Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الشَّعْثَاءِ، جَابِرًا قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَانِيًا جَمِيعًا وَسَبْعًا جَمِيعًا‏.‏ قُلْتُ يَا أَبَا الشَّعْثَاءِ أَظُنُّهُ أَخَّرَ الظُّهْرَ وَعَجَّلَ الْعَصْرَ وَعَجَّلَ الْعِشَاءَ وَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ‏.‏ قَالَ وَأَنَا أَظُنُّهُ‏.‏

Amr (Abu Shaʼso Jobirdan, Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Abu Shaʼso Jobirning shunday deganini eshitdim: «Men Ibn Abbosning shunday deganini eshitdim: ‹Men Rasululloh ﷺ bilan sakkiz rakat (peshin va asr namozlarini) birga va yetti rakat (shom va xufton namozlarini) birga oʻqidim›». Men: «Ey Abu Shaʼso, menimcha, u zot peshinni kechiktirib, asrni erta; xuftonni erta, shomni kechiktirib oʻqigan boʻlsalar kerak», — dedim. Abu Shaʼso: «Menimcha ham shunday», — dedi.Амр (Абу Шаъсо Жобирдан, Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Абу Шаъсо Жобирнинг шундай деганини эшитдим: «Мен Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ билан саккиз ракат (пешин ва аср намозларини) бирга ва етти ракат (шом ва хуфтон намозларини) бирга ўқидим›». Мен: «Эй Абу Шаъсо, менимча, у зот пешинни кечиктириб, асрни эрта; хуфтонни эрта, шомни кечиктириб ўқиган бўлсалар керак», — дедим. Абу Шаъсо: «Менимча ҳам шундай», — деди.

وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، وَالْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، وَأَبِي، سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ النُّعْمَانُ بْنُ قَوْقَلٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ بِمِثْلِهِ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ وَلَمْ أَزِدْ عَلَى ذَلِكَ شَيْئًا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nuʼmon ibn Qavqal: «Ey Allohning Rasuli...», deb shuning oʻxshashini (aytdi). Va unda: «...va men bunga hech narsa qoʻshmadim», deb (qoʻshimcha) qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Нуъмон ибн Қавқал: «Эй Аллоҳнинг Расули...», деб шунинг ўхшашини (айтди). Ва унда: «...ва мен бунга ҳеч нарса қўшмадим», деб (қўшимча) қилди.

وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَبُولُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَابْنُ لَهِيعَةَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ni qiblaga yuzlanib bavl qilayotganlarini koʻrgan. Buni bizga Qutayba — «Ibn Lahia bizga rivoyat qildi», deb (aytib berdi). Jobirning Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) hadisi Ibn Lahianing hadisidan sahihroqdir. Ibn Lahia hadis ahli nazdida zaif boʻlib, uni Yahyo ibn Saʼid al-Qatton va boshqalar yodlashi (hifzi) tomonidan zaif sanashgan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ ни қиблага юзланиб бавл қилаётганларини кўрган. Буни бизга Қутайба — «Ибн Лаҳиа бизга ривоят қилди», деб (айтиб берди). Жобирнинг Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ҳадиси Ибн Лаҳианинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ибн Лаҳиа ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, уни Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва бошқалар ёдлаши (ҳифзи) томонидан заиф санашган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ الْخَثْعَمِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَرَّبْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خُبْزًا وَلَحْمًا فَأَكَلَ ثُمَّ دَعَا بِوَضُوءٍ فَتَوَضَّأَ بِهِ ثُمَّ صَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ دَعَا بِفَضْلِ طَعَامِهِ فَأَكَلَ ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏

Muhammad ibn al-Munkadir aytadi: Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: Men Paygʻambar ﷺ ga non va goʻsht keltirdim; u zot (uni) yedilar, soʻng tahorat (suvi) soʻrab, u bilan tahorat oldilar, soʻng peshin namozini oʻqidilar; keyin taomlarining qolganini soʻrab, (uni) yedilar; soʻng namozga turdilar va tahorat olmadilar.Муҳаммад ибн ал-Мункадир айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: Мен Пайғамбар ﷺ га нон ва гўшт келтирдим; у зот (уни) едилар, сўнг таҳорат (суви) сўраб, у билан таҳорат олдилар, сўнг пешин намозини ўқидилар; кейин таомларининг қолганини сўраб, (уни) едилар; сўнг намозга турдилар ва таҳорат олмадилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَجِدُوا مَاءً فَأُتِيَ بِتَوْرٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فَلَقَدْ رَأَيْتُ الْمَاءَ يَتَفَجَّرُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ حَىَّ عَلَى الطَّهُورِ وَالْبَرَكَةِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ فَحَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ قُلْتُ لِجَابِرٍ كَمْ كُنْتُمْ يَوْمَئِذٍ قَالَ أَلْفٌ وَخَمْسُمِائَةٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga edik, odamlar suv topolmadilar. Soʻng u zotga bir idishda suv keltirildi, u zot qoʻllarini unga soldilar. Men suvning u zotning barmoqlari orasidan otilib chiqayotganini koʻrdim. U zot: ‹Alloh azza va jalladan boʻlgan poklanish va barakatga kelinglar›, der edilar», dedi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ билан бирга эдик, одамлар сув тополмадилар. Сўнг у зотга бир идишда сув келтирилди, у зот қўлларини унга солдилар. Мен сувнинг у зотнинг бармоқлари орасидан отилиб чиқаётганини кўрдим. У зот: ‹Аллоҳ азза ва жалладан бўлган покланиш ва баракатга келинглар›, дер эдилар», деди.

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ سَلَمَةَ وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو سَعْدٍ، عُمَيْرُ بْنُ مِرْدَاسٍ الدَّوْنَقِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو يَحْيَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ نَهَانِي أَنْ أَشْرَبَ قَائِمًا وَأَنْ أَبُولَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ meni tik turgan holda suv ichishimdan va qiblaga yuzlanib siydik chiqarishimdan qaytardilar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ мени тик турган ҳолда сув ичишимдан ва қиблага юзланиб сийдик чиқаришимдан қайтардилар», дедилар.

حَدَّثَنَا هَاشِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بُرْدَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى أَنْ يُتَخَتَّمَ فِي ذِهِ أَوْ ذِهْ الْوُسْطَى وَالسَّبَّابَةِ و قَالَ جَابِرٌ يَعْنِي الْجُعَفِيَّ هِيَ الْوُسْطَى لَا شَكَّ فِيهَا‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mana bu yoki mana bu barmoqqa, - oʻrta barmoq va koʻrsatkich barmoqqa, - uzuk taqishni qaytardilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мана бу ёки мана бу бармоққа, - ўрта бармоқ ва кўрсаткич бармоққа, - узук тақишни қайтардилар.

- وعن محمد بن عباد قال‏:‏ سألت جابرًا رضي الله عنه‏:‏ أنهى النبي صلى الله عليه وسلم عن صوم يوم الجمعة‏؟‏ قال‏:‏ نعم ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Muhammad ibn Abbos (Jobirdan) rivoyat qiladi: Men Jobirdan: «Paygʻambar ﷺ juma kuni roʻza tutishdan qaytardimi?» — deb soʻradim. U: «Ha», — deb javob berdi. (Boshqa rivoyatchilar qoʻshdi: «Agar u faqat oʻsha kunini roʻza tutishni niyat qilsa».)Муҳаммад ибн Аббос (Жобирдан) ривоят қилади: Мен Жобирдан: «Пайғамбар ﷺ жума куни рўза тутишдан қайтардими?» — деб сўрадим. У: «Ҳа», — деб жавоб берди. (Бошқа ривоятчилар қўшди: «Агар у фақат ўша кунини рўза тутишни ният қилса».)

وَلِلْبَيْهَقِيِّ عَنْ جَابِرٍ نَحْوُهُ, وَزَادَ: { وَرُفِعَ قَبْرُهُ عَنِ الْأَرْضِ قَدْرَ شِبْرٍ } وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّان َ 1‏ .‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Unda: «Uning qabri yerdan bir qarich koʻtarildi», degan ziyoda bor. Bayhaqiy rivoyat qilgan, Ibn Hibbon uni sahih degan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинади. Унда: «Унинг қабри ердан бир қарич кўтарилди», деган зиёда бор. Байҳақий ривоят қилган, Ибн Ҳиббон уни саҳиҳ деган.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُهَلَّبِ، عَنْ طَلْقِ بْنِ حَبِيبٍ قَالَ‏:‏ كُنْتُ أَشَدَّ النَّاسِ تَكْذِيبًا بِالشَّفَاعَةِ، فَسَأَلْتُ جَابِرًا، فَقَالَ‏:‏ يَا طُلَيْقُ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ بَعْدَ دُخُولٍ، وَنَحْنُ نَقْرَأُ الَّذِي تَقْرَأُ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (bir kishi undan shafoat haqida soʻraganda) u zot: «Yo Tulayq! Men Nabiy ﷺ: ‹Ular doʻzaxga kirganlaridan keyin undan chiqadilar›, deganlarini eshitganman. Biz ham siz oʻqiyotgan (Qurʼon)ni oʻqiymiz», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (бир киши ундан шафоат ҳақида сўраганда) у зот: «Ё Тулайқ! Мен Набий ﷺ: ‹Улар дўзахга кирганларидан кейин ундан чиқадилар›, деганларини эшитганман. Биз ҳам сиз ўқиётган (Қуръон)ни ўқиймиз», дедилар.

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا: "أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم فَقَالَ: أَرَأَيْت إذَا صَلَّيْت الْمَكْتُوبَاتِ، وَصُمْت رَمَضَانَ، وَأَحْلَلْت الْحَلَالَ، وَحَرَّمْت الْحَرَامَ، وَلَمْ أَزِدْ عَلَى ذَلِكَ شَيْئًا؛ أَأَدْخُلُ الْجَنَّةَ؟ قَالَ: نَعَمْ". [رَوَاهُ مُسْلِمٌ].

