حَدَّثَنَا يَزِيدُ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ قَالَتْخَرَجْتُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ أَقْفُو آثَارَ النَّاسِ قَالَتْ فَسَمِعْتُ وَئِيدَ الْأَرْضِ وَرَائِي يَعْنِي حِسَّ الْأَرْضِ قَالَتْ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا أَنَا بِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ وَمَعَهُ ابْنُ أَخِيهِ الْحَارِثُ بْنُ أَوْسٍ يَحْمِلُ مِجَنَّهُ قَالَتْ فَجَلَسْتُ إِلَى الْأَرْضِ فَمَرَّ سَعْدٌ وَعَلَيْهِ دِرْعٌ مِنْ حَدِيدٍ قَدْ خَرَجَتْ مِنْهَا أَطْرَافُهُ فَأَنَا أَتَخَوَّفُ عَلَى أَطْرَافِ سَعْدٍ قَالَتْ وَكَانَ سَعْدٌ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ وَأَطْوَلِهِمْ قَالَتْ فَمَرَّ وَهُوَ يَرْتَجِزُ وَيَقُولُ لَيْتَ قَلِيلًا يُدْرِكُ الْهَيْجَا جَمَلْمَا أَحْسَنَ الْمَوْتَ إِذَا حَانَ الْأَجَلْقَالَتْ فَقُمْتُ فَاقْتَحَمْتُ حَدِيقَةً فَإِذَا فِيهَا نَفَرٌ مِنْ الْمُسْلِمِينَ وَإِذَا فِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَفِيهِمْ رَجُلٌ عَلَيْهِ سَبْغَةٌ لَهُ يَعْنِي مِغْفَرًا فَقَالَ عُمَرُ مَا جَاءَ بِكِ لَعَمْرِي وَاللَّهِ إِنَّكِ لَجَرِيئَةٌ وَمَا يُؤْمِنُكِ أَنْ يَكُونَ بَلَاءٌ أَوْ يَكُونَ تَحَوُّزٌ قَالَتْ فَمَا زَالَ يَلُومُنِي حَتَّى تَمَنَّيْتُ أَنَّ الْأَرْضَ انْشَقَّتْ لِي سَاعَتَئِذٍ فَدَخَلْتُ فِيهَا قَالَتْ فَرَفَعَ الرَّجُلُ السَّبْغَةَ عَنْ وَجْهِهِ فَإِذَا طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ فَقَالَ يَا عُمَرُ وَيْحَكَ إِنَّكَ قَدْ أَكْثَرْتَ مُنْذُ الْيَوْمَ وَأَيْنَ التَّحَوُّزُ أَوْ الْفِرَارُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَالَتْ وَيَرْمِي سَعْدًا رَجُلٌ مِنْ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الْعَرِقَةِ بِسَهْمٍ لَهُ فَقَالَ لَهُ خُذْهَا وَأَنَا ابْنُ الْعَرَقَةِ فَأَصَابَ أَكْحَلَهُ فَقَطَعَهُ
Alqama ibn Vaqqos aytdi: Menga Oisha (roziyallohu anho) xabar berib, shunday dedi: Xandaq kuni men odamlarning izidan chiqdim va ortimdan yerning gumburlashini, yaʼni yerning tovushini eshitdim. Oʻgirilib qarasam, Saʼd ibn Muoz, u bilan birga esa qalqonini koʻtarib olgan jiyani Horis ibn Avs ekan. Men yerga oʻtirdim. Saʼd oʻtdi, ustida temir sovut boʻlib, undan (aʼzolarining) uchlari chiqib qolgan edi; men Saʼdning uchlari uchun qoʻrqdim. Saʼd odamlarning eng yirigi va eng novchasi edi. U rajaz aytib oʻtdi: ‹Koshki tuya jangga sal boʻlsa-da yetib kelsa edi! Ajal yetganda oʻlim naqadar goʻzal!› Men turib, bir bogʻga kirdim. U yerda musulmonlardan bir necha kishi bor ekan, ular orasida Umar ibn Xattob va yuzida sabgʻa, yaʼni dubulgʻa boʻlgan bir kishi bor edi. Umar: «Seni nima keltirdi? Umrim bilan qasamki, sen juda jasoratli ekansan! Bir balo yoki chekinish yuz berishidan oʻzingni nima omonda deb bilding?» dedi. U meni shu qadar malomat qildiki, oʻsha payt yer yorilib, ichiga kirib ketishimni orzu qildim. Shunda haligi kishi yuzidan dubulgʻani koʻtardi — u Talha ibn Ubaydulloh ekan. U: «Ey Umar, voy senga! Sen bugundan beri koʻp gapirding. Alloh azza va jalladan boʻlak qayerga chekinish yoki qochish boʻlsin?» dedi. (Oisha) dedi: Qurayshdan Ibnul-Ariqa deb ataladigan bir mushrik Saʼdga oʻqini otib: «Buni ol, men Ibnul-Ariqaman!» dedi va (oʻq) uning akhal tomiriga tegib, uni kesib yubordi.Алқама ибн Ваққос айтди: Менга Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар бериб, шундай деди: Хандақ куни мен одамларнинг изидан чиқдим ва ортимдан ернинг гумбурлашини, яъни ернинг товушини эшитдим. Ўгирилиб қарасам, Саъд ибн Муоз, у билан бирга эса қалқонини кўтариб олган жияни Ҳорис ибн Авс экан. Мен ерга ўтирдим. Саъд ўтди, устида темир совут бўлиб, ундан (аъзоларининг) учлари чиқиб қолган эди; мен Саъднинг учлари учун қўрқдим. Саъд одамларнинг энг йириги ва энг новчаси эди. У ражаз айтиб ўтди: ‹Кошки туя жангга сал бўлса-да етиб келса эди! Ажал етганда ўлим нақадар гўзал!› Мен туриб, бир боғга кирдим. У ерда мусулмонлардан бир неча киши бор экан, улар орасида Умар ибн Хаттоб ва юзида сабға, яъни дубулға бўлган бир киши бор эди. Умар: «Сени нима келтирди? Умрим билан қасамки, сен жуда жасоратли экансан! Бир бало ёки чекиниш юз беришидан ўзингни нима омонда деб билдинг?» деди. У мени шу қадар маломат қилдики, ўша пайт ер ёрилиб, ичига кириб кетишимни орзу қилдим. Шунда ҳалиги киши юзидан дубулғани кўтарди — у Талҳа ибн Убайдуллоҳ экан. У: «Эй Умар, вой сенга! Сен бугундан бери кўп гапирдинг. Аллоҳ азза ва жалладан бўлак қаерга чекиниш ёки қочиш бўлсин?» деди. (Оиша) деди: Қурайшдан Ибнул-Ариқа деб аталадиган бир мушрик Саъдга ўқини отиб: «Буни ол, мен Ибнул-Ариқаман!» деди ва (ўқ) унинг акҳал томирига тегиб, уни кесиб юборди.