Shurayh al-Qoziy

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ، وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْغَدِ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، فَسَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ، وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ، إِنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلاَ يَعْضُدَ بِهَا شَجَرَةً، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ لَكَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا، وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ، وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ‏.‏ خَرْبَةٌ بَلِيَّةٌ‏.‏

Said ibn Abu Said al-Maqburiy (Abu Shurayh al-Adaviydan) rivoyat qiladi: Abu Shurayh Amr ibn Saidga — u (Amr) Makkaga (Abdulloh ibn Zubayrga qarshi jang qilish uchun) qoʻshin joʻnatayotgan paytda — shunday degan edi: «Ey amir! Menga — Makka fathining ertasi kuni Allohning Rasuli ﷺ aytgan soʻzini — senga aytishga ruxsat ber. Mening quloqlarim uni eshitdi, qalbim uni yaxshilab angladi va men oʻz koʻzim bilan Paygʻambar ﷺ ni koʻrdim — u zot Allohga hamd va sano aytgandan keyin: ‹Makkani — odamlar emas — Alloh haram (muqaddas) qildi; bas, Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan kishi unda na qon toʻksin, na uning daraxtini kessin. Agar kimdir — Allohning Rasuli ﷺ Makkada jang qilgan edi, deb — (unda) jang qilish joiz, deb (daʼvo) qilsa, unga: «Alloh oʻz Paygʻambariga ruxsat berdi, lekin senga ruxsat bermadi», — deb ayt. Alloh menga ham oʻsha kuni (fath kuni) faqat bir necha soat (jang qilishga) ruxsat berdi; bugun esa uning hurmati — avval boʻlganidek — (qaytadan) amal qiladi. Bas, hozir boʻlganlar buni hozir boʻlmaganlarga yetkazsin›, — der edi». Abu Shurayhdan: «Amr (senga) nima javob berdi?» — deb soʻraldi. U: «(Amr:) ‹Ey Abu Shurayh, men bu borada sendan koʻproq bilaman: Makka — gunohkor, qotil yoki oʻgʻrini himoya qilmaydi›, — dedi», — dedi.Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурий (Абу Шурайҳ ал-Адавийдан) ривоят қилади: Абу Шурайҳ Амр ибн Саидга — у (Амр) Маккага (Абдуллоҳ ибн Зубайрга қарши жанг қилиш учун) қўшин жўнатаётган пайтда — шундай деган эди: «Эй амир! Менга — Макка фатҳининг эртаси куни Аллоҳнинг Расули ﷺ айтган сўзини — сенга айтишга рухсат бер. Менинг қулоқларим уни эшитди, қалбим уни яхшилаб англади ва мен ўз кўзим билан Пайғамбар ﷺ ни кўрдим — у зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтгандан кейин: ‹Маккани — одамлар эмас — Аллоҳ ҳарам (муқаддас) қилди; бас, Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган киши унда на қон тўксин, на унинг дарахтини кессин. Агар кимдир — Аллоҳнинг Расули ﷺ Маккада жанг қилган эди, деб — (унда) жанг қилиш жоиз, деб (даъво) қилса, унга: «Аллоҳ ўз Пайғамбарига рухсат берди, лекин сенга рухсат бермади», — деб айт. Аллоҳ менга ҳам ўша куни (фатҳ куни) фақат бир неча соат (жанг қилишга) рухсат берди; бугун эса унинг ҳурмати — аввал бўлганидек — (қайтадан) амал қилади. Бас, ҳозир бўлганлар буни ҳозир бўлмаганларга етказсин›, — дер эди». Абу Шурайҳдан: «Амр (сенга) нима жавоб берди?» — деб сўралди. У: «(Амр:) ‹Эй Абу Шурайҳ, мен бу борада сендан кўпроқ биламан: Макка — гуноҳкор, қотил ёки ўғрини ҳимоя қилмайди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهْوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ، حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ، حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ، وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا، وَلاَ يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقُولُوا إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ لِرَسُولِهِ، وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ‏.‏ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، ثُمَّ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا، وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ، وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ‏.‏

Said (rivoyat qiladi): Abu Shurayh dedi: «Amr ibn Said Makkaga (Abdulloh ibn Zubayrga qarshi) qoʻshin yuborayotganida, men unga: ‹Ey amir, menga ruxsat ber, Makka fath qilingan kuningging ertasiga Paygʻambar ﷺ aytgan soʻzni senga aytay; uni quloqlarim eshitdi, qalbim angladi va aytayotgan paytlarida oʻz koʻzim bilan koʻrdim. U zot Allohga hamdu sano aytib, soʻng: Makkani odamlar emas, Alloh harom (muqaddas) qildi. Bas, Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishiga unda qon toʻkishi ham, daraxtini kesishi ham joiz emas. Agar birov: Rasululloh ﷺ unda jang qildi-ku, deb (jang)ni joiz sanasa, unga ayt: Alloh oʻz Rasuliga izn berdi, sizlarga emas. Menga ham faqat u kun (fath kuni) bir ongina (jang) halol qilindi; bugun esa uning hurmati ilgarigidek (amalda). Bas, hozir borlar yoʻqlarga (buni) yetkazsin, — dedilar›». Abu Shurayhdan: «Amr nima javob berdi?» — deb soʻraldi. U: «Amr: ‹Ey Abu Shurayh, men buni sendan yaxshiroq bilaman. Makka itoatsizga, qotillik qilib qochganga yoki oʻgʻirlik qilganga panoh bermaydi›, — dedi», — dedi.Саид (ривоят қилади): Абу Шурайҳ деди: «Амр ибн Саид Маккага (Абдуллоҳ ибн Зубайрга қарши) қўшин юбораётганида, мен унга: ‹Эй амир, менга рухсат бер, Макка фатҳ қилинган кунинггинг эртасига Пайғамбар ﷺ айтган сўзни сенга айтай; уни қулоқларим эшитди, қалбим англади ва айтаётган пайтларида ўз кўзим билан кўрдим. У зот Аллоҳга ҳамду сано айтиб, сўнг: Маккани одамлар эмас, Аллоҳ ҳаром (муқаддас) қилди. Бас, Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган кишига унда қон тўкиши ҳам, дарахтини кесиши ҳам жоиз эмас. Агар биров: Расулуллоҳ ﷺ унда жанг қилди-ку, деб (жанг)ни жоиз санаса, унга айт: Аллоҳ ўз Расулига изн берди, сизларга эмас. Менга ҳам фақат у кун (фатҳ куни) бир онгина (жанг) ҳалол қилинди; бугун эса унинг ҳурмати илгаригидек (амалда). Бас, ҳозир борлар йўқларга (буни) етказсин, — дедилар›». Абу Шурайҳдан: «Амр нима жавоб берди?» — деб сўралди. У: «Амр: ‹Эй Абу Шурайҳ, мен буни сендан яхшироқ биламан. Макка итоацизга, қотиллик қилиб қочганга ёки ўғирлик қилганга паноҳ бермайди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا، أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اخْتَرْ ‏"‏‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ أَوْ يَكُونُ بَيْعَ خِيَارٍ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Sotuvchi va xaridor — ular ajrashmaguncha, yoki ulardan biri boshqasiga: ‹(Endi) tanla (yaʼni savdoni bekor yoki tasdiqlash haqida qaror qil)›, — demaguncha — savdoni bekor qilish yoki tasdiqlash ixtiyoriga ega», — dedilar. Balki u zot: «Yoki (savdo) ixtiyorli boʻlsa», — degan boʻlishi (mumkin). Ibn Umar, Shurayh, Shaʼbiy, Tovus, Ato va Ibn Abu Mulayka bu hukmda (bir-biriga) muvofiq (keldi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Сотувчи ва харидор — улар ажрашмагунча, ёки улардан бири бошқасига: ‹(Энди) танла (яъни савдони бекор ёки тасдиқлаш ҳақида қарор қил)›, — демагунча — савдони бекор қилиш ёки тасдиқлаш ихтиёрига эга», — дедилар. Балки у зот: «Ёки (савдо) ихтиёрли бўлса», — деган бўлиши (мумкин). Ибн Умар, Шурайҳ, Шаъбий, Товус, Ато ва Ибн Абу Мулайка бу ҳукмда (бир-бирига) мувофиқ (келди).

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ شُرَحْبِيلَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهْوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغَدَ يَوْمَ الْفَتْحِ، سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ، حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، لاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا، وَلاَ يَعْضِدَ بِهَا شَجَرًا، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ، وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ‏.‏ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَاذَا قَالَ لَكَ عَمْرٌو قَالَ قَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا، وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ، وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ‏.‏