Abu Abdulloh Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Aytingchi, agar men farz namozlarni oʻqisam, Ramazon roʻzasini tutsam, halolni halol deb, haromni harom deb bilsam va bunga hech narsa qoʻshmasam, jannatga kiramanmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Buni Muslim rivoyat qilgan.Абу Абдуллоҳ Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Айтингчи, агар мен фарз намозларни ўқисам, Рамазон рўзасини тутсам, ҳалолни ҳалол деб, ҳаромни ҳаром деб билсам ва бунга ҳеч нарса қўшмасам, жаннатга кираманми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Буни Муслим ривоят қилган.

قَالَ جَابِرٌ رضي الله عنه: (كُنَّا إِذَا صَعَدْنَا كَبَّرْنَا، وَإِذَا نَزَلْنَا سَبَّحْنَا)

Jobir raziyalloh anhu aytadilarki: «Agar safarda bir tepalikka koʻtarilsak takbir, agar pastlikka tushsak tasbeh aytar edik».Жобир разияллоҳ анҳу айтадиларки: «Агар сафарда бир тепаликка кўтарилсак такбир, агар пастликка тушсак тасбеҳ айтар эдик».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ‏:‏ قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ‏:‏ أَهْدَى دِحْيَةُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خُفَّيْنِ، فَلَبِسَهُمَا وَقَالَ إِسْرَائِيلُ‏:‏ عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عَامِرٍ، وَجُبَّةً فَلَبِسَهُمَا حَتَّى تَخَرَّقَا لا يَدْرِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، أَذِكًى هُمَا أَمْ لا‏.‏ قال أبو عيسى: وأبو إسحاق هذا هو أبو إسحاق الشيباني واسمه سليمان.

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Dihya Nabiy ﷺga bir juft maxsiy (charm paypoq) hadya qildi, u zot ularni kiydilar. Yana bir jubba ham berdi. U zot ﷺ ularni teshilib ketguncha kiyib yurdilar; ular halol soʻyilgan hayvon terisidanmi yoki yoʻqmi, buni bilmas edilar.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Диҳя Набий ﷺга бир жуфт махсий (чарм пайпоқ) ҳадя қилди, у зот уларни кийдилар. Яна бир жубба ҳам берди. У зот ﷺ уларни тешилиб кетгунча кийиб юрдилар; улар ҳалол сўйилган ҳайвон терисиданми ёки йўқми, буни билмас эдилар.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ ـ رضى الله عنه ـ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ أَنْ يُقِيمَ عَلَى إِحْرَامِهِ، وَذَكَرَ قَوْلَ سُرَاقَةَ‏.‏

Ato (Jobirdan) rivoyat qiladi: Jobir dedi: «Paygʻambar ﷺ Alini — oʻz ehromida (davom etgancha) qolishga — buyurdilar». Soʻng rivoyatchi Suroqaning rivoyatini xabar qildi.Ато (Жобирдан) ривоят қилади: Жобир деди: «Пайғамбар ﷺ Алини — ўз эҳромида (давом этганча) қолишга — буюрдилар». Сўнг ривоятчи Суроқанинг ривоятини хабар қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Kishi bilan shirk va kufr orasida(gi farq) — namozni tark etishdir».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Киши билан ширк ва куфр орасида(ги фарқ) — намозни тарк этишдир».

