Asmo bint Abu Bakr as-Siddiq

وَقَالَ مَحْمُودٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ قُلْتُ مَا شَأْنُ النَّاسِ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى السَّمَاءِ‏.‏ فَقُلْتُ آيَةٌ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ فَأَطَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِدًّا حَتَّى تَجَلاَّنِي الْغَشْىُ وَإِلَى جَنْبِي قِرْبَةٌ فِيهَا مَاءٌ فَفَتَحْتُهَا فَجَعَلْتُ أَصُبُّ مِنْهَا عَلَى رَأْسِي، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ، فَخَطَبَ النَّاسَ، وَحَمِدَ اللَّهَ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَلَغِطَ نِسْوَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَانْكَفَأْتُ إِلَيْهِنَّ لأُسَكِّتَهُنَّ فَقُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا قَالَ قَالَتْ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ شَىْءٍ لَمْ أَكُنْ أُرِيتُهُ إِلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي هَذَا حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَإِنَّهُ قَدْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ مِثْلَ ـ أَوْ قَرِيبَ مِنْ ـ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ، يُؤْتَى أَحَدُكُمْ، فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ـ أَوْ قَالَ الْمُوقِنُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيَقُولُ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ، هُوَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى فَآمَنَّا وَأَجَبْنَا وَاتَّبَعْنَا وَصَدَّقْنَا‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ نَمْ صَالِحًا، قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ إِنْ كُنْتَ لَتُؤْمِنُ بِهِ‏.‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ ـ أَوْ قَالَ الْمُرْتَابُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَلَقَدْ قَالَتْ لِي فَاطِمَةُ فَأَوْعَيْتُهُ، غَيْرَ أَنَّهَا ذَكَرَتْ مَا يُغَلِّظُ عَلَيْهِ‏.‏

Fotima bint Munzir (Asmo bint Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr Siddiq dedi: «Men Oishaning oldiga bordim; odamlar namoz oʻqiyapti edi. Men undan: ‹Odamlarga nima boʻldi?› — dedim. U boshi bilan osmonga ishora qildi. Men: ‹(Bu) belgimi (oyatmi)?› — dedim. Oisha boshi bilan ‹ha› degan maʼnoda imo qildi». Asmo qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ namozni shunchalik choʻzdilarki, men hushimdan ketdim. Yonimda bir mesh (suv idishi) bor edi; men uni ochib, boshimga bir oz suv quydim. Rasululloh ﷺ namozni tugatgach va quyosh tutilishi ochilgach, Paygʻambar ﷺ odamlarga (xutba) qildilar; Allohga loyiq hamd aytdilar, soʻng: ‹Ammo baʼdu›, — dedilar». Asmo yana dedi: «Baʼzi ansoriy ayollar gaplasha boshladi; men ularni jim qilish uchun ularga qaradim. Men Oishadan Paygʻambar ﷺ nima deganlarini soʻradim. Oisha: ‹U zot shunday dedilar: Men shu joyimda — menga ilgari hech koʻrsatilmagan narsalarni koʻrdim; hatto jannat va doʻzaxni (koʻrdim). Shubhasiz, menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda — Masih Dajjol fitnasidek yoki unga yaqin (fitna bilan) — sinalasizlar. (Farishtalar) har biringizning oldingizga kelib: Bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilasan? — deb soʻraydi. Moʻmin — yoki qatʼiy iymonli (kishi) — (Hishom Paygʻambar ﷺ qaysi soʻzni aytganida shubha qildi): U — Allohning Rasuli; u — bizga ravshan hujjatlar va hidoyat bilan kelgan Muhammad ﷺ. Bas, biz unga iymon keltirdik, (taʼlimotini) qabul qildik va unga ergashdik hamda ishondik, — deydi. Soʻng farishtalar unga — uning moʻmin ekanligini bilgach — (tinch) uxlashni aytadi. Lekin munofiq — yoki shubhalanuvchi (kishi) — (Hishom qaysi soʻzni aytganida ishonmaydi)dan bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilani soʻraydi. U: Bilmayman; lekin men odamlarning (u haqda) biror narsa aytayotganini eshitib, men ham shunday dedim, — deydi›», — dedi». Hishom qoʻshdi: «Fotima menga aytdiki, u bu rivoyatni toʻliq yodda saqlab qolgan — faqat u munofiq yoki shubhalanuvchi (kishi) haqida: u qattiq azoblanadi, degan (joyini boshqacharoq aytdi)».