عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُسْلِمَةً أَعْتَقَ اللَّهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنَ النَّارِ حَتَّى فَرْجَهُ بِفَرْجِهِ»

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim bir musulmon qulni ozod qilsa, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (qulning) har bir aʼzosi uchun (oʻzining) bir aʼzosini doʻzaxdan xalos qiladi — hatto avratini (ham qulning) avrati evaziga», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким бир мусулмон қулни озод қилса, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (қулнинг) ҳар бир аъзоси учун (ўзининг) бир аъзосини дўзахдан халос қилади — ҳатто авратини (ҳам қулнинг) аврати эвазига», дедилар.

وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَيُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: «إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَجِهَادٌ فِي سَبِيلِهِ» قَالَ: قُلْتُ: فَأَيُّ الرِّقَابِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: «أَغْلَاهَا ثَمَنًا وَأَنْفَسُهَا عِنْدَ أَهْلِهَا» . قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ أَفْعَلْ؟ قَالَ: «تُعِينُ صَانِعًا أَوْ تَصْنَعُ لِأَخْرَقَ» . قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ أَفْعَلْ؟ قَالَ: «تَدَعُ النَّاسَ مِنَ الشَّرِّ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ تَصَدَّقُ بهَا على نَفسك»

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan: «Qaysi amal eng afzal?» — deb soʻradim. U zot: «Allohga iymon keltirish va Uning yoʻlida jihod qilish», — deb javob berdilar. Soʻng men: «Qaysi (qul) ozod qilish eng afzal?» — dedim. U zot: «Eng qimmatli va xojasi uchun eng sevimli (qul)ni ozod qilish», — dedilar. Men: «Agar buni qilishga qurbim yetmasa-chi?» — dedim. U zot: «(Unda) ojizga yordam ber, yoki oʻzi (ish) qila olmaydigan kishi uchun yaxshilik qil», — dedilar. Men: «Agar buni (ham) qila olmasam-chi?» — dedim. U zot: «(Unda) odamlarga zarar yetkazishdan tiyil — chunki bu — oʻzing uchun sadaqa (savob) hisoblanadi», — dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан: «Қайси амал энг афзал?» — деб сўрадим. У зот: «Аллоҳга иймон келтириш ва Унинг йўлида жиҳод қилиш», — деб жавоб бердилар. Сўнг мен: «Қайси (қул) озод қилиш энг афзал?» — дедим. У зот: «Энг қимматли ва хожаси учун энг севимли (қул)ни озод қилиш», — дедилар. Мен: «Агар буни қилишга қурбим етмаса-чи?» — дедим. У зот: «(Унда) ожизга ёрдам бер, ёки ўзи (иш) қила олмайдиган киши учун яхшилик қил», — дедилар. Мен: «Агар буни (ҳам) қила олмасам-чи?» — дедим. У зот: «(Унда) одамларга зарар етказишдан тийил — чунки бу — ўзинг учун садақа (савоб) ҳисобланади», — дедилар.

عَن الْبَراء بن عَازِب قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: عَلِّمْنِي عَمَلًا يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ قَالَ: «لَئِنْ كُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ لَقَدْ أَعْرَضْتَ الْمَسْأَلَةَ أَعْتِقِ النَّسَمَةَ وَفك الرَّقَبَة» . قَالَ: أَو ليسَا وَاحِدًا؟ قَالَ: " لَا عِتْقُ النَّسَمَةِ: أَنْ تَفَرَّدَ بِعِتْقِهَا وَفَكُّ الرَّقَبَةِ: أَنْ تُعِينَ فِي ثَمَنِهَا وَالْمِنْحَةَ: الْوَكُوفَ وَالْفَيْءَ عَلَى ذِي الرَّحِمِ الظَّالِمِ فَإِنْ لَمْ تُطِقْ ذَلِكَ فَأَطْعِمِ الْجَائِعَ وَاسْقِ الظَّمْآنَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَإِنْ لم تطق فَكُفَّ لِسَانَكَ إِلَّا مِنْ خَيْرٍ ". رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شعب الْإِيمَان

