Rofe ibn Xadij

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ أَنْ يَعْمَلُوهَا وَيَزْرَعُوهَا وَلَهُمْ شَطْرُ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا، وَأَنَّ ابْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ الْمَزَارِعَ كَانَتْ تُكْرَى عَلَى شَىْءٍ سَمَّاهُ نَافِعٌ لاَ أَحْفَظُهُ‏.‏ وَأَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ حَدَّثَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ‏.‏ وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ حَتَّى أَجْلاَهُمْ عُمَرُ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Xaybar yerini — yahudiylar unda ishlab, dehqonchilik qilishi va hosilning yarmini olishi (sharti bilan) — berdilar. Ibn Umar qoʻshdi: «Yer (hosilning) maʼlum bir qismiga ijaraga berilar edi». Nofiʼ oʻsha qismning miqdorini zikr qildi, lekin men uni unutdim. Rofeʼ ibn Xadij: «Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytardi», — dedi. Ubaydulloh, Nofiʼdan rivoyat qildi: Ibn Umar: «(Xaybar shartnomasi) — to Umar yahudiylarni (Xaybardan) koʻchirib yuborguncha — davom etdi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Хайбар ерини — яҳудийлар унда ишлаб, деҳқончилик қилиши ва ҳосилнинг ярмини олиши (шарти билан) — бердилар. Ибн Умар қўшди: «Ер (ҳосилнинг) маълум бир қисмига ижарага берилар эди». Нофиъ ўша қисмнинг миқдорини зикр қилди, лекин мен уни унутдим. Рофеъ ибн Хадиж: «Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарди», — деди. Убайдуллоҳ, Нофиъдан ривоят қилди: Ибн Умар: «(Хайбар шартномаси) — то Умар яҳудийларни (Хайбардан) кўчириб юборгунча — давом этди», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمَّاىَ، أَنَّهُمْ كَانُوا يُكْرُونَ الأَرْضَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَا يَنْبُتُ عَلَى الأَرْبِعَاءِ أَوْ شَىْءٍ يَسْتَثْنِيهِ صَاحِبُ الأَرْضِ فَنَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لِرَافِعٍ فَكَيْفَ هِيَ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ فَقَالَ رَافِعٌ لَيْسَ بِهَا بَأْسٌ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ وَكَانَ الَّذِي نُهِيَ عَنْ ذَلِكَ مَا لَوْ نَظَرَ فِيهِ ذَوُو الْفَهْمِ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ لَمْ يُجِيزُوهُ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ‏.‏

Hanzala ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rofeʼ ibn Xadij: «Mening ikki amakim menga aytdiki, ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) Paygʻambar ﷺ davrida yerni — suv (ariq, daryo) boʻylaridagi hosilga yoki yer egasi belgilagan (hosil)ning bir qismiga — ijaraga berar edi. Paygʻambar ﷺ undan qaytardi», — dedi. Men Rofeʼdan: «Yerni dinor va dirhamga (pulga) ijaraga berish-chi?» — deb soʻradim. U: «Dinor-dirhamga ijaraga berishda hech zarar yoʻq», — deb javob berdi. Lays: «Agar halol bilan haromni ajratishda farosatli (kishilar) bu masalada taqiqlangan (narsa)ga nazar solsa, ular unga ruxsat bermas edi — chunki u xavf-xatarlar bilan oʻralgan», — dedi.Ҳанзала ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Рофеъ ибн Хадиж: «Менинг икки амаким менга айтдики, улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) Пайғамбар ﷺ даврида ерни — сув (ариқ, дарё) бўйларидаги ҳосилга ёки ер эгаси белгилаган (ҳосил)нинг бир қисмига — ижарага берар эди. Пайғамбар ﷺ ундан қайтарди», — деди. Мен Рофеъдан: «Ерни динор ва дирҳамга (пулга) ижарага бериш-чи?» — деб сўрадим. У: «Динор-дирҳамга ижарага беришда ҳеч зарар йўқ», — деб жавоб берди. Лайс: «Агар ҳалол билан ҳаромни ажратишда фаросатли (кишилар) бу масалада тақиқланган (нарса)га назар солса, улар унга рухсат бермас эди — чунки у хавф-хатарлар билан ўралган», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذِي الْحُلَيْفَةِ مِنْ تِهَامَةَ، فَأَصَبْنَا غَنَمًا وَإِبِلاً، فَعَجِلَ الْقَوْمُ، فَأَغْلَوْا بِهَا الْقُدُورَ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ، ثُمَّ عَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِجَزُورٍ، ثُمَّ إِنَّ بَعِيرًا نَدَّ وَلَيْسَ فِي الْقَوْمِ إِلاَّ خَيْلٌ يَسِيرَةٌ فَرَمَاهُ رَجُلٌ فَحَبَسَهُ بِسَهْمٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ، فَمَا غَلَبَكُمْ مِنْهَا فَاصْنَعُوا بِهِ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ قَالَ جَدِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْجُو ـ أَوْ نَخَافُ ـ أَنْ نَلْقَى الْعَدُوَّ غَدًا وَلَيْسَ مَعَنَا مُدًى، فَنَذْبَحُ بِالْقَصَبِ فَقَالَ ‏"‏ اعْجَلْ أَوْ أَرْنِي، مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلُوا، لَيْسَ السِّنَّ وَالظُّفُرَ، وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنْ ذَلِكَ، أَمَّا السِّنُّ فَعَظْمٌ، وَأَمَّا الظُّفُرُ فَمُدَى الْحَبَشَةِ ‏"‏‏.‏

