حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَرْمَلَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ رَدِفْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَاتٍ فَلَمَّا بَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الشِّعْبَ الأَيْسَرَ الَّذِي دُونَ الْمُزْدَلِفَةِ أَنَاخَ، فَبَالَ ثُمَّ جَاءَ فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ الْوَضُوءَ، فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا خَفِيفًا. فَقُلْتُ الصَّلاَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ". فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ، فَصَلَّى ثُمَّ رَدِفَ الْفَضْلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَدَاةَ جَمْعٍ. قَالَ كُرَيْبٌ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ الْفَضْلِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى بَلَغَ الْجَمْرَةَ.
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning ortidan Arafatdan minib bordim va Rasululloh ﷺ — Muzdalifadan oldin, chap tomondagi togʻ dovoniga yetganlarida — tuyasini choʻktirdilar, soʻng (bevosita ehtiyojini) qondirdilar; soʻng men u zotning tahorati uchun suv quydim. U zot yengil tahorat qildilar va men u zotga: «Namoz (vaqti boʻldimi), yo Rasululloh?» — dedim. U zot: «Namoz (joyi) — oldinda (yaʼni Muzdalifada)», — dedilar. Bas, Rasululloh ﷺ — Muzdalifaga yetguncha — minib bordilar, soʻng (u yerda) namoz oʻqidilar. Soʻng ertalab (Zulhijjaning oʻninchisi) Fazl (ibn Abbos) Rasululloh ﷺ ning ortidan mindi. Kurayb (rivoyatchi) dediki, Abdulloh ibn Abbos Fazldan rivoyat qildi: «Rasululloh ﷺ — Jamraga (Jamratul-Aqaba) yetguncha — (yoʻl davomida) talbiya aytishda davom etdilar».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Арафатдан миниб бордим ва Расулуллоҳ ﷺ — Муздалифадан олдин, чап томондаги тоғ довонига етганларида — туясини чўктирдилар, сўнг (бевосита эҳтиёжини) қондирдилар; сўнг мен у зотнинг таҳорати учун сув қуйдим. У зот енгил таҳорат қилдилар ва мен у зотга: «Намоз (вақти бўлдими), ё Расулуллоҳ?» — дедим. У зот: «Намоз (жойи) — олдинда (яъни Муздалифада)», — дедилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ — Муздалифага етгунча — миниб бордилар, сўнг (у ерда) намоз ўқидилар. Сўнг эрталаб (Зулҳижжанинг ўнинчиси) Фазл (ибн Аббос) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан минди. Курайб (ривоятчи) дедики, Абдуллоҳ ибн Аббос Фазлдан ривоят қилди: «Расулуллоҳ ﷺ — Жамрага (Жамратул-Ақаба) етгунча — (йўл давомида) талбия айтишда давом этдилар».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو،. وَقَالَ بَكْرُ بْنُ مُضَرَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرٍ، أَنَّ كُرَيْبًا، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَزْهَرَ وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَرْسَلُوا إِلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقَالُوا اقْرَأْ عَلَيْهَا السَّلاَمَ مِنَّا جَمِيعًا، وَسَلْهَا عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَإِنَّا أُخْبِرْنَا أَنَّكِ تُصَلِّيهَا، وَقَدْ بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكُنْتُ أَضْرِبُ مَعَ عُمَرَ النَّاسَ عَنْهُمَا. قَالَ كُرَيْبٌ فَدَخَلْتُ عَلَيْهَا، وَبَلَّغْتُهَا مَا أَرْسَلُونِي، فَقَالَتْ سَلْ أُمَّ سَلَمَةَ. فَأَخْبَرْتُهُمْ، فَرَدُّونِي إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ بِمِثْلِ مَا أَرْسَلُونِي إِلَى عَائِشَةَ، فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْهُمَا، وَإِنَّهُ صَلَّى الْعَصْرَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَىَّ وَعِنْدِي نِسْوَةٌ مِنْ بَنِي حَرَامٍ مِنَ الأَنْصَارِ، فَصَلاَّهُمَا، فَأَرْسَلْتُ إِلَيْهِ الْخَادِمَ فَقُلْتُ قُومِي إِلَى جَنْبِهِ فَقُولِي تَقُولُ أُمُّ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَمْ أَسْمَعْكَ تَنْهَى عَنْ هَاتَيْنِ الرَّكْعَتَيْنِ فَأَرَاكَ تُصَلِّيهِمَا. فَإِنْ أَشَارَ بِيَدِهِ فَاسْتَأْخِرِي. فَفَعَلَتِ الْجَارِيَةُ، فَأَشَارَ بِيَدِهِ، فَاسْتَأْخَرَتْ عَنْهُ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ " يَا بِنْتَ أَبِي أُمَيَّةَ، سَأَلْتِ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ، إِنَّهُ أَتَانِي أُنَاسٌ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ بِالإِسْلاَمِ مِنْ قَوْمِهِمْ، فَشَغَلُونِي عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ اللَّتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ، فَهُمَا هَاتَانِ ".
