حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبُو عُثْمَانَ الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ‏:‏ دَخَلَ نَفَرٌ عَلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فَقَالُوا لَهُ‏:‏ حَدِّثْنَا أَحَادِيثَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ مَاذَا أُحَدِّثُكُمْ‏؟‏ كُنْتُ جَارَهُ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ بَعَثَ إِلَيَّ فَكَتَبْتُهُ لَهُ، فَكُنَّا إِذَا ذَكَرْنَا الدُّنْيَا ذَكَرَهَا مَعَنَا، وَإِذَا ذَكَرْنَا الآخِرَةَ ذَكَرَهَا مَعَنَا، وَإِذَا ذَكَرْنَا الطَّعَامَ ذَكَرَهُ مَعَنَا، فَكُلُّ هَذَا أُحَدِّثُكُمْ عَنِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Bir necha kishi uning huzuriga kirib: «Bizga Rasululloh ﷺning hadislarini soʻzlab bering», dedilar. Shunda u dedi:) «Sizlarga nimani soʻzlab beray? Men u zotning qoʻshnisi edim. U zotga vahiy nozil boʻlganda, meni chaqirtirar, men esa uni u zot uchun yozib olardim. Biz dunyoni tilga olsak, u zot ham biz bilan uni tilga olardilar; oxiratni eslasak, u zot ham biz bilan uni eslardilar; taomni eslasak, u zot ham biz bilan uni eslardilar. Ana shularning barchasini men sizlarga Rasululloh ﷺdan soʻzlab beraman.»Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Бир неча киши унинг ҳузурига кириб: «Бизга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадисларини сўзлаб беринг», дедилар. Шунда у деди:) «Сизларга нимани сўзлаб берай? Мен у зотнинг қўшниси эдим. У зотга ваҳий нозил бўлганда, мени чақиртирар, мен эса уни у зот учун ёзиб олардим. Биз дунёни тилга олсак, у зот ҳам биз билан уни тилга олардилар; охиратни эсласак, у зот ҳам биз билан уни эслардилар; таомни эсласак, у зот ҳам биз билан уни эслардилар. Ана шуларнинг барчасини мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан сўзлаб бераман.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَى أَشَرِّ الْقَوْمِ، يَتَأَلَّفُهُمْ بِذَلِكَ فَكَانَ يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَيَّ، حَتَّى ظَنَنْتُ أَنِّي خَيْرُ الْقَوْمِ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ أَبُو بَكْرٍ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ أَبُو بَكْرٍ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُمَرُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُمَرُ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُثْمَانُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُثْمَانُ، فَلَمَّا سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَصَدَقَنِي فَلَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ سَأَلْتُهُ‏.‏

Amr ibn Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qavmning eng yomoniga ham yuzlanib, u bilan gaplashar va shu yoʻl bilan uning koʻnglini olar edilar. U zot menga ham yuzlanib gaplashardilar, hattoki men oʻzimni qavmning eng yaxshisi deb oʻyladim. Shunda men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Abu Bakrmi?» dedim. U zot: «Abu Bakr», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Umarmi?» dedim. U zot: «Umar», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Usmonmi?» dedim. U zot: «Usmon», dedilar. Men Rasululloh ﷺdan soʻraganimda, u zot menga rostini aytdilar. Shuning uchun men koshki soʻramagan boʻlsam edi, deb orzu qildim.Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қавмнинг энг ёмонига ҳам юзланиб, у билан гаплашар ва шу йўл билан унинг кўнглини олар эдилар. У зот менга ҳам юзланиб гаплашардилар, ҳаттоки мен ўзимни қавмнинг энг яхшиси деб ўйладим. Шунда мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Абу Бакрми?» дедим. У зот: «Абу Бакр», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Умарми?» дедим. У зот: «Умар», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Усмонми?» дедим. У зот: «Усмон», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраганимда, у зот менга ростини айтдилар. Шунинг учун мен кошки сўрамаган бўлсам эди, деб орзу қилдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ‏:‏ خَدَمْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ سِنِينَ، فَمَا قَالَ لِي أُفٍّ قَطُّ، وَمَا قَالَ لِشَيْءٍ صَنَعْتُهُ، لِمَ صَنَعْتَهُ، وَلا لِشَيْءٍ تَرَكْتُهُ، لِمَ تَرَكْتَهُ‏؟‏ وَكَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ خُلُقًا، وَلا مَسَسْتُ خَزًّا وَلا حَرِيرًا، وَلا شَيْئًا كَانَ أَلْيَنَ مِنْ كَفِّ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَلا شَمَمْتُ مِسْكًا قَطُّ، وَلا عِطْرًا كَانَ أَطْيَبَ مِنْ عَرَقِ رسول الله صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺga oʻn yil xizmat qildim, u zot menga biror marta ‹uf› ham demadilar, qilgan ishimga ‹nega buni qilding?›, qilmagan ishimga ‹nega buni qilmading?› ham demadilar. Rasululloh ﷺ odamlarning xulqi eng goʻzali edilar. Men hech qachon harir (ipak)ga ham, shoyiga ham, Rasululloh ﷺning kaftlaridan yumshoqroq biror narsaga ham tegmaganman, hech qachon Nabiy ﷺning terlaridan xushboʻyroq mushk ham, atir ham hidlamaganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha va Barodan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺга ўн йил хизмат қилдим, у зот менга бирор марта ‹уф› ҳам демадилар, қилган ишимга ‹нега буни қилдинг?›, қилмаган ишимга ‹нега буни қилмадинг?› ҳам демадилар. Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг хулқи энг гўзали эдилар. Мен ҳеч қачон ҳарир (ипак)га ҳам, шойига ҳам, Расулуллоҳ ﷺнинг кафтларидан юмшоқроқ бирор нарсага ҳам тегмаганман, ҳеч қачон Набий ﷺнинг терларидан хушбўйроқ мушк ҳам, атир ҳам ҳидламаганман», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша ва Бародан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَحَمْدُ بْنُ عَبْدَةَ هُوَ الضَّبِّيُّ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، قَالا‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَلْمٍ الْعَلَوِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، أَنَّهُ كَانَ عِنْدَهُ رَجُلٌ بِهِ أَثَرُ صُفْرَةٍ، قَالَ‏:‏ وَكَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، لا يكَادُ يُواجِهُ أَحَدًا بِشَيْءٍ يَكْرَهُهُ، فَلَمَّا قَامَ، قَالَ لِلْقَوْمِ‏:‏ لَوْ قُلْتُمْ لَهُ يَدَعُ هَذِهِ الصُّفْرَةَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning huzurlarida ustida zaʼfaron (sargʻish boʻyoq) izi boʻlgan bir kishi bor edi. Rasululloh ﷺ hech kimning yuziga u yoqtirmagan bir narsani aytmas edilar. U kishi oʻrnidan turib ketgach, u zot oʻtirganlarga: «Unga bu zaʼfaronni tashlab yuborishini aytsangiz edi!» dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида устида заъфарон (сарғиш бўёқ) изи бўлган бир киши бор эди. Расулуллоҳ ﷺ ҳеч кимнинг юзига у ёқтирмаган бир нарсани айтмас эдилар. У киши ўрнидан туриб кетгач, у зот ўтирганларга: «Унга бу заъфаронни ташлаб юборишини айтсангиз эди!» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ الْجَدَلِيِّ وَاسْمُهُ عَبْدُ بْنُ عَبْدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ‏:‏ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَاحِشًا، وَلا مُتَفَحِّشًا وَلا صَخَّابًا فِي الأَسْوَاقِ، وَلا يَجْزِئُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning xulqlari haqida soʻralganida: «U zot fohish (gapiruvchi) ham, behayolik qiluvchi ham, bozorlarda baqiruvchi ham emas edilar, yomonlikka yomonlik bilan javob qaytarmas, balki avf etib, kechirar edilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари ҳақида сўралганида: «У зот фоҳиш (гапирувчи) ҳам, беҳаёлик қилувчи ҳам, бозорларда бақирувчи ҳам эмас эдилар, ёмонликка ёмонлик билан жавоб қайтармас, балки авф этиб, кечирар эдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ‏:‏ مَا ضَرَبَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، بِيَدِهِ شَيْئًا قَطُّ، إِلا أَنْ يُجَاهِدَ فِي سَبِيلِ اللهِ، وَلا ضَرَبَ خَادِمًا َوِلا امْرَأَةً‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hech qachon na xizmatkorlarini, na ayollarini urganlar, na qoʻllari bilan biror narsani urganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон на хизматкорларини, на аёлларини урганлар, на қўллари билан бирор нарсани урганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ‏:‏ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم مُنْتَصِرًا مِنْ مَظْلَمَةٍ ظُلِمَهَا قَطُّ، مَا لَمْ يُنْتَهَكْ مِنْ مَحَارِمِ اللهِ تَعَالَى شَيْءٌ، فَإِذَا انْتُهِكَ مِنْ مَحَارِمِ اللهِ شَيْءٌ كَانَ مِنْ أَشَدِّهِمْ فِي ذَلِكَ غَضَبًا، وَمَا خُيِّرَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ، إِلا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا، مَا لَمْ يَكُنْ مَأْثَمًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Men Rasululloh ﷺning tungi namozning birortasida oʻtirgan holatda qiroat qilganlarini, u zot keksayib qolgunlariga qadar, aslo koʻrmaganman. Bas, u zot keksayganlaridan keyin namozda oʻtirib qiroat qiladigan, qachonki qirq yoki oʻttiz oyat qolganida, tik turib oʻsha oyatlarni oʻqiydigan, soʻng sajda qiladigan boʻldilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг тунги намознинг бирортасида ўтирган ҳолатда қироат қилганларини, у зот кексайиб қолгунларига қадар, асло кўрмаганман. Бас, у зот кексайганларидан кейин намозда ўтириб қироат қиладиган, қачонки қирқ ёки ўттиз оят қолганида, тик туриб ўша оятларни ўқийдиган, сўнг сажда қиладиган бўлдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ‏:‏ اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَنَا عِنْدَهُ، فَقَالَ‏:‏ بِئْسَ ابْنُ الْعَشِيرَةِ أَوْ أَخُو الْعَشِيرَةِ، ثُمَّ أَذِنَ لَهُ، فَأَلانَ لَهُ الْقَوْلَ، فَلَمَّا خَرَجَ، قُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، قُلْتَ مَا قُلْتَ ثُمَّ أَلَنْتَ لَهُ الْقَوْلَ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ يَا عَائِشَةُ، إِنَّ مِنْ شَرِّ النَّاسِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ أَوْ وَدَعَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ فُحْشِهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi, men u zotning yonlarida edim. Shunda u zot: «Qabilaning yomon farzandi yoki qabilaning yomon birodari (keldi)», dedilar. Soʻng unga izn berdilar va u bilan muloyim soʻzlashdilar. U chiqib ketgach, men: «Yo Rasululloh, siz unga aytadiganingizni aytdingiz, soʻng u bilan muloyim soʻzlashdingiz?» dedim. Shunda u zot: «Ey Oisha, odamlarning eng yomoni — yomon (qoʻpol) soʻzidan qoʻrqib, odamlar undan ajralib (uni tark etib) ketgan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради, мен у зотнинг ёнларида эдим. Шунда у зот: «Қабиланинг ёмон фарзанди ёки қабиланинг ёмон биродари (келди)», дедилар. Сўнг унга изн бердилар ва у билан мулойим