(Abu Shurayh al-Adaviy aytdi)ki, u Amr ibn Saʼidga — u (Amr) Makkaga (qarshi) qoʻshinlar yuborayotgan paytda — shunday dedi: «Ey amir, menga izn ber, senga Rasululloh ﷺ Fath kunining ertasi (kuni) aytgan bir soʻzni rivoyat qilay — uni ikki qulogʻim eshitdi, qalbim yodladi va koʻzlarim koʻrdi — u zot uni aytgan paytda. U zot Allohga hamd aytib, Unga sano (maqtov) aytdi, soʻng: ‹Albatta Makkani Alloh harom qilgan, uni odamlar harom qilgan emas. Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishiga unda qon toʻkish va unda biror daraxtni kesish halol emas. Agar biror kishi Rasululloh ﷺning unda jang qilgani bilan (oʻziga) ruxsat (dalil) izlasa, unga: ‹Albatta Alloh oʻz Rasuliga izn berdi, sizlarga izn bermadi› denglar. Menga esa unda (jang) faqat kunduzning bir soatida (joiz) qilindi, bugun uning hurmati kechagi hurmatidek (yana) qaytdi. Hozir boʻ lgan gʻoyibga yetkazsin!› dedilar». Abu Shurayhga: «Amr senga nima dedi?» deyildi. U: «Amr: ‹Men buni sendan yaxshiroq bilaman, ey Abu Shurayh; albatta Haram (Makka) osiyni ham, qon (toʻkib) qochganni ham, oʻgʻirlik qilib qochganni ham panoh (himoya) qilmaydi› dedi», dedi.(Абу Шурайҳ ал-Адавий айтди)ки, у Амр ибн Саъидга — у (Амр) Маккага (қарши) қўшинлар юбораётган пайтда — шундай деди: «Эй амир, менга изн бер, сенга Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ кунининг эртаси (куни) айтган бир сўзни ривоят қилай — уни икки қулоғим эшитди, қалбим ёдлади ва кўзларим кўрди — у зот уни айтган пайтда. У зот Аллоҳга ҳамд айтиб, Унга сано (мақтов) айтди, сўнг: ‹Албатта Маккани Аллоҳ ҳаром қилган, уни одамлар ҳаром қилган эмас. Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган кишига унда қон тўкиш ва унда бирор дарахтни кесиш ҳалол эмас. Агар бирор киши Расулуллоҳ ﷺнинг унда жанг қилгани билан (ўзига) рухсат (далил) изласа, унга: ‹Албатта Аллоҳ ўз Расулига изн берди, сизларга изн бермади› денглар. Менга эса унда (жанг) фақат кундузнинг бир соатида (жоиз) қилинди, бугун унинг ҳурмати кечаги ҳурматидек (яна) қайтди. Ҳозир бў лган ғойибга етказсин!› дедилар». Абу Шурайҳга: «Амр сенга нима деди?» дейилди. У: «Амр: ‹Мен буни сендан яхшироқ биламан, эй Абу Шурайҳ; албатта Ҳарам (Макка) осийни ҳам, қон (тўкиб) қочганни ҳам, ўғирлик қилиб қочганни ҳам паноҳ (ҳимоя) қилмайди› деди», деди.

وَقَالَ لِي ابْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ غُلاَمًا، قُتِلَ غِيلَةً فَقَالَ عُمَرُ لَوِ اشْتَرَكَ فِيهَا أَهْلُ صَنْعَاءَ لَقَتَلْتُهُمْ‏.‏ وَقَالَ مُغِيرَةُ بْنُ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ أَرْبَعَةً قَتَلُوا صَبِيًّا فَقَالَ عُمَرُ مِثْلَهُ‏.‏ وَأَقَادَ أَبُو بَكْرٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَعَلِيٌّ وَسُوَيْدُ بْنُ مُقَرِّنٍ مِنْ لَطْمَةٍ‏.‏ وَأَقَادَ عُمَرُ مِنْ ضَرْبَةٍ بِالدِّرَّةِ‏.‏ وَأَقَادَ عَلِيٌّ مِنْ ثَلاَثَةِ أَسْوَاطٍ‏.‏ وَاقْتَصَّ شُرَيْحٌ مِنْ سَوْطٍ وَخُمُوشٍ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Bir oʻgʻil bola gʻiyla (makr ila, pistirmada) oʻldirildi. Shunda Umar: «Agar bunda (qotillikda) Sanʼo ahlining (hammasi) sherik boʻlganida ham, men ularni (qasosan) oʻldirgan boʻlardim», dedi. Mugʻira ibn Hakim otasidan (aytdiki:) Toʻrt kishi bir boquvchi (yosh bola)ni oʻldirdi, Umar ham xuddi shunday (hukm) qildi. Abu Bakr, Ibn Zubayr, Ali va Suvayd ibn Muqarrin shapati (urish) uchun qasos (joriy) qildilar. Umar darra (tayoq) bilan urish uchun qasos qildi. Ali uch qamchi (urish) uchun qasos qildi. Shurayh esa qamchi va tirnash (jarohati) uchun qasos oldi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Бир ўғил бола ғийла (макр ила, пистирмада) ўлдирилди. Шунда Умар: «Агар бунда (қотилликда) Санъо аҳлининг (ҳаммаси) шерик бўлганида ҳам, мен уларни (қасосан) ўлдирган бўлардим», деди. Муғира ибн Ҳаким отасидан (айтдики:) Тўрт киши бир боқувчи (ёш бола)ни ўлдирди, Умар ҳам худди шундай (ҳукм) қилди. Абу Бакр, Ибн Зубайр, Али ва Сувайд ибн Муқаррин шапати (уриш) учун қасос (жорий) қилдилар. Умар дарра (таёқ) билан уриш учун қасос қилди. Али уч қамчи (уриш) учун қасос қилди. Шурайҳ эса қамчи ва тирнаш (жароҳати) учун қасос олди.