Aboya ibn Rifoa (bobosi Rofeʼ ibn Xadijdan) rivoyat qiladi: Bobom Rofeʼ ibn Xadij dedi: «Biz Tuhomaning Zulhulayfa vodiysida Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va bizda (oʻlja sifatida) baʼzi tuyalar hamda qoʻylar bor edi. Odamlar (hayvonlarni soʻyishda) shoshildi va ularning goʻshtini qozonlarga soldi hamda pishira boshladi. Allohning Rasuli ﷺ kelib, ularga qozonlarni agʻdarishni buyurdi va — bir tuyani oʻn qoʻyga teng deb (hisoblab) — oʻljani taqsimladi. Tuyalardan biri qochdi va odamlarda faqat bir necha ot bor edi, shuning uchun ular tashvishga tushdi. (Tuya quvildi va) bir kishi unga bir oʻq otib, tuyani toʻxtatdi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bu hayvonlardan baʼzilari — yovvoyi hayvonlardek qoʻlga oʻrganmagan(dir); bas, agar ulardan biri nazorat(ingiz)dan chiqib ketsa, uni — siz hozir qilganingizdek — (oʻq otib) toʻxtatinglar›, — dedi». Bobom: «Yo Rasululloh, biz ertaga dushmanimizga duch kelishimiz va (bizda) pichoq boʻlmasligidan qoʻrqamiz; biz hayvonlarni qamish (qarsildoq) bilan soʻysak boʻladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, yoki qonni oqizadigan narsani ishlatsangiz (boʻladi) (yaʼni soʻyish) va — soʻyish paytida Allohning nomi aytilgan boʻlsa — soʻyilgan (hayvon)ni yeyveringlar. Lekin (soʻyishda) tish yoki tirnoq ishlatmanglar. Men sizlarga sababini aytaman: tish — suyak(dir), tirnoq esa — habashiylar (soʻyishda) ishlatadigan (narsa)dir», — dedi.Абоя ибн Рифоа (бобоси Рофеъ ибн Хадиждан) ривоят қилади: Бобом Рофеъ ибн Хадиж деди: «Биз Туҳоманинг Зулҳулайфа водийсида Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва бизда (ўлжа сифатида) баъзи туялар ҳамда қўйлар бор эди. Одамлар (ҳайвонларни сўйишда) шошилди ва уларнинг гўштини қозонларга солди ҳамда пишира бошлади. Аллоҳнинг Расули ﷺ келиб, уларга қозонларни ағдаришни буюрди ва — бир туяни ўн қўйга тенг деб (ҳисоблаб) — ўлжани тақсимлади. Туялардан бири қочди ва одамларда фақат бир неча от бор эди, шунинг учун улар ташвишга тушди. (Туя қувилди ва) бир киши унга бир ўқ отиб, туяни тўхтатди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бу ҳайвонлардан баъзилари — ёввойи ҳайвонлардек қўлга ўрганмаган(дир); бас, агар улардан бири назорат(ингиз)дан чиқиб кеца, уни — сиз ҳозир қилганингиздек — (ўқ отиб) тўхтатинглар›, — деди». Бобом: «Ё Расулуллоҳ, биз эртага душманимизга дуч келишимиз ва (бизда) пичоқ бўлмаслигидан қўрқамиз; биз ҳайвонларни қамиш (қарсилдоқ) билан сўйсак бўладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, ёки қонни оқизадиган нарсани ишлацангиз (бўлади) (яъни сўйиш) ва — сўйиш пайтида Аллоҳнинг номи айтилган бўлса — сўйилган (ҳайвон)ни ейверинглар. Лекин (сўйишда) тиш ёки тирноқ ишлатманглар. Мен сизларга сабабини айтаман: тиш — суяк(дир), тирноқ эса — ҳабашийлар (сўйишда) ишлатадиган (нарса)дир», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ عَمَّيْهِ، وَكَانَا، شَهِدَا بَدْرًا أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ‏.‏ قُلْتُ لِسَالِمٍ فَتُكْرِيهَا أَنْتَ قَالَ نَعَمْ، إِنَّ رَافِعًا أَكْثَرَ عَلَى نَفْسِهِ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij Abdulloh ibn Umarga xabar berdiki, uning ikki amakisi — ikkovi Badrda qatnashgan edi — unga shuni xabar berishganki, Rasululloh ﷺ ekin (dala)larni ijaraga berishdan qaytardilar. Men Salimga: «Sen uni (daloni) ijaraga berasanmi?» dedim. U: «Ha, Rofiʼ oʻziga (oʻzicha) koʻp (qattiq) qilib yubordi (mubolagʻa qildi)», dedi.Рофиъ ибн Хадиж Абдуллоҳ ибн Умарга хабар бердики, унинг икки амакиси — иккови Бадрда қатнашган эди — унга шуни хабар беришганки, Расулуллоҳ ﷺ экин (дала)ларни ижарага беришдан қайтардилар. Мен Салимга: «Сен уни (далони) ижарага берасанми?» дедим. У: «Ҳа, Рофиъ ўзига (ўзича) кўп (қаттиқ) қилиб юборди (муболаға қилди)», деди.