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَثَلاَثًا ثَلاَثًا قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Ismoil ibn Muso al-Fazoriy bizga aytib berdi: Sharik bizga Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi. U dedi: Men Abu Jaʼfarga: «Senga Jobir (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarini bir martadan, ikki martadan va uch martadan yuvganlarini rivoyat qildimi?» dedim. U: «Ha», dedi.Исмоил ибн Мусо ал-Фазорий бизга айтиб берди: Шарик бизга Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди. У деди: Мен Абу Жаъфарга: «Сенга Жобир (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларини бир мартадан, икки мартадан ва уч мартадан ювганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ ‏.‏ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ ‏{‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏}‏ وَبِـ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ ‏"‏ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ ‏"‏ دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ ‏"‏ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzuriga kirdik. Uning oldiga yetib borganimizda, u qavmdan (kim ekanini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman», dedim. Shunda u qoʻlini boshimga uzatib, yuqorigi tugmamni yechdi, soʻng pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini koʻkraklarim orasiga qoʻydi. Men oʻsha kunlari yosh oʻspirin edim. U: «Marhabo senga, xush kelibsan, ey jiyanim! Xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi va u toʻqilgan bir matoga oʻranib turdi — yaʼni shunday yamoq-yamoq qilingan kichkina kiyim ediki, har gal uni yelkasiga tashlasa, kichikligi sababli ikki uchi qaytib tushardi. U bizga imom boʻlib namoz oʻqidi, ridosi esa yonidagi kiyim ilgichida turardi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan ishora qilib, toʻqqizni (barmoq bukib) belgiladi. Soʻng u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yilda odamlar orasida ‹Rasululloh ﷺ haj qiladilar› deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga juda koʻp kishilar keldi, ularning barchasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amallarning aynan oʻzini qilishni istardi. Rasululloh ﷺ chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. U yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga ‹Nima qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qon oqishini) bekitib bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (degan tuya)ga mindilar, toki tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanda» — Jobir dedi: «Men koʻz ilgʻagan masofagacha qaradim: u zotning oldida ham minganlar va piyodalar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, ortida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlardi va u zot uning taʼvilini bilardilar. Shuning uchun u zot nima amal qilsalar, biz ham shuni qilardik». Rasululloh ﷺ tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Labbayka, ey Alloh, labbayk; labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd va neʼmat Senikidir va mulk ham, Sening sheriging yoʻq). Odamlar ham oʻzlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ularga undan hech narsani rad qilmadilar va Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarini davom ettirdilar. Jobir dedi: «Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik». Toki u zot bilan birga Baytga (Kaʼbaga) yetib kelganimizda, u zot Ruknni (Hajar-ul-asvadni) istilom qildilar, soʻng uch (aylanish)da raml qilib (yelkani qoqib tez) yurdilar va toʻrt (aylanish)da (oddiy) yurdilar. Soʻng Ibrohim Maqomi tomon oldinga oʻtib: {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) deb oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasida qildilar. (Roviy) dedi: Otam aytar edi — Ibn Nufayl va Usmon dedi: — «Men buni faqat Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) zikr qilganlarini bilaman», deb. Sulaymon dedi: «Men faqat shuni bilamanki, u (Jobir): ‹Rasululloh ﷺ ikki rakaatda {Qul huvallohu ahad}ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqirdilar›, dedi». Soʻng u zot Baytga qaytib, Ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shaoirlaridandir} (Baqara 158) deb oʻqib: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Shunday qilib, Safodan boshladilar, unga chiqib, toki Baytni koʻrgunlaricha. Soʻng Allohga takbir aytib, Uni yagona deb: «Lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayʼin qodir. Lo ilaha illalloh vahdah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» (Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir va hamd ham Unikidir, U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U vaʼdasini uddaladi, bandasiga yordam berdi va (kofir) lashkarlarni yolgʻiz Oʻzi mahv etdi), dedilar. Soʻng bularning orasida duo qildilar va shunga oʻxshash (zikr)ni uch marta aytdilar. Soʻng Marva tomon tushdilar, toki oyoqlari (vodiyga) tushganda, vodiy oʻrtasida raml qilib (yugurib) bordilar, soʻng yuqori chiqqanlarida (oddiy) yurdilar, toki Marvaga keldilar. Marvada ham Safoda qilgan(zikr)larining aynan oʻzini qildilar. Toki Marvadagi oxirgi saʼy (aylanish) boʻlganda: «Agar men ishimning oldini orqasidek (oldindan) bilganimda, qurbonlik mol haydab kelmas edim va bu (haj)ni umra qilardim. Bas, sizlardan kimning yonida qurbonlik mol boʻlmasa, ehromdan chiqsin va buni umra qilsin», dedilar. Shunda barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar (chiqmadilar). Shunda Suroqa ibn Juʼshum turib: «Ey Rasululloh, bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ barmoqlarini bir-biriga kiritib chalishtirdilar, soʻng: «Umra hajga kirdi», dedilar — ikki marta shunday qildilar — «Yoʻq, balki abadulabad uchun; yoʻq, balki abadulabad uchun». (Roviy) dedi: Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari bilan keldi va Fotima (roziyallohu anho)ni ehromdan chiqqanlar qatorida, rangli kiyim kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga maʼqul koʻrmadi va: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam», dedi. Ali Iroqda aytar edi: «Men Fotima qilgan ish haqida unga taʼna qilib, undan zikr qilingan narsa boʻyicha Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning huzurlariga bordim va men buni unga maʼqul koʻrmaganimni aytdim. (Fotima): ‹Otam menga buni buyurganlar›, degan edi. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasululloh ﷺ niyat qilgan (haj) bilan niyat qilaman›, dedim, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda qurbonlik mol bor, bas, sen ehromdan chiqma›, dedilar». (Roviy) dedi: Ali Yamandan olib kelgan va Nabiy ﷺ Madinadan olib kelgan qurbonlik mollarning hammasi yuzta edi. Shunday qilib, barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar bundan mustasno. (Roviy) dedi: Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchi kuni) boʻlganda va ular Minoga yuz tutganlarida, hajni niyat qilib talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar. Soʻng u zot oʻzlariga (jundan tikilgan) qora chodir tikilishini buyurdilar va u Namira (degan joy)da tikildi. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, Quraysh esa Rasululloh ﷺ johiliyatda Quraysh qilganidek, Muzdalifadagi Mashʼar-ul-Harom yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmasdilar. Lekin Rasululloh ﷺ (u yerdan) oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada tikilgan chodirni topdilar va shu yerda tushdilar. Toki quyosh ogʻganda, Qasvoni tayyorlashni buyurdilar va u uchun jihozlandi. Soʻng (tuyaga) minib, vodiy oʻrtasiga keldilar va odamlarga xutba qilib dedilar: «Albatta, qonlaringiz va mollaringiz oʻzaro sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu shahringizning hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglarki, johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening oyoqlarim ostida (botil deb) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari (qasoslari) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonimiz...» — Usmon: «Ibn Robianing qoni», dedi; Sulaymon esa: «Robia ibn al-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni», dedi. Ulardan baʼzilari: «U Banu Saʼd qabilasida emizishga berilgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirdi», dedi. «Johiliyat ribosi (sudxoʻrligi) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi; albatta, uning hammasi (botil deb) qoʻyilgandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, chunki sizlar ularni Alloh omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan halol qildingiz. Sizlarning ular zimmasida haqqingiz shuki, ular toʻshaklaringizni siz yoqtirmagan birovga bostirmasinlar. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻir boʻlmagan tarzda uringlar. Ularning sizlar zimmasida haqqi esa — yaxshilik bilan rizqlari va kiyimlaridir. Albatta, men sizlar orasida shunday narsani qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysiz — bu Allohning Kitobidir. Sizlar mendan (Qiyomatda) soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, siz (dinni) yetkazdingiz, (vazifani) ado etdingiz va nasihat qildingiz», dedilar. Soʻng u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, soʻng odamlar tomon egib: «Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!» dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi va u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi va u zot asrni oʻqidilar, ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Qasvoga minib, mavqif (toʻxtash joyi)ga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlar (Sahorot) tomon qaratdilar, piyodalar yoʻlini esa oldilariga qildilar. Soʻng qiblaga yuzlandilar va toki quyosh botib, sariqlik (shafaq) ham bir oz ketib, qorgʻa (disk) gʻoyib boʻlguncha turaverdilar. Usomani ortlariga mindirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (Muzdalifa tomon) yoʻlga tushdilar va Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, hatto uning boshi egar qoshiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik bilan! Ey odamlar, sokinlik bilan!» derdilar. Qachon biror tepalik (toshli yer)ga yetsalar, tuyaga jilovni biroz boʻshatardilar, toki u chiqib olsin. Toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan birga oʻqidilar — Usmon: «Ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadi», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Rasululloh ﷺ tong otguncha yotib (dam olib) turdilar, soʻng tong yorishgani aniq boʻlganda bomdodni oʻqidilar — Sulaymon: «Azon va iqomat bilan», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Qasvoga minib, Mashʼar-ul-Haromga keldilar va unga chiqdilar. Usmon va Sulaymon: «Soʻng qiblaga yuzlanib, Allohga hamd aytdilar, takbir aytdilar va tahlil (Lo ilaha illalloh) aytdilar», dedilar; Usmon: «Va Uni yagona deb (zikr qildilar)», deb ziyoda qildi. Toki yaxshigina yorishguncha turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) tushdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u sochi chiroyli, oppoq, koʻrkam bir kishi edi. Rasululloh ﷺ (yoʻlga) tushganlarida, (ayollar mingan) kajavalar oʻtib ketardi. Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini ham boshqa tomonga koʻchirdilar, Fazl yana yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Toki Muhassir (vodiysi)ga keldilar va (tuyalarini) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni Katta Jamra tomon olib chiqadigan oʻrta yoʻlni tutdilar, toki daraxt yonidagi Jamraga keldilar va uni yetti tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar — toshlar otib tashlanadigan (kichkina) toshlardek edi. U zot vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qurbonlik joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya) soʻydilar va Aliga (qolganini) soʻyishni buyurdilar, u qolganlarini soʻydi va u zot oʻz qurbonligida unga sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishni) buyurdilar va u qozonga solinib pishirildi. Ikkalalari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Sulaymon dedi: Soʻng (tuyaga) minib, Rasululloh ﷺ Baytga (Kaʼbaga, ifoza tavofiga) qaytdilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Banu Abdulmuttalib oldiga keldilar — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv tortib berayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv tortishingiz (vazifasi)dan yengib (tortib) olmasalar edi, men ham siz bilan birga suv tortgan boʻlardim», dedilar. Shunda ular u zotga bir paqir (suv) tutdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурига кирдик. Унинг олдига етиб борганимизда, у қавмдан (ким эканини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайнман», дедим. Шунда у қўлини бошимга узатиб, юқориги тугмамни ечди, сўнг пастки тугмамни ечди, кейин кафтини кўкракларим орасига қўйди. Мен ўша кунлари ёш ўспирин эдим. У: «Марҳабо сенга, хуш келибсан, эй жияним! Хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди ва у тўқилган бир матога ўраниб турди — яъни шундай ямоқ-ямоқ қилинган кичкина кийим эдики, ҳар гал уни елкасига ташласа, кичиклиги сабабли икки учи қайтиб тушарди. У бизга имом бўлиб намоз ўқиди, ридоси эса ёнидаги кийим илгичида турарди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан ишора қилиб, тўққизни (бармоқ букиб) белгилади. Сўнг у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йилда одамлар орасида ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар› деб эълон қилинди. Шунда Мадинага жуда кўп кишилар келди, уларнинг барчаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалларнинг айнан ўзини қилишни истарди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага етдик. У ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга ‹Нима қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қон оқишини) бекитиб боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (деган туя)га миндилар, токи туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанда» — Жобир деди: «Мен кўз илғаган масофагача қарадим: у зотнинг олдида ҳам минганлар ва пиёдалар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, ортида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўларди ва у зот унинг таъвилини билардилар. Шунинг учун у зот нима амал қилсалар, биз ҳам шуни қилардик». Расулуллоҳ ﷺ тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Лаббайка, эй Аллоҳ, лаббайк; лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир ва мулк ҳам, Сенинг шеригинг йўқ). Одамлар ҳам ўзлари айтадиган (талбия) билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ уларга ундан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларини давом эттирдилар. Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик». Токи у зот билан бирга Байтга (Каъбага) етиб келганимизда, у зот Рукнни (Ҳажар-ул-асвадни) истилом қилдилар, сўнг уч (айланиш)да рамл қилиб (елкани қоқиб тез) юрдилар ва тўрт (айланиш)да (оддий) юрдилар. Сўнг Иброҳим Мақоми томон олдинга ўтиб: {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деб ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасида қилдилар. (Ровий) деди: Отам айтар эди — Ибн Нуфайл ва Усмон деди: — «Мен буни фақат Набий ﷺдан (ривоят қилиб) зикр қилганларини биламан», деб. Сулаймон деди: «Мен фақат шуни биламанки, у (Жобир): ‹Расулуллоҳ ﷺ икки ракаатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқирдилар›, деди». Сўнг у зот Байтга қайтиб, Рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шаоирларидандир} (Бақара 158) деб ўқиб: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Шундай қилиб, Сафодан бошладилар, унга чиқиб, токи Байтни кўргунларича. Сўнг Аллоҳга такбир айтиб, Уни ягона деб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» (Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд ҳам Уникидир, У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ваъдасини уддалади, бандасига ёрдам берди ва (кофир) лашкарларни ёлғиз Ўзи маҳв этди), дедилар. Сўнг буларнинг орасида дуо қилдилар ва шунга ўхшаш (зикр)ни уч марта айтдилар. Сўнг Марва томон тушдилар, токи оёқлари (водийга) тушганда, водий ўртасида рамл қилиб (югуриб) бордилар, сўнг юқори чиққанларида (оддий) юрдилар, токи Марвага келдилар. Марвада ҳам Сафода қилган(зикр)ларининг айнан ўзини қилдилар. Токи Марвадаги охирги саъй (айланиш) бўлганда: «Агар мен ишимнинг олдини орқасидек (олдиндан) билганимда, қурбонлик мол ҳайдаб келмас эдим ва бу (ҳаж)ни умра қилардим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида қурбонлик мол бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва буни умра қилсин», дедилар. Шунда барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар (чиқмадилар). Шунда Суроқа ибн Жуъшум туриб: «Эй Расулуллоҳ, бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бармоқларини бир-бирига киритиб чалиштирдилар, сўнг: «Умра ҳажга кирди», дедилар — икки марта шундай қилдилар — «Йўқ, балки абадулабад учун; йўқ, балки абадулабад учун». (Ровий) деди: Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Набий ﷺнинг қурбонлик туялари билан келди ва Фотима (розияллоҳу анҳо)ни эҳромдан чиққанлар қаторида, рангли кийим кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга маъқул кўрмади ва: «Сенга буни ким буюрди?» деди. У: «Отам», деди. Али Ироқда айтар эди: «Мен Фотима қилган иш ҳақида унга таъна қилиб, ундан зикр қилинган нарса бўйича Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг ҳузурларига бордим ва мен буни унга маъқул кўрмаганимни айтдим. (Фотима): ‹Отам менга буни буюрганлар›, деган эди. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳажни ният қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулуллоҳ ﷺ ният қилган (ҳаж) билан ният қиламан›, дедим, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда қурбонлик мол бор, бас, сен эҳромдан чиқма›, дедилар». (Ровий) деди: Али Ямандан олиб келган ва Набий ﷺ Мадинадан олиб келган қурбонлик молларнинг ҳаммаси юзта эди. Шундай қилиб, барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар бундан мустасно. (Ровий) деди: Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчи куни) бўлганда ва улар Минога юз тутганларида, ҳажни ният қилиб талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар. Сўнг у зот ўзларига (жундан тикилган) қора чодир тикилишини буюрдилар ва у Намира (деган жой)да тикилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, Қурайш эса Расулуллоҳ ﷺ жоҳилиятда Қурайш қилганидек, Муздалифадаги Машъар-ул-Ҳаром ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмасдилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ (у ердан) ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада тикилган чодирни топдилар ва шу ерда тушдилар. Токи қуёш оғганда, Қасвони тайёрлашни буюрдилар ва у учун жиҳозланди. Сўнг (туяга) миниб, водий ўртасига келдилар ва одамларга хутба қилиб дедилар: «Албатта, қонларингиз ва молларингиз ўзаро сизларга шу кунингиз, шу ойингиз, шу шаҳрингизнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлингларки, жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг оёқларим остида (ботил деб) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари (қасослари) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонимиз...» — Усмон: «Ибн Робианинг қони», деди; Сулаймон эса: «Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қони», деди. Улардан баъзилари: «У Бану Саъд қабиласида эмизишга берилган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирди», деди. «Жоҳилият рибоси (судхўрлиги) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси; албатта, унинг ҳаммаси (ботил деб) қўйилгандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, чунки сизлар уларни Аллоҳ омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар зиммасида ҳаққингиз шуки, улар тўшакларингизни сиз ёқтирмаган бировга бостирмасинлар. Агар шундай қилсалар, уларни оғир бўлмаган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар зиммасида ҳаққи эса — яхшилик билан ризқлари ва кийимларидир. Албатта, мен сизлар орасида шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсиз — бу Аллоҳнинг Китобидир. Сизлар мендан (Қиёматда) сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сиз (динни) етказдингиз, (вазифани) адо этдингиз ва насиҳат қилдингиз», дедилар. Сўнг у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, сўнг одамлар томон эгиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!» дедилар. Сўнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди ва у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди ва у зот асрни ўқидилар, улар орасида бошқа (нафл) ўқимадилар. Сўнг Қасвога миниб, мавқиф (тўхташ жойи)га келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошлар (Саҳорот) томон қаратдилар, пиёдалар йўлини эса олдиларига қилдилар. Сўнг қиблага юзландилар ва токи қуёш ботиб, сариқлик (шафақ) ҳам бир оз кетиб, қорға (диск) ғойиб бўлгунча туравердилар. Усомани ортларига миндирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (Муздалифа томон) йўлга тушдилар ва Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, ҳатто унинг боши эгар қошига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик билан! Эй одамлар, сокинлик билан!» дердилар. Қачон бирор тепалик (тошли ер)га етсалар, туяга жиловни бироз бўшатардилар, токи у чиқиб олсин. Токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан бирга ўқидилар — Усмон: «Улар орасида бошқа (нафл) ўқимади», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётиб (дам олиб) турдилар, сўнг тонг ёришгани аниқ бўлганда бомдодни ўқидилар — Сулаймон: «Азон ва иқомат билан», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Қасвога миниб, Машъар-ул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқдилар. Усмон ва Сулаймон: «Сўнг қиблага юзланиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, такбир айтдилар ва таҳлил (Ло илаҳа иллаллоҳ) айтдилар», дедилар; Усмон: «Ва Уни ягона деб (зикр қилдилар)», деб зиёда қилди. Токи яхшигина ёришгунча турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қуёш чиқишидан олдин (йўлга) тушдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у сочи чиройли, оппоқ, кўркам бир киши эди. Расулуллоҳ ﷺ (йўлга) тушганларида, (аёллар минган) кажавалар ўтиб кетарди. Фазл уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ҳам бошқа томонга кўчирдилар, Фазл яна юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Токи Муҳассир (водийси)га келдилар ва (туяларини) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни Катта Жамра томон олиб чиқадиган ўрта йўлни тутдилар, токи дарахт ёнидаги Жамрага келдилар ва уни етти тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар — тошлар отиб ташланадиган (кичкина) тошлардек эди. У зот водий ўртасидан отдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта (туя) сўйдилар ва Алига (қолганини) сўйишни буюрдилар, у қолганларини сўйди ва у зот ўз қурбонлигида унга шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишни) буюрдилар ва у қозонга солиниб пиширилди. Иккалалари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сулаймон деди: Сўнг (туяга) миниб, Расулуллоҳ ﷺ Байтга (Каъбага, ифоза тавофига) қайтдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Бану Абдулмутталиб олдига келдилар — улар Замзам (суви)дан (ҳожиларга) сув тортиб бераётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув тортишингиз (вазифаси)дан енгиб (тортиб) олмасалар эди, мен ҳам сиз билан бирга сув тортган бўлардим», дедилар. Шунда улар у зотга бир пақир (сув) тутдилар, у зот ундан ичдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْكَدِرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرًا، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ يَعُودَانِّي فَوَجَدَانِي قَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَّ عَلَىَّ وَضُوءَهُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻlib qoldim, shunda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr meni koʻrgani keldilar. Ular meni hushimdan ketgan holda topdilar. Rasululloh ﷺ taharat qildilar va taharat suvini menga quydilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлиб қолдим, шунда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр мени кўргани келдилар. Улар мени ҳушимдан кетган ҳолда топдилар. Расулуллоҳ ﷺ таҳарат қилдилар ва таҳарат сувини менга қуйдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، أَنْبَأَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنْ ثَمَنِ السِّنَّوْرِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mushuk bahosini man qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мушук баҳосини ман қилдилар.

