Hasan Basriy

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَارِ، فَقَالَ‏:‏ أَرْبَعِينَ دَارًا أَمَامَهُ، وَأَرْبَعِينَ خَلْفَهُ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَمِينِهِ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَسَارِهِ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Undan qoʻshni haqida soʻralganda, u: «(Kishining) oldidagi qirq uy, orqasidagi qirq uy, oʻng tomonidagi qirq uy va chap tomonidagi qirq uy (qoʻshni hisoblanadi)», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ундан қўшни ҳақида сўралганда, у: «(Кишининг) олдидаги қирқ уй, орқасидаги қирқ уй, ўнг томонидаги қирқ уй ва чап томонидаги қирқ уй (қўшни ҳисобланади)», деди.

نَجِيحٍ أَبُو عُمَارَةَ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ‏:‏ لَقَدْ عَهِدْتُ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَيُصْبِحُ فَيَقُولُ‏:‏ يَا أَهْلِيَهْ، يَا أَهْلِيَهْ، يَتِيمَكُمْ يَتِيمَكُمْ، يَا أَهْلِيَهْ، يَا أَهْلِيَهْ، مِسْكِينَكُمْ مِسْكِينَكُمْ، يَا أَهْلِيَهْ، يَا أَهْلِيَهْ، جَارَكُمْ جَارَكُمْ، وَأُسْرِعَ بِخِيَارِكُمْ وَأَنْتُمْ كُلَّ يَوْمٍ تَرْذُلُونَ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ‏:‏ وَإِذَا شِئْتَ رَأَيْتَهُ فَاسِقًا يَتَعَمَّقُ بِثَلاَثِينَ أَلْفًا إِلَى النَّارِ مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللَّهُ‏؟‏ بَاعَ خَلاَقَهُ مِنَ اللهِ بِثَمَنِ عَنْزٍ، وَإِنْ شِئْتَ رَأَيْتَهُ مُضَيِّعًا مُرْبَدًّا فِي سَبِيلِ الشَّيْطَانِ، لاَ وَاعِظَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَلاَ مِنَ النَّاسِ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U shunday der edi: «Men musulmonlarni koʻrgan edim: ulardan bir kishi tongda turib: ‹Ey ahli oilam, ey ahli oilam! Yetimingiz, yetimingiz! Ey ahli oilam, ey ahli oilam! Miskiningiz, miskiningiz! Ey ahli oilam, ey ahli oilam! Qoʻshningiz, qoʻshningiz!› deb (nido qilar) edi. Sizlarning yaxshilaringiz tez (olib) ketildi, sizlar esa har kuni tuban boʻlib bormoqdasiz.» Yana uning shunday deganini eshitdim: «Istasang, uni fosiq holida koʻrasan — oʻttiz ming (gunoh bilan) doʻzax tomon chuqur botib bormoqda. Unga nima boʻldi, Alloh uni halok qilsin?! U Alloh huzuridagi nasibasini bir echki bahosiga sotib yubordi. Istasang, uni (yaxshilikni) zoye qilguvchi, shayton yoʻlida qotib qolgan holida koʻrasan; unga na oʻzidan, na odamlardan bir nasihatchi bor.»Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У шундай дер эди: «Мен мусулмонларни кўрган эдим: улардан бир киши тонгда туриб: ‹Эй аҳли оилам, эй аҳли оилам! Етимингиз, етимингиз! Эй аҳли оилам, эй аҳли оилам! Мискинингиз, мискинингиз! Эй аҳли оилам, эй аҳли оилам! Қўшнингиз, қўшнингиз!› деб (нидо қилар) эди. Сизларнинг яхшиларингиз тез (олиб) кетилди, сизлар эса ҳар куни тубан бўлиб бормоқдасиз.» Яна унинг шундай деганини эшитдим: «Истасанг, уни фосиқ ҳолида кўрасан — ўттиз минг (гуноҳ билан) дўзах томон чуқур ботиб бормоқда. Унга нима бўлди, Аллоҳ уни ҳалок қилсин?! У Аллоҳ ҳузуридаги насибасини бир эчки баҳосига сотиб юборди. Истасанг, уни (яхшиликни) зое қилгувчи, шайтон йўлида қотиб қолган ҳолида кўрасан; унга на ўзидан, на одамлардан бир насиҳатчи бор.»

