حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ " . قَالَ مُغِيرَةُ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ لاَ نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ أَمْ نَسِيَتْ . وَكَانَ عُمَرُ يَجْعَلُ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةَ . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا حُصَيْنٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَمُجَالِدٌ، قَالَ هُشَيْمٌ وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ، أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً . وَفِي حَدِيثِ دَاوُدَ قَالَتْ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيُّ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالُوا لَيْسَ لِلْمُطَلَّقَةِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ زَوْجُهَا الرَّجْعَةَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلاَثًا لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهَا السُّكْنَى وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهَا السُّكْنَى بِكِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ) قَالُوا هُوَ الْبَذَاءُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا . وَاعْتَلَّ بِأَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّكْنَى لِمَا كَانَتْ تَبْذُو عَلَى أَهْلِهَا . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ .
Fotima bint Qays (roziyallohu anho) aytdi: «Erim Nabiy ﷺ zamonida meni uch (taloq bilan) taloq qildi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen uchun na turar joy bor, na nafaqa›, dedilar.» Mugʻiyra (rivoyat qiluvchilardan biri) aytdi: «Buni Ibrohimga zikr qilganimda, u: ‹Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Paygʻambarimiz ﷺning sunnatini, eslaganmi yoki unutganmi bilmaydigan bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz›, dedi›, dedi.» Umar esa unga (taloq qilingan ayolga) turar joy ham, nafaqa ham (berishni) belgilar edi. Shaʼbiy aytdi: «Men Fotima bint Qays huzuriga kirdim va undan Allohning Rasuli ﷺning uning haqidagi hukmlari toʻgʻrisida soʻradim. U: ‹Erim meni ‹battata› (qatʼiy) qilib taloq qildi, men u bilan turar joy va nafaqa haqida daʼvolashdim, ammo Nabiy ﷺ menga na turar joy, na nafaqa belgilamadilar›, dedi.» Dovudning hadisida: «(Fotima): ‹U zot menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqlashimni buyurdilar›, dedi», (deyilgan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu baʼzi ilm ahlining — ular orasida Hasan Basriy, Ato ibn Abi Raboh va Shaʼbiy — soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ular: «Eri qaytarib olishga ega boʻlmasa, taloq qilingan ayol uchun na turar joy, na nafaqa bordir», dedilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar va Abdulloh — «uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol uchun turar joy ham, nafaqa ham bordir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: «Uning uchun turar joy bor, lekin nafaqa yoʻq», dedilar. Bu Molik ibn Anas, Lays ibn Saʼd va Shofeiyning soʻzidir. Shofeiy: «Biz uning uchun turar joyni Allohning Kitobiga koʻra belgiladik. Alloh taolo: {Ularni uylaridan chiqarmang, ular ham (oʻzlari) chiqmasinlar, magar ochiq bir fohisha (ish) qilsalargina (chiqarish mumkin)} (Taloq 1), dedi», dedi. Ular: «Bu — (ayolning) er-xeshlariga qoʻpollik (fohish soʻz) qilishidir», dedilar. (Shofeiy): «Fotima bint Qaysga Nabiy ﷺ turar joy belgilamaganlari, uning er-xeshlariga qoʻpollik qilgani sababli edi», deb dalil keltirdi. Shofeiy: «Uning uchun nafaqa ham yoʻq — Allohning Rasuli ﷺning Fotima bint Qays qissasidagi hadislari sababli», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) айтди: «Эрим Набий ﷺ замонида мени уч (талоқ билан) талоқ қилди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен учун на турар жой бор, на нафақа›, дедилар.» Муғийра (ривоят қилувчилардан бири) айтди: «Буни Иброҳимга зикр қилганимда, у: ‹Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Пайғамбаримиз ﷺнинг суннатини, эслаганми ёки унутганми билмайдиган бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз›, деди›, деди.» Умар эса унга (талоқ қилинган аёлга) турар жой ҳам, нафақа ҳам (беришни) белгилар эди. Шаъбий айтди: «Мен Фотима бинт Қайс ҳузурига кирдим ва ундан Аллоҳнинг Расули ﷺнинг унинг ҳақидаги ҳукмлари тўғрисида сўрадим. У: ‹Эрим мени ‹баттата› (қатъий) қилиб талоқ қилди, мен у билан турар жой ва нафақа ҳақида даъволашдим, аммо Набий ﷺ менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар›, деди.» Довуднинг ҳадисида: «(Фотима): ‹У зот менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар›, деди», (дейилган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу баъзи илм аҳлининг — улар орасида Ҳасан Басрий, Ато ибн Аби Рабоҳ ва Шаъбий — сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Эри қайтариб олишга эга бўлмаса, талоқ қилинган аёл учун на турар жой, на нафақа бордир», дедилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ва Абдуллоҳ — «уч (талоқ билан) талоқ қилинган аёл учун турар жой ҳам, нафақа ҳам бордир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унинг учун турар жой бор, лекин нафақа йўқ», дедилар. Бу Молик ибн Анас, Лайс ибн Саъд ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий: «Биз унинг учун турар жойни Аллоҳнинг Китобига кўра белгиладик. Аллоҳ таоло: {Уларни уйларидан чиқарманг, улар ҳам (ўзлари) чиқмасинлар, магар очиқ бир фоҳиша (иш) қилсаларгина (чиқариш мумкин)} (Талоқ 1), деди», деди. Улар: «Бу — (аёлнинг) эр-хешларига қўполлик (фоҳиш сўз) қилишидир», дедилар. (Шофеий): «Фотима бинт Қайсга Набий ﷺ турар жой белгиламаганлари, унинг эр-хешларига қўполлик қилгани сабабли эди», деб далил келтирди. Шофеий: «Унинг учун нафақа ҳам йўқ — Аллоҳнинг Расули ﷺнинг Фотима бинт Қайс қиссасидаги ҳадислари сабабли», деди.