- وعن سعيد بن الحارث أنه سأل جابراً رضى الله عنه عن الوضوء مما مست النار، فقال‏:‏ لا ، قد كنا زمن النبي صلى الله عليه وسلم لا نجد مثل ذلك الطعام إلا قليلاً، فإذا نحن وجدناه، لم يكن لنا مناديل إلا أكفنا وسواعدنا وأقدامنا، ثم نصلى ولا نتوضأ‏.‏ ‏‏((‏رواه البخارى‏)‏‏)‏‏

(Saʼid ibn al-Horis rivoyat qildi)ki, u Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan — olov teggan (pishgan) narsadan (keyin) tahorat (qilish) haqida — soʻradi. U: «Yoʻq; biz Paygʻambar ﷺ zamonida bunday taomni — kamdan boshqa — topmas edik; topgan paytimizda esa, bizda — kaftlarimiz, bilaklarimiz va oyoqlarimizdan boshqa — roʻ molchalar (mandil) boʻ lmas edi; soʻng (oʻ shalarga artib) namoz oʻqir edik — tahorat qilmas edik» dedi.(Саъид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди)ки, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан — олов тегган (пишган) нарсадан (кейин) таҳорат (қилиш) ҳақида — сўради. У: «Йўқ; биз Пайғамбар ﷺ замонида бундай таомни — камдан бошқа — топмас эдик; топган пайтимизда эса, бизда — кафтларимиз, билакларимиз ва оёқларимиздан бошқа — рў молчалар (мандил) бў лмас эди; сўнг (ў шаларга артиб) намоз ўқир эдик — таҳорат қилмас эдик» деди.

عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فِي نَاسٍ مَعِي قَالَ: أَهْلَلْنَا أَصْحَابَ مُحَمَّد بِالْحَجِّ خَالِصًا وَحْدَهُ قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ جَابِرٌ: فَقَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صُبْحَ رَابِعَةٍ مَضَتْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَأَمَرَنَا أَنْ نَحِلَّ قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ: «حِلُّوا وَأَصِيبُوا النِّسَاءَ» . قَالَ عَطَاءٌ: وَلَمْ يَعْزِمْ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ أَحَلَّهُنَّ لَهُمْ فَقُلْنَا لَمَّا لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلَّا خَمْسٌ أَمَرَنَا أَنْ نُفْضِيَ إِلَى نِسَائِنَا فَنَأْتِيَ عرَفَةَ تَقْطُرُ مَذَاكِيرُنَا الْمَنِيَّ. قَالَ: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَتْقَاكُمْ لِلَّهِ وَأَصْدَقُكُمْ وَأَبَرُّكُمْ وَلَوْلَا هَدْيِي لَحَلَلْتُ كَمَا تَحِلُّونَ وَلَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ فَحِلُّوا» فَحَلَلْنَا وَسَمِعْنَا وَأَطَعْنَا قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ جَابِرٌ: فَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنْ سِعَايَتِهِ فَقَالَ: بِمَ أَهْلَلْتَ؟ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «فَأَهْدِ وَامْكُثْ حَرَامًا» قَالَ: وَأَهْدَى لَهُ عَلِيٌّ هَدْيًا فَقَالَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ألعامنا هَذَا أم لأبد؟ قَالَ: «لأبد» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Muhammad ﷺ ning sahobalari faqat va faqat hajga ehrom bogʻladik.» Ato dedi: Jobir dedi: «Nabiy ﷺ Zulhijjadan toʻrt (kun) oʻtgan tongda (Makkaga) keldilar va bizga ehromdan chiqishni buyurdilar.» Ato dedi: (Nabiy ﷺ): «Ehromdan chiqing va ayollarga yaqinlik qiling», dedilar. Ato dedi: (Nabiy ﷺ) ularga (buni) qatʼiy buyurmadilar, balki ularni (ayollarni) ularga halol qildilar. Biz: «Biz bilan Arafot orasida besh (kun)dan boshqa (vaqt) qolmaganida, bizni ayollarimizga yaqinlik qilishga buyurdilar, biz Arafotga zakarlarimizdan maniy tomib turgan holda boramizmi?» dedik. (Ato) dedi: Jobir qoʻli bilan ishora qilib (gapirardi) — goʻyo men uning ‹qoʻli bilan› deganida qoʻlini harakatlantirayotganini koʻrib turgandekman. (Jobir) dedi: «Nabiy ﷺ oramizda turib, dedilar: ‹Sizlar bilasizlarki, men sizlarning ichingizda Allohdan eng koʻp qoʻrqadiganingiz, eng rostgoʻyingiz va eng yaxshilik qiladiganingizman. Agar qurbonligim (hadyim) boʻlmaganida, men ham sizlar kabi ehromdan chiqardim. Agar ishimning oldini orqasiga qaraganimdek bilganimda, qurbonlik (hadyi) olib kelmas edim. Bas, ehromdan chiqing.› Shunday qilib biz ehromdan chiqdik, (Nabiy ﷺ ni) eshitdik va itoat qildik.» Ato dedi: Jobir dedi: «Soʻng Ali (Yamandagi) ish (soliq yigʻish)idan keldi. (Nabiy ﷺ): ‹Sen nimaga ehrom bogʻlading?› dedilar. U: ‹Nabiy ﷺ nimaga ehrom bogʻlagan boʻlsalar, oʻshanga›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Qurbonlik (hadyi) qil va ehromda davom et›, dedilar. Ali u (Nabiy ﷺ) uchun qurbonlik (hadyi) qildi.» Soʻng Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum: «Yo Rasululloh! Bu (amal) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. (Rasululloh ﷺ): «Abadiy», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Муҳаммад ﷺ нинг саҳобалари фақат ва фақат ҳажга эҳром боғладик.» Ато деди: Жобир деди: «Набий ﷺ Зулҳижжадан тўрт (кун) ўтган тонгда (Маккага) келдилар ва бизга эҳромдан чиқишни буюрдилар.» Ато деди: (Набий ﷺ): «Эҳромдан чиқинг ва аёлларга яқинлик қилинг», дедилар. Ато деди: (Набий ﷺ) уларга (буни) қатъий буюрмадилар, балки уларни (аёлларни) уларга ҳалол қилдилар. Биз: «Биз билан Арафот орасида беш (кун)дан бошқа (вақт) қолмаганида, бизни аёлларимизга яқинлик қилишга буюрдилар, биз Арафотга закарларимиздан маний томиб турган ҳолда борамизми?» дедик. (Ато) деди: Жобир қўли билан ишора қилиб (гапирарди) — гўё мен унинг ‹қўли билан› деганида қўлини ҳаракатлантираётганини кўриб тургандекман. (Жобир) деди: «Набий ﷺ орамизда туриб, дедилар: ‹Сизлар биласизларки, мен сизларнинг ичингизда Аллоҳдан энг кўп қўрқадиганингиз, энг ростгўйингиз ва энг яхшилик қиладиганингизман. Агар қурбонлигим (ҳадйим) бўлмаганида, мен ҳам сизлар каби эҳромдан чиқардим. Агар ишимнинг олдини орқасига қараганимдек билганимда, қурбонлик (ҳадйи) олиб келмас эдим. Бас, эҳромдан чиқинг.› Шундай қилиб биз эҳромдан чиқдик, (Набий ﷺ ни) эшитдик ва итоат қилдик.» Ато деди: Жобир деди: «Сўнг Али (Ямандаги) иш (солиқ йиғиш)идан келди. (Набий ﷺ): ‹Сен нимага эҳром боғладинг?› дедилар. У: ‹Набий ﷺ нимага эҳром боғлаган бўлсалар, ўшанга›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Қурбонлик (ҳадйи) қил ва эҳромда давом эт›, дедилар. Али у (Набий ﷺ) учун қурбонлик (ҳадйи) қилди.» Сўнг Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум: «Ё Расулуллоҳ! Бу (амал) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. (Расулуллоҳ ﷺ): «Абадий», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً يَسْأَلُ جَابِرًا عَنْ خَادِمِ الرَّجُلِ، إِذَا كَفَاهُ الْمَشَقَّةَ وَالْحَرَّ، أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْعُوهُ‏؟‏ قَالَ‏:‏ نَعَمْ، فَإِنْ كَرِهَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَطْعَمَ مَعَهُ فَلْيُطْعِمْهُ أُكْلَةً فِي يَدِهِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Saʼd ibn Muozning janozasi (odamlar) oldida turganida, men Rasululloh ﷺning: ‹U sababli Rahmonning Arshi larzaga keldi›, deganlarini eshitdim», dedi. Bu bobda Usayd ibn Huzayr, Abu Said va Rumaysadan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Саъд ибн Муознинг жанозаси (одамлар) олдида турганида, мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹У сабабли Раҳмоннинг Арши ларзага келди›, деганларини эшитдим», деди. Бу бобда Усайд ибн Ҳузайр, Абу Саид ва Румайсадан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كُنَّا لاَ نَأْكُلُ مِنْ لُحُومِ بُدْنِنَا فَوْقَ ثَلاَثِ مِنًى، فَرَخَّصَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كُلُوا وَتَزَوَّدُوا ‏"‏‏.‏ فَأَكَلْنَا وَتَزَوَّدْنَا‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَقَالَ حَتَّى جِئْنَا الْمَدِينَةَ قَالَ لاَ‏.‏

Ibn Jurayj (Atodan, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Biz Mino (kunlari)da Budn goʻshtini uch kundan ortiq yemas edik. Keyin Paygʻambar ﷺ bizga: «Yenglar va (oʻzlaringiz bilan) olib keting», — deb ruxsat berdilar. Bas, biz (bir qismini) yedik va (bir qismini) oʻzimiz bilan olib ketdik›». Men (Ibn Jurayj) Atodan: «Jobir — ular Madinaga yetguncha (goʻsht yeb bordi) deb aytdimi?» — deb soʻradim. Ato: «Yoʻq», — deb javob berdi.Ибн Журайж (Атодан, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Биз Мино (кунлари)да Будн гўштини уч кундан ортиқ емас эдик. Кейин Пайғамбар ﷺ бизга: «Енглар ва (ўзларингиз билан) олиб кетинг», — деб рухсат бердилар. Бас, биз (бир қисмини) едик ва (бир қисмини) ўзимиз билан олиб кетдик›». Мен (Ибн Журайж) Атодан: «Жобир — улар Мадинага етгунча (гўшт еб борди) деб айтдими?» — деб сўрадим. Ато: «Йўқ», — деб жавоб берди.

وَحَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبَ الْغَيْلاَنِيُّ، سُلَيْمَانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَحَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ لَقِيَ اللَّهَ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ لَقِيَهُ يُشْرِكُ بِهِ دَخَلَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو أَيُّوبَ قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Kim Allohga, Unga hech narsani sherik qilmagan holda yoʻliqsa, jannatga kiradi; kim Unga sherik keltirgan holda yoʻliqsa, doʻzaxga kiradi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Ким Аллоҳга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда йўлиқса, жаннатга киради; ким Унга шерик келтирган ҳолда йўлиқса, дўзахга киради».

قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى وَكِيعٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً قَالَ نَعَمْ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ وَقُتَيْبَةُ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا عَنْ ثَابِتٍ نَحْوَ رِوَايَةِ وَكِيعٍ ‏.‏ وَشَرِيكٌ كَثِيرُ الْغَلَطِ وَثَابِتُ بْنُ أَبِي صَفِيَّةَ هُوَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Vakiʼ bu hadisni Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi. U dedi: Men Abu Jaʼfarga: «Senga Jobir (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarini bir martadan yuvganlarini rivoyat qildimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Bizga buni Hannod va Qutayba aytib berdilar: Ular: Bizga Vakiʼ Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi, dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Sharikning hadisidan sahihroqdir, chunki bu (hadis) Sobitdan bir necha yoʻl bilan Vakiʼning rivoyatiga oʻxshash tarzda kelgan. Sharik esa koʻp xato qiladigan kishi edi. Sobit ibn Abu Safiyya — u Abu Hamza as-Sumoliydir.Абу Исо айтди: Вакиъ бу ҳадисни Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди. У деди: Мен Абу Жаъфарга: «Сенга Жобир (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларини бир мартадан ювганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Бизга буни Ҳаннод ва Қутайба айтиб бердилар: Улар: Бизга Вакиъ Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди, дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Шарикнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки бу (ҳадис) Собитдан бир неча йўл билан Вакиънинг ривоятига ўхшаш тарзда келган. Шарик эса кўп хато қиладиган киши эди. Собит ибн Абу Сафийя — у Абу Ҳамза ас-Сумолийдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ بِعَرَفَةَ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا وَإِقَامَتَيْنِ وَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ أَسْنَدَهُ حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فِي الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ وَوَافَقَ حَاتِمَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ‏.‏