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ السَّرِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ قَالَ‏:‏ وَاللَّهِ مَا اسْتَشَارَ قَوْمٌ قَطُّ إِلاَّ هُدُوا لأَفْضَلِ مَا بِحَضْرَتِهِمْ، ثُمَّ تَلاَ‏:‏ ‏{‏وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Allohga qasamki, qaysi bir qavm maslahatlashsa, albatta ular oʻz oldilaridagi eng afzal narsaga hidoyat qilingandirlar.» Soʻng u: {Ularning ishlari oʻzaro maslahat (shuro) bilandir} (Shuro 38) oyatini tilovat qildi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: «Аллоҳга қасамки, қайси бир қавм маслаҳатлашса, албатта улар ўз олдиларидаги энг афзал нарсага ҳидоят қилингандирлар.» Сўнг у: {Уларнинг ишлари ўзаро маслаҳат (шуро) биландир} (Шуро 38) оятини тиловат қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ خُطَّافٍ، عَنْ حَفْصٍ، عَنِ الْحَسَنِ قَالَ‏:‏ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لاَ تَنْظُرَ إِلَى شَعْرِ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِكَ، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ أَهْلَكَ أَوْ صَبِيَّةً، فَافْعَلْ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Agar oilangdan birortasining — xotining yoki kichkina qizchadan boshqasining — sochiga qaramaslikka qodir boʻlsang, shunday qil», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Агар оилангдан бирортасининг — хотининг ёки кичкина қизчадан бошқасининг — сочига қарамасликка қодир бўлсанг, шундай қил», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حُرَيْثُ بْنُ السَّائِبِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ‏:‏ كُنْتُ أَدْخُلُ بُيُوتَ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَأَتَنَاوَلُ سُقُفَهَا بِيَدِي‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) xilofati davrida Nabiy ﷺning zavjalari uylariga kirar edim va shiftlariga qoʻlim bilan yetar edim.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) хилофати даврида Набий ﷺнинг завжалари уйларига кирар эдим ва шифтларига қўлим билан етар эдим.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو هِلاَلٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، أَنَّ رَجُلاً تُوُفِّيَ وَتَرَكَ ابْنًا لَهُ وَمَوْلًى لَهُ، فَأَوْصَى مَوْلاَهُ بِابْنِهِ، فَلَمْ يَأْلُوهُ حَتَّى أَدْرَكَ وَزَوَّجَهُ، فَقَالَ لَهُ‏:‏ جَهَّزْنِي أَطْلُبِ الْعِلْمَ، فَجَهَّزَهُ، فَأَتَى عَالِمًا فَسَأَلَهُ، فَقَالَ‏:‏ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَنْطَلِقَ فَقُلْ لِي أُعَلِّمْكَ، فَقَالَ‏:‏ حَضَرَ مِنِّي الْخُرُوجُ فَعَلِّمْنِي، فَقَالَ‏:‏ اتَّقِ اللَّهَ وَاصْبِرْ، وَلاَ تَسْتَعْجِلْ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ‏:‏ فِي هَذَا الْخَيْرُ كُلُّهُ، فَجَاءَ وَلاَ يَكَادُ يَنْسَاهُنَّ، إِنَّمَا هُنَّ ثَلاَثٌ، فَلَمَّا جَاءَ أَهْلَهُ نَزَلَ عَنْ رَاحِلَتِهِ، فَلَمَّا نَزَلَ الدَّارَ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ نَائِمٍ مُتَرَاخٍ عَنِ الْمَرْأَةِ، وَإِذَا امْرَأَتُهُ نَائِمَةٌ، قَالَ‏:‏ وَاللَّهِ مَا أُرِيدُ مَا أَنْتَظِرُ بِهَذَا‏؟‏ فَرَجَعَ إِلَى رَاحِلَتِهِ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَأْخُذَ السَّيْفَ قَالَ‏:‏ اتَّقِ اللَّهَ وَاصْبِرْ، وَلاَ تَسْتَعْجِلْ‏.‏ فَرَجَعَ، فَلَمَّا قَامَ عَلَى رَأْسِهِ قَالَ‏:‏ مَا أَنْتَظِرُ بِهَذَا شَيْئًا، فَرَجَعَ إِلَى رَاحِلَتِهِ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَأْخُذَ سَيْفَهُ ذَكَرَهُ، فَرَجَعَ إِلَيْهِ، فَلَمَّا قَامَ عَلَى رَأْسِهِ اسْتَيْقَظَ الرَّجُلُ، فَلَمَّا رَآهُ وَثَبَ إِلَيْهِ فَعَانَقَهُ وَقَبَّلَهُ، وَسَاءَلَهُ قَالَ‏:‏ مَا أَصَبْتَ بَعْدِي‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَصَبْتُ وَاللَّهِ بَعْدَكَ خَيْرًا كَثِيرًا، أَصَبْتُ وَاللَّهِ بَعْدَكَ‏:‏ أَنِّي مَشَيْتُ اللَّيْلَةَ بَيْنَ السَّيْفِ وَبَيْنَ رَأْسِكَ ثَلاَثَ مِرَارٍ، فَحَجَزَنِي مَا أَصَبْتُ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ قَتْلِكَ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi vafot etib, oʻzidan bir oʻgʻlini va bir mavlosini (ozod qilgan qulini) qoldirdi. U mavlosiga oʻgʻlini vasiyat qildi (uni oʻgʻliga vasiy qilib tayinladi). Mavlo unga (tarbiyada) hech qusur qilmadi, toki bola voyaga yetib, uni uylantirdi. Shunda (bola) unga: «Meni yoʻlga tayyorlab qoʻy, ilm izlab boray», dedi. U esa uni tayyorlab