ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ ‏"‏ ‏.‏ وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا ‏"‏ أَنْ لاَ تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَيْهَا ‏"‏ أَنَّ أُمَّ شَرِيكٍ يَأْتِيهَا الْمُهَاجِرُونَ الأَوَّلُونَ فَانْطَلِقِي إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَإِنَّكِ إِذَا وَضَعْتِ خِمَارَكِ لَمْ يَرَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَتْ إِلَيْهِ فَلَمَّا مَضَتْ عِدَّتُهَا أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ.

Fotima bint Qays (roziyallohu anho) — ad-Dahhok ibn Qaysning singlisi — dan rivoyat qilinadi: Abu Hafs ibn al-Mugʻira al-Maxzumiy uni uch (taloq bilan) taloq qildi, soʻng Yamanga joʻnab ketdi. Uning ahli (Fotimaga): «Bizning zimmamizda senga nafaqa yoʻq», dedilar. Xolid ibn Valid bir necha kishi bilan kelib Maymunaning uyida Rasululloh ﷺ ning oldiga keldilar va: «Abu Hafs xotinini uch (taloq bilan) taloq qildi, unga nafaqa bormi?» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Unga nafaqa yoʻq, lekin zimmasida idda (oʻtkazish) bor», dedilar. Va unga: «Oʻzing haqingda mendan oldin (qaror) qabul qilib qoʻyma (turmush qurma)», deb (xabar) yubordilar. Soʻng unga Ummu Sharikning oldiga koʻchib oʻtishni buyurdilar. Keyin unga: «Ummu Sharikning oldiga muhojirlarning avvalgilari (koʻp) kelib turishadi. Sen koʻr Ibn Ummu Maktumning oldiga bor, chunki sen roʻmolingni yechganingda u seni koʻrmaydi», deb (xabar) yubordilar. (Fotima) uning oldiga joʻnadi. Idda(si) oʻtgach, Rasululloh ﷺ uni Usoma ibn Zayd ibn Horisaga nikohlab berdilar.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) — ад-Даҳҳок ибн Қайснинг синглиси — дан ривоят қилинади: Абу Ҳафс ибн ал-Муғира ал-Махзумий уни уч (талоқ билан) талоқ қилди, сўнг Яманга жўнаб кетди. Унинг аҳли (Фотимага): «Бизнинг зиммамизда сенга нафақа йўқ», дедилар. Холид ибн Валид бир неча киши билан келиб Маймунанинг уйида Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келдилар ва: «Абу Ҳафс хотинини уч (талоқ билан) талоқ қилди, унга нафақа борми?» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унга нафақа йўқ, лекин зиммасида идда (ўтказиш) бор», дедилар. Ва унга: «Ўзинг ҳақингда мендан олдин (қарор) қабул қилиб қўйма (турмуш қурма)», деб (хабар) юбордилар. Сўнг унга Умму Шарикнинг олдига кўчиб ўтишни буюрдилар. Кейин унга: «Умму Шарикнинг олдига муҳожирларнинг аввалгилари (кўп) келиб туришади. Сен кўр Ибн Умму Мактумнинг олдига бор, чунки сен рўмолингни ечганингда у сени кўрмайди», деб (хабар) юбордилар. (Фотима) унинг олдига жўнади. Идда(си) ўтгач, Расулуллоҳ ﷺ уни Усома ибн Зайд ибн Ҳорисага никоҳлаб бердилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَحَدَّثَتْنَا أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ قَالَتْ وَوَضَعَ لِي عَشَرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةً شَعِيرًا وَخَمْسَةً بُرًّا ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَيْتَ أُمِّ شَرِيكٍ بَيْتٌ يَغْشَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَلَكِنِ اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَعَسَى أَنْ تُلْقِي ثِيَابَكِ فَلاَ يَرَاكِ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَجَاءَ أَحَدٌ يَخْطُبُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتِي خَطَبَنِي أَبُو جَهْمٍ وَمُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ شَدِيدٌ عَلَى النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَطَبَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَتَزَوَّجَنِي فَبَارَكَ اللَّهُ لِي فِي أُسَامَةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَزَادَ فِيهِ فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بِهَذَا ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, eri uni uch taloq qoʻygan, unga na turar joy, na nafaqa belgilamagan edi. U: «Eri menga amakivachchasining huzuriga oʻnta qafiz qoldirdi: beshtasi arpa, beshtasi bugʻdoy edi», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Toʻgʻri aytibdi›, dedilar. Soʻngra menga Ummu Sharikning uyida idda saqlashimni buyurdilar. Keyin Rasululloh ﷺ menga: ‹Ummu Sharikning uyi muhojirlar borib turadigan uydir. Lekin sen Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqla, u (koʻzi ojiz boʻlgani uchun) sen kiyimingni yechib qoʻysang ham, seni koʻrmaydi. Idanng tugagach, kimdir senga sovchi boʻlib kelsa, menga xabar ber›, dedilar. Idanm tugagach, menga Abu Jahm va Muoviya sovchi boʻlishdi. Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Muoviya — moli yoʻq kishidir, Abu Jahm esa ayollarga qattiqqoʻl kishidir›, dedilar. Soʻng menga Usoma ibn Zayd sovchi boʻldi va u meni nikohiga oldi. Alloh menga Usomada baraka berdi», dedi. Bu sahih hadisdir. Sufyon as-Savriy ham buni Abu Bakr ibn Abul-Jahmdan shu hadisga oʻxshatib rivoyat qilgan va unda: «Nabiy ﷺ menga: ‹Usomaga teg›, dedilar» degan ziyodani keltirgan.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, эри уни уч талоқ қўйган, унга на турар жой, на нафақа белгиламаган эди. У: «Эри менга амакиваччасининг ҳузурига ўнта қафиз қолдирди: бештаси арпа, бештаси буғдой эди», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Тўғри айтибди›, дедилар. Сўнгра менга Умму Шарикнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Умму Шарикнинг уйи муҳожирлар бориб турадиган уйдир. Лекин сен Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақла, у (кўзи ожиз бўлгани учун) сен кийимингни ечиб қўйсанг ҳам, сени кўрмайди. Иданнг тугагач, кимдир сенга совчи бўлиб келса, менга хабар бер›, дедилар. Иданм тугагач, менга Абу Жаҳм ва Муовия совчи бўлишди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Муовия — моли йўқ кишидир, Абу Жаҳм эса аёлларга қаттиққўл кишидир›, дедилар. Сўнг менга Усома ибн Зайд совчи бўлди ва у мени никоҳига олди. Аллоҳ менга Усомада барака берди», деди. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Суфён ас-Саврий ҳам буни Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан шу ҳадисга ўхшатиб ривоят қилган ва унда: «Набий ﷺ менга: ‹Усомага тег›, дедилар» деган зиёдани келтирган.