Фотима бинт Мунзир (Асмо бинт Абу Бакрдан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр Сиддиқ деди: «Мен Оишанинг олдига бордим; одамлар намоз ўқияпти эди. Мен ундан: ‹Одамларга нима бўлди?› — дедим. У боши билан осмонга ишора қилди. Мен: ‹(Бу) белгими (оятми)?› — дедим. Оиша боши билан ‹ҳа› деган маънода имо қилди». Асмо қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ намозни шунчалик чўздиларки, мен ҳушимдан кетдим. Ёнимда бир меш (сув идиши) бор эди; мен уни очиб, бошимга бир оз сув қуйдим. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатгач ва қуёш тутилиши очилгач, Пайғамбар ﷺ одамларга (хутба) қилдилар; Аллоҳга лойиқ ҳамд айтдилар, сўнг: ‹Аммо баъду›, — дедилар». Асмо яна деди: «Баъзи ансорий аёллар гаплаша бошлади; мен уларни жим қилиш учун уларга қарадим. Мен Оишадан Пайғамбар ﷺ нима деганларини сўрадим. Оиша: ‹У зот шундай дедилар: Мен шу жойимда — менга илгари ҳеч кўрсатилмаган нарсаларни кўрдим; ҳатто жаннат ва дўзахни (кўрдим). Шубҳасиз, менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда — Масиҳ Дажжол фитнасидек ёки унга яқин (фитна билан) — синаласизлар. (Фаришталар) ҳар бирингизнинг олдингизга келиб: Бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима биласан? — деб сўрайди. Мўмин — ёки қатъий иймонли (киши) — (Ҳишом Пайғамбар ﷺ қайси сўзни айтганида шубҳа қилди): У — Аллоҳнинг Расули; у — бизга равшан ҳужжатлар ва ҳидоят билан келган Муҳаммад ﷺ. Бас, биз унга иймон келтирдик, (таълимотини) қабул қилдик ва унга эргашдик ҳамда ишондик, — дейди. Сўнг фаришталар унга — унинг мўмин эканлигини билгач — (тинч) ухлашни айтади. Лекин мунофиқ — ёки шубҳаланувчи (киши) — (Ҳишом қайси сўзни айтганида ишонмайди)дан бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима билани сўрайди. У: Билмайман; лекин мен одамларнинг (у ҳақда) бирор нарса айтаётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, — дейди›», — деди». Ҳишом қўшди: «Фотима менга айтдики, у бу ривоятни тўлиқ ёдда сақлаб қолган — фақат у мунофиқ ёки шубҳаланувчи (киши) ҳақида: у қаттиқ азобланади, деган (жойини бошқачароқ айтди)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنِ امْرَأَتِهِ، فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهَا قَالَتْ أَتَيْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ، فَإِذَا النَّاسُ قِيَامٌ يُصَلُّونَ، وَإِذَا هِيَ قَائِمَةٌ تُصَلِّي فَقُلْتُ مَا لِلنَّاسِ فَأَشَارَتْ بِيَدِهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَقُلْتُ آيَةٌ فَأَشَارَتْ أَىْ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ فَقُمْتُ حَتَّى تَجَلاَّنِي الْغَشْىُ، فَجَعَلْتُ أَصُبُّ فَوْقَ رَأْسِي الْمَاءَ، فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ شَىْءٍ كُنْتُ لَمْ أَرَهُ إِلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي هَذَا حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ مِثْلَ ـ أَوْ قَرِيبًا مِنْ ـ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ ـ لاَ أَدْرِي أَيَّتَهُمَا قَالَتْ أَسْمَاءُ ـ يُؤْتَى أَحَدُكُمْ فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ـ أَوِ الْمُوقِنُ لاَ أَدْرِي أَىَّ ذَلِكَ قَالَتْ أَسْمَاءُ ـ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى، فَأَجَبْنَا وَآمَنَّا وَاتَّبَعْنَا‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ نَمْ صَالِحًا، فَقَدْ عَلِمْنَا إِنْ كُنْتَ لَمُوقِنًا‏.‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ ـ أَوِ الْمُرْتَابُ لاَ أَدْرِي أَيَّتَهُمَا قَالَتْ أَسْمَاءُ ـ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ ‏"‏‏.‏

