حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ صَلَّيْنَا مَعَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الظُّهْرَ، ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَوَجَدْنَاهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ فَقُلْتُ يَا عَمِّ، مَا هَذِهِ الصَّلاَةُ الَّتِي صَلَّيْتَ قَالَ الْعَصْرُ، وَهَذِهِ صَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي كُنَّا نُصَلِّي مَعَهُ.
Abu Bakr ibn Usmon ibn Sahl ibn Hunayf (Abu Umomadan) rivoyat qiladi: U Abu Umomaning shunday deganini eshitdi: «Biz Umar ibn Abdulaziz bilan peshin namozini oʻqidik, soʻng Anas ibn Molikning oldiga bordik va uni asr namozini oʻqiyotgan holda topdik. Men undan: ‹Ey amaki, qaysi namozni oʻqidingiz?› — dedim. U: ‹Asrni; bu — Rasululloh ﷺ ning namozi (vaqti)dir; biz uni u zot bilan shu (vaqtda) oʻqir edik›, — dedi».Абу Бакр ибн Усмон ибн Саҳл ибн Ҳунайф (Абу Умомадан) ривоят қилади: У Абу Умоманинг шундай деганини эшитди: «Биз Умар ибн Абдулазиз билан пешин намозини ўқидик, сўнг Анас ибн Моликнинг олдига бордик ва уни аср намозини ўқиётган ҳолда топдик. Мен ундан: ‹Эй амаки, қайси намозни ўқидингиз?› — дедим. У: ‹Асрни; бу — Расулуллоҳ ﷺ нинг намози (вақти)дир; биз уни у зот билан шу (вақтда) ўқир эдик›, — деди».
حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَعْقِرِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا شَدَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَبُو عَمَّارٍ، وَيَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، - قَالَ عِكْرِمَةُ وَلَقِيَ شَدَّادٌ أَبَا أُمَامَةَ وَوَاثِلَةَ وَصَحِبَ أَنَسًا إِلَى الشَّامِ وَأَثْنَى عَلَيْهِ فَضْلاً وَخَيْرًا - عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قَالَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ السُّلَمِيُّ كُنْتُ وَأَنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَظُنُّ أَنَّ النَّاسَ عَلَى ضَلاَلَةٍ وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَىْءٍ وَهُمْ يَعْبُدُونَ الأَوْثَانَ فَسَمِعْتُ بِرَجُلٍ بِمَكَّةَ يُخْبِرُ أَخْبَارًا فَقَعَدْتُ عَلَى رَاحِلَتِي فَقَدِمْتُ عَلَيْهِ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُسْتَخْفِيًا جُرَءَاءُ عَلَيْهِ قَوْمُهُ فَتَلَطَّفْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ بِمَكَّةَ فَقُلْتُ لَهُ مَا أَنْتَ قَالَ " أَنَا نَبِيٌّ " . فَقُلْتُ وَمَا نَبِيٌّ قَالَ " أَرْسَلَنِي اللَّهُ " . فَقُلْتُ وَبِأَىِّ شَىْءٍ أَرْسَلَكَ قَالَ " أَرْسَلَنِي بِصِلَةِ الأَرْحَامِ وَكَسْرِ الأَوْثَانِ وَأَنْ يُوَحَّدَ اللَّهُ لاَ يُشْرَكُ بِهِ شَىْءٌ " . قُلْتُ لَهُ فَمَنْ مَعَكَ عَلَى هَذَا قَالَ " حُرٌّ وَعَبْدٌ " . قَالَ وَمَعَهُ يَوْمَئِذٍ أَبُو بَكْرٍ وَبِلاَلٌ مِمَّنْ آمَنَ بِهِ . فَقُلْتُ إِنِّي مُتَّبِعُكَ . قَالَ " إِنَّكَ لاَ تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ يَوْمَكَ هَذَا أَلاَ تَرَى حَالِي وَحَالَ النَّاسِ وَلَكِنِ ارْجِعْ إِلَى أَهْلِكَ فَإِذَا سَمِعْتَ بِي قَدْ ظَهَرْتُ فَأْتِنِي " . قَالَ فَذَهَبْتُ إِلَى أَهْلِي وَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَكُنْتُ فِي أَهْلِي فَجَعَلْتُ أَتَخَبَّرُ الأَخْبَارَ وَأَسْأَلُ النَّاسَ حِينَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ حَتَّى قَدِمَ عَلَىَّ نَفَرٌ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فَقُلْتُ مَا فَعَلَ هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَقَالُوا النَّاسُ إِلَيْهِ سِرَاعٌ وَقَدْ أَرَادَ قَوْمُهُ قَتْلَهُ فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا ذَلِكَ . فَقَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَعْرِفُنِي قَالَ " نَعَمْ أَنْتَ الَّذِي لَقِيتَنِي بِمَكَّةَ " . قَالَ فَقُلْتُ بَلَى . فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَمَّا عَلَّمَكَ اللَّهُ وَأَجْهَلُهُ . أَخْبِرْنِي عَنِ الصَّلاَةِ قَالَ " صَلِّ صَلاَةَ الصُّبْحِ ثُمَّ أَقْصِرْ عَنِ الصَّلاَةِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ حَتَّى تَرْتَفِعَ فَإِنَّهَا تَطْلُعُ حِينَ تَطْلُعُ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ وَحِينَئِذٍ يَسْجُدُ لَهَا الْكُفَّارُ ثُمَّ صَلِّ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَشْهُودَةٌ مَحْضُورَةٌ حَتَّى يَسْتَقِلَّ الظِّلُّ بِالرُّمْحِ ثُمَّ أَقْصِرْ عَنِ الصَّلاَةِ فَإِنَّ حِينَئِذٍ تُسْجَرُ جَهَنَّمُ فَإِذَا أَقْبَلَ الْفَىْءُ فَصَلِّ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَشْهُودَةٌ مَحْضُورَةٌ حَتَّى تُصَلِّيَ الْعَصْرَ ثُمَّ أَقْصِرْ عَنِ الصَّلاَةِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَإِنَّهَا تَغْرُبُ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ وَحِينَئِذٍ يَسْجُدُ لَهَا الْكُفَّارُ " . قَالَ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَالْوُضُوءُ حَدِّثْنِي عَنْهُ قَالَ " مَا مِنْكُمْ رَجُلٌ يُقَرِّبُ وَضُوءَهُ فَيَتَمَضْمَضُ وَيَسْتَنْشِقُ فَيَنْتَثِرُ إِلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا وَجْهِهِ وَفِيهِ وَخَيَاشِيمِهِ ثُمَّ إِذَا غَسَلَ وَجْهَهُ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ إِلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا وَجْهِهِ مِنْ أَطْرَافِ لِحْيَتِهِ مَعَ الْمَاءِ ثُمَّ يَغْسِلُ يَدَيْهِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ إِلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا يَدَيْهِ مِنْ أَنَامِلِهِ مَعَ الْمَاءِ ثُمَّ يَمْسَحُ رَأْسَهُ إِلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا رَأْسِهِ مِنْ أَطْرَافِ شَعْرِهِ مَعَ الْمَاءِ ثُمَّ يَغْسِلُ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ إِلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا رِجْلَيْهِ مِنْ أَنَامِلِهِ مَعَ الْمَاءِ فَإِنْ هُوَ قَامَ فَصَلَّى فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَمَجَّدَهُ بِالَّذِي هُوَ لَهُ أَهْلٌ وَفَرَّغَ قَلْبَهُ لِلَّهِ إِلاَّ انْصَرَفَ مِنْ خَطِيئَتِهِ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ " . فَحَدَّثَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَبَا أُمَامَةَ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ أَبُو أُمَامَةَ يَا عَمْرَو بْنَ عَبَسَةَ انْظُرْ مَا تَقُولُ فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ يُعْطَى هَذَا الرَّجُلُ فَقَالَ عَمْرٌو يَا أَبَا أُمَامَةَ لَقَدْ كَبِرَتْ سِنِّي وَرَقَّ عَظْمِي وَاقْتَرَبَ أَجَلِي وَمَا بِي حَاجَةٌ أَنْ أَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَلاَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - حَتَّى عَدَّ سَبْعَ مَرَّاتٍ - مَا حَدَّثْتُ بِهِ أَبَدًا وَلَكِنِّي سَمِعْتُهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ .
Amr ibn Abasa as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men johiliyatda boʻlgan paytimda, odamlar zalolatda, ular hech narsa (haq yoʻl) ustida emaslar va butlarga sigʻinmoqdalar, deb oʻylar edim. Soʻng men Makkada bir kishi haqida — u (peygʻambarlik) xabarlarini bermoqda, deb eshitdim. Shunda men ulovimga mindim va uning oldiga keldim. Rasululloh ﷺ oʻsha paytda yashirinib yurardilar, qavmlari u zotga nisbatan dadil (jurʼatli) edilar. Men muloyimlik bilan harakat qilib, nihoyat Makkada u zotning huzuriga kirdim va u zotga: «Sen kimsan?» dedim. U zot: «Men Nabiyman», dedilar. Men: «Nabiy nima?» dedim. U zot: «Meni Alloh yuborgan», dedilar. Men: «Seni nima bilan yuborgan?» dedim. U zot: «Meni qarindoshlik aloqalarini ulash, butlarni sindirish va Allohni yagona deb tanish — Unga hech narsa sherik qilinmasligi (uchun) yubordi», dedilar. Men u zotga: «Bu (ish)da kim sen bilan birga?» dedim. U zot: «Bir hur (ozod kishi) va bir qul», dedilar. (Rovjy) dedi: Oʻsha kunda u zotga iymon keltirganlardan Abu Bakr va Bilol u zot bilan birga edi. Men: «Men senga ergashaman», dedim. U zot: «Sen bu kuning bilan bunga qodir boʻlolmaysan. Mening holimni va odamlarning holini koʻrmayapsanmi? Lekin ahlingga qayt, qachon mening gʻolib boʻlganimni eshitsang, mening oldimga kel», dedilar. (Amr) dedi: Men ahlimning oldiga ketdim, Rasululloh ﷺ Madinaga keldilar, men esa ahlim ichida edim. U zot Madinaga kelganida men xabarlarni surishtirib, odamlardan soʻray boshladim, nihoyat mening oldimga Yasrib ahlidan — Madina ahlidan bir nechta kishi keldi. Men: «Madinaga kelgan u kishi nima qildi?» dedim. Ular: «Odamlar unga shoshilib (kelmoqdalar), qavmlari uni oʻldirmoqchi boʻldilar, lekin bunga qodir boʻlolmadilar», deyishdi. Shunda men Madinaga keldim va u zotning huzuriga kirdim hamda: «Yo Rasululloh, meni tanidingizmi?» dedim. U zot: «Ha, sen Makkada menga yoʻliqqan kishisan», dedilar. (Amr) dedi: Men: «Ha, shunday», dedim. Soʻng: «Yo Nabiyalloh, Alloh sizga oʻrgatgan, men esa bilmaydigan narsalardan menga xabar bering. Menga namoz haqida xabar bering», dedim. U zot: «Subh namozini oʻqi, soʻng quyosh chiqib koʻtarilgunga qadar namozdan tiyil, chunki u chiqar paytida shaytonning ikki shoxi orasidan chiqadi va oʻsha paytda kofirlar unga sajda qiladilar. Soʻng namoz oʻqi, chunki soʻyani nayza (boʻyiga teng) qisqargunga qadar namozga (farishtalar) guvoh boʻladilar, hozir boʻladilar. Soʻng namozdan tiyil, chunki oʻsha paytda jahannam qizdiriladi. Soʻng (quyoshdan keyingi) soya kelganida namoz oʻqi, chunki namozga guvoh boʻladilar, hozir boʻladilar, toki asrni oʻqiguningcha. Soʻng quyosh botgunga qadar namozdan tiyil, chunki u shaytonning ikki shoxi orasidan botadi va oʻsha paytda kofirlar unga sajda qiladilar», dedilar. (Amr) dedi: Men: «Yo Nabiyalloh, taharat haqida menga ayting», dedim. U zot: «Sizlardan biror kishi taharat suvini yaqinlashtirib (taharat qilar ekan), ogʻzini chayib, burniga suv tortib (qaytarib) chiqarsa, albatta, uning yuzi, ogʻzi va burni xatolari toʻkilib tushadi. Soʻng Alloh buyurganidek yuzini yuvsa, albatta, uning yuzi xatolari soqolining uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng qoʻllarini tirsaklarigacha yuvsa, albatta, qoʻllari xatolari barmoq uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng boshiga masʼh tortsa, albatta, boshi xatolari soch uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng oyoqlarini toʻpiqlargacha yuvsa, albatta, oyoqlari xatolari barmoq uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Agar u turib namoz oʻqisa, Allohga hamd aytib, Unga sano aytib, Unga loyiq (sifat)lar bilan Uni ulugʻlab va qalbini Alloh uchun boʻshatsa, albatta, gunohlaridan onasi uni tuqqan kunidagidek (pok) holda qaytadi», dedilar. Amr ibn Abasa bu hadisni Rasululloh ﷺ ning sahobasi Abu Umomaga aytib berdi. Shunda Abu Umoma unga: «Ey Amr ibn Abasa, nima deyotganingni oʻylab koʻr — bir maqomning oʻzida bu kishiga (shuncha) ato qilinishini (aytyapsanmi)?» dedi. Amr: «Ey Abu Umoma, men keksaydim, suyagim qaridi, ajalim yaqinlashdi, Allohga va Rasulullohga yolgʻon toʻqishimga hech qanday ehtiyojim yoʻq. Agar men buni Rasululloh ﷺ dan bir marta, yoki ikki marta, yoki uch marta — toki yetti martagacha sanadi — eshitgan boʻlsam edi, uni hech qachon aytmagan boʻlardim, lekin men buni undan ham koʻproq eshitganman», dedi.Амр ибн Абаса ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен жоҳилиятда бўлган пайтимда, одамлар залолатда, улар ҳеч нарса (ҳақ йўл) устида эмаслар ва бутларга сиғинмоқдалар, деб ўйлар эдим. Сўнг мен Маккада бир киши ҳақида — у (пейғамбарлик) хабарларини бермоқда, деб эшитдим. Шунда мен уловимга миндим ва унинг олдига келдим. Расулуллоҳ ﷺ ўша пайтда яшириниб юрардилар, қавмлари у зотга нисбатан дадил (журъатли) эдилар. Мен мулойимлик билан ҳаракат қилиб, ниҳоят Маккада у зотнинг ҳузурига кирдим ва у зотга: «Сен кимсан?» дедим. У зот: «Мен Набийман», дедилар. Мен: «Набий нима?» дедим. У зот: «Мени Аллоҳ юборган», дедилар. Мен: «Сени нима билан юборган?» дедим. У зот: «Мени қариндошлик алоқаларини улаш, бутларни синдириш ва Аллоҳни ягона деб таниш — Унга ҳеч нарса шерик қилинмаслиги (учун) юборди», дедилар. Мен у зотга: «Бу (иш)да ким сен билан бирга?» дедим. У зот: «Бир ҳур (озод киши) ва бир қул», дедилар. (Ровжй) деди: Ўша кунда у зотга иймон келтирганлардан Абу Бакр ва Билол у зот билан бирга эди. Мен: «Мен сенга эргашаман», дедим. У зот: «Сен бу кунинг билан бунга қодир бўлолмайсан. Менинг ҳолимни ва одамларнинг ҳолини кўрмаяпсанми? Лекин аҳлингга қайт, қачон менинг ғолиб бўлганимни эшитсанг, менинг олдимга кел», дедилар. (Амр) деди: Мен аҳлимнинг олдига кетдим, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келдилар, мен эса аҳлим ичида эдим. У зот Мадинага келганида мен хабарларни суриштириб, одамлардан сўрай бошладим, ниҳоят менинг олдимга Ясриб аҳлидан — Мадина аҳлидан бир нечта киши келди. Мен: «Мадинага келган у киши нима қилди?» дедим. Улар: «Одамлар унга шошилиб (келмоқдалар), қавмлари уни ўлдирмоқчи бўлдилар, лекин бунга қодир бўлолмадилар», дейишди. Шунда мен Мадинага келдим ва у зотнинг ҳузурига кирдим ҳамда: «Ё Расулуллоҳ, мени танидингизми?» дедим. У зот: «Ҳа, сен Маккада менга йўлиққан кишисан», дедилар. (Амр) деди: Мен: «Ҳа, шундай», дедим. Сўнг: «Ё Набияллоҳ, Аллоҳ сизга ўргатган, мен эса билмайдиган нарсалардан менга хабар беринг. Менга намоз ҳақида хабар беринг», дедим. У зот: «Субҳ намозини ўқи, сўнг қуёш чиқиб кўтарилгунга қадар намоздан тийил, чунки у чиқар пайтида шайтоннинг икки шохи орасидан чиқади ва ўша пайтда кофирлар унга сажда қиладилар. Сўнг намоз ўқи, чунки сўяни найза (бўйига тенг) қисқаргунга қадар намозга (фаришталар) гувоҳ бўладилар, ҳозир бўладилар. Сўнг намоздан тийил, чунки ўша пайтда жаҳаннам қиздирилади. Сўнг (қуёшдан кейинги) соя келганида намоз ўқи, чунки намозга гувоҳ бўладилар, ҳозир бўладилар, токи асрни ўқигунингча. Сўнг қуёш ботгунга қадар намоздан тийил, чунки у шайтоннинг икки шохи орасидан ботади ва ўша пайтда кофирлар унга сажда қиладилар», дедилар. (Амр) деди: Мен: «Ё Набияллоҳ, таҳарат ҳақида менга айтинг», дедим. У зот: «Сизлардан бирор киши таҳарат сувини яқинлаштириб (таҳарат қилар экан), оғзини чайиб, бурнига сув тортиб (қайтариб) чиқарса, албатта, унинг юзи, оғзи ва бурни хатолари тўкилиб тушади. Сўнг Аллоҳ буюрганидек юзини ювса, албатта, унинг юзи хатолари соқолининг учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг қўлларини тирсакларигача ювса, албатта, қўллари хатолари бармоқ учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг бошига масъҳ тортса, албатта, боши хатолари соч учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг оёқларини тўпиқларгача ювса, албатта, оёқлари хатолари бармоқ учларидан сув билан тўкилиб тушади. Агар у туриб намоз ўқиса, Аллоҳга ҳамд айтиб, Унга сано айтиб, Унга лойиқ (сифат)лар билан Уни улуғлаб ва қалбини Аллоҳ учун бўшатса, албатта, гуноҳларидан онаси уни туққан кунидагидек (пок) ҳолда қайтади», дедилар. Амр ибн Абаса бу ҳадисни Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаси Абу Умомага айтиб берди. Шунда Абу Умома унга: «Эй Амр ибн Абаса, нима деётганингни ўйлаб кўр — бир мақомнинг ўзида бу кишига (шунча) ато қилинишини (айтяпсанми)?» деди. Амр: «Эй Абу Умома, мен кексайдим, суягим қариди, ажалим яқинлашди, Аллоҳга ва Расулуллоҳга ёлғон тўқишимга ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ. Агар мен буни Расулуллоҳ ﷺ дан бир марта, ёки икки марта, ёки уч марта — токи етти мартагача санади — эшитган бўлсам эди, уни ҳеч қачон айтмаган бўлардим, лекин мен буни ундан ҳам кўпроқ эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ . قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ . هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الأَوْدِيِّ، - هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ - عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ لاَ يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ لأَنَّ الْمَعْرُوفَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ هَذَا أَيْضًا عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ . وَلَيْسَ بِالْمُتَّصِلِ وَلاَ بِالْقَوِيِّ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَأَبُو أُمَامَةَ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَعَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عَبَّاسٍ .
Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tahorat oldilar va paypoqlari (juroblari) hamda kavushlari ustiga mash tortdilar. Abu Dovud aytdi: Abdurahmon ibn Mahdiy bu hadisni rivoyat qilmas edi — chunki Mugʻiyradan (kelgan) mashhur (rivoyat) Paygʻambar ﷺ ning maxsilar ustiga mash tortganlarini (bildiradi). Abu Dovud aytdi: Bu (paypoqqa mash) Abu Muso al-Ashʼariydan ham Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilingan, ammo (sanadi) ulangan emas va kuchli emas. Abu Dovud aytdi: Paypoqlar ustiga mash tortishni Ali ibn Abu Tolib, Ibn Masʼud, Baroʼ ibn Ozib, Anas ibn Molik, Abu Umoma, Sahl ibn Saʼd va Amr ibn Hurays (qilishgan); bu Umar ibn al-Xattob va Ibn Abbosdan ham rivoyat qilingan.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар ва пайпоқлари (журоблари) ҳамда кавушлари устига маш тортдилар. Абу Довуд айтди: Абдураҳмон ибн Маҳдий бу ҳадисни ривоят қилмас эди — чунки Муғийрадан (келган) машҳур (ривоят) Пайғамбар ﷺ нинг махсилар устига маш тортганларини (билдиради). Абу Довуд айтди: Бу (пайпоққа маш) Абу Мусо ал-Ашъарийдан ҳам Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинган, аммо (санади) уланган эмас ва кучли эмас. Абу Довуд айтди: Пайпоқлар устига маш тортишни Али ибн Абу Толиб, Ибн Масъуд, Бароъ ибн Озиб, Анас ибн Молик, Абу Умома, Саҳл ибн Саъд ва Амр ибн Ҳурайс (қилишган); бу Умар ибн ал-Хаттоб ва Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинган.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، - هُوَ ابْنُ سَعْدٍ - قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو يَحْيَى، سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ وَضَمْرَةُ بْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو طَلْحَةَ نُعَيْمُ بْنُ زِيَادٍ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عَبَسَةَ، يَقُولُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الْوُضُوءُ قَالَ " أَمَّا الْوُضُوءُ فَإِنَّكَ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَغَسَلْتَ كَفَّيْكَ فَأَنْقَيْتَهُمَا خَرَجَتْ خَطَايَاكَ مِنْ بَيْنِ أَظْفَارِكَ وَأَنَامِلِكَ فَإِذَا مَضْمَضْتَ وَاسْتَنْشَقْتَ مَنْخِرَيْكَ وَغَسَلْتَ وَجْهَكَ وَيَدَيْكَ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ وَمَسَحْتَ رَأْسَكَ وَغَسَلْتَ رِجْلَيْكَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ اغْتَسَلْتَ مِنْ عَامَّةِ خَطَايَاكَ فَإِنْ أَنْتَ وَضَعْتَ وَجْهَكَ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ خَرَجْتَ مِنْ خَطَايَاكَ كَيَوْمَ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ " . قَالَ أَبُو أُمَامَةَ فَقُلْتُ يَا عَمْرُو بْنَ عَبَسَةَ انْظُرْ مَا تَقُولُ أَكُلُّ هَذَا يُعْطَى فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ كَبِرَتْ سِنِّي وَدَنَا أَجَلِي وَمَا بِي مِنْ فَقْرٍ فَأَكْذِبَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَقَدْ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Allohning Rasuli, taharat qanday boʻladi?» dedim. U zot: «Taharatga kelsak, sen taharat qilib, ikki kaftingni yuvib tozalaganingda, gunohlaring tirnoqlaring va barmoq uchlaring orasidan chiqib ketadi. Ogʻzingni chayib, burun teshiklaringga suv tortib, yuzingni va qoʻllaringni tirsaklargacha yuvib, boshingga mash tortib, oyoqlaringni toʻpiqlargacha yuvsang, umumiy gunohlaringdan poklanasan. Agar sen yuzingni Alloh azza va jalla uchun qoʻysang, onang seni tuqqan kunidek gunohlaringdan chiqasan», dedilar.Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Аллоҳнинг Расули, таҳарат қандай бўлади?» дедим. У зот: «Таҳаратга келсак, сен таҳарат қилиб, икки кафтингни ювиб тозалаганингда, гуноҳларинг тирноқларинг ва бармоқ учларинг орасидан чиқиб кетади. Оғзингни чайиб, бурун тешикларингга сув тортиб, юзингни ва қўлларингни тирсакларгача ювиб, бошингга маш тортиб, оёқларингни тўпиқларгача ювсанг, умумий гуноҳларингдан покланасан. Агар сен юзингни Аллоҳ азза ва жалла учун қўйсанг, онанг сени туққан кунидек гуноҳларингдан чиқасан», дедилар.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " لاَ تُنْفِقُ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِهَا شَيْئًا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الطَّعَامَ قَالَ " ذَلِكَ أَفْضَلُ أَمْوَالِنَا " .
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi eri uyidan uning iznisiz hech narsa xarj qilmasin», deganlarini eshitdim. Ular: «Yo Rasululloh, taomni ham-a?» dedilar. U zot ﷺ: «Bu bizning eng afzal molimizdir», dedilar.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши эри уйидан унинг изнисиз ҳеч нарса харж қилмасин», деганларини эшитдим. Улар: «Ё Расулуллоҳ, таомни ҳам-а?» дедилар. У зот ﷺ: «Бу бизнинг энг афзал молимиздир», дедилар.
حَدَّثَنَا يَزِيدُ، أَنْبَأَنَا أَصْبَغُ، عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ الشَّامِيِّ، قَالَ لَبِسَ أَبُو أُمَامَةَ ثَوْبًا جَدِيدًا فَلَمَّا بَلَغَ تَرْقُوَتَهُ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي كَسَانِي مَا أُوَارِي بِهِ عَوْرَتِي وَأَتَجَمَّلُ بِهِ فِي حَيَاتِي ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ اسْتَجَدَّ ثَوْبًا فَلَبِسَهُ فَقَالَ حِينَ يَبْلُغُ تَرْقُوَتَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي كَسَانِي مَا أُوَارِي بِهِ عَوْرَتِي وَأَتَجَمَّلُ بِهِ فِي حَيَاتِي ثُمَّ عَمَدَ إِلَى الثَّوْبِ الَّذِي أَخْلَقَ أَوْ قَالَ أَلْقَى فَتَصَدَّقَ بِهِ كَانَ فِي ذِمَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَفِي جِوَارِ اللَّهِ وَفِي كَنَفِ اللَّهِ حَيًّا وَمَيِّتًا حَيًّا وَمَيِّتًا حَيًّا وَمَيِّتًا .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim yangi kiyim olib, uni kiyar ekan, kiyim boʻyniga yetganda: ‹Menga avratimni yopadigan va hayotimda oʻzimni bezaydigan kiyimni kiydirgan Allohga hamd boʻlsin›, desa, soʻng eskirgan yoki yechgan kiyimini olib, uni sadaqa qilsa, u tirikligida ham, oʻlimidan keyin ham, tirikligida ham, oʻlimidan keyin ham, tirikligida ham, oʻlimidan keyin ham Alloh taoloning zimmasida, Allohning himoyasida va Allohning panohida boʻladi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким янги кийим олиб, уни кияр экан, кийим бўйнига етганда: ‹Менга авратимни ёпадиган ва ҳаётимда ўзимни безайдиган кийимни кийдирган Аллоҳга ҳамд бўлсин›, деса, сўнг эскирган ёки ечган кийимини олиб, уни садақа қилса, у тириклигида ҳам, ўлимидан кейин ҳам, тириклигида ҳам, ўлимидан кейин ҳам, тириклигида ҳам, ўлимидан кейин ҳам Аллоҳ таолонинг зиммасида, Аллоҳнинг ҳимоясида ва Аллоҳнинг паноҳида бўлади», дедилар.
- وعن أبي نجيح عمرو بن عبسة -بفتح العين والباء- السلمي، رضي الله عنه ، قال: كنت وأنا في الجاهلية أظن أن الناس على ضلالة، وأنهم ليسوا على شئ، وهم يعبدون الأوثان، فسمعت برجل بمكة يخبر أخباراً، فقعدت على راحلتى، فقدمت عليه، فإذا رسول الله ، صلى الله عليه وسلم مستخفياً، جرءاء عليه قومه ، فتلطف حتى دخلت عليه بمكة، فقلت له : ما أنت؟ قال: "أنا نبي" قلت: وما نبي ؟ قال: "أرسلني الله" قلت: وبأي شئ أرسك؟ قال "أرسلني بصلة الأرحام، وكسر الأوثان وأن يوحد الله لا يشرك به شئ: قلت: فمن معك على هذا؟ قال: "حر وعبد" ومعه يومئذ أبو بكر وبلال، رضي الله عنهما، قلت: إني متبعك، قال: "إنك لن تستطيع ذلك يومك هذا، ألا ترى حالي وحال الناس؟ ولكن ارجع إلى أهلك فإذا سمعت بي قد ظهرت فأتني" قال: فذهبت إلى أهلي وقدم رسول الله صلى الله عليه وسلم، المدينة، وكنت في أهلي، فجعلت أتخبر الأخبار، واسأل الناس حين قدم المدينة حتى قدم نفر من أهلي المدينة، فقلت: ما فعل هذا الرجل الذي قدم المدينة؟ فقالوا: الناس إليه سراع، وقد أراد قومه قتله، فلم يستطيعوا ذلك، فقدمت المدينة، فدخلت عليه، فقلت: يا رسول الله أتعرفني؟ قال: "نعم أنتالذي لقيتني بمكة" قال: فقلت يا رسول الله أخبرني عما علمك الله وأجهله، أخبرنى عن الصلاة؟ قال :” صل صلاة الصبح، ثم أقصر عن الصلاة حتى ترتفع الشمس قيد رمح، فإنه تطلع حين تطلع بين قرني شيطان، وحينئذ يسجد لها الكفار، ثم صل فإن الصلاة مشهودة محضورة حتى يستقل الظل بالرمح، ثم أقصر عن الصلاة، فإنه حينئذ تسجر جهنم؛ فإذا أقبل الفيء فصل؛ فإن الصلاة مشهودة محضورة حتى تصلي العصر، ثم اقصر عن الصلاة حتى تغرب الشمس ، فإنها تغرب بين قرني شيطان، وحينئذ يسجد لها الكفار" قال: فقلت: يا نبى الله ؛ فالوضوء حدثنى عنه؟ فقال: "ما منكم رجل يقرب وضوءه، فيتمضمض ويستنشق فينتثر، إلا خرت خطايا وجهه وفيه وخياشيمه، ثم إذا غسل وجهه كما أمره الله ، إلا خرت خطايا وجهه من أطراف لحيته مع الماء، ثم يغسل يديه إلى المرفقين، إلا خرت خطايا يديه من أنامله مع الماء ثم يمسح رأسه، إلا خرت خطايا يديه من أنامله مع الماء، ثم يغسل يديه إلى المرفقين ، إلاخرت خطايا يديه من أنامله مع الماء، ثم يمسح رأسه، إلا خرت خطايا رأسه من أطراف شعره مع الماء، ثم يغسل قديمه إلى الكعبين إلا خرت خطايا رجليه من أنامله مع الماء، فإن هو قام فصلى، فحمد الله تعالى، وأثنى عليه ومجده بالذي هو له أهل ، وفرغ قلبه لله تعالى، إلا انصرف من خطيئته كهيئته يوم ولدته أمه".
فحدث عمرو بن عبسة بهذا الحديث أبا أمامة صاحب رسول الله، فقال له أبو أمامة: يا عمرو بن عبسة، انظر ما تقول! في مقام واحد يعطى هذا الرجل؟ فقال عمرو: يا أبا أمامة لقد كبرت سني، ورق عظمي ، واقترب أجلي، وما بي حاجة أن أكذب على الله تعالى، ولا على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لو لم اسمعه من رسول الله، صلى الله عليه وسلم إلا مرة أو مرتين أو ثلاثاً، حتى عد سبع مرات، ماحدثت أبداً به، ولكني سمعته أكثر من ذلك ((رواه مسلم)).