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ وَهُوَ غُلاَمٌ شَابٌّ فِي إِمَارَةِ مَرْوَانَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَأُمُّهَا بِنْتُ قَيْسٍ الْبَتَّةَ فَأَرْسَلَتْ إِلِيْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ تَأْمُرُهَا بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَى ابْنَةِ سَعِيدٍ فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا وَسَأَلَهَا مَا حَمَلَهَا عَلَى الاِنْتِقَالِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَعْتَدَّ فِي مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا أَمَرَتْهَا بِذَلِكَ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصٍ فَلَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ هِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ - زَعَمَتْ - إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا الَّذِي أَمَرَ لَهَا بِهِ زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عِنْدَنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَكُونَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا فَزَعَمَتْ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا ‏.‏ قَالَتْ فَاطِمَةُ فَأَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاطِمَةُ فَاعْتَدَدْتُ عِنْدَهُ وَكَانَ رَجُلاً قَدْ ذَهَبَ بَصَرُهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا مَرْوَانُ وَقَالَ لَمْ أَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَحَدٍ قَبْلَكِ وَسَآخُذُ بِالْقَضِيَّةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafsning nikohida edi. Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolibni Yamanga voliy qilib tayinlaganlarida, u (Abu Amr) u zot bilan chiqib ketdi va unga qolgan uchinchi taloqni yubordi. Hamda Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Robiaga uning nafaqasini berishni buyurdi. Fotima Horis va Ayyoshga odam yuborib, eri ular uchun nima buyurganini soʻradi. Ular: «Allohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, uning bizning zimmamizda nafaqasi yoʻq, hamda izinsiz uyimizda turishga ham haqi yoʻq», dedilar. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi, u zot ularni tasdiqladilar. Fotima: «Ey Allohning Rasuli, unda men qayerga koʻchay?» dedi. U zot: «Alloh azza va jalla Oʻz Kitobida nomini zikr etgan, koʻzi ojiz Ibn Ummi Maktumning huzuriga koʻch», dedilar. Fotima: «Men uning huzurida iddamni oʻtkazdim. U koʻzi koʻr kishi boʻlgani uchun kiyimlarimni uning oldida yechardim — nihoyat Rasululloh ﷺ meni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафснинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толибни Яманга волий қилиб тайинлаганларида, у (Абу Амр) у зот билан чиқиб кетди ва унга қолган учинчи талоқни юборди. Ҳамда Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Робиага унинг нафақасини беришни буюрди. Фотима Ҳорис ва Айёшга одам юбориб, эри улар учун нима буюрганини сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда нафақаси йўқ, ҳамда изинсиз уйимизда туришга ҳам ҳақи йўқ», дедилар. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди, у зот уларни тасдиқладилар. Фотима: «Эй Аллоҳнинг Расули, унда мен қаерга кўчай?» деди. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла Ўз Китобида номини зикр этган, кўзи ожиз Ибн Умми Мактумнинг ҳузурига кўч», дедилар. Фотима: «Мен унинг ҳузурида иддамни ўтказдим. У кўзи кўр киши бўлгани учун кийимларимни унинг олдида ечардим — ниҳоят Расулуллоҳ ﷺ мени Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قُلْتُ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَدِّثِينِي عَنْ طَلاَقِكِ، ‏.‏ قَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا وَهُوَ خَارِجٌ إِلَى الْيَمَنِ فَأَجَازَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. Omir ash-Shaʼbiy: «Men Fotima bint Qaysga: ‹Menga taloging haqida gapirib ber›, dedim. U: ‹Erim Yamanga chiqib ketayotib meni uch marta taloq qildi. Rasululloh ﷺ buni joiz deb bildilar›, dedi», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. Омир аш-Шаъбий: «Мен Фотима бинт Қайсга: ‹Менга талогинг ҳақида гапириб бер›, дедим. У: ‹Эрим Яманга чиқиб кетаётиб мени уч марта талоқ қилди. Расулуллоҳ ﷺ буни жоиз деб билдилар›, деди», деди.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا سَيَّارٌ، وَحُصَيْنٌ، وَمُغِيرَةُ، وَأَشْعَثُ، وَمُجَالِدٌ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ وَدَاوُدُ كُلُّهُمْ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ ‏.‏ فَقَالَتْ فَخَاصَمْتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ - قَالَتْ - فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Eri uni batta (qatʼiy) taloq qildi», dedi. (Fotima yana): «Men turar joy va nafaqa (masalasi)da u bilan Rasululloh ﷺ ning oldida daʼvolashdim», dedi. (Fotima yana): «U zot menga na turar joy, na nafaqa belgilab berdilar va menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda oʻtkazishni buyurdilar», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эри уни батта (қатъий) талоқ қилди», деди. (Фотима яна): «Мен турар жой ва нафақа (масаласи)да у билан Расулуллоҳ ﷺ нинг олдида даъволашдим», деди. (Фотима яна): «У зот менга на турар жой, на нафақа белгилаб бердилар ва менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда ўтказишни буюрдилар», деди.

أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ شَرَاحِيلَ الشَّعْبِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، - وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الأُوَلِ - قَالَتْ خَطَبَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم وَخَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَوْلاَهُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَقَدْ كُنْتُ حُدِّثْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّنِي فَلْيُحِبَّ أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ أَمْرِي بِيَدِكَ فَأَنْكِحْنِي مَنْ شِئْتَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقِي إِلَى أُمِّ شَرِيكٍ ‏"‏ ‏.‏ وَأُمُّ شَرِيكٍ امْرَأَةٌ غَنِيَّةٌ مِنَ الأَنْصَارِ عَظِيمَةُ النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ يَنْزِلُ عَلَيْهَا الضِّيفَانُ فَقُلْتُ سَأَفْعَلُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَفْعَلِي فَإِنَّ أُمَّ شَرِيكٍ كَثِيرَةُ الضِّيفَانِ فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ يَسْقُطَ عَنْكِ خِمَارُكِ أَوْ يَنْكَشِفَ الثَّوْبُ عَنْ سَاقَيْكِ فَيَرَى الْقَوْمُ مِنْكِ بَعْضَ مَا تَكْرَهِينَ وَلَكِنِ انْتَقِلِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فِهْرٍ فَانْتَقَلْتُ إِلَيْهِ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — u dastlabki muhojira ayollardan edi — u dedi: «Menga Abdurahmon ibn Avf Muhammad ﷺ sahobalaridan bir necha kishi bilan birga sovchi qoʻydi. Rasululloh ﷺ ham mavlolari Usoma ibn Zayd uchun menga sovchi qoʻydilar. Men Rasululloh ﷺ: ‹Kim meni sevsa, Usomani ham sevsin›, deganlarini eshitgan edim. Rasululloh ﷺ men bilan gaplashganlarida: ‹Mening ishim Sizning qoʻlingizda, meni istagan kishingizga nikohlab bering›, dedim. U zot: ‹Ummu Sharik huzuriga bor›, dedilar. Ummu Sharik ansorlardan boʻlgan boy bir ayol boʻlib, Alloh azza va jalla yoʻlida koʻp nafaqa qilar, mehmonlar unikiga tushar edi. Men: ‹Shunday qilaman›, dedim. U zot: ‹Bunday qilma, chunki Ummu Sharikning mehmonlari koʻp. Men ustingdan roʻmoling tushib qolib yoki libosing ochilib boldirlaring koʻrinib, odamlar sen yoqtirmaydigan narsani koʻrishini yoqtirmayman. Balki amakining oʻgʻli Abdulloh ibn Amr ibn Ummu Maktum huzuriga koʻch›, dedilar — u Banu Fihrdan boʻlgan bir kishi edi. Shunda men uning huzuriga koʻchdim.»Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — у дастлабки муҳожира аёллардан эди — у деди: «Менга Абдураҳмон ибн Авф Муҳаммад ﷺ саҳобаларидан бир неча киши билан бирга совчи қўйди. Расулуллоҳ ﷺ ҳам мавлолари Усома ибн Зайд учун менга совчи қўйдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким мени севса, Усомани ҳам севсин›, деганларини эшитган эдим. Расулуллоҳ ﷺ мен билан гаплашганларида: ‹Менинг ишим Сизнинг қўлингизда, мени истаган кишингизга никоҳлаб беринг›, дедим. У зот: ‹Умму Шарик ҳузурига бор›, дедилар. Умму Шарик ансорлардан бўлган бой бир аёл бўлиб, Аллоҳ азза ва жалла йўлида кўп нафақа қилар, меҳмонлар уникига тушар эди. Мен: ‹Шундай қиламан›, дедим. У зот: ‹Бундай қилма, чунки Умму Шарикнинг меҳмонлари кўп. Мен устингдан рўмолинг тушиб қолиб ёки либосинг очилиб болдирларинг кўриниб, одамлар сен ёқтирмайдиган нарсани кўришини ёқтирмайман. Балки амакининг ўғли Абдуллоҳ ибн Амр ибн Умму Мактум ҳузурига кўч›, дедилар — у Бану Фиҳрдан бўлган бир киши эди. Шунда мен унинг ҳузурига кўчдим.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مَرْوَانَ فَقُلْتُ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِكَ طُلِّقَتْ فَمَرَرْتُ عَلَيْهَا وَهِيَ تَنْتَقِلُ فَقَالَتْ أَمَرَتْنَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ وَأَخْبَرَتْنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ هِيَ أَمَرَتْهُمْ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَقُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ عَابَتْ ذَلِكَ عَائِشَةُ وَقَالَتْ إِنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ فِي مَسْكَنٍ وَحْشٍ فَخِيفَ عَلَيْهَا فَلِذَلِكَ أَرْخَصَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Marvon huzuriga kirib unga: ‹Oilangdan bir ayol taloq qilingan ekan, men uning yonidan oʻtdim, u koʻchib ketayotgan edi. U: Fotima binti Qays bizga shunday buyurdi va bizga Allohning Rasuli ﷺ unga koʻchib ketishni buyurganlarini xabar berdi, dedi›, dedim. Marvon: ‹Ular shunday qilishni Fotimaning oʻzi buyurgan›, dedi. Urva aytadi: Men: ‹Alloh nomiga qasamki, Oisha (roziyallohu anho) buni maʼqul koʻrmagan va: Fotima kimsasiz, huvillagan bir uyda edi, uning xavfsizligidan qoʻrqildi, shuning uchun Allohning Rasuli ﷺ unga ruxsat berdilar, degan›, dedim».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Марвон ҳузурига кириб унга: ‹Оилангдан бир аёл талоқ қилинган экан, мен унинг ёнидан ўтдим, у кўчиб кетаётган эди. У: Фотима бинти Қайс бизга шундай буюрди ва бизга Аллоҳнинг Расули ﷺ унга кўчиб кетишни буюрганларини хабар берди, деди›, дедим. Марвон: ‹Улар шундай қилишни Фотиманинг ўзи буюрган›, деди. Урва айтади: Мен: ‹Аллоҳ номига қасамки, Оиша (розияллоҳу анҳо) буни маъқул кўрмаган ва: Фотима кимсасиз, ҳувиллаган бир уйда эди, унинг хавфсизлигидан қўрқилди, шунинг учун Аллоҳнинг Расули ﷺ унга рухсат бердилар, деган›, дедим».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ الْهُجَيْمِيُّ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، أَبُو الْحَكَمِ حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَأَتْحَفَتْنَا بِرُطَبِ ابْنِ طَابٍ وَسَقَتْنَا سَوِيقَ سُلْتٍ فَسَأَلْتُهَا عَنِ الْمُطَلَّقَةِ، ثَلاَثًا أَيْنَ تَعْتَدُّ قَالَتْ طَلَّقَنِي بَعْلِي ثَلاَثًا فَأَذِنَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَعْتَدَّ فِي أَهْلِي ‏.

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Eshim meni uch (taloq bilan) taloq qildi, Nabiy ﷺ menga oʻz ahlim (oilam) ichida idda oʻtkazishimga izn berdilar», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эшим мени уч (талоқ билан) талоқ қилди, Набий ﷺ менга ўз аҳлим (оилам) ичида идда ўтказишимга изн бердилар», деди.

أَخْبَرَنِي حَاجِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَيَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، أَنَّهُمَا سَأَلاَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ عَنْ أَمْرِهَا، فَقَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا فَكَانَ يَرْزُقُنِي طَعَامًا فِيهِ شَىْءٌ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَتْ لِي النَّفَقَةُ وَالسُّكْنَى لأَطْلُبَنَّهَا وَلاَ أَقْبَلُ هَذَا ‏.‏ فَقَالَ الْوَكِيلُ لَيْسَ لَكِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ فَاعْتَدِّي عِنْدَ فُلاَنَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ يَأْتِيهَا أَصْحَابُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ أَعْمَى فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ آذَنْتُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَنْ خَطَبَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ مُعَاوِيَةُ وَرَجُلٌ آخَرُ مِنْ قُرَيْشٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَإِنَّهُ غُلاَمٌ مِنْ غِلْمَانِ قُرَيْشٍ لاَ شَىْءَ لَهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَإِنَّهُ صَاحِبُ شَرٍّ لاَ خَيْرَ فِيهِ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَكَرِهْتُهُ ‏.‏ فَقَالَ لَهَا ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَنَكَحَتْهُ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U shunday dedi: «Erim meni uch marta taloq qildi va menga sifati past taom berib turar edi. Men: ‹Allohga qasamki, agar menga nafaqa va turar joy tegishli boʻlsa, albatta uni talab qilaman va buni qabul qilmayman›, dedim. Vakil esa: ‹Senga turar joy ham, nafaqa ham yoʻq›, dedi. Shunda men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va bularni u zotga aytdim. U zot: ‹Senga turar joy ham, nafaqa ham yoʻq. Falonchining oldida iddangni oʻtkaz›, dedilar». U ayol dedi: «Uning oldiga u zotning sahobalari kelib turar edi. Soʻng u zot: ‹Ibn Ummu Maktumning oldida iddangni oʻtkaz, chunki u koʻr odamdir. Iddang tugagach, menga xabar ber›, dedilar». U ayol dedi: «Iddam tugagach, u zotga xabar berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Senga kim sovchi qoʻydi?› dedilar. Men: ‹Muoviya va Qurayshdan boshqa bir kishi›, dedim. Nabiy ﷺ: ‹Muoviyaga kelsak, u Quraysh yigitlaridan biri boʻlib, moli yoʻqdir. Boshqasi esa yomonlik egasi boʻlib, unda yaxshilik yoʻqdir. Lekin sen Usoma ibn Zaydga tegib ol›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. U zot menga buni uch marta aytdilar, shunda men unga tegdim».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У шундай деди: «Эрим мени уч марта талоқ қилди ва менга сифати паст таом бериб турар эди. Мен: ‹Аллоҳга қасамки, агар менга нафақа ва турар жой тегишли бўлса, албатта уни талаб қиламан ва буни қабул қилмайман›, дедим. Вакил эса: ‹Сенга турар жой ҳам, нафақа ҳам йўқ›, деди. Шунда мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва буларни у зотга айтдим. У зот: ‹Сенга турар жой ҳам, нафақа ҳам йўқ. Фалончининг олдида иддангни ўтказ›, дедилар». У аёл деди: «Унинг олдига у зотнинг саҳобалари келиб турар эди. Сўнг у зот: ‹Ибн Умму Мактумнинг олдида иддангни ўтказ, чунки у кўр одамдир. Идданг тугагач, менга хабар бер›, дедилар». У аёл деди: «Иддам тугагач, у зотга хабар бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сенга ким совчи қўйди?› дедилар. Мен: ‹Муовия ва Қурайшдан бошқа бир киши›, дедим. Набий ﷺ: ‹Муовияга келсак, у Қурайш йигитларидан бири бўлиб, моли йўқдир. Бошқаси эса ёмонлик эгаси бўлиб, унда яхшилик йўқдир. Лекин сен Усома ибн Зайдга тегиб ол›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. У зот менга буни уч марта айтдилар, шунда мен унга тегдим».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُقْتَحَمَ عَلَىَّ ‏.‏ فَأَمَرَهَا أَنْ تَتَحَوَّلَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Fotima binti Qays: ‹Ey Allohning Rasuli, men huzurimga zoʻrlik bilan kimdir bostirib kirishidan qoʻrqaman›, dedi. Shunda u zot ﷺ unga koʻchib ketishni buyurdilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Фотима бинти Қайс: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳузуримга зўрлик билан кимдир бостириб киришидан қўрқаман›, деди. Шунда у зот ﷺ унга кўчиб кетишни буюрдилар».

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَبَلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ الأَعْظَمِ وَمَعَنَا الشَّعْبِيُّ فَحَدَّثَ الشَّعْبِيُّ بِحَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ثُمَّ أَخَذَ الأَسْوَدُ كَفًّا مِنْ حَصًى فَحَصَبَهُ بِهِ ‏.‏ فَقَالَ وَيْلَكَ تُحَدِّثُ بِمِثْلِ هَذَا قَالَ عُمَرُ لاَ نَتْرُكُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي لَعَلَّهَا حَفِظَتْ أَوْ نَسِيَتْ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ‏}‏ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Aswad ibn Yazid bilan masjidi aʼzamda oʻtirgan edim, biz bilan birga Shaʼbiy ham bor edi. Shaʼbiy Fotima bint Qaysning hadisini — Rasululloh ﷺ unga turar joy ham, nafaqa ham belgilamaganliklarini soʻzlab berdi. Shunda Aswad bir hovuch shagʻal olib, unga otdi va: ‹Sening holingga voy! Shu kabi (gap)ni soʻzlaysanmi? Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Nabiyimiz ﷺ ning sunnatini bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz — bilmaymiz, balki u (ayol shu masalani) yodda saqlagandir yoki unutgandir. Unga turar joy ham, nafaqa ham bor. Alloh azza va jalla: {Ularni uylaridan chiqarmangiz, oʻzlari ham ochiq fahsh ish qilmagunlaricha chiqmasinlar} (Taloq surasi 1) dedi›, — degan edi›, dedi».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Асwад ибн Язид билан масжиди аъзамда ўтирган эдим, биз билан бирга Шаъбий ҳам бор эди. Шаъбий Фотима бинт Қайснинг ҳадисини — Расулуллоҳ ﷺ унга турар жой ҳам, нафақа ҳам белгиламаганликларини сўзлаб берди. Шунда Асwад бир ҳовуч шағал олиб, унга отди ва: ‹Сенинг ҳолингга вой! Шу каби (гап)ни сўзлайсанми? Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Набийимиз ﷺ нинг суннатини бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз — билмаймиз, балки у (аёл шу масалани) ёдда сақлагандир ёки унутгандир. Унга турар жой ҳам, нафақа ҳам бор. Аллоҳ азза ва жалла: {Уларни уйларидан чиқармангиз, ўзлари ҳам очиқ фаҳш иш қилмагунларича чиқмасинлар} (Талоқ сураси 1) деди›, — деган эди›, деди».

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي الْجَهْمِ - قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ أَرْسَلَ إِلَىَّ زَوْجِي بِطَلاَقِي فَشَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَمْ طَلَّقَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ وَاعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ عَمِّكِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ ضَرِيرُ الْبَصَرِ تُلْقِينَ ثِيَابَكِ عِنْدَهُ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U shunday dedi: Erim menga taloqimni yuborib qoʻydi. Men kiyimlarimni oʻzimga mahkam oʻrab, soʻng Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «U seni necha marta taloq qildi?» deb soʻradilar. «Uch marta», dedim. U zot: «Senga nafaqa yoʻq. Iddangni amakivachchang Ibn Ummi Maktum uyida oʻtkaz, chunki u koʻzi ojiz kishi, uning oldida kiyimingni yechishing mumkin. Iddang tugaganda menga xabar bergin», dedilar.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У шундай деди: Эрим менга талоқимни юбориб қўйди. Мен кийимларимни ўзимга маҳкам ўраб, сўнг Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «У сени неча марта талоқ қилди?» деб сўрадилар. «Уч марта», дедим. У зот: «Сенга нафақа йўқ. Иддангни амакиваччанг Ибн Умми Мактум уйида ўтказ, чунки у кўзи ожиз киши, унинг олдида кийимингни ечишинг мумкин. Идданг тугаганда менга хабар бергин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بْنِ صُخَيْرٍ الْعَدَوِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ إِنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Erim uni uch taloq bilan taloq qilgan, Allohning Rasuli ﷺ esa unga na turar joy, na nafaqa belgilamagan edilar».Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эрим уни уч талоқ билан талоқ қилган, Аллоҳнинг Расули ﷺ эса унга на турар жой, на нафақа белгиламаган эдилар».

وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْنَاهَا فَقَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَخَرَجَ فِي غَزْوَةِ نَجْرَانَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِ ابْنِ مَهْدِيٍّ وَزَادَ قَالَتْ فَتَزَوَّجْتُهُ فَشَرَّفَنِي اللَّهُ بِابْنِ زَيْدٍ وَكَرَّمَنِي اللَّهُ بِابْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻiraning (xotini) edim. U Najron gʻazotiga (jangiga) chiqib ketdi». Va u hadisni Ibn Mahdiyning hadisiga oʻxshash soʻzlab berdi hamda (shuni) qoʻshdi: U (Fotima) dedi: «Bas, men unga turmushga chiqdim va Alloh meni Ibn Zayd (bilan) sharaflantirdi, Alloh meni Ibn Zayd (bilan) ulugʻladi».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғиранинг (хотини) эдим. У Нажрон ғазотига (жангига) чиқиб кетди». Ва у ҳадисни Ибн Маҳдийнинг ҳадисига ўхшаш сўзлаб берди ҳамда (шуни) қўшди: У (Фотима) деди: «Бас, мен унга турмушга чиқдим ва Аллоҳ мени Ибн Зайд (билан) шарафлантирди, Аллоҳ мени Ибн Зайд (билан) улуғлади».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَاصِمٍ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، أَخْبَرَتْهُ وَكَانَتْ، عِنْدَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَخَرَجَ إِلَى بَعْضِ الْمَغَازِي وَأَمَرَ وَكِيلَهُ أَنْ يُعْطِيَهَا بَعْضَ النَّفَقَةِ فَتَقَالَّتْهَا فَانْطَلَقَتْ إِلَى بَعْضِ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ عِنْدَهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَهَا فُلاَنٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِبَعْضِ النَّفَقَةِ فَرَدَّتْهَا وَزَعَمَ أَنَّهُ شَىْءٌ تَطَوَّلَ بِهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَانْتَقِلِي إِلَى أُمِّ كُلْثُومٍ فَاعْتَدِّي عِنْدَهَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ امْرَأَةٌ يَكْثُرُ عُوَّادُهَا فَانْتَقِلِي إِلَى عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ أَعْمَى ‏"‏ ‏.‏ فَانْتَقَلَتْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَاعْتَدَّتْ عِنْدَهُ حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا ثُمَّ خَطَبَهَا أَبُو الْجَهْمِ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْتَأْمِرُهُ فِيهِمَا فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا أَبُو الْجَهْمِ فَرَجُلٌ أَخَافُ عَلَيْكِ قَسْقَاسَتَهُ لِلْعَصَا وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ أَمْلَقُ مِنَ الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ فَتَزَوَّجَتْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Banu Maxzum qabilasidan boʻlgan bir kishining nikohida edi. Oʻsha kishi uni uch taloq qildi va gʻazotlardan biriga chiqib ketdi hamda vakiliga unga ozgina nafaqa berishni buyurdi. U (Fotima) buni oz deb topib, Nabiy ﷺ ayollaridan birining huzuriga bordi. Shu payt Rasululloh ﷺ kirib keldilar, u esa oʻsha ayolning oldida edi. Ayol: «Ey Rasululloh, mana bu Fotima binti Qaysni falonchi taloq qildi va unga ozgina nafaqa yubordi, u esa buni qaytardi. U kishi buni oʻz marhamatidan bergan narsa deb daʼvo qilmoqda», dedi. U zot: «Toʻgʻri aytibdi», dedilar. Nabiy ﷺ: «Ummu Kulsumnikiga koʻch va iddangni oʻsha yerda oʻtka», dedilar. Soʻng: «Ummu Kulsum oldiga koʻp mehmon keladigan ayol, sen Abdulloh ibn Ummu Maktumnikiga koʻch, chunki u koʻr kishi», dedilar. Shunda u Abdullohnikiga koʻchib, uning uyida iddasi tugaguncha oʻtirdi. Soʻng uni Abul Jahm va Muoviya ibn Abu Sufyon sovchi qilishdi. U Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, ular haqida maslahat soʻradi. U zot: «Abul Jahmga kelsak, u sen uchun tayogʻini boshingdan koʻtarmaydigan (uradigan) kishi, undan qoʻrqaman. Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq qashshoq kishi», dedilar. Shundan soʻng u Usoma ibn Zaydga turmushga chiqdi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Бану Махзум қабиласидан бўлган бир кишининг никоҳида эди. Ўша киши уни уч талоқ қилди ва ғазотлардан бирига чиқиб кетди ҳамда вакилига унга озгина нафақа беришни буюрди. У (Фотима) буни оз деб топиб, Набий ﷺ аёлларидан бирининг ҳузурига борди. Шу пайт Расулуллоҳ ﷺ кириб келдилар, у эса ўша аёлнинг олдида эди. Аёл: «Эй Расулуллоҳ, мана бу Фотима бинти Қайсни фалончи талоқ қилди ва унга озгина нафақа юборди, у эса буни қайтарди. У киши буни ўз марҳаматидан берган нарса деб даъво қилмоқда», деди. У зот: «Тўғри айтибди», дедилар. Набий ﷺ: «Умму Кулсумникига кўч ва иддангни ўша ерда ўтка», дедилар. Сўнг: «Умму Кулсум олдига кўп меҳмон келадиган аёл, сен Абдуллоҳ ибн Умму Мактумникига кўч, чунки у кўр киши», дедилар. Шунда у Абдуллоҳникига кўчиб, унинг уйида иддаси тугагунча ўтирди. Сўнг уни Абул Жаҳм ва Муовия ибн Абу Суфён совчи қилишди. У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, улар ҳақида маслаҳат сўради. У зот: «Абул Жаҳмга келсак, у сен учун таёғини бошингдан кўтармайдиган (урадиган) киши, ундан қўрқаман. Муовияга келсак, у моли йўқ қашшоқ киши», дедилар. Шундан сўнг у Усома ибн Зайдга турмушга чиқди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ثَلاَثًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Erim meni Allohning Rasuli ﷺ zamonlarida uch taloq bilan taloq qildi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen uchun na turar joy, na nafaqa bor›, dedilar».Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эрим мени Аллоҳнинг Расули ﷺ замонларида уч талоқ билан талоқ қилди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен учун на турар жой, на нафақа бор›, дедилар».

وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ زَمَنَ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَحَدَّثَتْنَا أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا طَلاَقًا بَاتًّا ‏.‏ بِنَحْوِ حَدِيثِ سُفْيَانَ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U eri uni qaytarib boʻlmas (qatʼiy) taloq bilan taloq qilganini soʻzlab berdi — Sufyonning hadisiga oʻxshash.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У эри уни қайтариб бўлмас (қатъий) талоқ билан талоқ қилганини сўзлаб берди — Суфённинг ҳадисига ўхшаш.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَفْتَتْهُ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَ فَاطِمَةَ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ أَنْكَرَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻiyraning nikohida edi. U (eri) uni oxirgi uchinchi taloq bilan taloq qildi. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, uyidan chiqishi haqida fatvo soʻradi. U zot unga koʻr Ibn Ummu Maktumnikiga koʻchishni buyurdilar. Marvon esa taloq qilingan ayolning uyidan chiqishi haqida Fotimani tasdiqlashdan bosh tortdi. Urva: «Oisha (roziyallohu anho) buni Fotimaga nisbatan inkor qildi», dedi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғийранинг никоҳида эди. У (эри) уни охирги учинчи талоқ билан талоқ қилди. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, уйидан чиқиши ҳақида фатво сўради. У зот унга кўр Ибн Умму Мактумникига кўчишни буюрдилар. Марвон эса талоқ қилинган аёлнинг уйидан чиқиши ҳақида Фотимани тасдиқлашдан бош тортди. Урва: «Оиша (розияллоҳу анҳо) буни Фотимага нисбатан инкор қилди», деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، تَزَوَّجَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ فَطَلَّقَهَا فَأَخْرَجَهَا مِنْ عِنْدِهِ فَعَابَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ عُرْوَةُ فَقَالُوا إِنَّ فَاطِمَةَ قَدْ خَرَجَتْ ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَأَتَيْتُ عَائِشَةَ فَأَخْبَرْتُهَا بِذَلِكَ فَقَالَتْ مَا لِفَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ خَيْرٌ فِي أَنْ تَذْكُرَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Yahyo ibn Said ibn al-Os Abdurrahmon ibn al-Hakamning qiziga uylandi, soʻng uni taloq qildi va uni oʻzining oldidan (uyidan) chiqarib yubordi. Urva ularning bu (ishi)ni aybladi. Shunda ular: ‹Fotima ham (eri uyidan) chiqib ketgan-ku›, dedilar. Urva dedi: ‹Men Oishaning oldiga keldim va unga bu haqda xabar berdim. Shunda u: ‹Fotima bint Qays uchun bu hadisni eslashda xayr yoʻq›, dedi›».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Яҳё ибн Саид ибн ал-Ос Абдурраҳмон ибн ал-Ҳакамнинг қизига уйланди, сўнг уни талоқ қилди ва уни ўзининг олдидан (уйидан) чиқариб юборди. Урва уларнинг бу (иши)ни айблади. Шунда улар: ‹Фотима ҳам (эри уйидан) чиқиб кетган-ку›, дедилар. Урва деди: ‹Мен Оишанинг олдига келдим ва унга бу ҳақда хабар бердим. Шунда у: ‹Фотима бинт Қайс учун бу ҳадисни эслашда хайр йўқ›, деди›».

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ مَاهَانَ، - بَصْرِيٌّ - عَنْ هُشَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، وَحُصَيْنٌ، وَمُغِيرَةُ، وَدَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، وَذَكَرَ، آخَرِينَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ قَالَتْ فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Shaʼbiy uning huzuriga kirib, Rasululloh ﷺ uning haqida chiqargan hukmni soʻradi. U: «Erim meni boin taloq qildi va men u bilan turar joy hamda nafaqa haqida Rasululloh ﷺ huzurida daʼvolashdim. U zot menga na turar joy, na nafaqa belgilamadilar va menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda oʻtirishni buyurdilar», dedi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Шаъбий унинг ҳузурига кириб, Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳақида чиқарган ҳукмни сўради. У: «Эрим мени боин талоқ қилди ва мен у билан турар жой ҳамда нафақа ҳақида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида даъволашдим. У зот менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар ва менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда ўтиришни буюрдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، وَحَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، كِلاَهُمَا عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدِ الْوَارِثِ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَدِّي، عَنِ الْحُسَيْنِ، بْنِ ذَكْوَانَ حَدَّثَنَا ابْنُ بُرَيْدَةَ، حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ شَرَاحِيلَ الشَّعْبِيُّ، شَعْبُ هَمْدَانَ أَنَّهُ سَأَلَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ أُخْتَ الضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الأُوَلِ فَقَالَ حَدِّثِينِي حَدِيثًا سَمِعْتِيهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ تُسْنِدِيهِ إِلَى أَحَدٍ غَيْرِهِ فَقَالَتْ لَئِنْ شِئْتَ لأَفْعَلَنَّ فَقَالَ لَهَا أَجَلْ حَدِّثِينِي ‏.‏ فَقَالَتْ نَكَحْتُ ابْنَ الْمُغِيرَةِ وَهُوَ مِنْ خِيَارِ شَبَابِ قُرَيْشٍ يَوْمَئِذٍ فَأُصِيبَ فِي أَوَّلِ الْجِهَادِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا تَأَيَّمْتُ خَطَبَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَوْلاَهُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَكُنْتُ قَدْ حُدِّثْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّنِي فَلْيُحِبَّ أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ أَمْرِي بِيَدِكَ فَأَنْكِحْنِي مَنْ شِئْتَ فَقَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي إِلَى أُمِّ شَرِيكٍ ‏"‏ ‏.‏ وَأُمُّ شَرِيكٍ امْرَأَةٌ غَنِيَّةٌ مِنَ الأَنْصَارِ عَظِيمَةُ النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَنْزِلُ عَلَيْهَا الضِّيفَانُ فَقُلْتُ سَأَفْعَلُ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَفْعَلِي إِنَّ أُمَّ شَرِيكٍ امْرَأَةٌ كَثِيرَةُ الضِّيفَانِ فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ يَسْقُطَ عَنْكِ خِمَارُكِ أَوْ يَنْكَشِفَ الثَّوْبُ عَنْ سَاقَيْكِ فَيَرَى الْقَوْمُ مِنْكِ بَعْضَ مَا تَكْرَهِينَ وَلَكِنِ انْتَقِلِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ - وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فِهْرٍ فِهْرِ قُرَيْشٍ وَهُوَ مِنَ الْبَطْنِ الَّذِي هِيَ مِنْهُ - فَانْتَقَلْتُ إِلَيْهِ فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتِي سَمِعْتُ نِدَاءَ الْمُنَادِي مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنَادِي الصَّلاَةَ جَامِعَةً ‏.‏ فَخَرَجْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكُنْتُ فِي صَفِّ النِّسَاءِ الَّتِي تَلِي ظُهُورَ الْقَوْمِ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَتَهُ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَضْحَكُ فَقَالَ ‏"‏ لِيَلْزَمْ كُلُّ إِنْسَانٍ مُصَلاَّهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ لِمَ جَمَعْتُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُكُمْ لِرَغْبَةٍ وَلاَ لِرَهْبَةٍ وَلَكِنْ جَمَعْتُكُمْ لأَنَّ تَمِيمًا الدَّارِيَّ كَانَ رَجُلاً نَصْرَانِيًّا فَجَاءَ فَبَايَعَ وَأَسْلَمَ وَحَدَّثَنِي حَدِيثًا وَافَقَ الَّذِي كُنْتُ أُحَدِّثُكُمْ عَنْ مَسِيحِ الدَّجَّالِ حَدَّثَنِي أَنَّهُ رَكِبَ فِي سَفِينَةٍ بَحْرِيَّةٍ مَعَ ثَلاَثِينَ رَجُلاً مِنْ لَخْمٍ وَجُذَامَ فَلَعِبَ بِهِمُ الْمَوْجُ شَهْرًا فِي الْبَحْرِ ثُمَّ أَرْفَئُوا إِلَى جَزِيرَةٍ فِي الْبَحْرِ حَتَّى مَغْرِبِ الشَّمْسِ فَجَلَسُوا فِي أَقْرُبِ السَّفِينَةِ فَدَخَلُوا الْجَزِيرَةَ فَلَقِيَتْهُمْ دَابَّةٌ أَهْلَبُ كَثِيرُ الشَّعَرِ لاَ يَدْرُونَ مَا قُبُلُهُ مِنْ دُبُرِهِ مِنْ كَثْرَةِ الشَّعَرِ فَقَالُوا وَيْلَكِ مَا أَنْتِ فَقَالَتْ أَنَا الْجَسَّاسَةُ ‏.