حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَ لَهَا يَا أُمَّتَاهْ [quran sura="4" aya_start="1" aya_end="1"]{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} إِلَى [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} قَالَتْ عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي جَمَالِهَا وَمَالِهَا، وَيُرِيدُ أَنْ يَنْتَقِصَ مِنْ صَدَاقِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ. إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ، قَالَتْ عَائِشَةُ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} إِلَى {وَتَرْغَبُونَ} فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمْ فِي هَذِهِ الآيَةِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ مَالٍ وَجَمَالٍ، رَغِبُوا فِي نِكَاحِهَا وَنَسَبِهَا وَالصَّدَاقِ، وَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبًا عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، تَرَكُوهَا وَأَخَذُوا غَيْرَهَا مِنَ النِّسَاءِ ـ قَالَتْ ـ فَكَمَا يَتْرُكُونَهَا حِينَ يَرْغَبُونَ عَنْهَا، فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْكِحُوهَا إِذَا رَغِبُوا فِيهَا، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهَا وَيُعْطُوهَا حَقَّهَا الأَوْفَى مِنَ الصَّدَاقِ.
(Urva ibn Zubayr rivoyat qildi)ki, u Oisha (roziyallohu anho)dan soʻrab: «Ey onajon, ‹Agar yetimlar (haqi)da adolat qilolmasligingizdan qoʻ rqsangiz...› (degan oyatdan) to ‹...qoʻ lingizdagi (choʻrilar)› (Niso surasi, 3) (degan soʻzigacha) (nima maʼno)?» dedi. Oisha: «Ey jiyanim, bu — oʻ z valiysining qaramogʻ ida (himoyasida) boʻ lgan yetim qiz(dir)ki, u (valiy) uning goʻzalligi va moliga ragʻ bat qilib, uning mahrini kamaytirmoqchi boʻ ladi; bas, ular — mahrni toʻ liq (berishda) adolat qilish holatidan boshqa — bunday qizlarga uylanishdan qaytarildi; va ulardan boshqa ayollarga uylanishga buyurildi», dedi. Oisha aytdi: «Odamlar bundan keyin Rasululloh ﷺdan (yana) fatvo soʻradi. Shunda Alloh ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (degan oyatdan) to ‹...(yetim qizlar)ga uylanishni istaysizlar› (Niso surasi, 127) (degan soʻzigacha) (oyatni) nozil qildi. Alloh ular uchun shu oyatda (shuni) nozil qildi: yetim qiz — mol-dunyoli va goʻzal boʻ lganida, ular uning nikohiga, nasabiga va mahriga ragʻ bat qilar edi; (lekin) u — moli va goʻzalligi kamligi sababli — yoqtirilmagan (ragʻbatsiz) boʻ lganida, uni tark qilib, undan boshqa ayollarni olar edi. Bas, ular undan yuz oʻ girgan paytda uni tark qilganlaridek — unga ragʻ bat qilgan paytda (ham), unga adolat qilib, mahrda uning toʻ liq haqqini bermagunlaricha, unga uylanishga (haqlari) yoʻq», dedi.(Урва ибн Зубайр ривоят қилди)ки, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан сўраб: «Эй онажон, ‹Агар етимлар (ҳақи)да адолат қилолмаслигингиздан қў рқсангиз...› (деган оятдан) то ‹...қў лингиздаги (чўрилар)› (Нисо сураси, 3) (деган сўзигача) (нима маъно)?» деди. Оиша: «Эй жияним, бу — ў з валийсининг қарамоғ ида (ҳимоясида) бў лган етим қиз(дир)ки, у (валий) унинг гўзаллиги ва молига рағ бат қилиб, унинг маҳрини камайтирмоқчи бў лади; бас, улар — маҳрни тў лиқ (беришда) адолат қилиш ҳолатидан бошқа — бундай қизларга уйланишдан қайтарилди; ва улардан бошқа аёлларга уйланишга буюрилди», деди. Оиша айтди: «Одамлар бундан кейин Расулуллоҳ ﷺдан (яна) фатво сўради. Шунда Аллоҳ ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (деган оятдан) то ‹...(етим қизлар)га уйланишни истайсизлар› (Нисо сураси, 127) (деган сўзигача) (оятни) нозил қилди. Аллоҳ улар учун шу оятда (шуни) нозил қилди: етим қиз — мол-дунёли ва гўзал бў лганида, улар унинг никоҳига, насабига ва маҳрига рағ бат қилар эди; (лекин) у — моли ва гўзаллиги камлиги сабабли — ёқтирилмаган (рағбатсиз) бў лганида, уни тарк қилиб, ундан бошқа аёлларни олар эди. Бас, улар ундан юз ў гирган пайтда уни тарк қилганларидек — унга рағ бат қилган пайтда (ҳам), унга адолат қилиб, маҳрда унинг тў лиқ ҳаққини бермагунларича, унга уйланишга (ҳақлари) йўқ», деди.