Fotima bint Munzir (Asmo bint Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr dedi: «Men quyosh tutilishi paytida Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oishaning oldiga keldim. Odamlar turib, namoz oʻqiyapti edi, u (Oisha) ham namoz oʻqiyapti edi. Men undan: ‹Odamlarga nima boʻldi?› — dedim. U qoʻli bilan osmonga ishora qildi va: ‹Subhanalloh›, — dedi. Men: ‹(Bu) belgimi?› — dedim. U ‹ha› degan maʼnoda ishora qildi». Asmo yana dedi: «Soʻng men ham — hushimdan ketguncha — namozga turdim, soʻng boshimga suv quydim. Rasululloh ﷺ namozni tugatgach, Allohga hamd va sano aytib: ‹Men shu joyimda — ilgari koʻrmagan narsani, hatto jannat va doʻzaxni — koʻrdim. Shubhasiz, menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda — Masih Dajjol fitnasidek yoki unga yaqin (fitna bilan) — sinalasizlar. (Asmo ikkisidan qaysini aytganini bilmayman.) (Farishtalar) har biringizning oldingizga kelib: Bu kishi (yaʼni Muhammad) haqida nima bilasan? — deb soʻraydi. Moʻmin — yoki qatʼiy iymonli (kishi) — (Asmo qaysi soʻzni aytganini bilmayman): U — Muhammad, Allohning Rasuli; u bizga ravshan hujjatlar va hidoyat bilan keldi; bas, biz (taʼlimotini) qabul qildik, iymon keltirdik va unga ergashdik, — deydi. Shunda farishtalar unga: Tinch uxla; biz seni qatʼiy moʻmin ekanligingni aniq bildik, — deydi. Munofiq — yoki shubhalanuvchi (kishi) — (Asmo qaysi soʻzni aytganini bilmayman): Bilmayman; men odamlarning biror narsa aytayotganini eshitdim va men ham shunday dedim, — deydi›», — dedi.Фотима бинт Мунзир (Асмо бинт Абу Бакрдан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр деди: «Мен қуёш тутилиши пайтида Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оишанинг олдига келдим. Одамлар туриб, намоз ўқияпти эди, у (Оиша) ҳам намоз ўқияпти эди. Мен ундан: ‹Одамларга нима бўлди?› — дедим. У қўли билан осмонга ишора қилди ва: ‹Субҳаналлоҳ›, — деди. Мен: ‹(Бу) белгими?› — дедим. У ‹ҳа› деган маънода ишора қилди». Асмо яна деди: «Сўнг мен ҳам — ҳушимдан кетгунча — намозга турдим, сўнг бошимга сув қуйдим. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатгач, Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: ‹Мен шу жойимда — илгари кўрмаган нарсани, ҳатто жаннат ва дўзахни — кўрдим. Шубҳасиз, менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда — Масиҳ Дажжол фитнасидек ёки унга яқин (фитна билан) — синаласизлар. (Асмо иккисидан қайсини айтганини билмайман.) (Фаришталар) ҳар бирингизнинг олдингизга келиб: Бу киши (яъни Муҳаммад) ҳақида нима биласан? — деб сўрайди. Мўмин — ёки қатъий иймонли (киши) — (Асмо қайси сўзни айтганини билмайман): У — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули; у бизга равшан ҳужжатлар ва ҳидоят билан келди; бас, биз (таълимотини) қабул қилдик, иймон келтирдик ва унга эргашдик, — дейди. Шунда фаришталар унга: Тинч ухла; биз сени қатъий мўмин эканлигингни аниқ билдик, — дейди. Мунофиқ — ёки шубҳаланувчи (киши) — (Асмо қайси сўзни айтганини билмайман): Билмайман; мен одамларнинг бирор нарса айтаётганини эшитдим ва мен ҳам шундай дедим, — дейди›», — деди.

وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ، قَالَتْ فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ فَخَطَبَ، فَحَمِدَ اللَّهَ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏

Buni Asmo (roziyallohu anho) rivoyat qildi; u dedi: «Rasululloh ﷺ tutilish namozini tugatdilar va oʻshanda quyosh (tutilishi) ochilgan edi. Soʻng u zot xutba qildilar va Allohga loyiq hamd aytdilar, soʻng ‹Ammo baʼdu›, — dedilar».Буни Асмо (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди; у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тутилиш намозини тугатдилар ва ўшанда қуёш (тутилиши) очилган эди. Сўнг у зот хутба қилдилар ва Аллоҳга лойиқ ҳамд айтдилар, сўнг ‹Аммо баъду›, — дедилар».

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ،، ذَكَرْتُ لِعُرْوَةَ، قَالَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ أَوَّلَ، شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ـ رضى الله عنهما ـ مِثْلَهُ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنه ـ فَأَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَهُ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi qilgan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi; bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki Qiron haji)». Urva qoʻshdi: «Keyin Abu Bakr va Umar ham oʻz hajlarida shunday qildi». Men ham otam Zubayr bilan haj qildim va uning birinchi qilgan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi. Keyin men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim. Onam (Asmo) menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular Hajarul-Asvad rukniga qoʻllarini surgach (yaʼni Kaʼbani tavof qilib, Safo-Marva orasida saʼy qilgach), ehromdan chiqganini — aytdi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи қилган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди; бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки Қирон ҳажи)». Урва қўшди: «Кейин Абу Бакр ва Умар ҳам ўз ҳажларида шундай қилди». Мен ҳам отам Зубайр билан ҳаж қилдим ва унинг биринчи қилган иши — Каъбани тавоф қилиш эди. Кейин мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим. Онам (Асмо) менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар Ҳажарул-Асвад рукнига қўлларини сургач (яъни Каъбани тавоф қилиб, Сафо-Марва орасида саъй қилгач), эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، مَوْلَى أَسْمَاءَ عَنْ أَسْمَاءَ، أَنَّهَا نَزَلَتْ لَيْلَةَ جَمْعٍ عِنْدَ الْمُزْدَلِفَةِ، فَقَامَتْ تُصَلِّي، فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ يَا بُنَىَّ هَلْ غَابَ الْقَمَرُ قُلْتُ لاَ‏.‏ فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ هَلْ غَابَ الْقَمَرُ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ فَارْتَحِلُوا‏.‏ فَارْتَحَلْنَا، وَمَضَيْنَا حَتَّى رَمَتِ الْجَمْرَةَ، ثُمَّ رَجَعَتْ فَصَلَّتِ الصُّبْحَ فِي مَنْزِلِهَا‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا يَا هَنْتَاهْ مَا أُرَانَا إِلاَّ قَدْ غَلَّسْنَا‏.‏ قَالَتْ يَا بُنَىَّ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذِنَ لِلظُّعُنِ‏.‏