Al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy (badaviy arab) Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Meni jannatga kiritadigan bir amalni oʻrgating», dedi. U zot ﷺ: «Agar soʻzni qisqa qilgan boʻlsang, savolni juda keng qoʻyibsan. Bir jonni ozod qil va boʻyinni bandlikdan qutqar», dedilar. U: «Bu ikkisi bir narsa emasmi?» dedi. U zot ﷺ: «Yoʻq. Jonni ozod qilish — uni yolgʻiz oʻzing ozod qilishing; boʻyinni qutqarish esa — uning bahosiga hissa qoʻshib yordam berishingdir. (Yana) sut beradigan sogʻin tuyani (ehson uchun) berish va zulm qilgan qarindoshga ham yaxshilik qilishdir. Agar bularga qodir boʻlmasang, ochni ovqatlantir, chanqaganga suv ber, yaxshilikka buyur va yomonlikdan qaytar. Agar bunga ham qodir boʻlmasang, tilingni yaxshilikdan boshqa (soʻz)dan tiy», dedilar. Bayhaqiy «Shuʼab ul-iymon»da rivoyat qilgan.Ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир аъробий (бадавий араб) Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Мени жаннатга киритадиган бир амални ўргатинг», деди. У зот ﷺ: «Агар сўзни қисқа қилган бўлсанг, саволни жуда кенг қўйибсан. Бир жонни озод қил ва бўйинни бандликдан қутқар», дедилар. У: «Бу иккиси бир нарса эмасми?» деди. У зот ﷺ: «Йўқ. Жонни озод қилиш — уни ёлғиз ўзинг озод қилишинг; бўйинни қутқариш эса — унинг баҳосига ҳисса қўшиб ёрдам беришингдир. (Яна) сут берадиган соғин туяни (эҳсон учун) бериш ва зулм қилган қариндошга ҳам яхшилик қилишдир. Агар буларга қодир бўлмасанг, очни овқатлантир, чанқаганга сув бер, яхшиликка буюр ва ёмонликдан қайтар. Агар бунга ҳам қодир бўлмасанг, тилингни яхшиликдан бошқа (сўз)дан тий», дедилар. Байҳақий «Шуъаб ул-иймон»да ривоят қилган.

وَعَن عَمْرو بن عبسة أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ بَنَى مَسْجِدًا لِيُذْكَرَ اللَّهُ فِيهِ بُنِيَ لَهُ بَيْتٌ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْ أَعْتَقَ نَفْسًا مُسْلِمَةً كَانَتْ فِدْيَتَهُ مِنْ جَهَنَّمَ. وَمَنْ شَابَ شَيْبَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْم الْقِيَامَة» . رَوَاهُ فِي شرح السّنة

Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Kim Alloh yoʻlida bir oʻq otib, dushmanga yetkazsa, xato qilsa ham, tegizsa ham, bu unga bir qulni ozod qilishga teng boʻladi. Kim musulmon bir qulni ozod qilsa, uning har bir aʼzosi undan bir aʼzoni jahannam olovidan qutqaruvchi fidya boʻladi. Kim Alloh yoʻlida bir tuk oqartirsa, bu unga qiyomat kunida nur boʻladi», dedilar.Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ким Аллоҳ йўлида бир ўқ отиб, душманга етказса, хато қилса ҳам, тегизса ҳам, бу унга бир қулни озод қилишга тенг бўлади. Ким мусулмон бир қулни озод қилса, унинг ҳар бир аъзоси ундан бир аъзони жаҳаннам оловидан қутқарувчи фидя бўлади. Ким Аллоҳ йўлида бир тук оқартирса, бу унга қиёмат кунида нур бўлади», дедилар.