Muhammad ibn Ali al-Boqir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Arafada peshin va asrni bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar; shom va xuftonni esa Jamʼda (Muzdalifada) bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Hotim ibn Ismoil (oʻzining) uzun hadisida (Jobirga) ulab (musnad qilib) rivoyat qilgan. Hotim ibn Ismoilning sanadiga Muhammad ibn Ali al-Juʼfiy ham Jaʼfardan, u otasidan, u Jobirdan (rivoyat qilib) muvofiq kelgan, faqat u: «Shom va xuftonni bitta azon va bitta iqomat bilan oʻqidilar», degan.Муҳаммад ибн Али ал-Боқир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Арафада пешин ва асрни битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар; шом ва хуфтонни эса Жамъда (Муздалифада) битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳотим ибн Исмоил (ўзининг) узун ҳадисида (Жобирга) улаб (муснад қилиб) ривоят қилган. Ҳотим ибн Исмоилнинг санадига Муҳаммад ибн Али ал-Жуъфий ҳам Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилиб) мувофиқ келган, фақат у: «Шом ва хуфтонни битта азон ва битта иқомат билан ўқидилар», деган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، قَالَ تَمَارَيْنَا فِي الْغُسْلِ عِنْدَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ جَابِرٌ يَكْفِي مِنَ الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ صَاعٌ مِنْ مَاءٍ ‏.‏ قُلْنَا مَا يَكْفِي صَاعٌ وَلاَ صَاعَانِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ قَدْ كَانَ يَكْفِي مَنْ كَانَ خَيْرًا مِنْكُمْ وَأَكْثَرَ شَعْرًا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz u kishining huzurida gʻusl haqida bahslashib qoldik. Jobir: «Janobatdan gʻusl qilishga bir soʻ suv yetarli», dedi. Biz: «Bir soʻ ham, ikki soʻ ham yetmaydi», dedik. Jobir: «Sizlardan koʻra yaxshiroq va sochi koʻproq boʻlgan zotga yetardi», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз у кишининг ҳузурида ғусл ҳақида баҳслашиб қолдик. Жобир: «Жанобатдан ғусл қилишга бир сў сув етарли», деди. Биз: «Бир сў ҳам, икки сў ҳам етмайди», дедик. Жобир: «Сизлардан кўра яхшироқ ва сочи кўпроқ бўлган зотга етарди», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحَرَامِيُّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَرَامِيُّ الأَنْصَارِيُّ، سَمِعْتُ طَلْحَةَ بْنَ خِرَاشٍ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَمَّا قُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا جَابِرُ أَلاَ أُخْبِرُكَ مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لأَبِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا كَلَّمَ اللَّهُ أَحَدًا إِلاَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ وَكَلَّمَ أَبَاكَ كِفَاحًا ‏.‏ فَقَالَ يَا عَبْدِي تَمَنَّ عَلَىَّ أُعْطِكَ ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ تُحْيِينِي فَأُقْتَلُ فِيكَ ثَانِيَةً ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ سَبَقَ مِنِّي أَنَّهُمْ إِلَيْهَا لاَ يُرْجَعُونَ ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ فَأَبْلِغْ مَنْ وَرَائِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏{وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni Abdulloh ibn Amr ibn Harom qatl etilganida, Rasululloh ﷺ: «Ey Jobir, Alloh azza va jalla otangga nima deganini senga aytib bermaymi?» dedilar. Men: «Albatta», dedim. U zot dedilar: «Alloh hech kim bilan pardaning ortidan boshqa yoʻsinda gaplashmagan. Otangga esa yuzma-yuz gapirib: ‹Ey bandam, Mendan tila, senga beraman›, dedi. U: ‹Ey Robbim, meni tiriltirgin, toki Sening yoʻlingda yana bir bor qatl etilay›, dedi. Alloh: ‹Mendan (avval hukm) oʻtgan: ular u dunyoga qaytarilmaydilar›, dedi. U: ‹Ey Robbim, unda ortimda qolganlarga (bu holni) yetkazgin›, dedi». Shunda Alloh azza va jalla ushbu oyatni nozil qildi: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻliklar deb oʻylamang} — oyatning oxirigacha.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ҳаром қатл этилганида, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Жобир, Аллоҳ азза ва жалла отангга нима деганини сенга айтиб бермайми?» дедилар. Мен: «Албатта», дедим. У зот дедилар: «Аллоҳ ҳеч ким билан парданинг ортидан бошқа йўсинда гаплашмаган. Отангга эса юзма-юз гапириб: ‹Эй бандам, Мендан тила, сенга бераман›, деди. У: ‹Эй Роббим, мени тирилтиргин, токи Сенинг йўлингда яна бир бор қатл этилай›, деди. Аллоҳ: ‹Мендан (аввал ҳукм) ўтган: улар у дунёга қайтарилмайдилар›, деди. У: ‹Эй Роббим, унда ортимда қолганларга (бу ҳолни) етказгин›, деди». Шунда Аллоҳ азза ва жалла ушбу оятни нозил қилди: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўликлар деб ўйламанг} — оятнинг охиригача.

- وعنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طعام الاثنين كافي الثلاثة، وطعام الثلاثة كافي الأربعة‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏ وفى رواية لمسلم عن جابر رضي الله عنه ، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ طعام الواحد يكفي الاثنين وطعام الاثنين يكفي الأربعة، وطعام الأربعة يكفي الثمانية‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Ikki (kishi)ning taomi — uch (kishi)ga kifoya (yetarli); uch (kishi)ning taomi — toʻ rt (kishi)ga kifoya» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Икки (киши)нинг таоми — уч (киши)га кифоя (етарли); уч (киши)нинг таоми — тў рт (киши)га кифоя» дедилар.

وَأَصْلُهُ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ إِلَّا أَنَّ رَاوِيَهُ شَكَّ فِي رَفْعِه ِ 1‏ .‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: uning asli Muslimda Jobir hadisidan rivoyat qilingan, biroq uni rivoyat qilgan roviy uni marfuʼ qilishda shubha qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: унинг асли Муслимда Жобир ҳадисидан ривоят қилинган, бироқ уни ривоят қилган ровий уни марфуъ қилишда шубҳа қилган.

عَنِ الْمُهَاجِرِ الْمَكِّيِّ قَالَ: سُئِلَ جَابِرٌ عَنِ الرَّجُلِ يَرَى الْبَيْتَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ فَقَالَ قَدْ حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ نَكُنْ نَفْعَلُهُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: undan Baytni koʻrganda qoʻlini koʻtaradigan kishi haqida soʻralganda, u: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga haj qildik, ammo buni qilmasdik», dedi. Termiziy va Abu Dovud rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ундан Байтни кўрганда қўлини кўтарадиган киши ҳақида сўралганда, у: «Биз Набий ﷺ билан бирга ҳаж қилдик, аммо буни қилмасдик», деди. Термизий ва Абу Довуд ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ وَيُبَاشِرُ، وَهُوَ صَائِمٌ، وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ‏.‏ وَقَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏مَآرِبُ‏}‏ حَاجَةٌ‏.‏ قَالَ طَاوُسٌ ‏[quran sura="24" aya_start="31" aya_end="31"]{‏أُولِي الإِرْبَةِ‏}‏ الأَحْمَقُ لاَ حَاجَةَ لَهُ فِي النِّسَاءِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ roʻzador holda (zavjalarini) oʻpar va quchoqlar edilar; u zot oʻz shahvatini sizlardan har biringizdan koʻra koʻproq nazorat qila olar edilar. Jobir: «(Zavjasiga) qarash bilan (maniy) chiqib ketgan kishi — roʻzasini (toʻldirib) tugatsin», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ рўзадор ҳолда (завжаларини) ўпар ва қучоқлар эдилар; у зот ўз шаҳватини сизлардан ҳар бирингиздан кўра кўпроқ назорат қила олар эдилар. Жобир: «(Завжасига) қараш билан (маний) чиқиб кетган киши — рўзасини (тўлдириб) тугацин», — деди.

وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُعَاذٌ، - وَهُوَ ابْنُ هِشَامٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بِمِثْلِهِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Paygʻambari ﷺ shuning oʻxshashini aytdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ шунинг ўхшашини айтдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ وَأَدْرَجَ فِي الْحَدِيثِ عِنْدَ قَوْلِهِ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ قَالَ فَقَرَأَ فِيهَا بِالتَّوْحِيدِ وَ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ وَقَالَ فِيهِ قَالَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِالْكُوفَةِ قَالَ أَبِي هَذَا الْحَرْفُ لَمْ يَذْكُرْهُ جَابِرٌ فَذَهَبْتُ مُحَرِّشًا ‏.‏ وَذَكَرَ قِصَّةَ فَاطِمَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u bu hadisni zikr qildi va hadisning {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) degan soʻzi oʻrnida shuni qoʻshib aytdi: U dedi: «(Rasululloh ﷺ) ikki rakaatda tavhid (surasi {Qul huvallohu ahad}) va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqidilar». Va unda: «Ali (roziyallohu anhu) Kufada (shunday) dedi», dedi. Otam dedi: «Bu soʻzni Jobir zikr qilmagan: ‹Men taʼna qilib bordim›». Va u Fotima (roziyallohu anho) qissasini zikr qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у бу ҳадисни зикр қилди ва ҳадиснинг {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деган сўзи ўрнида шуни қўшиб айтди: У деди: «(Расулуллоҳ ﷺ) икки ракаатда тавҳид (сураси {Қул ҳуваллоҳу аҳад}) ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқидилар». Ва унда: «Али (розияллоҳу анҳу) Куфада (шундай) деди», деди. Отам деди: «Бу сўзни Жобир зикр қилмаган: ‹Мен таъна қилиб бордим›». Ва у Фотима (розияллоҳу анҳо) қиссасини зикр қилди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرًا أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ قَائِمًا قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ قَائِمًا ثُمَّ يَقْعُدُ قَعْدَةً ثُمَّ يَقُومُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ tik turib xutba qilar edilar, soʻng bir oz oʻtirib, soʻng yana turardilar», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тик туриб хутба қилар эдилар, сўнг бир оз ўтириб, сўнг яна турардилар», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ ‏.‏ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ - قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ ‏"‏ ‏{وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}‏ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ - وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ ذَكَرَهُ عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ - إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ ‏{قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ}‏ وَ ‏{قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ }‏ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏"‏ ‏{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا ‏.‏ فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا - يَعْنِي قَدَمَاهُ - مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدِ الأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى وَقَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا - مَرَّتَيْنِ - لاَ بَلْ لأَبَدِ الأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنٍ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحِلُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ ‏.‏ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلاَّ أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوِ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ - كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ - وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعَرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ فَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا حَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ وَأَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar-u, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yili odamlar orasida Rasululloh ﷺ haj qiladilar, deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashib, u zot qilganidek amal qilishni istardi. U zot chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik. Zul-Hulayfaga yetib keldik, u yerda Asmo binti Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: «Qanday qilay?» deb odam yubordi. U zot: «Gʻusl qil, mato bilan bogʻlanib ol va ehromga kir», dedilar. Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, soʻng Qasvo tuyasiga mindilar. Tuyasi u zot bilan Baydoda tik turganida, Jobir aytdi: Men koʻzim yetgan joyga qaradim, u zotning oldilarida minganu piyoda odamlar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, orqasida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar va uning maʼnosini u zot bilardilar. U zot qanday amal qilsalar, biz ham shunday amal qilardik. Soyng u zot tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka la sharika laka labbayk, innal hamda van niʼmata laka val mulk, la sharika lak». Odamlar ham talbiya aytadigan bu soʻzlar bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar va oʻz talbiyalariga davom etdilar. Jobir aytdi: Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik. Nihoyat u zot bilan Baytga keldik, u zot ruknni istilom qildilar, soʻng uch marta ramal qilib, toyrt marta yurdilar. Soyng Ibrohim maqomiga kelib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutingiz} (Baqara 125), dedilar va maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar. Otam aytardi va men uni Nabiy ﷺdan zikr qilgan deb bilaman: u zot ikki rakaatda {Qul yo ayyuhal kofirun} va {Qul huvallohu ahad}ni oʻqirdilar. Soyng Baytga qaytib, ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (Baqara 158), «Alloh nima bilan boshlagan boʻlsa, biz ham shu bilan boshlaymiz», deb oʻqidilar va Safodan boshladilar. Unga chiqib, Baytni koʻrdilar, Allohga takbir, tahlil va hamd aytib: «La ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul mulku va lahul hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayin qadir, la ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal ahzoba vahdah», dedilar. Soyng shu orada duo qildilar va buni uch marta aytdilar. Keyin Marvaga tushib yurdilar, oyoqlari vodiy chuqurligiga yetganida ramal qildilar, oyoqlari koʻtarilgach yana yurdilar, nihoyat Marvaga yetdilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi tavofining oxirida u zot: «Agar ishimni oldindan bilganimda, hadyni haydab kelmasdim va uni umra qilardim. Shunday ekan, kimningki hadyi boʻlmasa, ehromdan chiqsin va uni umra qilsin», dedilar. Shunda odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: «Yo Rasululloh, bu shu yilimizgami yoki abadulabadgami?» dedi. U zot barmoqlarini bir-biriga kiritib: «Umra hajga mana shunday abadulabad kirdi», deb ikki marta aytdilar. Jobir aytdi: Ali Nabiy ﷺga tuyalar olib keldi va Fotimani ehromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma tortgan holda topdi. Ali buni yoqtirmadi, u esa: «Otam menga shuni buyurdi», dedi. Ali Iroqda aytar edi: Men Fotima qilgan ishi haqida undan xafa boʻlib, u aytgan narsa haqida Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning oldiga bordim va buni yoqtirmaganimni bildirdim. U zot: «U toʻgʻri aytibdi, toʻgʻri aytibdi. Hajni farz qilganingda nima degan eding?» dedilar. Men: «Allohumma, men Rasulingga oʻxshab talbiya aytaman, dedim», dedim. U zot: «Men bilan hadyi bor, sen ehromdan chiqma», dedilar. Ali Yamandan keltirgan hadylar bilan Nabiy ﷺ Madinadan keltirgan hadylarning umumiy soni yuzta edi. Soyng odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Tarviya kuni boʻlib, ular Minoga yoʻnalganlarida haj bilan talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdodni oʻqidilar. Soyng quyosh chiqquncha bir oz turdilar va Namirada oʻzlari uchun jundan chodir tikilishini buyurdilar. Rasululloh ﷺ yurdilar, Quraysh u zotni johiliyatda Quraysh qilgani kabi Mashʼarul-Haromning yoki Muzdalifaning oldida toʻxtaydilar, deb shubha qilmasdilar. Ammo Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, Arafaga keldilar va Namirada oʻzlari uchun chodir tikilganini topib, unda tushdilar. Quyosh ogʻganda Qasvoni keltirishni buyurdilar, u egarlab tayyorlandi, u zot minib, vodiy ichiga keldilar va odamlarga xutba qilib, dedilar: «Albatta, sizlarning qonlaringiz va mollaringiz shu kuningizning shu oyingizdagi shu shahringizdagi hurmati kabi oʻzaro haromdir. Ogoh boʻlingiz, johiliyat ishining hammasi mana shu ikki oyogʻim ostiga qoʻyildi, johiliyat qonlari ham bekor qilindi. Men bekor qiladigan birinchi qon Rabiya ibn Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilib yurgan edi, Huzayl uni oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham bekor qilindi, men bekor qiladigan birinchi ribo bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir, u butunlay bekor qilindi. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqingiz, chunki sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning avratlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustidagi haqqingiz shuki, ular sizlar yoqtirmaydigan hech kimni toʻshaklaringizga qadam qoʻydirmasin. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻritmaydigan tarzda uringiz. Ularning sizlar ustidagi haqqi esa yaxshilik bilan ularga rizq va kiyim berishingizdir. Men sizlarga bir narsani qoldirdim, agar unga mahkam yopishsangiz, hech qachon adashmaysiz — u Allohning kitobidir. Sizlar mendan soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, sen yetkazding, ado etding va nasihat qilding», dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, keyin uni odamlarga qaratib: «Allohumma, guvoh boʻl, Allohumma, guvoh boʻl», deb uch marta aytdilar. Soyng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soyng iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ minib, Mavqifga keldilar, tuyasining qornini qoyatoshlarga qaratib, piyodalar yoʻlini oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sarigʻlik biroz ketguncha, disk toʻliq gʻoyib boʻlguncha toʻxtab turdilar. Usoma ibn Zaydni orqalariga mindirdilar. Rasululloh ﷺ Qasvoning jilovini shunday tortgan holda yoʻlga chiqdilarki, uning boshi egarining oldingi qismiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik, sokinlik», derdilar. Har qachon qumtepalardan biriga kelganlarida, tuya koʻtarilishi uchun jilovni bir oz boʻshatardilar. Soyng Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bir azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar, ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ tong otguncha yotdilar, tong ravshan boʻlganda bomdodni bir azon va bir iqomat bilan oʻqidilar. Soyng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haromga keldilar va unga chiqib, Allohga hamd, takbir va tahlil aytdilar. Toʻliq yorishguncha toʻxtab turdilar, soyng quyosh chiqishidan oldin yoʻlga chiqdilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar. U chiroyli sochli, oq, koʻrkam kishi edi. Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqqanlarida, koʻtama tuyalarga minib ketayotgan ayollar oldidan oʻtdi, Fazl esa ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan qoʻydilar, Fazl esa qarash uchun yuzini boshqa tomonga burdi. Nihoyat Muhassirga kelganlarida biroz tezlashdilar, soyng sizni Katta Jamraga chiqaradigan oʻrta yoʻldan yurdilar. Daraxt oldidagi jamraga kelib, yettita tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar, toshlar loviya donasidek edi. U vodiy ichidan otdilar. Soyng nahr joyiga borib, oltmish uchta tuyani oʻz qoʻllari bilan soʻydilar, qolganini Aliga berdilar, u soʻydi va u zot Alini oʻz hadyiga sherik qildilar. Keyin har bir tuyadan bir boʻlak buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ular ikkovi uning goʻshtidan yeb, shoʻrvasidan ichdilar. Soyng Rasululloh ﷺ Baytga tavofga bordilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Keyin Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar, ular Zamzamdan suv tortayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib, agar odamlar sizlarni suv tortish ishida yengib qoʻyishidan qoʻrqmaganimda, men ham sizlar bilan tortardim», dedilar. Ular u zotga bir chelak berdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар-у, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йили одамлар орасида Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар, деб эълон қилинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашиб, у зот қилганидек амал қилишни истарди. У зот чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик. Зул-Ҳулайфага етиб келдик, у ерда Асмо бинти Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Қандай қилай?» деб одам юборди. У зот: «Ғусл қил, мато билан боғланиб ол ва эҳромга кир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, сўнг Қасво туясига миндилар. Туяси у зот билан Байдода тик турганида, Жобир айтди: Мен кўзим етган жойга қарадим, у зотнинг олдиларида мингану пиёда одамлар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, орқасида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар ва унинг маъносини у зот билардилар. У зот қандай амал қилсалар, биз ҳам шундай амал қилардик. Сойнг у зот тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал ҳамда ван ниъмата лака вал мулк, ла шарика лак». Одамлар ҳам талбия айтадиган бу сўзлар билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва ўз талбияларига давом этдилар. Жобир айтди: Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик. Ниҳоят у зот билан Байтга келдик, у зот рукнни истилом қилдилар, сўнг уч марта рамал қилиб, тойрт марта юрдилар. Сойнг Иброҳим мақомига келиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутингиз} (Бақара 125), дедилар ва мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар. Отам айтарди ва мен уни Набий ﷺдан зикр қилган деб биламан: у зот икки ракаатда {Қул ё айюҳал кофирун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқирдилар. Сойнг Байтга қайтиб, рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (Бақара 158), «Аллоҳ нима билан бошлаган бўлса, биз ҳам шу билан бошлаймиз», деб ўқидилар ва Сафодан бошладилар. Унга чиқиб, Байтни кўрдилар, Аллоҳга такбир, таҳлил ва ҳамд айтиб: «Ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайин қадир, ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал аҳзоба ваҳдаҳ», дедилар. Сойнг шу орада дуо қилдилар ва буни уч марта айтдилар. Кейин Марвага тушиб юрдилар, оёқлари водий чуқурлигига етганида рамал қилдилар, оёқлари кўтарилгач яна юрдилар, ниҳоят Марвага етдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги тавофининг охирида у зот: «Агар ишимни олдиндан билганимда, ҳадйни ҳайдаб келмасдим ва уни умра қилардим. Шундай экан, кимнингки ҳадйи бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин», дедилар. Шунда одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: «Ё Расулуллоҳ, бу шу йилимизгами ёки абадулабадгами?» деди. У зот бармоқларини бир-бирига киритиб: «Умра ҳажга мана шундай абадулабад кирди», деб икки марта айтдилар. Жобир айтди: Али Набий ﷺга туялар олиб келди ва Фотимани эҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма тортган ҳолда топди. Али буни ёқтирмади, у эса: «Отам менга шуни буюрди», деди. Али Ироқда айтар эди: Мен Фотима қилган иши ҳақида ундан хафа бўлиб, у айтган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг олдига бордим ва буни ёқтирмаганимни билдирдим. У зот: «У тўғри айтибди, тўғри айтибди. Ҳажни фарз қилганингда нима деган эдинг?» дедилар. Мен: «Аллоҳумма, мен Расулингга ўхшаб талбия айтаман, дедим», дедим. У зот: «Мен билан ҳадйи бор, сен эҳромдан чиқма», дедилар. Али Ямандан келтирган ҳадйлар билан Набий ﷺ Мадинадан келтирган ҳадйларнинг умумий сони юзта эди. Сойнг одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Тарвия куни бўлиб, улар Минога йўналганларида ҳаж билан талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдодни ўқидилар. Сойнг қуёш чиққунча бир оз турдилар ва Намирада ўзлари учун жундан чодир тикилишини буюрдилар. Расулуллоҳ ﷺ юрдилар, Қурайш у зотни жоҳилиятда Қурайш қилгани каби Машъарул-Ҳаромнинг ёки Муздалифанинг олдида тўхтайдилар, деб шубҳа қилмасдилар. Аммо Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, Арафага келдилар ва Намирада ўзлари учун чодир тикилганини топиб, унда тушдилар. Қуёш оғганда Қасвони келтиришни буюрдилар, у эгарлаб тайёрланди, у зот миниб, водий ичига келдилар ва одамларга хутба қилиб, дедилар: «Албатта, сизларнинг қонларингиз ва молларингиз шу кунингизнинг шу ойингиздаги шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби ўзаро ҳаромдир. Огоҳ бўлингиз, жоҳилият ишининг ҳаммаси мана шу икки оёғим остига қўйилди, жоҳилият қонлари ҳам бекор қилинди. Мен бекор қиладиган биринчи қон Рабия ибн Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилиб юрган эди, Ҳузайл уни ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам бекор қилинди, мен бекор қиладиган биринчи рибо бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир, у бутунлай бекор қилинди. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқингиз, чунки сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг авратларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устидаги ҳаққингиз шуки, улар сизлар ёқтирмайдиган ҳеч кимни тўшакларингизга қадам қўйдирмасин. Агар шундай қилсалар, уларни оғритмайдиган тарзда урингиз. Уларнинг сизлар устидаги ҳаққи эса яхшилик билан уларга ризқ ва кийим беришингиздир. Мен сизларга бир нарсани қолдирдим, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ҳеч қачон адашмайсиз — у Аллоҳнинг китобидир. Сизлар мендан сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сен етказдинг, адо этдинг ва насиҳат қилдинг», дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, кейин уни одамларга қаратиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл, Аллоҳумма, гувоҳ бўл», деб уч марта айтдилар. Сойнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сойнг иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ миниб, Мавқифга келдилар, туясининг қорнини қоятошларга қаратиб, пиёдалар йўлини олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сариғлик бироз кетгунча, диск тўлиқ ғойиб бўлгунча тўхтаб турдилар. Усома ибн Зайдни орқаларига миндирдилар. Расулуллоҳ ﷺ Қасвонинг жиловини шундай тортган ҳолда йўлга чиқдиларки, унинг боши эгарининг олдинги қисмига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик, сокинлик», дердилар. Ҳар қачон қумтепалардан бирига келганларида, туя кўтарилиши учун жиловни бир оз бўшатардилар. Сойнг Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни бир азон ва икки иқомат билан ўқидилар, улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётдилар, тонг равшан бўлганда бомдодни бир азон ва бир иқомат билан ўқидилар. Сойнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқиб, Аллоҳга ҳамд, такбир ва таҳлил айтдилар. Тўлиқ ёришгунча тўхтаб турдилар, сойнг қуёш чиқишидан олдин йўлга чиқдилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар. У чиройли сочли, оқ, кўркам киши эди. Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиққанларида, кўтама туяларга миниб кетаётган аёллар олдидан ўтди, Фазл эса уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан қўйдилар, Фазл эса қараш учун юзини бошқа томонга бурди. Ниҳоят Муҳассирга келганларида бироз тезлашдилар, сойнг сизни Катта Жамрага чиқарадиган ўрта йўлдан юрдилар. Дарахт олдидаги жамрага келиб, еттита тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар, тошлар ловия донасидек эди. У водий ичидан отдилар. Сойнг наҳр жойига бориб, олтмиш учта туяни ўз қўллари билан сўйдилар, қолганини Алига бердилар, у сўйди ва у зот Алини ўз ҳадйига шерик қилдилар. Кейин ҳар бир туядан бир бўлак буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, улар иккови унинг гўштидан еб, шўрвасидан ичдилар. Сойнг Расулуллоҳ ﷺ Байтга тавофга бордилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Кейин Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар, улар Замзамдан сув тортаётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб, агар одамлар сизларни сув тортиш ишида енгиб қўйишидан қўрқмаганимда, мен ҳам сизлар билан тортардим», дедилар. Улар у зотга бир челак бердилар, у зот ундан ичдилар.

وَعَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عبدِ اللَّه سُئِلَ عَنْ رُكُوبِ الْهَدْيِ فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «ارْكَبْهَا بِالْمَعْرُوفِ إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: undan hadiyga (qurbonlik hayvoniga) minish haqida soʻralganda u: «Men Nabiy ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Unga zarurating tushganda, boshqa ulov topguningga qadar yaxshilik (meʼyor) bilan unga min›», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ундан ҳадийга (қурбонлик ҳайвонига) миниш ҳақида сўралганда у: «Мен Набий ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Унга заруратинг тушганда, бошқа улов топгунингга қадар яхшилик (меъёр) билан унга мин›», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ زَادَ غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ أَنْ يَنْفَرِدَ بِصَوْمٍ‏.‏

Muhammad ibn Abbos (Jobirdan) rivoyat qiladi: Men Jobirdan: «Paygʻambar ﷺ juma kuni roʻza tutishdan qaytardimi?» — deb soʻradim. U: «Ha», — deb javob berdi. (Boshqa rivoyatchilar qoʻshdi: «Agar u faqat oʻsha kunini roʻza tutishni niyat qilsa».)Муҳаммад ибн Аббос (Жобирдан) ривоят қилади: Мен Жобирдан: «Пайғамбар ﷺ жума куни рўза тутишдан қайтардими?» — деб сўрадим. У: «Ҳа», — деб жавоб берди. (Бошқа ривоятчилар қўшди: «Агар у фақат ўша кунини рўза тутишни ният қилса».)

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيَّ، - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُحَدِّثُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْىِ - قَالَ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي سَمِعْتُ صَوْتًا مِنَ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسًا عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَجُئِثْتُ مِنْهُ فَرَقًا فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي ‏.‏ فَدَثَّرُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ * وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ * وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ‏}‏ وَهِيَ الأَوْثَانُ قَالَ ثُمَّ تَتَابَعَ الْوَحْىُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ vahiyning fatrasi (toʻxtab turishi) haqida hadis aytib, oʻz hadisida shunday dedilar: «Men yurib ketayotganimda, osmondan bir ovoz eshitdim. Boshimni koʻtarsam, Hiroda menga kelgan farishta osmon bilan yer orasida bir kursida oʻtiribdi». Rasululloh ﷺ: «Men undan qoʻrqib, dahshatga tushdim, soʻng qaytib: ‹Meni oʻranglar, meni oʻranglar!› dedim. Bas, ular meni (koʻrpaga) oʻradilar. Shunda Alloh tabaroka va taolo {Ey (koʻrpaga) oʻralib olgan (Paygʻambar)! Turib (odamlarni) ogohlantir; Rabbingni ulugʻla; kiyimlaringni poklagin; (gunoh) palidlik(lar)dan yiroq boʻl} (oyatlarini) nozil qildi» — u (rujz) butlardir — dedilar. (Roviy) dedi: Soʻng vahiy ketma-ket (paydarpay) keldi.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ ваҳийнинг фатраси (тўхтаб туриши) ҳақида ҳадис айтиб, ўз ҳадисида шундай дедилар: «Мен юриб кетаётганимда, осмондан бир овоз эшитдим. Бошимни кўтарсам, Ҳирода менга келган фаришта осмон билан ер орасида бир курсида ўтирибди». Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ундан қўрқиб, даҳшатга тушдим, сўнг қайтиб: ‹Мени ўранглар, мени ўранглар!› дедим. Бас, улар мени (кўрпага) ўрадилар. Шунда Аллоҳ табарока ва таоло {Эй (кўрпага) ўралиб олган (Пайғамбар)! Туриб (одамларни) огоҳлантир; Раббингни улуғла; кийимларингни поклагин; (гуноҳ) палидлик(лар)дан йироқ бўл} (оятларини) нозил қилди» — у (ружз) бутлардир — дедилар. (Ровий) деди: Сўнг ваҳий кетма-кет (пайдарпай) келди.