Amr ibn Abasa as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men johiliyatda boʻlgan paytimda, odamlar zalolatda, ular hech narsa (haq yoʻl) ustida emaslar va butlarga sigʻinmoqdalar, deb oʻylar edim. Soʻng men Makkada bir kishi haqida — u (peygʻambarlik) xabarlarini bermoqda, deb eshitdim. Shunda men ulovimga mindim va uning oldiga keldim. Rasululloh ﷺ oʻsha paytda yashirinib yurardilar, qavmlari u zotga nisbatan dadil (jurʼatli) edilar. Men muloyimlik bilan harakat qilib, nihoyat Makkada u zotning huzuriga kirdim va u zotga: «Sen kimsan?» dedim. U zot: «Men Nabiyman», dedilar. Men: «Nabiy nima?» dedim. U zot: «Meni Alloh yuborgan», dedilar. Men: «Seni nima bilan yuborgan?» dedim. U zot: «Meni qarindoshlik aloqalarini ulash, butlarni sindirish va Allohni yagona deb tanish — Unga hech narsa sherik qilinmasligi (uchun) yubordi», dedilar. Men u zotga: «Bu (ish)da kim sen bilan birga?» dedim. U zot: «Bir hur (ozod kishi) va bir qul», dedilar. (Rovjy) dedi: Oʻsha kunda u zotga iymon keltirganlardan Abu Bakr va Bilol u zot bilan birga edi. Men: «Men senga ergashaman», dedim. U zot: «Sen bu kuning bilan bunga qodir boʻlolmaysan. Mening holimni va odamlarning holini koʻrmayapsanmi? Lekin ahlingga qayt, qachon mening gʻolib boʻlganimni eshitsang, mening oldimga kel», dedilar. (Amr) dedi: Men ahlimning oldiga ketdim, Rasululloh ﷺ Madinaga keldilar, men esa ahlim ichida edim. U zot Madinaga kelganida men xabarlarni surishtirib, odamlardan soʻray boshladim, nihoyat mening oldimga Yasrib ahlidan — Madina ahlidan bir nechta kishi keldi. Men: «Madinaga kelgan u kishi nima qildi?» dedim. Ular: «Odamlar unga shoshilib (kelmoqdalar), qavmlari uni oʻldirmoqchi boʻldilar, lekin bunga qodir boʻlolmadilar», deyishdi. Shunda men Madinaga keldim va u zotning huzuriga kirdim hamda: «Yo Rasululloh, meni tanidingizmi?» dedim. U zot: «Ha, sen Makkada menga yoʻliqqan kishisan», dedilar. (Amr) dedi: Men: «Ha, shunday», dedim. Soʻng: «Yo Nabiyalloh, Alloh sizga oʻrgatgan, men esa bilmaydigan narsalardan menga xabar bering. Menga namoz haqida xabar bering», dedim. U zot: «Subh namozini oʻqi, soʻng quyosh chiqib koʻtarilgunga qadar namozdan tiyil, chunki u chiqar paytida shaytonning ikki shoxi orasidan chiqadi va oʻsha paytda kofirlar unga sajda qiladilar. Soʻng namoz oʻqi, chunki soʻyani nayza (boʻyiga teng) qisqargunga qadar namozga (farishtalar) guvoh boʻladilar, hozir boʻladilar. Soʻng namozdan tiyil, chunki oʻsha paytda jahannam qizdiriladi. Soʻng (quyoshdan keyingi) soya kelganida namoz oʻqi, chunki namozga guvoh boʻladilar, hozir boʻladilar, toki asrni oʻqiguningcha. Soʻng quyosh botgunga qadar namozdan tiyil, chunki u shaytonning ikki shoxi orasidan botadi va oʻsha paytda kofirlar unga sajda qiladilar», dedilar. (Amr) dedi: Men: «Yo Nabiyalloh, taharat haqida menga ayting», dedim. U zot: «Sizlardan biror kishi taharat suvini yaqinlashtirib (taharat qilar ekan), ogʻzini chayib, burniga suv tortib (qaytarib) chiqarsa, albatta, uning yuzi, ogʻzi va burni xatolari toʻkilib tushadi. Soʻng Alloh buyurganidek yuzini yuvsa, albatta, uning yuzi xatolari soqolining uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng qoʻllarini tirsaklarigacha yuvsa, albatta, qoʻllari xatolari barmoq uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng boshiga masʼh tortsa, albatta, boshi xatolari soch uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Soʻng oyoqlarini toʻpiqlargacha yuvsa, albatta, oyoqlari xatolari barmoq uchlaridan suv bilan toʻkilib tushadi. Agar u turib namoz oʻqisa, Allohga hamd aytib, Unga sano aytib, Unga loyiq (sifat)lar bilan Uni ulugʻlab va qalbini Alloh uchun boʻshatsa, albatta, gunohlaridan onasi uni tuqqan kunidagidek (pok) holda qaytadi», dedilar. Amr ibn Abasa bu hadisni Rasululloh ﷺ ning sahobasi Abu Umomaga aytib berdi. Shunda Abu Umoma unga: «Ey Amr ibn Abasa, nima deyotganingni oʻylab koʻr — bir maqomning oʻzida bu kishiga (shuncha) ato qilinishini (aytyapsanmi)?» dedi. Amr: «Ey Abu Umoma, men keksaydim, suyagim qaridi, ajalim yaqinlashdi, Allohga va Rasulullohga yolgʻon toʻqishimga hech qanday ehtiyojim yoʻq. Agar men buni Rasululloh ﷺ dan bir marta, yoki ikki marta, yoki uch marta — toki yetti martagacha sanadi — eshitgan boʻlsam edi, uni hech qachon aytmagan boʻlardim, lekin men buni undan ham koʻproq eshitganman», dedi.Амр ибн Абаса ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен жоҳилиятда бўлган пайтимда, одамлар залолатда, улар ҳеч нарса (ҳақ йўл) устида эмаслар ва бутларга сиғинмоқдалар, деб ўйлар эдим. Сўнг мен Маккада бир киши ҳақида — у (пейғамбарлик) хабарларини бермоқда, деб эшитдим. Шунда мен уловимга миндим ва унинг олдига келдим. Расулуллоҳ ﷺ ўша пайтда яшириниб юрардилар, қавмлари у зотга нисбатан дадил (журъатли) эдилар. Мен мулойимлик билан ҳаракат қилиб, ниҳоят Маккада у зотнинг ҳузурига кирдим ва у зотга: «Сен кимсан?» дедим. У зот: «Мен Набийман», дедилар. Мен: «Набий нима?» дедим. У зот: «Мени Аллоҳ юборган», дедилар. Мен: «Сени нима билан юборган?» дедим. У зот: «Мени қариндошлик алоқаларини улаш, бутларни синдириш ва Аллоҳни ягона деб таниш — Унга ҳеч нарса шерик қилинмаслиги (учун) юборди», дедилар. Мен у зотга: «Бу (иш)да ким сен билан бирга?» дедим. У зот: «Бир ҳур (озод киши) ва бир қул», дедилар. (Ровжй) деди: Ўша кунда у зотга иймон келтирганлардан Абу Бакр ва Билол у зот билан бирга эди. Мен: «Мен сенга эргашаман», дедим. У зот: «Сен бу кунинг билан бунга қодир бўлолмайсан. Менинг ҳолимни ва одамларнинг ҳолини кўрмаяпсанми? Лекин аҳлингга қайт, қачон менинг ғолиб бўлганимни эшитсанг, менинг олдимга кел», дедилар. (Амр) деди: Мен аҳлимнинг олдига кетдим, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келдилар, мен эса аҳлим ичида эдим. У зот Мадинага келганида мен хабарларни суриштириб, одамлардан сўрай бошладим, ниҳоят менинг олдимга Ясриб аҳлидан — Мадина аҳлидан бир нечта киши келди. Мен: «Мадинага келган у киши нима қилди?» дедим. Улар: «Одамлар унга шошилиб (келмоқдалар), қавмлари уни ўлдирмоқчи бўлдилар, лекин бунга қодир бўлолмадилар», дейишди. Шунда мен Мадинага келдим ва у зотнинг ҳузурига кирдим ҳамда: «Ё Расулуллоҳ, мени танидингизми?» дедим. У зот: «Ҳа, сен Маккада менга йўлиққан кишисан», дедилар. (Амр) деди: Мен: «Ҳа, шундай», дедим. Сўнг: «Ё Набияллоҳ, Аллоҳ сизга ўргатган, мен эса билмайдиган нарсалардан менга хабар беринг. Менга намоз ҳақида хабар беринг», дедим. У зот: «Субҳ намозини ўқи, сўнг қуёш чиқиб кўтарилгунга қадар намоздан тийил, чунки у чиқар пайтида шайтоннинг икки шохи орасидан чиқади ва ўша пайтда кофирлар унга сажда қиладилар. Сўнг намоз ўқи, чунки сўяни найза (бўйига тенг) қисқаргунга қадар намозга (фаришталар) гувоҳ бўладилар, ҳозир бўладилар. Сўнг намоздан тийил, чунки ўша пайтда жаҳаннам қиздирилади. Сўнг (қуёшдан кейинги) соя келганида намоз ўқи, чунки намозга гувоҳ бўладилар, ҳозир бўладилар, токи асрни ўқигунингча. Сўнг қуёш ботгунга қадар намоздан тийил, чунки у шайтоннинг икки шохи орасидан ботади ва ўша пайтда кофирлар унга сажда қиладилар», дедилар. (Амр) деди: Мен: «Ё Набияллоҳ, таҳарат ҳақида менга айтинг», дедим. У зот: «Сизлардан бирор киши таҳарат сувини яқинлаштириб (таҳарат қилар экан), оғзини чайиб, бурнига сув тортиб (қайтариб) чиқарса, албатта, унинг юзи, оғзи ва бурни хатолари тўкилиб тушади. Сўнг Аллоҳ буюрганидек юзини ювса, албатта, унинг юзи хатолари соқолининг учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг қўлларини тирсакларигача ювса, албатта, қўллари хатолари бармоқ учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг бошига масъҳ тортса, албатта, боши хатолари соч учларидан сув билан тўкилиб тушади. Сўнг оёқларини тўпиқларгача ювса, албатта, оёқлари хатолари бармоқ учларидан сув билан тўкилиб тушади. Агар у туриб намоз ўқиса, Аллоҳга ҳамд айтиб, Унга сано айтиб, Унга лойиқ (сифат)лар билан Уни улуғлаб ва қалбини Аллоҳ учун бўшатса, албатта, гуноҳларидан онаси уни туққан кунидагидек (пок) ҳолда қайтади», дедилар. Амр ибн Абаса бу ҳадисни Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаси Абу Умомага айтиб берди. Шунда Абу Умома унга: «Эй Амр ибн Абаса, нима деётганингни ўйлаб кўр — бир мақомнинг ўзида бу кишига (шунча) ато қилинишини (айтяпсанми)?» деди. Амр: «Эй Абу Умома, мен кексайдим, суягим қариди, ажалим яқинлашди, Аллоҳга ва Расулуллоҳга ёлғон тўқишимга ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ. Агар мен буни Расулуллоҳ ﷺ дан бир марта, ёки икки марта, ёки уч марта — токи етти мартагача санади — эшитган бўлсам эди, уни ҳеч қачон айтмаган бўлардим, лекин мен буни ундан ҳам кўпроқ эшитганман», деди.
وَلِلطَّبَرَانِيِّ نَحْوُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا مُطَوَّلً ا 1 .
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshash hadis marfuʼ va mufassalroq tarzda rivoyat qilinadi. Taboroniy rivoyat qilgan.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшаш ҳадис марфуъ ва муфассалроқ тарзда ривоят қилинади. Табороний ривоят қилган.
وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَرَأَى سِكَّةً وَشَيْئًا مِنْ آلَةِ الْحَرْثِ فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «لَا يَدْخُلُ هَذَا بَيْتَ قوم إِلَّا أدخلهُ الذل» . رَوَاهُ البُخَارِيّ
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men baʼzi dehqonchilik asboblarini koʻrib: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Bu asboblar qaysi uyga kirsa, Alloh oʻsha uyga xorlik (zillat)ni (ham) kiritadi›», — dedim.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен баъзи деҳқончилик асбобларини кўриб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Бу асбоблар қайси уйга кирса, Аллоҳ ўша уйга хорлик (зиллат)ни (ҳам) киритади›», — дедим.
حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا، وَيُجِلَّ كَبِيرَنَا، فَلَيْسَ مِنَّا.
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ dedilar: «Bir namoz ortidan, oraliqda behuda soʻz aytilmagan holda oʻqilgan namoz Illiyyiynda (yuksak maqomda) bitiladi».Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Бир намоз ортидан, оралиқда беҳуда сўз айтилмаган ҳолда ўқилган намоз Иллиййийнда (юксак мақомда) битилади».
حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا حَرِيزُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ: مَا كَانَ يَفْضُلُ عَنِ أَهْلِ بَيْتِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم خُبْزُ الشَّعِيرِ.
Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺning ahli baytidan arpa noni ham ortib qolmas edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺнинг аҳли байтидан арпа нони ҳам ортиб қолмас эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ " . قُلْتُ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ خَابُوا وَخَسِرُوا فَقَالَ " الْمَنَّانُ وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch (toifa kishi) borki, Alloh qiyomat kuni ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi, ularni poklamaydi va ular uchun alamli azob bordir», dedilar. Men: «Ular kimlar, ey Allohning Rasuli? Ular albatta noumid boʻlib, ziyon koʻribdilar», dedim. U zot: «Bergan narsasini minnat qiluvchi, izorini (toʻpigʻidan past) suzdirib yuruvchi va molini yolgʻon qasam bilan oʻtkazuvchidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Abu Hurayra, Abu Umoma ibn Saʼlaba, Imron ibn Husayn va Maʼqil ibn Yasordan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Zarrning hadisi hasan sahihdir.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч (тоифа киши) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга (раҳмат назари билан) қарамайди, уларни покламайди ва улар учун аламли азоб бордир», дедилар. Мен: «Улар кимлар, эй Аллоҳнинг Расули? Улар албатта ноумид бўлиб, зиён кўрибдилар», дедим. У зот: «Берган нарсасини миннат қилувчи, изорини (тўпиғидан паст) суздириб юрувчи ва молини ёлғон қасам билан ўтказувчидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Умома ибн Саълаба, Имрон ибн Ҳусайн ва Маъқил ибн Ясордан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ ذَكَرَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا عِنْدَهُ الدُّنْيَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ تَسْمَعُونَ أَلاَ تَسْمَعُونَ إِنَّ الْبَذَاذَةَ مِنَ الإِيمَانِ إِنَّ الْبَذَاذَةَ مِنَ الإِيمَانِ " . يَعْنِي التَّقَحُّلَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ أَبُو أُمَامَةَ بْنُ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيُّ .
Abu Umoma Ilyos ibn Saʼlaba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ ning sahobalari u zotning huzurida dunyoni tilga olishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Eshitmaysizlarmi, eshitmaysizlarmi?! Albatta sodda kiyinish (eski kiyim kiyish) iymondandir, albatta sodda kiyinish iymondandir», dedilar — bu bilan beozodalikni (kamtarona, zeb-ziynatsiz yurishni) koʻzda tutdilar. Abu Dovud aytadi: U Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriydir.Абу Умома Илёс ибн Саълаба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари у зотнинг ҳузурида дунёни тилга олишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эшитмайсизларми, эшитмайсизларми?! Албатта содда кийиниш (эски кийим кийиш) иймондандир, албатта содда кийиниш иймондандир», дедилар — бу билан беозодаликни (камтарона, зеб-зийнатсиз юришни) кўзда тутдилар. Абу Довуд айтади: У Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорийдир.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، قَالَ أَخْبَرَنِي رَجَاءُ بْنُ حَيْوَةَ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ مُرْنِي بِأَمْرٍ آخُذُهُ عَنْكَ . قَالَ " عَلَيْكَ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لاَ مِثْلَ لَهُ " .
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Menga sizdan oladigan bir ishni buyuring», dedim. U zot: «Roʻzani lozim tut, chunki uning misli yoʻqdir», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Менга сиздан оладиган бир ишни буюринг», дедим. У зот: «Рўзани лозим тут, чунки унинг мисли йўқдир», дедилар.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ " .
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning: «Ariyat (foydalanishga olingan narsa) qaytariladi va minha (sut olish uchun berilgan hayvon) qaytariladi», deganlarini eshitdim.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Арият (фойдаланишга олинган нарса) қайтарилади ва минҳа (сут олиш учун берилган ҳайвон) қайтарилади», деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ يَأْتِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَكُنْتُ إِذَا وَجَدْتُهُ يُصَلِّي سَبَّحَ فَدَخَلْتُ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ يُصَلِّي أَذِنَ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺning huzurlariga borar edi. U dedi: «Agar u zotni namoz oʻqiyotgan holda topsam, u zot tasbeh aytar edilar, men esa kirar edim. Agar namoz oʻqimayotgan boʻlsalar, menga izn berar edilar».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺнинг ҳузурларига борар эди. У деди: «Агар у зотни намоз ўқиётган ҳолда топсам, у зот тасбеҳ айтар эдилар, мен эса кирар эдим. Агар намоз ўқимаётган бўлсалар, менга изн берар эдилар».
وَعَن أبي غالبٍ رأى أَبُو أُمامةَ رؤوساً مَنْصُوبَةً عَلَى دَرَجِ دِمَشْقَ فَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ: «كِلَابُ النَّارِ شَرُّ قَتْلَى تَحْتَ أَدِيمِ السَّمَاءِ خَيْرُ قَتْلَى مَنْ قَتَلُوهُ» ثُمَّ قَرَأَ (يَوْمَ تبيَضُّ وُجوهٌ وتَسوَدُّ وُجوهٌ)
الْآيَةَ قِيلَ لِأَبِي أُمَامَةَ: أَنْتَ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ: لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أوْ ثَلَاثًا حَتَّى عَدَّ سَبْعًا مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Gʻolib aytdi: Abu Umoma Damashq masjidining zinasiga (sanchib) qoʻyilgan (xorijiylarning) boshlarini koʻrib qoldi-da: «Doʻzax itlari! Osmon gumbazi ostidagi eng yomon oʻliklar — bular, eng yaxshi oʻliklar esa — bular oʻldirgan kishilardir», dedi. Soʻng: {Baʼzi yuzlar oqaradigan va baʼzi yuzlar qoradigan kunda} (Oli Imron 106) oyatini oxirigacha oʻqidi. Men Abu Umomaga: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisiz?» dedim. U: «Agar buni bir, ikki, uch yoki toʻrt — hatto yettini sanaguncha — marta eshitmaganimda, sizlarga aytmagan boʻlardim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Gʻolibning ismi Hazavvar deyiladi, Abu Umoma al-Bohiliyning ismi esa Sudayy ibn Ajlon boʻlib, u Bohila (qabilasi)ning sayyididir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ғолиб айтди: Абу Умома Дамашқ масжидининг зинасига (санчиб) қўйилган (хорижийларнинг) бошларини кўриб қолди-да: «Дўзах итлари! Осмон гумбази остидаги энг ёмон ўликлар — булар, энг яхши ўликлар эса — булар ўлдирган кишилардир», деди. Сўнг: {Баъзи юзлар оқарадиган ва баъзи юзлар қорадиган кунда} (Оли Имрон 106) оятини охиригача ўқиди. Мен Абу Умомага: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисиз?» дедим. У: «Агар буни бир, икки, уч ёки тўрт — ҳатто еттини санагунча — марта эшитмаганимда, сизларга айтмаган бўлардим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ғолибнинг исми Ҳазаввар дейилади, Абу Умома ал-Боҳилийнинг исми эса Судайй ибн Ажлон бўлиб, у Боҳила (қабиласи)нинг саййидидир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَضْلَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يَحْتَكِرُ إِلاَّ خَاطِئٌ " . فَقُلْتُ لِسَعِيدٍ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّكَ تَحْتَكِرُ . قَالَ وَمَعْمَرٌ قَدْ كَانَ يَحْتَكِرُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ يَحْتَكِرُ الزَّيْتَ وَالْحِنْطَةَ وَنَحْوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَابْنِ عُمَرَ . وَحَدِيثُ مَعْمَرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا احْتِكَارَ الطَّعَامِ . وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي الاِحْتِكَارِ فِي غَيْرِ الطَّعَامِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ بَأْسَ بِالاِحْتِكَارِ فِي الْقُطْنِ وَالسَّخْتِيَانِ وَنَحْوِ ذَلِكَ .
Maʼmar ibn Abdulloh ibn Nazla (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning: «Faqat gunohkor kishigina ehtikor (oziq-ovqatni qimmatlatish uchun toʻplab saqlash) qiladi», deganlarini eshitdim. (Roviy aytadi:) Men Said (ibn al-Musayyab)ga: «Ey Abu Muhammad, sen ham ehtikor qilasan-ku?», dedim. U: «Maʼmarning oʻzi ham ehtikor qilar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Said ibn al-Musayyab zaytun moyi, bugʻdoy va shunga oʻxshash narsalarni ehtikor qilar edi, deb rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Abu Umoma va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Maʼmarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilib, oziq-ovqatni ehtikor qilishni makruh sanadilar. Ularning baʼzilari oziq-ovqatdan boshqa narsada ehtikor qilishga ruxsat berdilar. Ibn al-Muborak: «Paxta, charm va shunga oʻxshash narsalarda ehtikor qilishda zarar yoʻq», dedi.Маъмар ибн Абдуллоҳ ибн Назла (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Фақат гуноҳкор кишигина эҳтикор (озиқ-овқатни қимматлатиш учун тўплаб сақлаш) қилади», деганларини эшитдим. (Ровий айтади:) Мен Саид (ибн ал-Мусайяб)га: «Эй Абу Муҳаммад, сен ҳам эҳтикор қиласан-ку?», дедим. У: «Маъмарнинг ўзи ҳам эҳтикор қилар эди», деди. Абу Исо айтди: Саид ибн ал-Мусайяб зайтун мойи, буғдой ва шунга ўхшаш нарсаларни эҳтикор қилар эди, деб ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Али, Абу Умома ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Маъмарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, озиқ-овқатни эҳтикор қилишни макруҳ санадилар. Уларнинг баъзилари озиқ-овқатдан бошқа нарсада эҳтикор қилишга рухсат бердилар. Ибн ал-Муборак: «Пахта, чарм ва шунга ўхшаш нарсаларда эҳтикор қилишда зарар йўқ», деди.
حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ، عَنِ السَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَذَكَرَ الصَّلَوَاتِ مِثْلَ مَعْنَاهُ .
Abu Umoma (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi va u (rivoyatda) namozlarni shu maʼnoning oʻzidek zikr qildi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилди ва у (ривоятда) намозларни шу маънонинг ўзидек зикр қилди.
أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ الضَّبِّيَّ، حَدَّثَهُ عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مُرْنِي بِأَمْرٍ يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهِ . قَالَ " عَلَيْكَ بِالصِّيَامِ فَإِنَّهُ لاَ مِثْلَ لَهُ " .
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, menga Alloh uni sabab foyda yetkazadigan bir ishni buyuring», dedim. U zot: «Roʻzani lozim tut, chunki uning misli yoʻqdir», dedilar.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, менга Аллоҳ уни сабаб фойда етказадиган бир ишни буюринг», дедим. У зот: «Рўзани лозим тут, чунки унинг мисли йўқдир», дедилар.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الزَّعِيمُ غَارِمٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ " .
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Kafil boʻlgan kishi masʼuldir, qarz esa toʻlanmogʻi lozimdir», deganlarini eshitdim.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Кафил бўлган киши масъулдир, қарз эса тўланмоғи лозимдир», деганларини эшитдим.
وَعَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَجْمَعِينَ كُلُّهُمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَرْسَلَ نَفَقَةً فِي سبيلِ الله وأقامَ فِي بيتِه فلَه بكلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِهِ ذَلِكَ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ» . ثُمَّ تَلَا هذهِ الآيةَ: (واللَّهُ يُضاعفُ لمنْ يشاءُ)
رَوَاهُ ابنُ مَاجَه
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida sarf-xarajat joʻnatib, oʻzi uyida qolsa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz dirham boʻladi. Kim esa Alloh yoʻlida oʻzi gʻazot qilib, oʻsha yoʻlda sarflasa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz ming dirham boʻladi», dedilar. Soʻng bu oyatni tilovat qildilar: {Alloh xohlagan kishiga koʻpaytirib beradi} (Baqara 261).Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида сарф-харажат жўнатиб, ўзи уйида қолса, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз дирҳам бўлади. Ким эса Аллоҳ йўлида ўзи ғазот қилиб, ўша йўлда сарфласа, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз минг дирҳам бўлади», дедилар. Сўнг бу оятни тиловат қилдилар: {Аллоҳ хоҳлаган кишига кўпайтириб беради} (Бақара 261).