عَن الغريف بن عَيَّاش الديلمي قَالَ: أَتَيْنَا وَاثِلَة بن الْأَسْقَع فَقُلْنَا: حَدِّثْنَا حَدِيثًا لَيْسَ فِيهِ زِيَادَةٌ وَلَا نُقْصَانٌ فَغَضِبَ وَقَالَ: إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَقْرَأُ وَمُصْحَفُهُ مُعَلَّقٌ فِي بَيْتِهِ فَيَزِيدُ وَيَنْقُصُ فَقُلْنَا: إِنَّمَا أَرَدْنَا حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم فَقَالَ: أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَاحِبٍ لَنَا أَوْجَبَ يَعْنِي النَّارَ بِالْقَتْلِ فَقَالَ: «أعتقوا عَنهُ بِعِتْق الله بِكُل عُضْو مِنْهُ عُضْو أَمنه من النَّار» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ

Gʻarif ibn ad-Daylamiy aytadi: Biz Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)ning oldiga keldik va unga: «Bizga ortigʻi ham, kami ham boʻlmagan bir hadis aytib bering», dedik. Shunda u gʻazablandi va: «Sizlardan biringiz, mushafi uyida osigʻliq turgani holda (yoddan) oʻqiydi-yu, ortigʻini ham, kamini ham qiladi», dedi. Biz: «Biz faqat siz Nabiy ﷺ dan eshitgan bir hadisni (eshitishni) istadik, xolos», dedik. U: Biz Rasululloh ﷺ ning oldilariga, qotillik tufayli oʻziga doʻzaxni vojib qilib qoʻygan bir doʻstimiz haqida keldik. Shunda u zot: «Uning nomidan (qul) ozod qilinglar, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qilingan qulning) bir aʼzosini doʻzaxdan ozod qiladi», dedilar.Ғариф ибн ад-Дайламий айтади: Биз Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдик ва унга: «Бизга ортиғи ҳам, ками ҳам бўлмаган бир ҳадис айтиб беринг», дедик. Шунда у ғазабланди ва: «Сизлардан бирингиз, мушафи уйида осиғлиқ тургани ҳолда (ёддан) ўқийди-ю, ортиғини ҳам, камини ҳам қилади», деди. Биз: «Биз фақат сиз Набий ﷺ дан эшитган бир ҳадисни (эшитишни) истадик, холос», дедик. У: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига, қотиллик туфайли ўзига дўзахни вожиб қилиб қўйган бир дўстимиз ҳақида келдик. Шунда у зот: «Унинг номидан (қул) озод қилинглар, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинган қулнинг) бир аъзосини дўзахдан озод қилади», дедилар.

وَعَن سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ الشَّفَاعَةُ بِهَا تُفَكُّ الرَّقَبَة» . رَوَاهُ الْبَيْهَقِيّ فِي «شعب الْإِيمَان»

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng afzali — shafoat qilib, uning sababli bir qul ozod qilinishidir», dedilar. Bayhaqiy «Shuʼab ul-iymon»da rivoyat qilgan.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг афзали — шафоат қилиб, унинг сабабли бир қул озод қилинишидир», дедилар. Байҳақий «Шуъаб ул-иймон»да ривоят қилган.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ وَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ الْعَبْدُ قِيمَةَ عَدْلٍ فَأُعْطِيَ شُرَكَاؤُهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَإِلَّا فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ»

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir qulning oʻziga tegishli ulushini ozod qilsa va uning qul bahosiga yetadigan moli boʻlsa, (qulga) adolatli baho qoʻyilib, sheriklariga ulushlari beriladi va qul ozod boʻladi. Aks holda (yaʼni moli yetmasa), undan ozod boʻlgani ozod boʻlgani bilan (qoladi)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қулнинг ўзига тегишли улушини озод қилса ва унинг қул баҳосига етадиган моли бўлса, (қулга) адолатли баҳо қўйилиб, шерикларига улушлари берилади ва қул озод бўлади. Акс ҳолда (яъни моли етмаса), ундан озод бўлгани озод бўлгани билан (қолади)», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ أَعْتَقَ شِقْصًا فِي عَبْدٍ أُعْتِقَ كُلُّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ اسْتَسْعَى الْبعد غير مشقوق عَلَيْهِ»