сўзлашдилар. У чиқиб кетгач, мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз унга айтадиганингизни айтдингиз, сўнг у билан мулойим сўзлашдингиз?» дедим. Шунда у зот: «Эй Оиша, одамларнинг энг ёмони — ёмон (қўпол) сўзидан қўрқиб, одамлар ундан ажралиб (уни тарк этиб) кетган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جُمَيْعُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعِجْلِيُّ، قَالَ‏:‏ أَنْبَأَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ مِنْ وَلَدِ أَبِي هَالَةَ زَوْجِ خَدِيجَةَ، وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللهِ، عَنِ ابْنٍ لأَبِي هَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ‏:‏ قَالَ الْحُسَيْنُ‏:‏ سَأَلْتُ أَبي عَنْ سِيرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فِي جُلَسَائِهِ، فَقَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، دَائِمَ الْبِشْرِ، سَهْلَ الْخُلُقِ، لَيِّنَ الْجَانِبِ، لَيْسَ بِفَظٍّ وَلا غَلِيظٍ، وَلا صَخَّابٍ وَلا فَحَّاشٍ، وَلا عَيَّابٍ وَلا مُشَاحٍ، يَتَغَافَلُ عَمَّا لا يَشْتَهِي، وَلا يُؤْيِسُ مِنْهُ رَاجِيهِ وَلا يُخَيَّبُ فِيهِ، قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلاثٍ‏:‏ الْمِرَاءِ، وَالإِكْثَارِ، وَمَا لا يَعْنِيهِ، وَتَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلاثٍ‏:‏ كَانَ لا يَذُمُّ أَحَدًا، وَلا يَعِيبُهُ، وَلا يَطْلُبُ عَوْرتَهُ، وَلا يَتَكَلَّمُ إِلا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ، وَإِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ، كَأَنَّمَا عَلَى رُؤُوسِهِمُ الطَّيْرُ، فَإِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا لا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ، وَمَنْ تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ، حَدِيثُهُمْ عِنْدَهُ حَدِيثُ أَوَّلِهِمْ، يَضْحَكُ مِمَّا يَضْحَكُونَ مِنْهُ، وَيَتَعَجَّبُ مِمَّا يَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ، وَيَصْبِرُ لِلْغَرِيبِ عَلَى الْجَفْوَةِ فِي مَنْطِقِهِ وَمَسْأَلَتِهِ، حَتَّى إِنْ كَانَ أَصْحَابُهُ، وَيَقُولُ‏:‏ إِذَا رَأَيْتُمْ طَالِبَ حَاجَةٍ يِطْلُبُهَا فَأَرْفِدُوهُ، وَلا يَقْبَلُ الثَّنَاءَ إِلا مِنْ مُكَافِئٍ وَلا يَقْطَعُ عَلَى أَحَدٍ حَدِيثَهُ حَتَّى يَجُوزَ فَيَقْطَعُهُ بِنَهْيٍ أَوْ قِيَامٍ‏.‏

Husayn ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men otamdan Nabiy ﷺning majlisdoshlari orasida oʻzlarini qanday tutishlari haqida soʻradim. U dedi: «Rasululloh ﷺ doimo xushchaqchaq, muloyim tabiatli, yumshoq koʻngil edilar. Qoʻpol ham, dagʻal ham, baqiroq ham, behayo soʻz aytuvchi ham, ayblovchi ham, xasis ham emas edilar. Oʻzi yoqtirmagan narsaga eʼtibor bermas, biroq (biror narsani) undan umid qilgan kishini noumid qilmas va u haqda umidini uzmas edilar. Oʻzlarini uch narsadan tiygan edilar: bahs-tortishuvdan, soʻzni koʻpaytirishdan va oʻzlariga aloqasi boʻlmagan narsadan. Odamlarga nisbatan ham uch narsani tark etgan edilar: hech kimni yomonlamas, aybini qidirmas edilar; faqat savobiga umid qilingan narsa haqidagina soʻzlar edilar. U zot soʻzlaganlarida, majlisdoshlari boshlari uzra qush qoʻngandek jim qotib qolar edilar; u zot jim boʻlganlarida soʻzlashar edilar. U zotning huzurida soʻz talashmas edilar. Kim u zotning oldida soʻzlasa, gapini tugatguncha jim eshitar edilar. Musofirning soʻzlashi va soʻrashidagi qoʻpolligiga sabr qilar edilar. U zot: ‹Hojatmand kishi hojatini soʻrab kelganini koʻrsangiz, unga yordam beringlar›, der edilar. Maqtovni faqat unga munosib tarzda javob qaytara oladigan kishidan qabul qilar edilar. Hech kimning gapini, u soʻzini tugatmaguncha boʻlmas edilar; balki uni kerak boʻlsa qaytarish yoki oʻrinlaridan turish bilan yakunlar edilar.»