Abdulloh (Asmoning xizmatkori)dan rivoyat qilinadi: Jamʼ kechasida Asmo Muzdalifada (ulovdan) tushdi va namozga turdi hamda bir muddat namoz oʻqidi, soʻng: «Ey oʻgʻlim, oy botdimi?» — deb soʻradi. Men: «Yoʻq», — dedim va u yana bir muddat namoz oʻqidi, soʻng: «Oy botdimi?» — deb soʻradi. Men: «Ha», — dedim. Bas, u: «(Minoga) yoʻlga chiqaylik», — dedi va biz yoʻlga chiqdik — to u Jamraga (Jamratul-Aqaba) tosh otguncha; soʻng u oʻz manziliga qaytdi va bomdod namozini oʻqidi. Men undan: «Ey (xonim)! Menimcha, biz (Minoga) kechasi erta keldik», — dedim. U: «Ey oʻgʻlim, Rasululloh ﷺ ayollarga shunday qilishga ruxsat berdilar», — dedi.Абдуллоҳ (Асмонинг хизматкори)дан ривоят қилинади: Жамъ кечасида Асмо Муздалифада (уловдан) тушди ва намозга турди ҳамда бир муддат намоз ўқиди, сўнг: «Эй ўғлим, ой ботдими?» — деб сўради. Мен: «Йўқ», — дедим ва у яна бир муддат намоз ўқиди, сўнг: «Ой ботдими?» — деб сўради. Мен: «Ҳа», — дедим. Бас, у: «(Минога) йўлга чиқайлик», — деди ва биз йўлга чиқдик — то у Жамрага (Жамратул-Ақаба) тош отгунча; сўнг у ўз манзилига қайтди ва бомдод намозини ўқиди. Мен ундан: «Эй (хоним)! Менимча, биз (Минога) кечаси эрта келдик», — дедим. У: «Эй ўғлим, Расулуллоҳ ﷺ аёлларга шундай қилишга рухсат бердилар», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، مَوْلَى أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، كَانَ يَسْمَعُ أَسْمَاءَ تَقُولُ كُلَّمَا مَرَّتْ بِالْحَجُونِ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ لَقَدْ نَزَلْنَا مَعَهُ هَا هُنَا، وَنَحْنُ يَوْمَئِذٍ خِفَافٌ، قَلِيلٌ ظَهْرُنَا، قَلِيلَةٌ أَزْوَادُنَا، فَاعْتَمَرْتُ أَنَا وَأُخْتِي عَائِشَةُ وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ، فَلَمَّا مَسَحْنَا الْبَيْتَ أَحْلَلْنَا، ثُمَّ أَهْلَلْنَا مِنَ الْعَشِيِّ بِالْحَجِّ‏.‏

Asvad (Asmoning xizmatkori Abdullohdan) rivoyat qiladi: Abdulloh — Asmo bint Abu Bakrning xizmatkori — menga aytdiki, u Asmoning — Hajundan oʻtgan har safar — shunday deganini eshitar edi: «Alloh oʻz Rasuli Muhammad (ﷺ)ga rahmat (salovot) qilsin. Bir marta biz u zot bilan birga shu yerda tushgan edik; oʻsha paytda biz yengil yuk bilan safar qilayotgan edik — bizda oz miqdorda ulov va kam ozuqa bor edi. Men, opam Oisha, Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra qildik; biz Kaʼbaga qoʻllarimizni surgach (yaʼni Kaʼbani hamda Safo bilan Marvani tavof qilgach), ehromdan chiqdik. Keyin oʻsha kechqurunning oʻzida haj uchun ehrom bogʻladik».Асвад (Асмонинг хизматкори Абдуллоҳдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ — Асмо бинт Абу Бакрнинг хизматкори — менга айтдики, у Асмонинг — Ҳажундан ўтган ҳар сафар — шундай деганини эшитар эди: «Аллоҳ ўз Расули Муҳаммад (ﷺ)га раҳмат (саловот) қилсин. Бир марта биз у зот билан бирга шу ерда тушган эдик; ўша пайтда биз енгил юк билан сафар қилаётган эдик — бизда оз миқдорда улов ва кам озуқа бор эди. Мен, опам Оиша, Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра қилдик; биз Каъбага қўлларимизни сургач (яъни Каъбани ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қилгач), эҳромдан чиқдик. Кейин ўша кечқуруннинг ўзида ҳаж учун эҳром боғладик».