Nasr ibn Ali bizga rivoyat qilib dedi: Yazid, yaʼni Ibn Zuray bizga xabar berdi. (Boshqa sanad bilan) Ali ibn Abdulloh ham bizga rivoyat qildi: Muhammad ibn Bishr bizga rivoyat qildi — bu uning lafzidir — u Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺ dan rivoyat qildi. U zot shunday dedilar: «Kim qulda oʻziga tegishli bir ulushni — yoki bir boʻlakni — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, uni (toʻliq) ozod qilish oʻz molidan uning zimmasiga boʻladi. Agar moli boʻlmasa, qulga adolatli baho belgilanadi, soʻng u egasi uchun oʻz bahosini (toʻlash) yoʻlida ishlashga jalb qilinadi, biroq unga ogʻir yuk yuklanmaydi». Abu Dovud dedi: Ularning ikkalasining hadisida ham «unga ogʻir yuk yuklanmagan holda ishlashga jalb qilinadi» (degan soʻzlar bor). Bu Alining lafzidir.Наср ибн Али бизга ривоят қилиб деди: Язид, яъни Ибн Зурай бизга хабар берди. (Бошқа санад билан) Али ибн Абдуллоҳ ҳам бизга ривоят қилди: Муҳаммад ибн Бишр бизга ривоят қилди — бу унинг лафзидир — у Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилди. У зот шундай дедилар: «Ким қулда ўзига тегишли бир улушни — ёки бир бўлакни — озод қилса, агар моли бўлса, уни (тўлиқ) озод қилиш ўз молидан унинг зиммасига бўлади. Агар моли бўлмаса, қулга адолатли баҳо белгиланади, сўнг у эгаси учун ўз баҳосини (тўлаш) йўлида ишлашга жалб қилинади, бироқ унга оғир юк юкланмайди». Абу Довуд деди: Уларнинг иккаласининг ҳадисида ҳам «унга оғир юк юкланмаган ҳолда ишлашга жалб қилинади» (деган сўзлар бор). Бу Алининг лафзидир.

وَعَن عمرَان بن حُصَيْن: أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَدَعَا بهم رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَجَزَّأَهُمْ أَثْلَاثًا ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً وَقَالَ لَهُ قَوْلًا شَدِيدًا. رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَرَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْهُ وَذَكَرَ: «لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ لَا أُصَلِّيَ عَلَيْهِ» بَدَلَ: وَقَالَ لَهُ قَوْلًا شَدِيدًا وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: قَالَ: «لَوْ شَهِدْتُهُ قَبْلَ أَنْ يُدْفَنَ لَمْ يُدْفَنْ فِي مَقَابِر الْمُسلمين»

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi oʻlimi oldidan, oʻzining oltita qulini ozod qildi, ulardan boshqa moli yoʻq edi. Rasululloh ﷺ ularni chaqirib, uchga boʻldilar, soʻng ular oʻrtasida qurʻa tashladilar va ikkitasini ozod qildilar, toʻrttasini qullikda qoldirdilar va u (kishi) haqida qattiq (qoralovchi) soʻz aytdilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ўлими олдидан, ўзининг олтита қулини озод қилди, улардан бошқа моли йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺ уларни чақириб, учга бўлдилар, сўнг улар ўртасида қуръа ташладилар ва иккитасини озод қилдилар, тўрттасини қулликда қолдирдилар ва у (киши) ҳақида қаттиқ (қораловчи) сўз айтдилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِده إِلَّا أَن يجده مَمْلُوكا فيشتر بِهِ فيعتقه» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Farzand otasining haqqini ado eta olmaydi, faqat uni qul holida topib, sotib olib, ozod qilsagina (ado etgan boʻladi)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фарзанд отасининг ҳаққини адо эта олмайди, фақат уни қул ҳолида топиб, сотиб олиб, озод қилсагина (адо этган бўлади)», дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ دَبَّرَ مَمْلُوكًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَبَلَغَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «مَنْ يَشْتَرِيهِ مني؟» فَاشْتَرَاهُ نعيم بن النَّحَّامِ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَدَوِيُّ بثمانمائة دِرْهَم فجَاء بِهَا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: «ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا فَإِنْ فَضَلَ شَيْءٌ فَلِأَهْلِكَ فَإِنْ فَضَلَ عَنْ أَهْلِكَ شَيْءٌ فَلِذِي قَرَابَتِكَ فَإِنْ فَضَلَ عَنْ ذِي قَرَابَتِكَ شَيْءٌ فَهَكَذَا وَهَكَذَا» يَقُولُ: فَبين يَديك وَعَن يَمِينك وَعَن شمالك