Ҳусайн ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен отамдан Набий ﷺнинг мажлисдошлари орасида ўзларини қандай тутишлари ҳақида сўрадим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ доимо хушчақчақ, мулойим табиатли, юмшоқ кўнгил эдилар. Қўпол ҳам, дағал ҳам, бақироқ ҳам, беҳаё сўз айтувчи ҳам, айбловчи ҳам, хасис ҳам эмас эдилар. Ўзи ёқтирмаган нарсага эътибор бермас, бироқ (бирор нарсани) ундан умид қилган кишини ноумид қилмас ва у ҳақда умидини узмас эдилар. Ўзларини уч нарсадан тийган эдилар: баҳс-тортишувдан, сўзни кўпайтиришдан ва ўзларига алоқаси бўлмаган нарсадан. Одамларга нисбатан ҳам уч нарсани тарк этган эдилар: ҳеч кимни ёмонламас, айбини қидирмас эдилар; фақат савобига умид қилинган нарса ҳақидагина сўзлар эдилар. У зот сўзлаганларида, мажлисдошлари бошлари узра қуш қўнгандек жим қотиб қолар эдилар; у зот жим бўлганларида сўзлашар эдилар. У зотнинг ҳузурида сўз талашмас эдилар. Ким у зотнинг олдида сўзласа, гапини тугатгунча жим эшитар эдилар. Мусофирнинг сўзлаши ва сўрашидаги қўполлигига сабр қилар эдилар. У зот: ‹Ҳожатманд киши ҳожатини сўраб келганини кўрсангиз, унга ёрдам беринглар›, дер эдилар. Мақтовни фақат унга муносиб тарзда жавоб қайтара оладиган кишидан қабул қилар эдилар. Ҳеч кимнинг гапини, у сўзини тугатмагунча бўлмас эдилар; балки уни керак бўлса қайтариш ёки ўринларидан туриш билан якунлар эдилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللهِ، يَقُولُ‏:‏ مَا سُئِلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، شَيْئًا قَطُّ فَقَالَ‏:‏ لا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ menga, na xachirga va na (turkiy ot) birzavnga minmagan holda keldilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ менга, на хачирга ва на (туркий от) бирзавнга минмаган ҳолда келдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ عِمْرَانَ أَبُو الْقَاسِمِ الْقُرَشِيُّ الْمَكِّيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ، وَكَانَ أَجْوَدَ مَا يَكُونُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، حَتَّى يَنْسَلِخَ، فَيَأْتِيهِ جِبْرِيلُ، فَيَعْرِضُ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yaxshilik (xayr) qilishda odamlarning eng saxiysi edilar, ramazon oyida esa eng saxiy boʻlar edilar. Albatta, Jibril alayhissalom u zot bilan har yili ramazonda, u (oy) tugaguncha uchrashar edi va Rasululloh ﷺ unga Qurʼonni (yodlab) oʻqib berar edilar. Jibril u zot bilan uchrashganda, Rasululloh ﷺ yaxshilik qilishda esuvchi shamoldan ham saxiyroq boʻlar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ яхшилик (хайр) қилишда одамларнинг энг сахийси эдилар, рамазон ойида эса энг сахий бўлар эдилар. Албатта, Жибрил алайҳиссалом у зот билан ҳар йили рамазонда, у (ой) тугагунча учрашар эди ва Расулуллоҳ ﷺ унга Қуръонни (ёдлаб) ўқиб берар эдилар. Жибрил у зот билан учрашганда, Расулуллоҳ ﷺ яхшилик қилишда эсувчи шамолдан ҳам сахийроқ бўлар эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ‏:‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، لا يَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ namoz oʻqishdan oldin bir necha dona yangi xurmo bilan iftor qilar edilar. Agar yangi xurmo boʻlmasa, quruq xurmo bilan, agar quruq xurmo ham boʻlmasa, bir necha qultum suv ichib (iftor qilar) edilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Iso aytdi: Rasululloh ﷺ qishda quruq