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ أَفْطَرْنَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ غَيْمٍ، ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ‏.‏ قِيلَ لِهِشَامٍ فَأُمِرُوا بِالْقَضَاءِ قَالَ بُدٌّ مِنْ قَضَاءٍ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ سَمِعْتُ هِشَامًا لاَ أَدْرِي أَقْضَوْا أَمْ لاَ‏.‏

Abu Usoma (Hishom ibn Urvadan, Fotimadan, Asmodan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ davrida bulutli bir kunda roʻzamizni ochdik, soʻng quyosh koʻrindi». Hishomdan: «Ular oʻsha kun (roʻzasi) oʻrniga (qazo) tutishga buyurildimi?» — deb soʻraldi. U: «(Uni) qazo qilish kerak edi», — dedi. Maʼmar: «Men Hishomning: ‹Ular oʻsha kun (oʻrniga) roʻza tutdimi yoki yoʻqmi — bilmayman›, — deganini eshitdim», — dedi.Абу Усома (Ҳишом ибн Урвадан, Фотимадан, Асмодан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр деди: «Биз Пайғамбар ﷺ даврида булутли бир кунда рўзамизни очдик, сўнг қуёш кўринди». Ҳишомдан: «Улар ўша кун (рўзаси) ўрнига (қазо) тутишга буюрилдими?» — деб сўралди. У: «(Уни) қазо қилиш керак эди», — деди. Маъмар: «Мен Ҳишомнинг: ‹Улар ўша кун (ўрнига) рўза тутдими ёки йўқми — билмайман›, — деганини эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَقَلَّ يَوْمٌ كَانَ يَأْتِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ يَأْتِي فِيهِ بَيْتَ أَبِي بَكْرٍ أَحَدَ طَرَفَىِ النَّهَارِ، فَلَمَّا أُذِنَ لَهُ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَدِينَةِ لَمْ يَرُعْنَا إِلاَّ وَقَدْ أَتَانَا ظُهْرًا، فَخُبِّرَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ مَا جَاءَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذِهِ السَّاعَةِ، إِلاَّ لأَمْرٍ حَدَثَ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا هُمَا ابْنَتَاىَ‏.‏ يَعْنِي عَائِشَةَ وَأَسْمَاءَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَشَعَرْتَ أَنَّهُ قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الصُّحْبَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الصُّحْبَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدِي نَاقَتَيْنِ أَعْدَدْتُهُمَا لِلْخُرُوجِ، فَخُذْ إِحْدَاهُمَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ أَخَذْتُهَا بِالثَّمَنِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — har kuni, ertalab yoki kechqurun — Abu Bakrning uyiga tashrif buyurmaslik(lar)i (juda) kam (boʻlar) edi. Madinaga hijrat qilishga ruxsat berilganda, toʻsatdan Paygʻambar ﷺ peshin paytida oldimizga keldilar va Abu Bakrga (bu haqda) xabar berildi; u: «Albatta, Paygʻambar ﷺ biror muhim ish uchun keldilar», — dedi. Paygʻambar ﷺ — Abu Bakr kirganda — unga: «Uyingda hech kim qolmasin (chiqsin)», — dedilar. Abu Bakr: «Yo Rasululloh, (uyda) faqat mening ikki qizim (Oisha va Asmo) bor», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Menga hijrat qilishga ruxsat berilgani (maʼlum) boʻldi», — dedilar. Abu Bakr: «Men sizga hamroh boʻlaman, yo Rasululloh!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sen menga hamroh boʻlasan», — dedilar. Soʻng Abu Bakr: «Yo Rasululloh, menda — hijrat uchun maxsus tayyorlab qoʻygan — ikki tuya bor; bas, men ularning birini sizga beraman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men uni — narxini toʻlash sharti bilan — qabul qildim», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — ҳар куни, эрталаб ёки кечқурун — Абу Бакрнинг уйига ташриф буюрмаслик(лар)и (жуда) кам (бўлар) эди. Мадинага ҳижрат қилишга рухсат берилганда, тўсатдан Пайғамбар ﷺ пешин пайтида олдимизга келдилар ва Абу Бакрга (бу ҳақда) хабар берилди; у: «Албатта, Пайғамбар ﷺ бирор муҳим иш учун келдилар», — деди. Пайғамбар ﷺ — Абу Бакр кирганда — унга: «Уйингда ҳеч ким қолмасин (чиқсин)», — дедилар. Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, (уйда) фақат менинг икки қизим (Оиша ва Асмо) бор», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Менга ҳижрат қилишга рухсат берилгани (маълум) бўлди», — дедилар. Абу Бакр: «Мен сизга ҳамроҳ бўламан, ё Расулуллоҳ!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сен менга ҳамроҳ бўласан», — дедилар. Сўнг Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, менда — ҳижрат учун махсус тайёрлаб қўйган — икки туя бор; бас, мен уларнинг бирини сизга бераман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен уни — нархини тўлаш шарти билан — қабул қилдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّهَا اسْتَعَارَتْ مِنْ أَسْمَاءَ قِلاَدَةً فَهَلَكَتْ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَاسًا مِنْ أَصْحَابِهِ فِي طَلَبِهَا، فَأَدْرَكَتْهُمُ الصَّلاَةُ، فَصَلَّوْا بِغَيْرِ وُضُوءٍ، فَلَمَّا أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَكَوْا ذَلِكَ إِلَيْهِ، فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ‏.‏ فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ جَزَاكِ اللَّهُ خَيْرًا، فَوَاللَّهِ مَا نَزَلَ بِكِ أَمْرٌ قَطُّ إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ لَكِ مِنْهُ مَخْرَجًا، وَجَعَلَ لِلْمُسْلِمِينَ فِيهِ بَرَكَةً‏.‏

Oisha Asmodan bir marjon (gardanbogʻ) qarz olgan edi, u yoʻqolib qoldi. Rasululloh ﷺ uni qidirish uchun sahobalaridan bir necha kishi yubordilar. Ularni namoz (vaqti) topdi, ular tahoratsiz namoz oʻqishdi. Ular Paygʻambar ﷺning oldilariga kelishganda, bundan u zotga shikoyat qilishdi. Shunda tayammum oyati nozil boʻldi. Usayd ibn Huzayr: «Alloh senga yaxshilik bilan mukofot bersin! Allohga qasamki, senga biror ish tushsa, Alloh senga undan bir chiqish yoʻli berdi va musulmonlarga unda baraka qildi», dedi.Оиша Асмодан бир маржон (гарданбоғ) қарз олган эди, у йўқолиб қолди. Расулуллоҳ ﷺ уни қидириш учун саҳобаларидан бир неча киши юбордилар. Уларни намоз (вақти) топди, улар таҳорациз намоз ўқишди. Улар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келишганда, бундан у зотга шикоят қилишди. Шунда таяммум ояти нозил бўлди. Усайд ибн Ҳузайр: «Аллоҳ сенга яхшилик билан мукофот берсин! Аллоҳга қасамки, сенга бирор иш тушса, Аллоҳ сенга ундан бир чиқиш йўли берди ва мусулмонларга унда барака қилди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونُ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، حَتَّى بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي، فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، فَأَنَا لَكَ جَارٌ، ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ‏.‏ فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ، وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِصَلاَتِهِ، وَلاَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً، لاَ يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ، فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ، عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، فَأَعْلَنَ بِالصَّلاَةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ، وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ، فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكَ، فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهْوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَقَنِّعًا ـ فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ‏.‏ قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالثَّمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجَهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مَنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقِ ـ قَالَتْ ـ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ، فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ، فَلاَ يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلاَّ وَعَاهُ، حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلاَمُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ يَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهْوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا، حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلاَثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلاَثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِ‏.‏