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banu Uzra (qabilasi)dan bir kishi oʻz qulini «mudabbar» (oʻzi oʻlgach ozod boʻladigan) qilib qoʻydi. Bu (xabar) Rasululloh ﷺ ga yetdi. Shunda u zot: «Bundan boshqa moling bormi?» dedilar. (Kishi) «Yoʻq», dedi. (U zot) «Uni mendan kim sotib oladi?» dedilar. Soʻng uni Nuaym ibn Abdulloh al-Adaviy sakkiz yuz dirhamga sotib oldi va uni (pulni) Rasululloh ﷺ ga keltirib, u zotga topshirdi. Soʻng u zot (egasiga) berib, soʻng: «Oʻzingdan boshla, oʻzingga sadaqa qil. Agar biror narsa ortib qolsa, ahling (oilang) uchun. Ahlingdan biror narsa ortib qolsa, qarindoshing uchun. Qarindoshingdan biror narsa ortib qolsa, mana shunday va mana shunday (qil)», dedilar — yaʼni oldingda, oʻngingda va chapingda (turganlarga ber).Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бану Узра (қабиласи)дан бир киши ўз қулини «мудаббар» (ўзи ўлгач озод бўладиган) қилиб қўйди. Бу (хабар) Расулуллоҳ ﷺ га етди. Шунда у зот: «Бундан бошқа молинг борми?» дедилар. (Киши) «Йўқ», деди. (У зот) «Уни мендан ким сотиб олади?» дедилар. Сўнг уни Нуайм ибн Абдуллоҳ ал-Адавий саккиз юз дирҳамга сотиб олди ва уни (пулни) Расулуллоҳ ﷺ га келтириб, у зотга топширди. Сўнг у зот (эгасига) бериб, сўнг: «Ўзингдан бошла, ўзингга садақа қил. Агар бирор нарса ортиб қолса, аҳлинг (оиланг) учун. Аҳлингдан бирор нарса ортиб қолса, қариндошинг учун. Қариндошингдан бирор нарса ортиб қолса, мана шундай ва мана шундай (қил)», дедилар — яъни олдингда, ўнгингда ва чапингда (турганларга бер).

عَن الْحسن عَن سَمُرَة عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «من ملك ذَا رحم محرم فَهُوَ حُرٌّ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَه

Samura (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozoddir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisda Hammod ibn Salamadan Osim al-Ahvalni Muhammad ibn Bakrdan boshqa birov zikr qilganini bilmaymiz. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qiladi. Ibn Umardan ham Nabiy ﷺdan: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u ozoddir», deganlari rivoyat qilingan. Buni Zamra ibn Rabiya as-Savriydan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Zamraga bu hadisda mutobaat qilinmagan va u hadis ahli nazdida xato hadisdir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озоддир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисда Ҳаммод ибн Саламадан Осим ал-Аҳвални Муҳаммад ибн Бакрдан бошқа биров зикр қилганини билмаймиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади. Ибн Умардан ҳам Набий ﷺдан: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у озоддир», деганлари ривоят қилинган. Буни Замра ибн Рабия ас-Саврийдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Замрага бу ҳадисда мутобаат қилинмаган ва у ҳадис аҳли наздида хато ҳадисдир.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا وَلَدَتْ أَمَةُ الرَّجُلِ مِنْهُ فَهِيَ مُعْتَقَةٌ عَنْ دُبُرٍ مِنْهُ أَوْ بَعْدَهُ» . رَوَاهُ الدَّارِمِيُّ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bir kishining choʻrisi undan (yaʼni xoʻjasidan) farzand tugʻsa, u (choʻri) xoʻjasining vafotidan soʻng ozod boʻladi», dedilar. Dorimiy rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бир кишининг чўриси ундан (яъни хўжасидан) фарзанд туғса, у (чўри) хўжасининг вафотидан сўнг озод бўлади», дедилар. Доримий ривоят қилган.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: بِعْنَا أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا كَانَ عُمَرُ نَهَانَا عَنْهُ فَانْتَهَيْنَا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: «Biz Rasululloh ﷺ va Abu Bakr zamonlarida ummu valadlarni (yaʼni bola tuqqan choʻrilarni) sotar edik. Umar (roziyallohu anhu) (xalifa) boʻlganida, bizni bundan qaytardi, biz ham toʻxtadik».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр замонларида умму валадларни (яъни бола туққан чўриларни) сотар эдик. Умар (розияллоҳу анҳу) (халифа) бўлганида, бизни бундан қайтарди, биз ҳам тўхтадик».

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُ الْعَبْدِ لَهُ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ السَّيِّدُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim moli boʻlgan bir qulni ozod qilsa, qulning moli oʻziniki boʻladi, magar xoʻjayin uning molini oʻziga shart qilib olsa, u holda moli xoʻjayinniki boʻladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким моли бўлган бир қулни озод қилса, қулнинг моли ўзиники бўлади, магар хўжайин унинг молини ўзига шарт қилиб олса, у ҳолда моли хўжайинники бўлади», дедилар.

وَعَن الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ شِقْصًا مِنْ غُلَامٍ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «لَيْسَ لِلَّهِ شَرِيكٌ» فَأَجَازَ عتقه. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Abul-Validt-Tayolisiy bizga rivoyat qilib dedi: Hammom bizga rivoyat qilib dedi. (Boshqa sanad bilan) Muhammad ibn Kasir ham bizga rivoyat qildi, maʼnosi shu: Hammom bizga xabar berib dedi: U Qatodadan, u Abul-Malihdan — Abul-Valid: «otasidan», dedi — rivoyat qildiki, bir kishi oʻziga tegishli qulning bir ulushini ozod qildi. Bu Nabiy ﷺ ga aytildi, U zot: «Allohga sherik yoʻq», dedilar. Ibn Kasir oʻz hadisida shuni qoʻshdi: Shunda Nabiy ﷺ uning ozod qilishini joriy etdilar.Абул-Валидт-Таёлисий бизга ривоят қилиб деди: Ҳаммом бизга ривоят қилиб деди. (Бошқа санад билан) Муҳаммад ибн Касир ҳам бизга ривоят қилди, маъноси шу: Ҳаммом бизга хабар бериб деди: У Қатодадан, у Абул-Малиҳдан — Абул-Валид: «отасидан», деди — ривоят қилдики, бир киши ўзига тегишли қулнинг бир улушини озод қилди. Бу Набий ﷺ га айтилди, У зот: «Аллоҳга шерик йўқ», дедилар. Ибн Касир ўз ҳадисида шуни қўшди: Шунда Набий ﷺ унинг озод қилишини жорий этдилар.