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ " . فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلَكَ بَيِّنَةٌ " . قُلْتُ لاَ . فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ " احْلِفْ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي . فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ) . إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki bir musulmonning molini nohaqdan olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga gunohkor holida yoʻliqadi va Alloh unga gʻazablangan boʻladi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu men haqimda boʻlgan. Men bilan yahudiylardan boʻlgan bir kishi oʻrtasida bir yer (mojaroli) edi, u meni inkor qildi. Men uni Paygʻambar ﷺ huzuriga olib bordim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Sening daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda u zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, unday boʻlsa u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar…} (Oli Imron 77) oyatini oxirigacha nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Abu Muso, Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriy va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки бир мусулмоннинг молини ноҳақдан олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга гуноҳкор ҳолида йўлиқади ва Аллоҳ унга ғазабланган бўлади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу мен ҳақимда бўлган. Мен билан яҳудийлардан бўлган бир киши ўртасида бир ер (можароли) эди, у мени инкор қилди. Мен уни Пайғамбар ﷺ ҳузурига олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенинг далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда у зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундай бўлса у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар…} (Оли Имрон 77) оятини охиригача нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الْعَمْيَاءِ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ أَبِي أُمَامَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، دَخَلَ هُوَ وَأَبُوهُ عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ بِالْمَدِينَةِ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ فَإِذَا هُوَ يُصَلِّي صَلاَةً خَفِيفَةً دَقِيقَةً كَأَنَّهَا صَلاَةُ مُسَافِرٍ أَوْ قَرِيبًا مِنْهَا فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ أَبِي يَرْحَمُكَ اللَّهُ أَرَأَيْتَ هَذِهِ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ أَوْ شَىْءٌ تَنَفَّلْتَهُ قَالَ إِنَّهَا الْمَكْتُوبَةُ وَإِنَّهَا لَصَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أَخْطَأْتُ إِلاَّ شَيْئًا سَهَوْتُ عَنْهُ - فَقَالَ - إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ تُشَدِّدُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ فَيُشَدَّدَ عَلَيْكُمْ فَإِنَّ قَوْمًا شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَتِلْكَ بَقَايَاهُمْ فِي الصَّوَامِعِ وَالدِّيَارِ { رَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ } " . ثُمَّ غَدَا مِنَ الْغَدِ فَقَالَ أَلاَ تَرْكَبُ لِتَنْظُرَ وَلِتَعْتَبِرَ قَالَ نَعَمْ فَرَكِبُوا جَمِيعًا فَإِذَا هُمْ بِدِيَارٍ بَادَ أَهْلُهَا وَانْقَضَوْا وَفَنَوْا خَاوِيَةً عَلَى عُرُوشِهَا فَقَالَ " أَتَعْرِفُ هَذِهِ الدِّيَارَ " . فَقُلْتُ مَا أَعْرَفَنِي بِهَا وَبِأَهْلِهَا هَذِهِ دِيَارُ قَوْمٍ أَهْلَكَهُمُ الْبَغْىُ وَالْحَسَدُ إِنَّ الْحَسَدَ يُطْفِئُ نُورَ الْحَسَنَاتِ وَالْبَغْىُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ وَالْعَيْنُ تَزْنِي وَالْكَفُّ وَالْقَدَمُ وَالْجَسَدُ وَاللِّسَانُ وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ .
Sahl ibn Abu Umoma rivoyat qilishicha, u va otasi Umar ibn Abdulaziz Madinaga amir boʻlgan zamonda Madinada Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdilar. Shu payt u zot xuddi musofirning namoziday yoki shunga yaqin, juda yengil va qisqa namoz oʻqiyotgan edilar. Salom bergach, otam: «Alloh sizga rahm qilsin, ayting-chi, bu namoz farz namozmidi, yoki nafl qilib oʻqigan biror narsamidi?» dedi. U: «Bu farz namoz edi va bu Rasululloh ﷺ ning namozlari edi. Men faqat oʻzim unutgan bir narsadagina xato qildim, xolos», dedilar. Soʻng: «Rasululloh ﷺ: ‹Oʻzlaringizga qattiqchilik qilmanglar, aks holda sizlarga ham qattiqchilik qilinadi. Zero bir qavm oʻzlariga qattiqchilik qilgan edilar, Alloh ham ularga qattiqchilik qildi. Manavi ibodatxonalar va makonlardagilar oʻshalarning qoldiqlaridir: {ular oʻzlari toʻqib chiqargan tarki dunyochilik – Biz uni ularga farz qilmagan edik}›, der edilar», dedilar. Soʻng ertasi kuni erta yoʻlga chiqib: «Bir koʻrib, ibrat olishing uchun ulovga minmaysanmi?» dedilar. (U) «ha» dedi-da, hammalari ulovga mindilar. Shu payt ular ahli halok boʻlib, oʻtib, tugab ketgan, tomlari uvada boʻlib qulagan makonlarga duch keldilar. (Anas) «Bu makonlarni bilasanmi?» dedilar. Men: «Bu makonlarni ham, ular ahlini ham yaxshi bilaman. Bular zulm va hasad halok qilgan bir qavmning makonlaridir. Albatta hasad yaxshiliklarning nurini oʻchiradi, zulm esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi. Koʻz zino qiladi, kaft, oyoq, jasad, til va avrat esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi», dedim.Саҳл ибн Абу Умома ривоят қилишича, у ва отаси Умар ибн Абдулазиз Мадинага амир бўлган замонда Мадинада Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдилар. Шу пайт у зот худди мусофирнинг намозидай ёки шунга яқин, жуда енгил ва қисқа намоз ўқиётган эдилар. Салом бергач, отам: «Аллоҳ сизга раҳм қилсин, айтинг-чи, бу намоз фарз намозмиди, ёки нафл қилиб ўқиган бирор нарсамиди?» деди. У: «Бу фарз намоз эди ва бу Расулуллоҳ ﷺ нинг намозлари эди. Мен фақат ўзим унутган бир нарсадагина хато қилдим, холос», дедилар. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ўзларингизга қаттиқчилик қилманглар, акс ҳолда сизларга ҳам қаттиқчилик қилинади. Зеро бир қавм ўзларига қаттиқчилик қилган эдилар, Аллоҳ ҳам уларга қаттиқчилик қилди. Манави ибодатхоналар ва маконлардагилар ўшаларнинг қолдиқларидир: {улар ўзлари тўқиб чиқарган тарки дунёчилик – Биз уни уларга фарз қилмаган эдик}›, дер эдилар», дедилар. Сўнг эртаси куни эрта йўлга чиқиб: «Бир кўриб, ибрат олишинг учун уловга минмайсанми?» дедилар. (У) «ҳа» деди-да, ҳаммалари уловга миндилар. Шу пайт улар аҳли ҳалок бўлиб, ўтиб, тугаб кетган, томлари увада бўлиб қулаган маконларга дуч келдилар. (Анас) «Бу маконларни биласанми?» дедилар. Мен: «Бу маконларни ҳам, улар аҳлини ҳам яхши биламан. Булар зулм ва ҳасад ҳалок қилган бир қавмнинг маконларидир. Албатта ҳасад яхшиликларнинг нурини ўчиради, зулм эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради. Кўз зино қилади, кафт, оёқ, жасад, тил ва аврат эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради», дедим.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - وَهُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَبَرَةً مِنْ جَنْبِ بَعِيرٍ فَقَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ قَدْرَ هَذِهِ إِلاَّ الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ اسْمُ أَبِي سَلاَّمٍ مَمْطُورٌ وَهُوَ حَبَشِيٌّ وَاسْمُ أَبِي أُمَامَةَ صُدَىُّ بْنُ عَجْلاَنَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hunayn kuni tuyaning yonidan bir tuk olib: «Ey odamlar, Alloh sizlarga faʼy qilib bergan narsadan menga mana shu miqdori ham halol emas, faqat xumsdan boshqa. Xums esa sizlarga qaytariladi», dedilar.Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайн куни туянинг ёнидан бир тук олиб: «Эй одамлар, Аллоҳ сизларга фаъй қилиб берган нарсадан менга мана шу миқдори ҳам ҳалол эмас, фақат хумсдан бошқа. Хумс эса сизларга қайтарилади», дедилар.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حِجَّةِ الْوَدَاعِ " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ " .
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni Vidolashuv haji yilidagi xutbalarida: «Albatta, Alloh har bir haq egasiga oʻz haqqini berib boʻlgan, shuning uchun vorisga vasiyat yoʻqdir», deb aytayotganlarini eshitdim.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни Видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида: «Албатта, Аллоҳ ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳаққини бериб бўлган, шунинг учун ворисга васият йўқдир», деб айтаётганларини эшитдим.
وَعَن زِيَاد بن لبيد قَالَ ذَكَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا فَقَالَ: «ذَاكَ عِنْدَ أَوَانِ ذَهَابِ الْعِلْمِ» . قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ يَذْهَبُ الْعِلْمُ وَنحن نَقْرَأ الْقُرْآن ونقرئه أبناءنا ويقرؤه ابناؤنا أَبْنَاءَهُم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة قَالَ: «ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لَأُرَاكَ مِنْ أَفْقَهِ رَجُلٍ بِالْمَدِينَةِ أَوَلَيْسَ هَذِهِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ لَا يَعْمَلُونَ بِشَيْءٍ مِمَّا فِيهِمَا» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنهُ نَحوه
وَكَذَا الدَّارمِيّ عَن أبي أُمَامَة
Ziyod ibn Labid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir narsani zikr qilib: «Bu ilm ketadigan payt boʻladi», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, biz Qurʼonni oʻqib tursak, uni bolalarimizga oʻrgatsak, bolalarimiz esa uni oʻz bolalariga qiyomat kunigacha oʻrgatib borsalar, ilm qanday ketadi?» dedim. U zot: «Onang seni yoʻqotgur, ey Ziyod! Men seni Madinadagi eng faqih kishilardan biri deb bilar edim. Mana bu yahudiy va nasoro Tavrot va Injilni oʻqiydilar-ku, biroq ulardagi hech narsaga amal qilmaydilar-ku!» dedilar.Зиёд ибн Лабид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир нарсани зикр қилиб: «Бу илм кетадиган пайт бўлади», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, биз Қуръонни ўқиб турсак, уни болаларимизга ўргатсак, болаларимиз эса уни ўз болаларига қиёмат кунигача ўргатиб борсалар, илм қандай кетади?» дедим. У зот: «Онанг сени йўқотгур, эй Зиёд! Мен сени Мадинадаги энг фақиҳ кишилардан бири деб билар эдим. Мана бу яҳудий ва насоро Таврот ва Инжилни ўқийдилар-ку, бироқ улардаги ҳеч нарсага амал қилмайдилар-ку!» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ أَخُو سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأَتَيْنِ مُسْلِمَتَيْنِ كَانَتَا فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُمَا عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ أَعْتَقَتْ امْرَأَةً مُسْلِمَةً كَانَتْ فَكَاكَهَا مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهَا عُضْوًا مِنْهَا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِتْقَ الذُّكُورِ لِلرِّجَالِ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ الْإِنَاثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qaysi bir musulmon kishi musulmon bir erkakni ozod qilsa, u (ozod qilingan kishi) uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning (ozod qilgan kishining) har bir aʼzosi evaziga (ozod qilinganning) bir aʼzosi kifoya qiladi. Qaysi bir musulmon kishi ikki musulmon ayolni ozod qilsa, ular ikkovi uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga ulardan bir aʼzo kifoya qiladi. Qaysi bir musulmon ayol musulmon bir ayolni ozod qilsa, u uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qilinganning) bir aʼzosi kifoya qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yuzdan hasan sahih garibdir. Abu Iso aytdi: Hadisda erkaklarni ozod qilish ayollarni ozod qilishdan koʻra erkaklar uchun afzalroq ekanligiga dalolat qiluvchi narsa bor, chunki Rasululloh ﷺ: «Kim musulmon bir erkakni ozod qilsa, u uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga bir aʼzo kifoya qiladi», deganlar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қайси бир мусулмон киши мусулмон бир эркакни озод қилса, у (озод қилинган киши) унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг (озод қилган кишининг) ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинганнинг) бир аъзоси кифоя қилади. Қайси бир мусулмон киши икки мусулмон аёлни озод қилса, улар иккови унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига улардан бир аъзо кифоя қилади. Қайси бир мусулмон аёл мусулмон бир аёлни озод қилса, у унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинганнинг) бир аъзоси кифоя қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу юздан ҳасан саҳиҳ гарибдир. Абу Исо айтди: Ҳадисда эркакларни озод қилиш аёлларни озод қилишдан кўра эркаклар учун афзалроқ эканлигига далолат қилувчи нарса бор, чунки Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мусулмон бир эркакни озод қилса, у унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига бир аъзо кифоя қилади», деганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ خَبُثَتْ نَفْسِي وَلْيَقُلْ لَقِسَتْ نَفْسِي " .
Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf otasi (Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan birortangiz ‹xabusat nafsiy (koʻnglim aynidi)› demasin, balki ‹laqisat nafsiy (koʻnglim siqildi)›, desin», dedilar.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф отаси (Саҳл ибн Ҳунайф розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирортангиз ‹хабусат нафсий (кўнглим айниди)› демасин, балки ‹лақисат нафсий (кўнглим сиқилди)›, десин», дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو يَحْيَى، سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ وَضَمْرَةُ بْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو طَلْحَةَ نُعَيْمُ بْنُ زِيَادٍ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عَبَسَةَ، يَقُولُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ مِنْ سَاعَةٍ أَقْرَبُ مِنَ الأُخْرَى أَوْ هَلْ مِنْ سَاعَةٍ يُبْتَغَى ذِكْرُهَا قَالَ " نَعَمْ إِنَّ أَقْرَبَ مَا يَكُونُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ مِنَ الْعَبْدِ جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرِ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَذْكُرُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ فَكُنْ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَحْضُورَةٌ مَشْهُودَةٌ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنَّهَا تَطْلُعُ بَيْنَ قَرْنَىِ الشَّيْطَانِ وَهِيَ سَاعَةُ صَلاَةِ الْكُفَّارِ فَدَعِ الصَّلاَةَ حَتَّى تَرْتَفِعَ قِيدَ رُمْحٍ وَيَذْهَبَ شُعَاعُهَا ثُمَّ الصَّلاَةُ مَحْضُورَةٌ مَشْهُودَةٌ حَتَّى تَعْتَدِلَ الشَّمْسُ اعْتِدَالَ الرُّمْحِ بِنِصْفِ النَّهَارِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ تُفْتَحُ فِيهَا أَبْوَابُ جَهَنَّمَ وَتُسْجَرُ فَدَعِ الصَّلاَةَ حَتَّى يَفِيءَ الْفَىْءُ ثُمَّ الصَّلاَةُ مَحْضُورَةٌ مَشْهُودَةٌ حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فَإِنَّهَا تَغِيبُ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ وَهِيَ صَلاَةُ الْكُفَّارِ " .
Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Rasululloh, bir vaqt boshqasidan koʻra yaqinroqmi yoki zikr qilish uchun eng izlanadigan vaqt bormi?» deb soʻradim. U zot ﷺ dedilar: «Ha, aziz va ulugʻ Robb bandaga eng yaqin boʻladigan vaqt kechaning oxirgi qismidir. Agar oʻsha vaqtda aziz va ulugʻ Allohni zikr qiluvchilardan boʻla olsang, boʻlgin. Chunki namoz to quyosh chiqquncha hozir boʻlingan va guvohlik berilgan boʻladi. Quyosh esa shaytonning ikki shoxi orasidan chiqadi va u kofirlar namoz oʻqiydigan vaqtdir. Bas, quyosh bir nayza boʻyi koʻtarilib nurlari tarqaguncha namozni tark et. Soʻng namoz to quyosh peshinda nayzadek tik boʻlguncha hozir boʻlingan va guvohlik berilgan boʻladi. Zero u vaqtda jahannam eshiklari ochilib, olovi qizidiriladi. Bas, soya qaytguncha namozni tark et. Soʻng namoz to quyosh botguncha hozir boʻlingan va guvohlik berilgan boʻladi. Zero u shaytonning ikki shoxi orasidan botadi va u kofirlar namozidir.»Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Расулуллоҳ, бир вақт бошқасидан кўра яқинроқми ёки зикр қилиш учун энг изланадиган вақт борми?» деб сўрадим. У зот ﷺ дедилар: «Ҳа, азиз ва улуғ Робб бандага энг яқин бўладиган вақт кечанинг охирги қисмидир. Агар ўша вақтда азиз ва улуғ Аллоҳни зикр қилувчилардан бўла олсанг, бўлгин. Чунки намоз то қуёш чиққунча ҳозир бўлинган ва гувоҳлик берилган бўлади. Қуёш эса шайтоннинг икки шохи орасидан чиқади ва у кофирлар намоз ўқийдиган вақтдир. Бас, қуёш бир найза бўйи кўтарилиб нурлари тарқагунча намозни тарк эт. Сўнг намоз то қуёш пешинда найзадек тик бўлгунча ҳозир бўлинган ва гувоҳлик берилган бўлади. Зеро у вақтда жаҳаннам эшиклари очилиб, олови қизидирилади. Бас, соя қайтгунча намозни тарк эт. Сўнг намоз то қуёш ботгунча ҳозир бўлинган ва гувоҳлик берилган бўлади. Зеро у шайтоннинг икки шохи орасидан ботади ва у кофирлар намозидир.»
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَمَّالُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ كُلُّهُمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ أَرْسَلَ بِنَفَقَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَقَامَ فِي بَيْتِهِ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِ ذَلِكَ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ " . ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} .
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida sarf-xarajat joʻnatib, oʻzi uyida qolsa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz dirham boʻladi. Kim esa Alloh yoʻlida oʻzi gʻazot qilib, oʻsha yoʻlda sarflasa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz ming dirham boʻladi», dedilar. Soʻng bu oyatni tilovat qildilar: {Alloh xohlagan kishiga koʻpaytirib beradi} (Baqara 261).Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида сарф-харажат жўнатиб, ўзи уйида қолса, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз дирҳам бўлади. Ким эса Аллоҳ йўлида ўзи ғазот қилиб, ўша йўлда сарфласа, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз минг дирҳам бўлади», дедилар. Сўнг бу оятни тиловат қилдилар: {Аллоҳ хоҳлаган кишига кўпайтириб беради} (Бақара 261).
وعن عمر وأنس وابن الزبير وأبي أمامة رضي الله عنهم أجمعين عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : " من لبس الحرير في الدنيا لم يلبسه في الآخرة "
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiyolmaydi», dedilar. Bu bobda Aliy, Huzayfa, Anas va boshqa koʻp (sahobalar)dan ham (hadis) bor, biz uni Libos kitobida zikr qilganmiz. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Umardan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Asmo bint Abu Bakr as-Siddiqning mavlosining ismi Abdulloh boʻlib, kunyasi Abu Umar edi, undan Ato ibn Abu Raboh va Amr ibn Dinor rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким дунёда ипак кийса, охиратда уни киёлмайди», дедилар. Бу бобда Алий, Ҳузайфа, Анас ва бошқа кўп (саҳобалар)дан ҳам (ҳадис) бор, биз уни Либос китобида зикр қилганмиз. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Умардан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Асмо бинт Абу Бакр ас-Сиддиқнинг мавлосининг исми Абдуллоҳ бўлиб, куняси Абу Умар эди, ундан Ато ибн Абу Рабоҳ ва Амр ибн Динор ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَهُ اللَّهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا " . أَحَدُهُمَا يَقُولُ سَبْعِينَ وَالآخَرُ يَقُولُ أَرْبَعِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو الأَسْوَدِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الأَسَدِيُّ الْمَدَنِيُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي أُمَامَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uni doʻzaxdan yetmish kuzlik (masofaga) uzoqlashtiradi», dedilar. (Rivoyat qiluvchilarning) biri «yetmish», ikkinchisi «qirq» deydi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Abul-Asvadning ismi — Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Asadiy al-Madaniydir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Umomadan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ уни дўзахдан етмиш кузлик (масофага) узоқлаштиради», дедилар. (Ривоят қилувчиларнинг) бири «етмиш», иккинчиси «қирқ» дейди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Абул-Асваднинг исми — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Асадий ал-Маданийдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ السُّلَمِيِّ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ اللَّيْلِ أَسْمَعُ قَالَ " جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرُ فَصَلِّ مَا شِئْتَ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَشْهُودَةٌ مَكْتُوبَةٌ حَتَّى تُصَلِّيَ الصُّبْحَ ثُمَّ أَقْصِرْ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَتَرْتَفِعَ قِيْسَ رُمْحٍ أَوْ رُمْحَيْنِ فَإِنَّهَا تَطْلُعُ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ وَتُصَلِّي لَهَا الْكُفَّارُ ثُمَّ صَلِّ مَا شِئْتَ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَشْهُودَةٌ مَكْتُوبَةٌ حَتَّى يَعْدِلَ الرُّمْحُ ظِلَّهُ ثُمَّ أَقْصِرْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ تُسْجَرُ وَتُفْتَحُ أَبْوَابُهَا فَإِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ فَصَلِّ مَا شِئْتَ فَإِنَّ الصَّلاَةَ مَشْهُودَةٌ حَتَّى تُصَلِّيَ الْعَصْرَ ثُمَّ أَقْصِرْ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَإِنَّهَا تَغْرُبُ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ وَيُصَلِّي لَهَا الْكُفَّارُ " . وَقَصَّ حَدِيثًا طَوِيلاً قَالَ الْعَبَّاسُ هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلاَّمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ إِلاَّ أَنْ أُخْطِئَ شَيْئًا لاَ أُرِيدُهُ فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ .
Amr ibn Abasa as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Men: «Ey Rasululloh, kechaning qaysi qismida (duo) eng (ijobatga) yaqindir?» dedim. U zot: «Kechaning oxirgi qismida. Bas, xohlaganingcha namoz oʻqi, chunki bomdodni oʻqiguningcha namoz (farishtalar tomonidan) guvohlik beriladigan va yoziladigandir. Soʻng quyosh chiqib, bir yoki ikki nayza boʻyi koʻtarilguncha (namozni) toʻxtat, chunki u shaytonning ikki shoxi orasidan chiqadi va oʻsha paytda kofirlar unga (sigʻinib) namoz oʻqiydilar. Soʻng xohlaganingcha namoz oʻqi, chunki nayza oʻz soyasiga teng boʻlguncha namoz guvohlik beriladigan va yoziladigandir. Soʻng (namozni) toʻxtat, chunki oʻsha paytda jahannam qiziydi va uning eshiklari ochiladi. Quyosh ogʻganda esa, xohlaganingcha namoz oʻqi, chunki asrni oʻqiguningcha namoz guvohlik beriladigandir. Soʻng quyosh botguncha (namozni) toʻxtat, chunki u shaytonning ikki shoxi orasidan botadi va oʻsha paytda kofirlar unga (sigʻinib) namoz oʻqiydilar» dedilar. U (roviy) uzun bir hadisni hikoya qildi. Abbos aytdi: Menga Abu Sallom Abu Umomadan xuddi shunday rivoyat qildi, faqat men istamagan holda biror xato qilgan boʻlsam, Allohdan magʻfirat soʻrayman va Unga tavba qilaman.Амр ибн Абаса ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Мен: «Эй Расулуллоҳ, кечанинг қайси қисмида (дуо) энг (ижобатга) яқиндир?» дедим. У зот: «Кечанинг охирги қисмида. Бас, хоҳлаганингча намоз ўқи, чунки бомдодни ўқигунингча намоз (фаришталар томонидан) гувоҳлик бериладиган ва ёзиладигандир. Сўнг қуёш чиқиб, бир ёки икки найза бўйи кўтарилгунча (намозни) тўхтат, чунки у шайтоннинг икки шохи орасидан чиқади ва ўша пайтда кофирлар унга (сиғиниб) намоз ўқийдилар. Сўнг хоҳлаганингча намоз ўқи, чунки найза ўз соясига тенг бўлгунча намоз гувоҳлик бериладиган ва ёзиладигандир. Сўнг (намозни) тўхтат, чунки ўша пайтда жаҳаннам қизийди ва унинг эшиклари очилади. Қуёш оғганда эса, хоҳлаганингча намоз ўқи, чунки асрни ўқигунингча намоз гувоҳлик бериладигандир. Сўнг қуёш ботгунча (намозни) тўхтат, чунки у шайтоннинг икки шохи орасидан ботади ва ўша пайтда кофирлар унга (сиғиниб) намоз ўқийдилар» дедилар. У (ровий) узун бир ҳадисни ҳикоя қилди. Аббос айтди: Менга Абу Саллом Абу Умомадан худди шундай ривоят қилди, фақат мен истамаган ҳолда бирор хато қилган бўлсам, Аллоҳдан мағфират сўрайман ва Унга тавба қиламан.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الْجُبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عُفَيْرُ بْنُ مَعْدَانَ الشَّامِيُّ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " شَهِيدُ الْبَحْرِ مِثْلُ شَهِيدَىِ الْبَرِّ وَالْمَائِدُ فِي الْبَحْرِ كَالْمُتَشَحِّطِ فِي دَمِهِ فِي الْبَرِّ وَمَا بَيْنَ الْمَوْجَتَيْنِ كَقَاطِعِ الدُّنْيَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَكَلَ مَلَكَ الْمَوْتِ بِقَبْضِ الأَرْوَاحِ إِلاَّ شَهِيدَ الْبَحْرِ فَإِنَّهُ يَتَوَلَّى قَبْضَ أَرْوَاحِهِمْ وَيَغْفِرُ لِشَهِيدِ الْبَرِّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا إِلاَّ الدَّيْنَ وَلِشَهِيدِ الْبَحْرِ الذُّنُوبَ وَالدَّيْنَ " .
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Dengiz shahidi quruqlikdagi ikki shahid kabidir. Dengizda boshi aylanib qiynalgan kishi quruqlikda oʻz qoniga belangan kishi kabidir. Ikki toʻlqin orasidagi vaqt esa dunyoni Allohga toat bilan kesib oʻtgan kishinikidek boʻladi. Alloh azza va jalla ruhlarni olishni oʻlim farishtasiga topshirgan, faqat dengiz shahidining ruhini oʻzi oladi. U quruqlik shahidining barcha gunohlarini kechiradi, faqat qarzdan boshqa; dengiz shahidining esa gunohlarini ham, qarzini ham kechiradi», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Денгиз шаҳиди қуруқликдаги икки шаҳид кабидир. Денгизда боши айланиб қийналган киши қуруқликда ўз қонига беланган киши кабидир. Икки тўлқин орасидаги вақт эса дунёни Аллоҳга тоат билан кесиб ўтган кишиникидек бўлади. Аллоҳ азза ва жалла руҳларни олишни ўлим фариштасига топширган, фақат денгиз шаҳидининг руҳини ўзи олади. У қуруқлик шаҳидининг барча гуноҳларини кечиради, фақат қарздан бошқа; денгиз шаҳидининг эса гуноҳларини ҳам, қарзини ҳам кечиради», дедилар.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْعَيْنُ حَقٌّ فَلَوْ كَانَ شَيْءٌ سَابَقَ الْقَدَرِ سَبَقَتْهُ الْعَيْنُ وَإِذَا اسْتُغْسِلْتُمْ فاغسِلوا» . رَوَاهُ مُسلم
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Koʻz (tegishi) haqdir. Agar biror narsa qadarni oʻzib oʻtadigan boʻlsa, koʻz (tegishi) uni oʻzib oʻtardi. Sizdan choʻmilishingiz soʻralsa, choʻmiling», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кўз (тегиши) ҳақдир. Агар бирор нарса қадарни ўзиб ўтадиган бўлса, кўз (тегиши) уни ўзиб ўтарди. Сиздан чўмилишингиз сўралса, чўмилинг», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ " خِدْمَةُ عَبْدٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ ظِلُّ فُسْطَاطٍ أَوْ طَرُوقَةُ فَحْلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلاً وَخُولِفَ زَيْدٌ فِي بَعْضِ إِسْنَادِهِ . قَالَ وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Adiy ibn Hotim at-Toiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺdan: «Qaysi sadaqa afzalroq?» — deb soʻradi. U zot: «Alloh yoʻlida (jihod qiluvchi) bandaga xizmat qilish, yoki Alloh yoʻlida (mujohidga) chodir soyasini (berish), yoki (urugʻlanishi uchun) erkak tuyani (berish)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Muoviya ibn Solihdan mursal shaklda ham rivoyat qilingan, va Zayd uning isnodining baʼzi (qismi)da (boshqalarga) muxolif boʻlgan. (U) aytdi: Bu hadisni Valid ibn Jamil al-Qosim Abu Abdurrahmondan, u Abu Umomadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Адий ибн Ҳотим ат-Тоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси садақа афзалроқ?» — деб сўради. У зот: «Аллоҳ йўлида (жиҳод қилувчи) бандага хизмат қилиш, ёки Аллоҳ йўлида (мужоҳидга) чодир соясини (бериш), ёки (уруғланиши учун) эркак туяни (бериш)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Муовия ибн Солиҳдан мурсал шаклда ҳам ривоят қилинган, ва Зайд унинг иснодининг баъзи (қисми)да (бошқаларга) мухолиф бўлган. (У) айтди: Бу ҳадисни Валид ибн Жамил ал-Қосим Абу Абдурраҳмондан, у Абу Умомадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْغُدَانِيُّ، أَخْبَرَنَا غَسَّانُ بْنُ عَوْفٍ، أَخْبَرَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو أُمَامَةَ فَقَالَ " يَا أَبَا أُمَامَةَ مَا لِي أَرَاكَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الصَّلاَةِ " . قَالَ هُمُومٌ لَزِمَتْنِي وَدُيُونٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " أَفَلاَ أُعَلِّمُكَ كَلاَمًا إِذَا أَنْتَ قُلْتَهُ أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَمَّكَ وَقَضَى عَنْكَ دَيْنَكَ " . قَالَ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " قُلْ إِذَا أَصْبَحْتَ وَإِذَا أَمْسَيْتَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ وَقَهْرِ الرِّجَالِ " . قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِكَ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَمِّي وَقَضَى عَنِّي دَيْنِي .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadilar: Bir kuni Rasululloh ﷺ masjidga kirdilar. Shunda ansorlardan Abu Umoma deb ataladigan bir kishiga koʻzlari tushdi va: «Ey Abu Umoma, nega seni namoz vaqti boʻlmagan paytda masjidda oʻtirgan holda koʻryapman?», dedilar. U: «Yo Rasululloh, meni qiynayotgan gʻamlar va qarzlar (sababli)», dedi. U zot: «Senga shunday soʻzlarni oʻrgataymi, agar sen ularni aytsang, Alloh azza va jalla gʻamingni ketkazadi va qarzingni ado etadi?», dedilar. U: «Albatta, yo Rasululloh!», dedi. U zot: «Tonggga chiqqaningda va kechqurun bunday degin: ‹Allohumma, men Sendan gʻam va anduhdan panoh soʻrayman, Sendan ojizlik va dangasalikdan panoh soʻrayman, Sendan qoʻrqoqlik va baxillikdan panoh soʻrayman va Sendan qarzning yengib qoʻyishidan hamda kishilarning zoʻravonligidan panoh soʻrayman›», dedilar. (Abu Umoma) aytdi: Men shunday qildim, bas, Alloh azza va jalla gʻamimni ketkazdi va qarzimni ado etdi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ масжидга кирдилар. Шунда ансорлардан Абу Умома деб аталадиган бир кишига кўзлари тушди ва: «Эй Абу Умома, нега сени намоз вақти бўлмаган пайтда масжидда ўтирган ҳолда кўряпман?», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мени қийнаётган ғамлар ва қарзлар (сабабли)», деди. У зот: «Сенга шундай сўзларни ўргатайми, агар сен уларни айтсанг, Аллоҳ азза ва жалла ғамингни кетказади ва қарзингни адо этади?», дедилар. У: «Албатта, ё Расулуллоҳ!», деди. У зот: «Тонггга чиққанингда ва кечқурун бундай дегин: ‹Аллоҳумма, мен Сендан ғам ва андуҳдан паноҳ сўрайман, Сендан ожизлик ва дангасаликдан паноҳ сўрайман, Сендан қўрқоқлик ва бахилликдан паноҳ сўрайман ва Сендан қарзнинг енгиб қўйишидан ҳамда кишиларнинг зўравонлигидан паноҳ сўрайман›», дедилар. (Абу Умома) айтди: Мен шундай қилдим, бас, Аллоҳ азза ва жалла ғамимни кетказди ва қарзимни адо этди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَبِيبٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَبِي أُمَامَةَ فَرَأَى فِي سُيُوفِنَا شَيْئًا مِنْ حِلْيَةِ فِضَّةٍ فَغَضِبَ وَقَالَ لَقَدْ فَتَحَ الْفُتُوحَ قَوْمٌ مَا كَانَ حِلْيَةُ سُيُوفِهِمْ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَكِنِ الآنُكُ وَالْحَدِيدُ وَالْعَلاَبِيُّ . قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْقَطَّانُ الْعَلاَبِيُّ الْعَصَبُ .
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Sulaymon ibn Habib aytdi:) Biz Abu Umomaning huzuriga kirdik. U qilichlarimizda bir oz kumush bezak koʻrib, gʻazablandi va: «Bir qavm koʻp yurtlarni fath qilgan, ular qilichlarining bezagi oltin va kumushdan emas, balki qoʻrgʻoshin, temir va paydan edi», dedi. Abu-l-Hasan al-Qatton aytdi: «Al-alobiy — bu paydir».Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Сулаймон ибн Ҳабиб айтди:) Биз Абу Умоманинг ҳузурига кирдик. У қиличларимизда бир оз кумуш безак кўриб, ғазабланди ва: «Бир қавм кўп юртларни фатҳ қилган, улар қиличларининг безаги олтин ва кумушдан эмас, балки қўрғошин, темир ва пайдан эди», деди. Абу-л-Ҳасан ал-Қаттон айтди: «Ал-алобий — бу пайдир».