(Kurayb aytdi:) Ibn Abbos, Abdurrahmon ibn Azhar va Misvar ibn Maxrama meni Oisha (roziyallohu anho)ga yuborib: «Unga hammamizdan salom yetkaz va undan asrdan keyingi ikki rakat (namoz) haqida soʻra; bizga — sen ularni oʻqiysan deb — xabar berildi, holbuki bizga Paygʻambar ﷺ ulardan qaytargan (degan xabar) yetdi», dedilar. Ibn Abbos: «Men Umar bilan birga odamlarni bu ikki (rakat)dan (qaytarib) urardim», dedi. Kurayb aytdi: Men uning oldiga kirib, meni nima bilan yuborgan boʻ lsalar, uni yetkazdim. U: «Ummu Salamadan soʻra», dedi. Men ularga (qaytib) xabar berdim; ular meni — Oishaga yuborgan (savol) kabi — Ummu Salamaga qaytardilar. Ummu Salama: «Men Paygʻambar ﷺni ulardan qaytarayotganini eshitdim; soʻng u zot asrni oʻqib, soʻng mening oldimga kirdilar — yonimda ansorning Bani Harom (qabilasi)dan baʼzi ayollar bor edi — va u ikki(rakat)ni oʻqidilar. Men u zotga xizmatkorni yuborib: ‹Uning yonida tur va ayt: Ummu Salama aytadi: Ey Allohning Rasuli, men seni bu ikki rakatdan qaytarayotganini eshitgan edim, mana endi seni ularni oʻqiyotganini koʻrayapman (deb ayt); agar u qoʻ li bilan ishora qilsa, ortga chekin (kut)› dedim. Joriya (xizmatkor) shunday qildi; u zot qoʻ li bilan ishora qildi, u ortga chekindi. U zot (namozdan) boʻ shaganida: ‹Ey Abu Umayyaning qizi, sen asrdan keyingi ikki rakat haqida soʻrading; menga Abdul-Qaysdan baʼzi odamlar oʻz qavmidan islom (xabari) bilan keldi, ular meni peshindan keyingi ikki rakatdan mashgʻul qildi — ana shu ikkovi mana shu (oʻqigan)dir› dedilar», dedi.(Курайб айтди:) Ибн Аббос, Абдурраҳмон ибн Азҳар ва Мисвар ибн Махрама мени Оиша (розияллоҳу анҳо)га юбориб: «Унга ҳаммамиздан салом етказ ва ундан асрдан кейинги икки ракат (намоз) ҳақида сўра; бизга — сен уларни ўқийсан деб — хабар берилди, ҳолбуки бизга Пайғамбар ﷺ улардан қайтарган (деган хабар) етди», дедилар. Ибн Аббос: «Мен Умар билан бирга одамларни бу икки (ракат)дан (қайтариб) урардим», деди. Курайб айтди: Мен унинг олдига кириб, мени нима билан юборган бў лсалар, уни етказдим. У: «Умму Саламадан сўра», деди. Мен уларга (қайтиб) хабар бердим; улар мени — Оишага юборган (савол) каби — Умму Саламага қайтардилар. Умму Салама: «Мен Пайғамбар ﷺни улардан қайтараётганини эшитдим; сўнг у зот асрни ўқиб, сўнг менинг олдимга кирдилар — ёнимда ансорнинг Бани Ҳаром (қабиласи)дан баъзи аёллар бор эди — ва у икки(ракат)ни ўқидилар. Мен у зотга хизматкорни юбориб: ‹Унинг ёнида тур ва айт: Умму Салама айтади: Эй Аллоҳнинг Расули, мен сени бу икки ракатдан қайтараётганини эшитган эдим, мана энди сени уларни ўқиётганини кўраяпман (деб айт); агар у қў ли билан ишора қилса, ортга чекин (кут)› дедим. Жория (хизматкор) шундай қилди; у зот қў ли билан ишора қилди, у ортга чекинди. У зот (намоздан) бў шаганида: ‹Эй Абу Умайянинг қизи, сен асрдан кейинги икки ракат ҳақида сўрадинг; менга Абдул-Қайсдан баъзи одамлар ўз қавмидан ислом (хабари) билан келди, улар мени пешиндан кейинги икки ракатдан машғул қилди — ана шу иккови мана шу (ўқиган)дир› дедилар», деди.
حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ جَالِسٌ عِنْدَهُ فَقَالَ أَفْتِنِي فِي امْرَأَةٍ وَلَدَتْ بَعْدَ زَوْجِهَا بِأَرْبَعِينَ لَيْلَةً. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ آخِرُ الأَجَلَيْنِ. قُلْتُ أَنَا [quran sura="65" aya_start="4" aya_end="4"]{وَأُولاَتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي ـ يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ ـ فَأَرْسَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ غُلاَمَهُ كُرَيْبًا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ يَسْأَلُهَا فَقَالَتْ قُتِلَ زَوْجُ سُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةِ وَهْىَ حُبْلَى، فَوَضَعَتْ بَعْدَ مَوْتِهِ بِأَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَخُطِبَتْ فَأَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ أَبُو السَّنَابِلِ فِيمَنْ خَطَبَهَا.
(Abu Salama aytdi:) Bir kishi Ibn Abbosning oldigʻa keldi — Abu Hurayra (ham) uning yonida oʻ tirgan edi — va: «Eri (vafot etgach), undan keyin qirq kechada tugʻ gan bir ayol haqida menga fatvo ber», dedi. Ibn Abbos: «Ikki muddatning oxirgisi (yaʼni toʻ rt oy oʻ n kun bilan tugʻ ishning kechigi — qaysi uzoq boʻ lsa)», dedi. Men (Abu Salama): «‹Va homilador (ayol)larning iddasi — homilalarini (tugʻ ib) qoʻ yishlaridir› (Taloq surasi, 4) (degan-ku)», dedim. Abu Hurayra: «Men jiyanim — yaʼni Abu Salama — bilan (bir fikrda)man», dedi. Shunda Ibn Abbos oʻ z xizmatkori Kuraybni Ummu Salamaga — undan soʻrash uchun — yubordi. U (Ummu Salama): «Subayʼa al-Aslamiyaning eri (vafot etib) oʻ ldirildi — u homilador edi — va u (erining) oʻ limidan keyin qirq kechada tugʻ di; soʻng (unga) sovchi keldi; Rasululloh ﷺ uni (boshqaga) nikohlab berdilar; Abu Sanobil — unga sovchi kelganlardan (biri) edi», dedi.(Абу Салама айтди:) Бир киши Ибн Аббоснинг олдиға келди — Абу Ҳурайра (ҳам) унинг ёнида ў тирган эди — ва: «Эри (вафот этгач), ундан кейин қирқ кечада туғ ган бир аёл ҳақида менга фатво бер», деди. Ибн Аббос: «Икки муддатнинг охиргиси (яъни тў рт ой ў н кун билан туғ ишнинг кечиги — қайси узоқ бў лса)», деди. Мен (Абу Салама): «‹Ва ҳомиладор (аёл)ларнинг иддаси — ҳомилаларини (туғ иб) қў йишларидир› (Талоқ сураси, 4) (деган-ку)», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен жияним — яъни Абу Салама — билан (бир фикрда)ман», деди. Шунда Ибн Аббос ў з хизматкори Курайбни Умму Саламага — ундан сўраш учун — юборди. У (Умму Салама): «Субайъа ал-Асламиянинг эри (вафот этиб) ў лдирилди — у ҳомиладор эди — ва у (эрининг) ў лимидан кейин қирқ кечада туғ ди; сўнг (унга) совчи келди; Расулуллоҳ ﷺ уни (бошқага) никоҳлаб бердилар; Абу Санобил — унга совчи келганлардан (бири) эди», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ مَيْمُونَةَ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى حَاجَتَهُ، غَسَلَ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ، ثُمَّ نَامَ، ثُمَّ قَامَ فَأَتَى الْقِرْبَةَ فَأَطْلَقَ شِنَاقَهَا، ثُمَّ تَوَضَّأَ وُضُوءًا بَيْنَ وُضُوءَيْنِ لَمْ يُكْثِرْ، وَقَدْ أَبْلَغَ، فَصَلَّى، فَقُمْتُ فَتَمَطَّيْتُ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَرَى أَنِّي كُنْتُ أَتَّقِيهِ، فَتَوَضَّأْتُ، فَقَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ، فَأَخَذَ بِأُذُنِي فَأَدَارَنِي عَنْ يَمِينِهِ، فَتَتَامَّتْ صَلاَتُهُ ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً ثُمَّ اضْطَجَعَ فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ـ وَكَانَ إِذَا نَامَ نَفَخَ ـ فَآذَنَهُ بِلاَلٌ بِالصَّلاَةِ، فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ، وَكَانَ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ " اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا، وَفِي بَصَرِي نُورًا، وَفِي سَمْعِي نُورًا، وَعَنْ يَمِينِي نُورًا، وَعَنْ يَسَارِي نُورًا، وَفَوْقِي نُورًا، وَتَحْتِي نُورًا، وَأَمَامِي نُورًا، وَخَلْفِي نُورًا، وَاجْعَلْ لِي نُورًا ". قَالَ كُرَيْبٌ وَسَبْعٌ فِي التَّابُوتِ. فَلَقِيتُ رَجُلاً مِنْ وَلَدِ الْعَبَّاسِ فَحَدَّثَنِي بِهِنَّ، فَذَكَرَ عَصَبِي وَلَحْمِي وَدَمِي وَشَعَرِي وَبَشَرِي، وَذَكَرَ خَصْلَتَيْنِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Maymuna (xolam)nikida tunadim. Paygʻambar ﷺ turib, hojatlarini bajardilar, yuzlari va qoʻllarini yuvdilar, soʻng (yana) uxladilar. Keyin turib, (suv) meshiga kelib, uning bogʻichini yechdilar va ikki tahorat orasidagi (oʻrtacha) bir tahorat qildilar — suvni koʻp ishlatmadilar, lekin (aʼzolarni) toʻliq (yuvib) yetkazdilar — soʻng namoz oʻqidilar. Men ham turib, men u zotni kuzatayotganimni sezib qolmasinlar uchun (atayin) kerishdim, soʻng tahorat qildim. U zot namozga turdilar, men esa chap tomonlarida turdim. Shunda u zot qulogʻimdan ushlab, meni oʻng tomonlariga aylantirib oʻtkazdilar. U zotning namozlari oʻn uch rakatga yetdi, soʻng yonboshlab, hurrak otib (xurullab) uxladilar — u zot uxlaganlarida hurrak otardilar. Keyin Bilol u zotni namozga (chaqirib) ogohlantirdi; u zot tahorat qilmasdan namoz oʻqidilar. U zot duolarida shunday der edilar: «Allohummajʼal fiy qalbiy nuran, va fiy basariy nuran, va fiy samʼiy nuran, va an yamiyniy nuran, va an yasariy nuran, va favqiy nuran, va tahtiy nuran, va amamiy nuran, va xalfiy nuran, vajʼal liy nuran» (Allohim, qalbimda nur ato et, koʻzimda nur, qulogʻimda nur, oʻng tomonimda nur, chap tomonimda nur, ustimda nur, ostimda nur, oldimda nur, ortimda nur (ato et) va menga (butun vujudimga) nur ato et). (Roviy) Kurayb: «(Yana) yetti (soʻz) ‹tobut›da (yodimdan koʻtarilgan) edi. Soʻng men Abbosning farzandlaridan bir kishiga yoʻliqdim, u menga ularni aytib berdi: u ‹asabim (paylarim), goʻshtim, qonim, sochim va terim›ni zikr qildi va yana ikki xislatni zikr qildi», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Маймуна (холам)никида тунадим. Пайғамбар ﷺ туриб, ҳожатларини бажардилар, юзлари ва қўлларини ювдилар, сўнг (яна) ухладилар. Кейин туриб, (сув) мешига келиб, унинг боғичини ечдилар ва икки таҳорат орасидаги (ўртача) бир таҳорат қилдилар — сувни кўп ишлатмадилар, лекин (аъзоларни) тўлиқ (ювиб) етказдилар — сўнг намоз ўқидилар. Мен ҳам туриб, мен у зотни кузатаётганимни сезиб қолмасинлар учун (атайин) керишдим, сўнг таҳорат қилдим. У зот намозга турдилар, мен эса чап томонларида турдим. Шунда у зот қулоғимдан ушлаб, мени ўнг томонларига айлантириб ўтказдилар. У зотнинг намозлари ўн уч ракатга етди, сўнг ёнбошлаб, ҳуррак отиб (хуруллаб) ухладилар — у зот ухлаганларида ҳуррак отардилар. Кейин Билол у зотни намозга (чақириб) огоҳлантирди; у зот таҳорат қилмасдан намоз ўқидилар. У зот дуоларида шундай дер эдилар: «Аллоҳуммажъал фий қалбий нуран, ва фий басарий нуран, ва фий самъий нуран, ва ан ямийний нуран, ва ан ясарий нуран, ва фавқий нуран, ва таҳтий нуран, ва амамий нуран, ва халфий нуран, важъал лий нуран» (Аллоҳим, қалбимда нур ато эт, кўзимда нур, қулоғимда нур, ўнг томонимда нур, чап томонимда нур, устимда нур, остимда нур, олдимда нур, ортимда нур (ато эт) ва менга (бутун вужудимга) нур ато эт). (Ровий) Курайб: «(Яна) етти (сўз) ‹тобут›да (ёдимдан кўтарилган) эди. Сўнг мен Аббоснинг фарзандларидан бир кишига йўлиқдим, у менга уларни айтиб берди: у ‹асабим (пайларим), гўштим, қоним, сочим ва терим›ни зикр қилди ва яна икки хислатни зикр қилди», деди.