وَعَن سفينة قَالَ: كُنْتُ مَمْلُوكًا لِأُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَتْ: أُعْتِقُكَ وَأَشْتَرِطُ عَلَيْكَ أَنْ تَخْدُمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا عِشْتَ فَقُلْتُ: إِنْ لَمْ تَشْتَرِطِي عَلَيَّ مَا فَارَقْتُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا عِشْتُ فَأَعْتَقَتْنِي وَاشْتَرَطَتْ عَلَيَّ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Musaddad ibn Musarhad bizga rivoyat qilib dedi: Abdulvoris bizga rivoyat qilib dedi: U Said ibn Jumhondan, u Safinadan rivoyat qildi. U dedi: Men Ummu Salamaning quli edim. U: «Men seni ozod qilaman, biroq tirik ekansan, Rasululloh ﷺ ga xizmat qilishingni senga shart qilaman», dedi. Men: «Agar menga shart qoʻymasang ham, tirik ekanman, Rasululloh ﷺ dan ajralmayman», dedim. Soʻng u meni ozod qildi va menga (bu) shartni qoʻydi.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга ривоят қилиб деди: Абдулворис бизга ривоят қилиб деди: У Саид ибн Жумҳондан, у Сафинадан ривоят қилди. У деди: Мен Умму Саламанинг қули эдим. У: «Мен сени озод қиламан, бироқ тирик экансан, Расулуллоҳ ﷺ га хизмат қилишингни сенга шарт қиламан», деди. Мен: «Агар менга шарт қўймасанг ҳам, тирик эканман, Расулуллоҳ ﷺ дан ажралмайман», дедим. Сўнг у мени озод қилди ва менга (бу) шартни қўйди.

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ مُكَاتبَته دِرْهَم» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Horun ibn Abdulloh bizga rivoyat qilib dedi: Abu Badr bizga rivoyat qilib dedi: Abu Utba Ismoil ibn Ayyosh menga rivoyat qilib dedi: Sulaymon ibn Sulaym menga rivoyat qildi: U Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildi. Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Mukotab (ozodlik shartnomasi tuzgan qul) ozodlik puli zimmasida bir dirham boʻlsa ham, qul boʻlib qolaveradi».Ҳорун ибн Абдуллоҳ бизга ривоят қилиб деди: Абу Бадр бизга ривоят қилиб деди: Абу Утба Исмоил ибн Айёш менга ривоят қилиб деди: Сулаймон ибн Сулайм менга ривоят қилди: У Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺ дан ривоят қилди. Набий ﷺ шундай дедилар: «Мукотаб (озодлик шартномаси тузган қул) озодлик пули зиммасида бир дирҳам бўлса ҳам, қул бўлиб қолаверади».

وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا كَانَ عِنْدَ مكَاتب إحداكن وَفَاء فلنحتجب مِنْهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Ummu Salama (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Qachonki sizlardan (ayollardan) birining mukotabida (ozodlik pulini) ado etadigan (mol) boʻlsa, u (ayol) undan hijobga (parda)ga oʻtsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining nazarida bu hadisning maʼnosi ehtiyotkorlikka (taqvoga) hamldir. Ular: «Mukotab oʻzida (ozodlik pulini) ado etadigan mol boʻlsa ham, toki uni ado etmaguncha ozod boʻlmaydi», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қачонки сизлардан (аёллардан) бирининг мукотабида (озодлик пулини) адо этадиган (мол) бўлса, у (аёл) ундан ҳижобга (парда)га ўтсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг назарида бу ҳадиснинг маъноси эҳтиёткорликка (тақвога) ҳамлдир. Улар: «Мукотаб ўзида (озодлик пулини) адо этадиган мол бўлса ҳам, токи уни адо этмагунча озод бўлмайди», дедилар.

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " مَنْ كَاتَبَ عَبْدَهُ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلَّا عَشْرَ أَوَاقٍ أَوْ قَالَ: عَشْرَةَ دَنَانِيرَ ثُمَّ عَجَزَ فَهُوَ رَقِيقٌ ". رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning xutba qilib turib: «Kim oʻz qulini yuz uqiya (kumush)ga mukotab qilsa-yu, u oʻn uqiyadan — yoki: oʻn dirhamdan — boshqasini ado etib, soʻng (qolganini toʻlashga) ojizlik qilsa, u (yana) quldir», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli shunga amal qiladilarki, mukotab oʻz kitobatidan (ozodlik puli)dan biror narsa qolar ekan, quldir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг хутба қилиб туриб: «Ким ўз қулини юз уқия (кумуш)га мукотаб қилса-ю, у ўн уқиядан — ёки: ўн дирҳамдан — бошқасини адо этиб, сўнг (қолганини тўлашга) ожизлик қилса, у (яна) қулдир», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли шунга амал қиладиларки, мукотаб ўз китобатидан (озодлик пули)дан бирор нарса қолар экан, қулдир.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ مِيرَاثًا وَرِثَ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ قَالَ: «يُودَى الْمُكَاتَبُ بِحِصَّةِ مَا أَدَّى دِيَةَ حر وَمَا بَقِي دِيَة عبد» . وَضَعفه الفص الثَّالِث

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mukotabga (ozodlik shartnomasi tuzgan qulga) bir had (jarima puli) yoki meros tegsa, u ozod boʻlgan qismi hisobiga meros oladi», dedilar. Nabiy ﷺ yana: «Mukotab (qonni toʻlashda) toʻlagan qismi miqdoricha hur (ozod) kishining diyatini, qolgan qismi miqdoricha qulning diyatini ado etadi», dedilar. Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalaridan iborat ilm ahlining bir qismi shu hadisga amal qiladilar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli esa: «Mukotabning zimmasida bir dirham qolgan boʻlsa ham, u quldir», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мукотабга (озодлик шартномаси тузган қулга) бир ҳад (жарима пули) ёки мерос тегса, у озод бўлган қисми ҳисобига мерос олади», дедилар. Набий ﷺ яна: «Мукотаб (қонни тўлашда) тўлаган қисми миқдорича ҳур (озод) кишининг диятини, қолган қисми миқдорича қулнинг диятини адо этади», дедилар. Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқаларидан иборат илм аҳлининг бир қисми шу ҳадисга амал қиладилар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли эса: «Мукотабнинг зиммасида бир дирҳам қолган бўлса ҳам, у қулдир», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ الْأَنْصَارِيِّ: أَنَّ أُمَّهُ أَرَادَتْ أَنْ تَعْتِقَ فَأَخَّرَتْ ذَلِكَ إِلَى أَنْ تُصْبِحَ فَمَاتَتْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ: فَقُلْتُ لِلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ: أَيَنْفَعُهَا أَنْ أَعْتِقَ عَنْهَا؟ فَقَالَ الْقَاسِمُ: أَتَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم فَقَالَ: " إِنَّ أُمِّي هَلَكَتْ فَهَلْ يَنْفَعُهَا أَنْ أَعْتِقَ عَنْهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نعم» . رَوَاهُ مَالك

Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Onam vafot etdi. Agar men uning nomidan bir qul ozod qilsam, bu unga foyda beradimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Molik rivoyat qilgan.Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Онам вафот этди. Агар мен унинг номидан бир қул озод қилсам, бу унга фойда берадими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Молик ривоят қилган.

وَعَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: تُوُفِّيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فِي نَوْمٍ نَامَهُ فَأَعْتَقَتْ عَنْهُ عَائِشَةُ أُخْتُهُ رِقَابًا كَثِيرَةً. رَوَاهُ مَالك

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr uyqusida vafot etdi. Shunda uning singlisi Oisha (roziyallohu anho) uning nomidan koʻplab qullarni ozod qildi. Molik rivoyat qilgan.Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр уйқусида вафот этди. Шунда унинг синглиси Оиша (розияллоҳу анҳо) унинг номидан кўплаб қулларни озод қилди. Молик ривоят қилган.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ اشْتَرَى عَبْدًا فَلَمْ يَشْتَرِطْ مَاله فَلَا شَيْء لَهُ» . رَوَاهُ الدَّارمِيّ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir qulni sotib olib, uning moli haqida shart qoʻymasa, unga (qulning molidan) hech narsa (tegishli) boʻlmaydi», dedilar. Dorimiy rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қулни сотиб олиб, унинг моли ҳақида шарт қўймаса, унга (қулнинг молидан) ҳеч нарса (тегишли) бўлмайди», дедилар. Доримий ривоят қилган.