‏ قَالُوا وَمَا الْجَسَّاسَةُ قَالَتْ أَيُّهَا الْقَوْمُ انْطَلِقُوا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فِي الدَّيْرِ فَإِنَّهُ إِلَى خَبَرِكُمْ بِالأَشْوَاقِ ‏.‏ قَالَ لَمَّا سَمَّتْ لَنَا رَجُلاً فَرِقْنَا مِنْهَا أَنْ تَكُونَ شَيْطَانَةً - قَالَ - فَانْطَلَقْنَا سِرَاعًا حَتَّى دَخَلْنَا الدَّيْرَ فَإِذَا فِيهِ أَعْظَمُ إِنْسَانٍ رَأَيْنَاهُ قَطُّ خَلْقًا وَأَشَدُّهُ وِثَاقًا مَجْمُوعَةٌ يَدَاهُ إِلَى عُنُقِهِ مَا بَيْنَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى كَعْبَيْهِ بِالْحَدِيدِ قُلْنَا وَيْلَكَ مَا أَنْتَ قَالَ قَدْ قَدَرْتُمْ عَلَى خَبَرِي فَأَخْبِرُونِي مَا أَنْتُمْ قَالُوا نَحْنُ أُنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ رَكِبْنَا فِي سَفِينَةٍ بَحْرِيَّةٍ فَصَادَفْنَا الْبَحْرَ حِينَ اغْتَلَمَ فَلَعِبَ بِنَا الْمَوْجُ شَهْرًا ثُمَّ أَرْفَأْنَا إِلَى جَزِيرَتِكَ هَذِهِ فَجَلَسْنَا فِي أَقْرُبِهَا فَدَخَلْنَا الْجَزِيرَةَ فَلَقِيَتْنَا دَابَّةٌ أَهْلَبُ كَثِيرُ الشَّعَرِ لاَ يُدْرَى مَا قُبُلُهُ مِنْ دُبُرِهِ مِنْ كَثْرَةِ الشَّعَرِ فَقُلْنَا وَيْلَكِ مَا أَنْتِ فَقَالَتْ أَنَا الْجَسَّاسَةُ ‏.‏ قُلْنَا وَمَا الْجَسَّاسَةُ قَالَتِ اعْمِدُوا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فِي الدَّيْرِ فَإِنَّهُ إِلَى خَبَرِكُمْ بِالأَشْوَاقِ فَأَقْبَلْنَا إِلَيْكَ سِرَاعًا وَفَزِعْنَا مِنْهَا وَلَمْ نَأْمَنْ أَنْ تَكُونَ شَيْطَانَةً فَقَالَ أَخْبِرُونِي عَنْ نَخْلِ بَيْسَانَ قُلْنَا عَنْ أَىِّ شَأْنِهَا تَسْتَخْبِرُ قَالَ أَسْأَلُكُمْ عَنْ نَخْلِهَا هَلْ يُثْمِرُ قُلْنَا لَهُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَمَا إِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ لاَ تُثْمِرَ قَالَ أَخْبِرُونِي عَنْ بُحَيْرَةِ الطَّبَرِيَّةِ ‏.‏ قُلْنَا عَنْ أَىِّ شَأْنِهَا تَسْتَخْبِرُ قَالَ هَلْ فِيهَا مَاءٌ قَالُوا هِيَ كَثِيرَةُ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَ أَمَا إِنَّ مَاءَهَا يُوشِكُ أَنْ يَذْهَبَ ‏.‏ قَالَ أَخْبِرُونِي عَنْ عَيْنِ زُغَرَ ‏.‏ قَالُوا عَنْ أَىِّ شَأْنِهَا تَسْتَخْبِرُ قَالَ هَلْ فِي الْعَيْنِ مَاءٌ وَهَلْ يَزْرَعُ أَهْلُهَا بِمَاءِ الْعَيْنِ قُلْنَا لَهُ نَعَمْ هِيَ كَثِيرَةُ الْمَاءِ وَأَهْلُهَا يَزْرَعُونَ مِنْ مَائِهَا ‏.‏ قَالَ أَخْبِرُونِي عَنْ نَبِيِّ الأُمِّيِّينَ مَا فَعَلَ قَالُوا قَدْ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ وَنَزَلَ يَثْرِبَ ‏.‏ قَالَ أَقَاتَلَهُ الْعَرَبُ قُلْنَا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ كَيْفَ صَنَعَ بِهِمْ فَأَخْبَرْنَاهُ أَنَّهُ قَدْ ظَهَرَ عَلَى مَنْ يَلِيهِ مِنَ الْعَرَبِ وَأَطَاعُوهُ قَالَ لَهُمْ قَدْ كَانَ ذَلِكَ قُلْنَا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَمَا إِنَّ ذَاكَ خَيْرٌ لَهُمْ أَنْ يُطِيعُوهُ وَإِنِّي مُخْبِرُكُمْ عَنِّي إِنِّي أَنَا الْمَسِيحُ وَإِنِّي أُوشِكُ أَنْ يُؤْذَنَ لِي فِي الْخُرُوجِ فَأَخْرُجَ فَأَسِيرَ فِي الأَرْضِ فَلاَ أَدَعَ قَرْيَةً إِلاَّ هَبَطْتُهَا فِي أَرْبَعِينَ لَيْلَةً غَيْرَ مَكَّةَ وَطَيْبَةَ فَهُمَا مُحَرَّمَتَانِ عَلَىَّ كِلْتَاهُمَا كُلَّمَا أَرَدْتُ أَنْ أَدْخُلَ وَاحِدَةً أَوْ وَاحِدًا مِنْهُمَا اسْتَقْبَلَنِي مَلَكٌ بِيَدِهِ السَّيْفُ صَلْتًا يَصُدُّنِي عَنْهَا وَإِنَّ عَلَى كُلِّ نَقْبٍ مِنْهَا مَلاَئِكَةً يَحْرُسُونَهَا قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَعَنَ بِمِخْصَرَتِهِ فِي الْمِنْبَرِ ‏"‏ هَذِهِ طَيْبَةُ هَذِهِ طَيْبَةُ هَذِهِ طَيْبَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَدِينَةَ ‏"‏ أَلاَ هَلْ كُنْتُ حَدَّثْتُكُمْ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ ‏"‏ فَإِنَّهُ أَعْجَبَنِي حَدِيثُ تَمِيمٍ أَنَّهُ وَافَقَ الَّذِي كُنْتُ أُحَدِّثُكُمْ عَنْهُ وَعَنِ الْمَدِينَةِ وَمَكَّةَ أَلاَ إِنَّهُ فِي بَحْرِ الشَّامِ أَوْ بَحْرِ الْيَمَنِ لاَ بَلْ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ ما هُوَ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ مَا هُوَ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ مَا هُوَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الْمَشْرِقِ ‏.‏ قَالَتْ فَحَفِظْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Foatima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi, u dedi: men Ibnul-Mugʻiraga turmushga chiqdim, u oʻsha kunlarda Qurayshning eng yaxshi yigitlaridan edi. U Rasululloh ﷺ bilan birga dastlabki jihodda halok boʻldi. Beva qolganimda, Abdurrahmon ibn Avf Rasululloh ﷺ ning bir necha sahobalari qatorida menga sovchi qoʻydi va Rasululloh ﷺ ham oʻzlarining ozod qilgan quli Usoma ibn Zayd uchun menga sovchi qoʻydilar. Menga: Rasululloh ﷺ: «Kim meni sevsa, Usomani ham sevsin» deganlari yetkazilgan edi. Rasululloh ﷺ men bilan (bu haqda) gaplashganlarida, men: «Mening ishim Sizning qoʻlingizda. Kimni xohlasangiz, menga oʻshanga uylantiring» dedim. (U zot): «Ummu Sharik (uyiga) koʻchib oʻt» dedilar. Ummu Sharik ansorlardan boʻlgan boy ayol boʻlib, Alloh yoʻlida koʻp infoq qilardi, oldiga mehmonlar tushib turardi. Men: «Shunday qilaman» dedim. Shunda (u zot): «Bunday qilma! Darhaqiqat, Ummu Sharik mehmoni koʻp ayol; men, ustingdan roʻmoling tushib qolishini yoki kiyiming soqlaringdan ochilib, qavm sendan oʻzing yoqtirmaydigan biror narsani koʻrib qolishini istamayman. Balki sen amakingning oʻgʻli Abdulloh ibn Amr ibn Ummu Maktum (uyiga) koʻchib oʻt» dedilar — u Banu Fihrdan, Qurayshning Fihridan boʻlib, u (Foatima mansub boʻlgan) shu botndan (urugʻdan) edi. Men uning oldiga koʻchib oʻtdim. Iddam tugaganda, men nido qiluvchining — Rasululloh ﷺ ning «namozga, jamoatga (yigʻiling)» deb nido qilayotgan jarchisining nidosini eshitdim. Men masjidga chiqib, Rasululloh ﷺ bilan birga namoz oʻqidim va ayollarning qavmning ortidagi safida edim. Rasululloh ﷺ namozni tugatganlarida, minbarga kulib oʻtirib: «Har bir kishi oʻz joyida tursin» dedilar. Soʻng: «Sizlarni nima uchun toʻplaganimni bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli yaxshi biladi» deyishdi. (U zot): «Vallohi, men sizlarni biror ragʻbat (xushxabar) yoki rahbat (qoʻrqitish) uchun toʻplaganim yoʻq. Balki men sizlarni shuning uchun toʻpladimki, Tamim ad-Doriy nasroniy kishi edi; u kelib, baygat berib, Islomni qabul qildi va menga Masih Dajjol haqida sizlarga aytib yurganimga muvofiq keladigan bir hadisni soʻzlab berdi. U menga shuni aytdiki, u Laxm va Juzom (qabilalari)dan oʻttiz kishi bilan dengiz kemasiga mindi; toʻlqin ularni bir oy dengizda oʻynatdi (sarson qildi); soʻng ular quyosh botishida dengizdagi bir orolga yaqinlashdilar va kemaning qayigʻiga oʻtirib, orolga kirdilar. Shunda ularni juni koʻp, momiq bir jonivor uchratdi — junining koʻpligidan uning oldi qayer-yu, orqasi qayer ekanini bilmadilar. Ular: ‹Holingga voy, sen kimsan?› dedilar. U: ‹Men Jassosaman› dedi. Ular: ‹Jassosa nima?