qoʻydi. (Bola) bir olim huzuriga kelib, undan (ilm) soʻradi. Olim: «Joʻnamoqchi boʻlganingda menga ayt, senga oʻrgataman», dedi. (Bola): «Ketish vaqtim keldi, menga oʻrgat», dedi. U: «Allohdan qoʻrq, sabr qil va shoshilma», dedi. Hasan aytdi: Mana shu (soʻzlarda) butun yaxshilik jamlangan. (Bola) qaytdi va bu soʻzlarni deyarli unutmasdi, axir ular bor-yoʻgʻi uchta (soʻz) edi. U oilasiga kelganida ulovidan tushdi. Uyga kirganida, birdan (koʻrdiki) bir kishi ayolining yonida yonboshlab uxlab yotibdi, ayoli ham uxlab yotardi. U: «Allohga qasamki, bunga nimani kutib turibman?!» dedi (va uni oʻldirmoqchi boʻldi). Soʻng ulovi tomon qaytdi. Qilichni olmoqchi boʻlganida: «Allohdan qoʻrq, sabr qil va shoshilma», (degan soʻz esiga tushib) qaytdi. Uning boshi ustida turganida: «Bunga hech narsani kutib oʻtirmayman», dedi. Soʻng ulovi tomon qaytdi. Qilichini olmoqchi boʻlganida, (soʻz) yana esiga tushib, yana uning oldiga qaytdi. Uning boshi ustida turganida, haligi kishi uygʻonib ketdi. Uni koʻrgach, sakrab turib, uni quchoqladi, oʻpdi va holini soʻrab: «Mendan keyin (safaringda) nimaga erishding?» dedi. (Bola): «Allohga qasamki, sendan keyin koʻp yaxshilikka erishdim. Allohga qasamki, sendan keyin shunga erishdimki: bu kecha uch marta qilich bilan sening boshing orasida yurdim, biroq ilmdan olgan narsam meni seni oʻldirishdan tiydi», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши вафот этиб, ўзидан бир ўғлини ва бир мавлосини (озод қилган қулини) қолдирди. У мавлосига ўғлини васият қилди (уни ўғлига васий қилиб тайинлади). Мавло унга (тарбияда) ҳеч қусур қилмади, токи бола вояга етиб, уни уйлантирди. Шунда (бола) унга: «Мени йўлга тайёрлаб қўй, илм излаб борай», деди. У эса уни тайёрлаб қўйди. (Бола) бир олим ҳузурига келиб, ундан (илм) сўради. Олим: «Жўнамоқчи бўлганингда менга айт, сенга ўргатаман», деди. (Бола): «Кетиш вақтим келди, менга ўргат», деди. У: «Аллоҳдан қўрқ, сабр қил ва шошилма», деди. Ҳасан айтди: Мана шу (сўзларда) бутун яхшилик жамланган. (Бола) қайтди ва бу сўзларни деярли унутмасди, ахир улар бор-йўғи учта (сўз) эди. У оиласига келганида уловидан тушди. Уйга кирганида, бирдан (кўрдики) бир киши аёлининг ёнида ёнбошлаб ухлаб ётибди, аёли ҳам ухлаб ётарди. У: «Аллоҳга қасамки, бунга нимани кутиб турибман?!» деди (ва уни ўлдирмоқчи бўлди). Сўнг улови томон қайтди. Қилични олмоқчи бўлганида: «Аллоҳдан қўрқ, сабр қил ва шошилма», (деган сўз эсига тушиб) қайтди. Унинг боши устида турганида: «Бунга ҳеч нарсани кутиб ўтирмайман», деди. Сўнг улови томон қайтди. Қиличини олмоқчи бўлганида, (сўз) яна эсига тушиб, яна унинг олдига қайтди. Унинг боши устида турганида, ҳалиги киши уйғониб кетди. Уни кўргач, сакраб туриб, уни қучоқлади, ўпди ва ҳолини сўраб: «Мендан кейин (сафарингда) нимага эришдинг?» деди. (Бола): «Аллоҳга қасамки, сендан кейин кўп яхшиликка эришдим. Аллоҳга қасамки, сендан кейин шунга эришдимки: бу кеча уч марта қилич билан сенинг бошинг орасида юрдим, бироқ илмдан олган нарсам мени сени ўлдиришдан тийди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، وَمُعَلَّى، وَعَارِمٌ، قَالُوا‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ قَالَ‏:‏ لَيْسَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْفَاسِقِ حُرْمَةٌ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Sen bilan fosiqning orasida hech qanday hurmat yoʻq», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Сен билан фосиқнинг орасида ҳеч қандай ҳурмат йўқ», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ الْحَسَنِ قَالَ‏:‏ التَّسْلِيمُ تَطَوَّعٌ، وَالرَّدُّ فَرِيضَةٌ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Salom berish — nafl, alik olish esa farz», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Салом бериш — нафл, алик олиш эса фарз», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُبَارَكٌ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ‏:‏ كُنَّ النِّسَاءُ يُسَلِّمْنَ عَلَى الرِّجَالِ‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Ayollar (sahoba davrida) erkaklarga salom berardilar», dedi.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Аёллар (саҳоба даврида) эркакларга салом берардилар», деди.