xurmolar bilan, yozda esa suv bilan iftor qilar edilar, deb ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ намоз ўқишдан олдин бир неча дона янги хурмо билан ифтор қилар эдилар. Агар янги хурмо бўлмаса, қуруқ хурмо билан, агар қуруқ хурмо ҳам бўлмаса, бир неча қултум сув ичиб (ифтор қилар) эдилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Исо айтди: Расулуллоҳ ﷺ қишда қуруқ хурмолар билан, ёзда эса сув билан ифтор қилар эдилар, деб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ الْمَدِينِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَجُلا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَسَأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ مَا عِنْدِي شَيْءٌ، وَلَكِنِ ابْتَعْ عَلَيَّ، فَإِذَا جَاءَنِي شَيْءٌ قَضَيْتُهُ فَقَالَ عُمَرُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، قَدْ أَعْطَيْتُهُ فَمَّا كَلَّفَكَ اللَّهُ مَا لا تَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَكَرِهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَوْلَ عُمَرَ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنْفِقْ وَلا تَخَفْ مِنْ ذِي الْعَرْشِ إِقْلالا، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَعُرِفَ فِي وَجْهِهِ الْبِشْرَ لِقَوْلِ الأَنْصَارِيِّ، ثُمَّ قَالَ‏:‏ بِهَذَا أُمِرْتُ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqangni qaytarib olma», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақангни қайтариб олма», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، قَالَتْ‏:‏ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، بِقِنَاعٍ مِنْ رُطَبٍ وَأَجْرٍ زُغْبٍ، فَأَعْطَانِي مِلْءَ كَفِّهِ حُلِيًّا وَذَهَبًا‏.‏

Ar-Rubayyiʼ binti Muʼavviz ibn Afro (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ boshlariga ikki marta mash tortdilar: boshlarining orqasidan boshlab, soʻng oldidan, hamda ikkala quloqlarining tashqi va ichki tomonidan (mash tortdilar). Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir; Abdulloh ibn Zaydning hadisi bundan sahihroq va isnodi yaxshiroqdir. Baʼzi kufaliklar shu hadisga (amal qilib) borishgan; ular orasida Vakiʼ ibn al-Jarroh bor.Ар-Рубаййиъ бинти Муъаввиз ибн Афро (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ бошларига икки марта маш тортдилар: бошларининг орқасидан бошлаб, сўнг олдидан, ҳамда иккала қулоқларининг ташқи ва ички томонидан (маш тортдилар). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир; Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси бундан саҳиҳроқ ва исноди яхшироқдир. Баъзи куфаликлар шу ҳадисга (амал қилиб) боришган; улар орасида Вакиъ ибн ал-Жарроҳ бор.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا‏:‏ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ‏:‏ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، كَانَ يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ، وَيُثِيبُ عَلَيْهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hadyani qabul qilar va uning evaziga (boshqa narsa) berar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan, gʻarib, sahihdir. Biz uni faqat Iso ibn Yunusning Hishomdan (rivoyat qilgan) hadisi orqali marfuʼ holda bilamiz. Bu bobda Abu Hurayra, Anas, Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳадяни қабул қилар ва унинг эвазига (бошқа нарса) берар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан, ғариб, саҳиҳдир. Биз уни фақат Исо ибн Юнуснинг Ҳишомдан (ривоят қилган) ҳадиси орқали марфуъ ҳолда биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор.