وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تَحَاجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى قَالَ لَهُ مُوسَى أَنْتَ آدَمُ الَّذِي أَغْوَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ عِلْمَ كُلِّ شَىْءٍ وَاصْطَفَاهُ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَتِهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَفَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِّرَ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam bilan Muso bahslashdilar; (nihoyat) Odam Musoga (dalil bilan) gʻolib keldi. Muso unga: ‹Sen odamlarni yoʻldan ozdirib, ularni jannatdan chiqargan Odammisan?› dedi. Odam esa unga: ‹Sen Alloh har bir narsaning ilmini bergan va oʻz risolati bilan odamlar (ichida) tanlab olgan Musomisan?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. (Odam): ‹Unda meni yaratilishimdan ham avval menga taqdir qilib qoʻyilgan bir ish uchun ayblaysanmi?› dedi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам билан Мусо баҳслашдилар; (ниҳоят) Одам Мусога (далил билан) ғолиб келди. Мусо унга: ‹Сен одамларни йўлдан оздириб, уларни жаннатдан чиқарган Одаммисан?› деди. Одам эса унга: ‹Сен Аллоҳ ҳар бир нарсанинг илмини берган ва ўз рисолати билан одамлар (ичида) танлаб олган Мусомисан?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. (Одам): ‹Унда мени яратилишимдан ҳам аввал менга тақдир қилиб қўйилган бир иш учун айблайсанми?› деди», дедилар.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{‏وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ‏}‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْأَلُ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏

Muslim ibn Yasor al-Juhaniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn al-Xattobdan ushbu oyat haqida soʻraldi: {Robbing Bani Odam (odam bolalari)ning bellaridan ularning zurriyotini olib, oʻzlarini oʻzlariga guvoh qilib: «Men Robbingiz emasmanmi?» (dedi). Ular: «Ha, guvohlik berdik», dedilar. (Bu) Qiyomat kuni: «Biz bundan gʻofil edik», demasligingiz uchundir} (Aʼrof 172). Shunda Umar ibn al-Xattob dedi: «Men Rasululloh ﷺdan bu haqda soʻralganida eshitgan edim. Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Alloh — tabaraka va taolo — Odamni yaratdi, soʻng oʻng qoʻli bilan uning orqasini silab, undan bir zurriyotni chiqardi-da: «Bularni jannat uchun yaratdim, ular jannat ahlining amali bilan amal qiladilar», dedi. Soʻng (yana) uning orqasini silab, undan bir zurriyotni chiqardi-da: «Bularni doʻzax uchun yaratdim, ular doʻzax ahlining amali bilan amal qiladilar», dedi›». Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, unda amalning (foydasi) nimada?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Alloh bir bandani jannat uchun yaratsa, uni jannat ahlining amaliga soladi, toki u jannat ahli amallaridan biri ustida vafot etadi, bas, (Alloh) uni shu (amal) sababli jannatga kiritadi. Bir bandani doʻzax uchun yaratsa, uni doʻzax ahlining amaliga soladi, toki u doʻzax ahli amallaridan biri ustida vafot etadi, bas, (Alloh) uni shu sababli doʻzaxga kiritadi», dedilar.Муслим ибн Ясор ал-Жуҳаний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн ал-Хаттобдан ушбу оят ҳақида сўралди: {Роббинг Бани Одам (одам болалари)нинг белларидан уларнинг зурриётини олиб, ўзларини ўзларига гувоҳ қилиб: «Мен Роббингиз эмасманми?» (деди). Улар: «Ҳа, гувоҳлик бердик», дедилар. (Бу) Қиёмат куни: «Биз бундан ғофил эдик», демаслигингиз учундир} (Аъроф 172). Шунда Умар ибн ал-Хаттоб деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақда сўралганида эшитган эдим. Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Аллоҳ — табарака ва таоло — Одамни яратди, сўнг ўнг қўли билан унинг орқасини силаб, ундан бир зурриётни чиқарди-да: «Буларни жаннат учун яратдим, улар жаннат аҳлининг амали билан амал қиладилар», деди. Сўнг (яна) унинг орқасини силаб, ундан бир зурриётни чиқарди-да: «Буларни дўзах учун яратдим, улар дўзах аҳлининг амали билан амал қиладилар», деди›». Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, унда амалнинг (фойдаси) нимада?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бир бандани жаннат учун яратса, уни жаннат аҳлининг амалига солади, токи у жаннат аҳли амалларидан бири устида вафот этади, бас, (Аллоҳ) уни шу (амал) сабабли жаннатга киритади. Бир бандани дўзах учун яратса, уни дўзах аҳлининг амалига солади, токи у дўзах аҳли амалларидан бири устида вафот этади, бас, (Аллоҳ) уни шу сабабли дўзахга киритади», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga ikki narsani qoldirdim — toki ularga mahkam yopishib turar ekansiz, hargiz adashmaysiz: Allohning Kitobi va Uning Paygʻambarining Sunnati», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга икки нарсани қолдирдим — токи уларга маҳкам ёпишиб турар экансиз, ҳаргиз адашмайсиз: Аллоҳнинг Китоби ва Унинг Пайғамбарининг Суннати», дедилар.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ الْيَمَانِيِّ، أَنَّهُ قَالَ أَدْرَكْتُ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُونَ كُلُّ شَىْءٍ بِقَدَرٍ ‏.‏ قَالَ طَاوُسٌ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كُلُّ شَىْءٍ بِقَدَرٍ حَتَّى الْعَجْزِ وَالْكَيْسِ أَوِ الْكَيْسِ وَالْعَجْزِ ‏"‏ ‏.‏

Tovus al-Yamaniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan baʼzilarining: ‹Har bir narsa taqdir bilandir›, deb aytishlariga yetishdim», dedi. Tovus (yana): «Va men Abdulloh ibn Umarning shunday deganini eshitdim: ‹Rasululloh ﷺ: «Har bir narsa taqdir bilandir — hatto ojizlik va ziyraklik (uddaburonlik), yoxud ziyraklik va ojizlik ham», dedilar›», dedi.Товус ал-Яманий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан баъзиларининг: ‹Ҳар бир нарса тақдир биландир›, деб айтишларига етишдим», деди. Товус (яна): «Ва мен Абдуллоҳ ибн Умарнинг шундай деганини эшитдим: ‹Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир нарса тақдир биландир — ҳатто ожизлик ва зийраклик (уддабуронлик), ёхуд зийраклик ва ожизлик ҳам», дедилар›», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْهَادِي وَالْفَاتِنُ ‏.‏

Amr ibn Dinor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Abdulloh ibn az-Zubayrning xutbasida: ‹Albatta, Alloh — Uning Oʻzi hidoyat qiluvchi va (sinovga solib) yoʻldan ozdiruvchidir›, deganini eshitdim», dedi.Амр ибн Динор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрнинг хутбасида: ‹Албатта, Аллоҳ — Унинг Ўзи ҳидоят қилувчи ва (синовга солиб) йўлдан оздирувчидир›, деганини эшитдим», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَمِّهِ أَبِي سُهَيْلِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ أَسِيرُ مَعَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ مَا رَأْيُكَ فِي هَؤُلاَءِ الْقَدَرِيَّةِ فَقُلْتُ رَأْيِي أَنْ تَسْتَتِيبَهُمْ فَإِنْ تَابُوا وَإِلاَّ عَرَضْتَهُمْ عَلَى السَّيْفِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَذَلِكَ رَأْيِي ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ رَأْيِي ‏.‏

Molikning amakisi Abu Suhayl ibn Molik (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Umar ibn Abdulaziz bilan birga (safar qilib) ketayotgan edim. U: ‹Mana shu qadariylar haqida fikring qanday?› dedi. Men: ‹Mening fikrimcha, ularni tavbaga chaqirasan; agar tavba qilsalar (yaxshi), aks holda ularni qilichdan oʻtkazasan›, dedim. Umar ibn Abdulaziz: ‹Bu mening ham fikrim›, dedi». Molik aytdi: «Bu mening ham fikrim».Моликнинг амакиси Абу Суҳайл ибн Молик (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Умар ибн Абдулазиз билан бирга (сафар қилиб) кетаётган эдим. У: ‹Мана шу қадарийлар ҳақида фикринг қандай?› деди. Мен: ‹Менинг фикримча, уларни тавбага чақирасан; агар тавба қилсалар (яхши), акс ҳолда уларни қиличдан ўтказасан›, дедим. Умар ибн Абдулазиз: ‹Бу менинг ҳам фикрим›, деди». Молик айтди: «Бу менинг ҳам фикрим».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَسْأَلِ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَسْتَفْرِغَ صَحْفَتَهَا وَلِتَنْكِحَ فَإِنَّمَا لَهَا مَا قُدِّرَ لَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol (kishi) oʻz (din) opa-singilining talogʻini — uning idishini boʻshatish (yaʼni rizqidan mahrum qilish) va (oʻzi uning oʻrniga) nikohlanish uchun — soʻramasin. Chunki unga faqat oʻziga taqdir qilingani (nasib) boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл (киши) ўз (дин) опа-сингилининг талоғини — унинг идишини бўшатиш (яъни ризқидан маҳрум қилиш) ва (ўзи унинг ўрнига) никоҳланиш учун — сўрамасин. Чунки унга фақат ўзига тақдир қилингани (насиб) бўлади», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، قَالَ قَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَى اللَّهُ وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعَ اللَّهُ وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْهُ الْجَدُّ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ مُعَاوِيَةُ سَمِعْتُ هَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى هَذِهِ الأَعْوَادِ ‏.‏

Muhammad ibn Kaʼb al-Quraziy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: «Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) minbar ustida turib shunday dedi: ‹Ey odamlar! Alloh bergan narsaga hech kimsa toʻsiq boʻla olmaydi va Alloh toʻsgan narsani hech kimsa berolmaydi; boy (nasibli) kishiga oʻz nasiba-boyligi Undan (Allohning azobidan) foyda bermas. Alloh kimga yaxshilik istasa, uni dinda faqih (chuqur tushunuvchi) qilib qoʻyadi›. Soʻng Muoviya: ‹Men bu soʻzlarni Rasululloh ﷺdan mana shu yogʻoch (minbar) ustida eshitganman›, dedi».Муҳаммад ибн Каъб ал-Қуразий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: «Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) минбар устида туриб шундай деди: ‹Эй одамлар! Аллоҳ берган нарсага ҳеч кимса тўсиқ бўла олмайди ва Аллоҳ тўсган нарсани ҳеч кимса беролмайди; бой (насибли) кишига ўз насиба-бойлиги Ундан (Аллоҳнинг азобидан) фойда бермас. Аллоҳ кимга яхшилик истаса, уни динда фақиҳ (чуқур тушунувчи) қилиб қўяди›. Сўнг Муовия: ‹Мен бу сўзларни Расулуллоҳ ﷺдан мана шу ёғоч (минбар) устида эшитганман›, деди».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ كَمَا يَنْبَغِي الَّذِي لاَ يَعْجَلُ شَىْءٌ أَنَاهُ وَقَدَّرَهُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَكَفَى سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ دَعَا لَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ مَرْمَى ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, shunday deyilar edi: «Har bir narsani kerakli (loyiq) tarzda yaratgan Allohga hamd boʻlsin! U (Zot)ki, hech narsa U (belgilagan) muddat va taqdirni (oldiga) shoshiltira olmas. Alloh menga yetarli va kifoya. Alloh duo qilgan kishini eshitadi. Allohdan oʻzga (intiladigan) manzil yoʻq».Моликка етиб келишича, шундай дейилар эди: «Ҳар бир нарсани керакли (лойиқ) тарзда яратган Аллоҳга ҳамд бўлсин! У (Зот)ки, ҳеч нарса У (белгилаган) муддат ва тақдирни (олдига) шошилтира олмас. Аллоҳ менга етарли ва кифоя. Аллоҳ дуо қилган кишини эшитади. Аллоҳдан ўзга (интиладиган) манзил йўқ».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ إِنَّ أَحَدًا لَنْ يَمُوتَ حَتَّى يَسْتَكْمِلَ رِزْقَهُ فَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, shunday deyilar edi: «Hech kim rizqi toʻla-toʻkis (yetib) tamomlanmaguncha oʻlmaydi. Bas, (rizq) talab qilishda chiroyli (meʼyorida) boʻlingiz».Моликка етиб келишича, шундай дейилар эди: «Ҳеч ким ризқи тўла-тўкис (етиб) тамомланмагунча ўлмайди. Бас, (ризқ) талаб қилишда чиройли (меъёрида) бўлингиз».