› dedilar. U: ‹Ey qavm, deyrdagi (ibodatxonadagi) anavi kishining oldiga boringlar, chunki u sizlarning xabaringizga benihoya mushtoqdir› dedi. (Tamim) dedi: u bizga bir kishini atab koʻrsatganda, biz uning shaytona boʻlishidan qoʻrqdik. Soʻng biz tezda yoʻlga tushib, deyrga kirdik va u yerda biz hech qachon koʻrmagan eng katta jussali, eng qattiq bogʻlangan bir inson turardi — qoʻllari boʻyniga jamlangan, tizzalaridan toʻpiqlarigacha temir bilan (bogʻlangan) edi. Biz: ‹Holingga voy, sen kimsan?› dedik. U: ‹Sizlar mening xabarimga qodir boʻldingiz, endi menga xabar beringlar — sizlar kimsizlar?› dedi. Ular: ‹Biz arablardanmiz; dengiz kemasiga mindik va dengizni u qutirgan paytda uchratdik; toʻlqin bizni bir oy oʻynatdi (sarson qildi); soʻng senning shu oroligga yaqinlashib, qayigʻiga oʻtirib, orolga kirdik. Shunda bizni juni koʻp, momiq bir jonivor uchratdi — junining koʻpligidan uning oldi qayer-yu, orqasi qayer ekani bilinmaydi. Biz: ‹Holingga voy, sen kimsan?› dedik. U: ‹Men Jassosaman› dedi. Biz: ‹Jassosa nima?› dedik. U: ‹Deyrdagi anavi kishining oldiga boringlar, chunki u sizlarning xabaringizga benihoya mushtoqdir› dedi. Shu bois biz tezda sening oldingga keldik, undan qoʻrqdik va uning shaytona boʻlmasligiga ishonmadik› dedilar. Shunda u: ‹Menga Baysonning xurmolaridan xabar beringlar› dedi. Biz: ‹Uning qaysi holidan soʻraysan?› dedik. U: ‹Sizlardan uning xurmolari meva beradimi-yoʻqmi, deb soʻrayman› dedi. Biz: ‹Ha› dedik. U: ‹Ogoh boʻlinglar, u yaqinda meva bermay qoʻyishi mumkin› dedi. (Soʻng) u: ‹Menga Tabariya koʻlidan xabar beringlar› dedi. Biz: ‹Uning qaysi holidan soʻraysan?› dedik. U: ‹Unda suv bormi?› dedi. Ular: ‹Uning suvi koʻp› dedilar. U: ‹Ogoh boʻlinglar, uning suvi yaqinda ketib qolishi mumkin› dedi. (Soʻng) u: ‹Menga Zugʻar bulogʻidan xabar beringlar› dedi. Ular: ‹Uning qaysi holidan soʻraysan?› dedilar. U: ‹Buloqda suv bormi va uning ahli buloq suvi bilan ekin ekadimi?› dedi. Biz unga: ‹Ha, uning suvi koʻp va ahli uning suvidan (foydalanib) ekin ekadi› dedik. U: ‹Menga ummiylar (savodsiz arablar) Paygʻambari haqida xabar beringlar — u nima qildi?› dedi. Ular: ‹U Makkadan chiqib, Yasribga tushdi› dedilar. U: ‹Arablar unga qarshi urush qildimi?› dedi. Biz: ‹Ha› dedik. U: ‹U ularga qanday muomala qildi?› dedi. Biz unga, u atrofidagi arablardan gʻolib kelganini va ular unga itoat qilganlarini xabar berdik. U ularga: ‹Bu (haqiqatan) boʻldimi?› dedi. Biz: ‹Ha› dedik. U: ‹Ogoh boʻlinglar, ularning unga itoat qilishlari oʻzlari uchun yaxshiroqdir. Endi men sizlarga oʻzim haqimda xabar beraman: men Masih (Dajjol)man va menga yaqinda chiqishga izn beriladi, men chiqib, yerda yuraman va Makka bilan Toyba (Madina)dan boshqa qirq kechada tushib oʻtmagan biror qishlogʻ qoldirmayman. Bu ikkisi menga harom qilingan; men ulardan biriga kirmoqchi boʻlsam, har gal qoʻlida yalangʻoch qilich tutgan bir farishta meni qarshi olib, mendan toʻsadi va uning har bir dovonida (oʻtish joyida) uni qoʻriqlaydigan farishtalar bordir› dedi» dedilar. (Foatima) dedi: Rasululloh ﷺ tayoqchalari bilan minbarga urib: «Bu — Toyba, bu — Toyba, bu — Toyba!» — yaʼni Madina — dedilar va: «Ogoh boʻlinglar, men sizlarga buni aytib bermaganmidim?» dedilar. Odamlar: «Ha» deyishdi. (U zot): «Tamimning hadisi meni mamnun qildi, chunki u Madina va Makka haqida men sizlarga aytib yurgan narsamga muvofiq keldi. Ogoh boʻlinglar, u (Dajjol) Shom dengizida yoki Yaman dengizida. Yoʻq, balki mashriq tomonda — u mashriq tomonda, u mashriq tomonda, u mashriq tomonda!» dedilar va qoʻllari bilan mashriqqa ishora qildilar. (Foatima) dedi: men buni Rasululloh ﷺ dan yodlab oldim.Фоатима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади, у деди: мен Ибнул-Муғирага турмушга чиқдим, у ўша кунларда Қурайшнинг энг яхши йигитларидан эди. У Расулуллоҳ ﷺ билан бирга дастлабки жиҳодда ҳалок бўлди. Бева қолганимда, Абдурраҳмон ибн Авф Расулуллоҳ ﷺ нинг бир неча саҳобалари қаторида менга совчи қўйди ва Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўзларининг озод қилган қули Усома ибн Зайд учун менга совчи қўйдилар. Менга: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мени севса, Усомани ҳам севсин» деганлари етказилган эди. Расулуллоҳ ﷺ мен билан (бу ҳақда) гаплашганларида, мен: «Менинг ишим Сизнинг қўлингизда. Кимни хоҳласангиз, менга ўшанга уйлантиринг» дедим. (У зот): «Умму Шарик (уйига) кўчиб ўт» дедилар. Умму Шарик ансорлардан бўлган бой аёл бўлиб, Аллоҳ йўлида кўп инфоқ қиларди, олдига меҳмонлар тушиб турарди. Мен: «Шундай қиламан» дедим. Шунда (у зот): «Бундай қилма! Дарҳақиқат, Умму Шарик меҳмони кўп аёл; мен, устингдан рўмолинг тушиб қолишини ёки кийиминг соқларингдан очилиб, қавм сендан ўзинг ёқтирмайдиган бирор нарсани кўриб қолишини истамайман. Балки сен амакингнинг ўғли Абдуллоҳ ибн Амр ибн Умму Мактум (уйига) кўчиб ўт» дедилар — у Бану Фиҳрдан, Қурайшнинг Фиҳридан бўлиб, у (Фоатима мансуб бўлган) шу ботндан (уруғдан) эди. Мен унинг олдига кўчиб ўтдим. Иддам тугаганда, мен нидо қилувчининг — Расулуллоҳ ﷺ нинг «намозга, жамоатга (йиғилинг)» деб нидо қилаётган жарчисининг нидосини эшитдим. Мен масжидга чиқиб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга намоз ўқидим ва аёлларнинг қавмнинг ортидаги сафида эдим. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатганларида, минбарга кулиб ўтириб: «Ҳар бир киши ўз жойида турсин» дедилар. Сўнг: «Сизларни нима учун тўплаганимни биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхши билади» дейишди. (У зот): «Валлоҳи, мен сизларни бирор рағбат (хушхабар) ёки раҳбат (қўрқитиш) учун тўплаганим йўқ. Балки мен сизларни шунинг учун тўпладимки, Тамим ад-Дорий насроний киши эди; у келиб, байгат бериб, Исломни қабул қилди ва менга Масиҳ Дажжол ҳақида сизларга айтиб юрганимга мувофиқ келадиган бир ҳадисни сўзлаб берди. У менга шуни айтдики, у Лахм ва Жузом (қабилалари)дан ўттиз киши билан денгиз кемасига минди; тўлқин уларни бир ой денгизда ўйнатди (сарсон қилди); сўнг улар қуёш ботишида денгиздаги бир оролга яқинлашдилар ва кеманинг қайиғига ўтириб, оролга кирдилар. Шунда уларни жуни кўп, момиқ бир жонивор учратди — жунининг кўплигидан унинг олди қаер-ю, орқаси қаер эканини билмадилар. Улар: ‹Ҳолингга вой, сен кимсан?› дедилар. У: ‹Мен Жассосаман› деди. Улар: ‹Жассоса нима?› дедилар. У: ‹Эй қавм, дейрдаги (ибодатхонадаги) анави кишининг олдига боринглар, чунки у сизларнинг хабарингизга бениҳоя муштоқдир› деди. (Тамим) деди: у бизга бир кишини атаб кўрсатганда, биз унинг шайтона бўлишидан қўрқдик. Сўнг биз тезда йўлга тушиб, дейрга кирдик ва у ерда биз ҳеч қачон кўрмаган энг катта жуссали, энг қаттиқ боғланган бир инсон турарди — қўллари бўйнига жамланган, тиззаларидан тўпиқларигача темир билан (боғланган) эди. Биз: ‹Ҳолингга вой, сен кимсан?› дедик. У: ‹Сизлар менинг хабаримга қодир бўлдингиз, энди менга хабар беринглар — сизлар кимсизлар?› деди. Улар: ‹Биз арабларданмиз; денгиз кемасига миндик ва денгизни у қутирган пайтда учратдик; тўлқин бизни бир ой ўйнатди (сарсон қилди); сўнг сеннинг шу оролигга яқинлашиб, қайиғига ўтириб, оролга кирдик. Шунда бизни жуни кўп, момиқ бир жонивор учратди — жунининг кўплигидан унинг олди қаер-ю, орқаси қаер экани билинмайди. Биз: ‹Ҳолингга вой, сен кимсан?› дедик. У: ‹Мен Жассосаман› деди. Биз: ‹Жассоса нима?› дедик. У: ‹Дейрдаги анави кишининг олдига боринглар, чунки у сизларнинг хабарингизга бениҳоя муштоқдир› деди. Шу боис биз тезда сенинг олдингга келдик, ундан қўрқдик ва унинг шайтона бўлмаслигига ишонмадик› дедилар. Шунда у: ‹Менга Байсоннинг хурмоларидан хабар беринглар› деди. Биз: ‹Унинг қайси ҳолидан сўрайсан?› дедик. У: ‹Сизлардан унинг хурмолари мева берадими-йўқми, деб сўрайман› деди. Биз: ‹Ҳа› дедик. У: ‹Огоҳ бўлинглар, у яқинда мева бермай қўйиши мумкин› деди. (Сўнг) у: ‹Менга Табария кўлидан хабар беринглар› деди. Биз: ‹Унинг қайси ҳолидан сўрайсан?› дедик. У: ‹Унда сув борми?› деди. Улар: ‹Унинг суви кўп› дедилар. У: ‹Огоҳ бўлинглар, унинг суви яқинда кетиб қолиши мумкин› деди. (Сўнг) у: ‹Менга Зуғар булоғидан хабар беринглар› деди. Улар: ‹Унинг қайси ҳолидан сўрайсан?› дедилар. У: ‹Булоқда сув борми ва унинг аҳли булоқ суви билан экин экадими?› деди. Биз унга: ‹Ҳа, унинг суви кўп ва аҳли унинг сувидан (фойдаланиб) экин экади› дедик. У: ‹Менга уммийлар (саводсиз араблар) Пайғамбари ҳақида хабар беринглар — у нима қилди?› деди. Улар: ‹У Маккадан чиқиб, Ясрибга тушди› дедилар. У: ‹Араблар унга қарши уруш қилдими?› деди. Биз: ‹Ҳа› дедик. У: ‹У уларга қандай муомала қилди?› деди. Биз унга, у атрофидаги араблардан ғолиб келганини ва улар унга итоат қилганларини хабар бердик. У уларга: ‹Бу (ҳақиқатан) бўлдими?› деди. Биз: ‹Ҳа› дедик. У: ‹Огоҳ бўлинглар, уларнинг унга итоат қилишлари ўзлари учун яхшироқдир. Энди мен сизларга ўзим ҳақимда хабар бераман: мен Масиҳ (Дажжол)ман ва менга яқинда чиқишга изн берилади, мен чиқиб, ерда юраман ва Макка билан Тойба (Мадина)дан бошқа қирқ кечада тушиб ўтмаган бирор қишлоғ қолдирмайман. Бу иккиси менга ҳаром қилинган; мен улардан бирига кирмоқчи бўлсам, ҳар гал қўлида яланғоч қилич тутган бир фаришта мени қарши олиб, мендан тўсади ва унинг ҳар бир довонида (ўтиш жойида) уни қўриқлайдиган фаришталар бордир› деди» дедилар. (Фоатима) деди: Расулуллоҳ ﷺ таёқчалари билан минбарга уриб: «Бу — Тойба, бу — Тойба, бу — Тойба!» — яъни Мадина — дедилар ва: «Огоҳ бўлинглар, мен сизларга буни айтиб бермаганмидим?» дедилар. Одамлар: «Ҳа» дейишди. (У зот): «Тамимнинг ҳадиси мени мамнун қилди, чунки у Мадина ва Макка ҳақида мен сизларга айтиб юрган нарсамга мувофиқ келди. Огоҳ бўлинглар, у (Дажжол) Шом денгизида ёки Яман денгизида. Йўқ, балки машриқ томонда — у машриқ томонда, у машриқ томонда, у машриқ томонда!» дедилар ва қўллари билан машриққа ишора қилдилар. (Фоатима) деди: мен буни Расулуллоҳ ﷺ дан ёдлаб олдим.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً - قَالَتْ - فَوَضَعَ لِي عَشْرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةُ شَعِيرٍ وَخَمْسَةُ تَمْرٍ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ فُلاَنٍ وَكَانَ زَوْجُهَا طَلَّقَهَا طَلاَقًا بَائِنًا ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Salama va Abu Bakr ibn Hafs uning huzuriga kirishdi. U: «Erim meni taloq qildi va menga na turar joy, na nafaqa belgiladi. U menga oʻzining amakivachchasining oldida oʻnta qafiz (oʻlchov) qoldirdi: beshtasi arpa, beshtasi xurmo edi. Men Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdim. U zot: ‹Toʻgʻri aytibdi›, dedilar va menga falon kishining uyida idda oʻtirishni buyurdilar», dedi. Uning eri uni boin taloq bilan taloq qilgan edi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Салама ва Абу Бакр ибн Ҳафс унинг ҳузурига киришди. У: «Эрим мени талоқ қилди ва менга на турар жой, на нафақа белгилади. У менга ўзининг амакиваччасининг олдида ўнта қафиз (ўлчов) қолдирди: бештаси арпа, бештаси хурмо эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтдим. У зот: ‹Тўғри айтибди›, дедилар ва менга фалон кишининг уйида идда ўтиришни буюрдилар», деди. Унинг эри уни боин талоқ билан талоқ қилган эди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعَيْبٍ، قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ - وَأُمُّهَا حَمْنَةُ بِنْتُ قَيْسٍ - الْبَتَّةَ فَأَمَرَتْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ، مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا فَاطِمَةَ أَفْتَتْهَا بِذَلِكَ وَأَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْتَاهَا بِالاِنْتِقَالِ حِينَ طَلَّقَهَا أَبُو عَمْرِو بْنُ حَفْصٍ الْمَخْزُومِيُّ فَأَرْسَلَ مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرٍو لَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ وَهِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا فَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا النَّفَقَةَ الَّتِي أَمَرَ لَهَا بِهَا زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عَلَيْنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَسْكُنَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا قَالَتْ فَقُلْتُ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ الأَعْمَى الَّذِي عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ فَانْتَقَلْتُ عِنْدَهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَعَمَتْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amrning nikohida edi. Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolibni Yamanga (voliy) qilib tayinlaganlarida, u (eri) u zot bilan chiqib ketdi va unga qolgan bitta talogʻini yubordi hamda Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabiʼaga uning nafaqasini berishni buyurdi. U Horis va Ayyoshga xabar yuborib, eri belgilagan nafaqani soʻradi. Ular: «Allohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, uning bizning zimmamizda nafaqasi yoʻq va bizning ruxsatimizsiz uyimizda turishga haqqi yoʻq», deyishdi. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi, u zot ularni tasdiqladilar. U: «Men: ‹Qayerga koʻchay, ey Rasululloh?› dedim. U zot: ‹Ibn Ummu Maktumnikiga koʻch›, dedilar. U Alloh azza va jalla oʻz Kitobida (haqida) ozor bergan koʻr kishi edi. Men uning oldiga koʻchib bordim va u yerda kiyimlarimni yechib turar edim. Nihoyat Rasululloh ﷺ meni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar», dedi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амрнинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толибни Яманга (волий) қилиб тайинлаганларида, у (эри) у зот билан чиқиб кетди ва унга қолган битта талоғини юборди ҳамда Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Рабиъага унинг нафақасини беришни буюрди. У Ҳорис ва Айёшга хабар юбориб, эри белгилаган нафақани сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда нафақаси йўқ ва бизнинг рухсатимизсиз уйимизда туришга ҳаққи йўқ», дейишди. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди, у зот уларни тасдиқладилар. У: «Мен: ‹Қаерга кўчай, эй Расулуллоҳ?› дедим. У зот: ‹Ибн Умму Мактумникига кўч›, дедилар. У Аллоҳ азза ва жалла ўз Китобида (ҳақида) озор берган кўр киши эди. Мен унинг олдига кўчиб бордим ва у ерда кийимларимни ечиб турар эдим. Ниҳоят Расулуллоҳ ﷺ мени Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар», деди.