Men ota-onamni hamisha dinga (islomga) eʼtiqod qilgan holatdagina (esimni) tanidim. Bizning ustimizdan biror kun oʻtmasdiki, unda Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — kelmagan boʻlsalar. Musulmonlar (Makkada) sinovga (ozorga) duch kelganlarida, Abu Bakr Habashiston yurti tomon hijrat qilib chiqdi. U Barkul-Gʻimodga yetganda, unga Ibn Dagʻina — u Qora (qabilasi)ning sayyidi edi — yoʻliqdi va: «Qayoqqa (bormoqchisan), ey Abu Bakr?» dedi. Abu Bakr: «Meni qavmim (yurtdan) chiqardi, men yer yuzida sayohat qilib, Robbimga ibodat qilmoqchiman», dedi. Ibn Dagʻina: «Ey Abu Bakr, sendek kishi (yurtdan) chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Sen yoʻq-yoʻqchilarga (kambagʻallarga) kasb (rizq) topib berasan, qarindoshchilikni ulaysan, ojizlarning (yukini) koʻtarasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam berasan. Men senga himoyachiman, qayt va Robbingga oʻz yurtingda ibodat qil», dedi. (Abu Bakr) qaytdi va Ibn Dagʻina u bilan birga (Makkaga) yoʻl oldi. Ibn Dagʻina kechqurun Qurayshning ashroflari (zodagonlari) orasida aylanib, ularga: «Abu Bakrdek kishi chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Yoʻq-yoʻqchilarga kasb topib beradigan, qarindoshchilikni ulaydigan, ojizlarning (yukini) koʻtaradigan, mehmonni siylaydigan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam beradigan bir kishini chiqarasizlarmi?» dedi. Quraysh Ibn Dagʻinaning himoyasini rad etmadi (yolgʻonga chiqarmadi) va Ibn Dagʻinaga: «Abu Bakrga buyur, Robbiga oʻz uyida ibodat qilsin, unda namoz oʻqisin va xohlaganini (Qurʼon) oʻqisin, ammo buni bilan bizga ozor bermasin va uni oshkor qilmasin. Chunki biz uning ayollarimiz va bolalarimizni (yoʻldan ozdirib) fitnaga solishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Ibn Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Abu Bakr shu (shart) bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilib, namozini oshkor qilmay va uyidan boshqa joyda (Qurʼon) oʻqimay turdi. Soʻng Abu Bakrning xayoliga (boshqa fikr) keldi: u uyining hovlisida bir masjid qurib, unda namoz oʻqir va Qurʼon oʻqir edi. Shunda mushriklarning ayollari va bolalari uning ustiga (toʻplanib) yopirilib, undan hayratlanib, unga qarardilar. Abu Bakr koʻp yigʻlaydigan kishi edi, Qurʼon oʻqiganda koʻzlariga (yoshini) ega olmasdi. Bu mushriklardan boʻlgan Quraysh ashroflarini xavotirga soldi va ular Ibn Dagʻinaga (odam) yuborishdi, u ularning oldiga keldi. Ular: «Biz Abu Bakrga sening himoyang bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilishi (sharti) bilan omonlik bergan edik. U esa buni oshib oʻtdi: uyining hovlisida masjid qurib, unda namoz va qiroatni oshkor qildi. Biz uning ayollarimiz va bolalarimizni fitnaga solishidan qoʻrqdik. Bas, uni qaytar (man qil). Agar Robbiga oʻz uyida ibodat qilish bilan kifoyalanishni xohlasa, qilsin; agar buni oshkor qilishdan boshqasiga koʻnmasa, undan sening zimmangni (omonligingni) senga qaytarishini soʻra. Chunki biz sening ahdingni buzishni (xafa qilishni) xush koʻrmadik va Abu Bakrga (bu) oshkorlikni tan olmaymiz», deyishdi. Oisha aytdi: Ibn Dagʻina Abu Bakrning oldiga kelib: «Sen men senga shartlashgan narsani bilasan. Endi yo shu (shart)da kifoyalanasan, yoxud mening zimmamni (omonligimni) menga qaytarasan. Chunki men arablarning, men ahd bergan bir kishi haqida ahdim buzildi (men sharmanda boʻldim), deb eshitishini xush koʻrmayman», dedi. Abu Bakr: «Men senga sening himoyangni qaytaraman va Alloh azza va jallaning himoyasiga rozi boʻlaman», dedi. Oʻsha kunlarda Paygʻambar ﷺ Makkada edilar. Paygʻambar ﷺ musulmonlarga: «Menga sizlarning hijrat (qiladigan) yurtingiz koʻrsatildi — u ikki harra (qora toshli) orasidagi xurmozorli (yer)dir», dedilar — ular ikki harra (toshli maydon) edi. Shunda hijrat qiluvchilar Madina tomon hijrat qildi va Habashiston yurtida hijrat qilganlarning koʻpchiligi Madinaga qaytdi. Abu Bakr ham Madina tomon (otlanib) tayyorgarlik koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga: «Shoshilma, men ham (hijratga) izn berilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr: «Buni umid qilasizmi? Otam sizga fido boʻlsin», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Abu Bakr Rasululloh ﷺga hamroh boʻlish uchun oʻzini ushlab (kutib) turdi va oʻzida boʻlgan ikki ulovni (tuyani) toʻrt oy davomida samur (daraxti) bargi — yaʼni xabat (qoqilib tushirilgan barg) bilan boqdi. Ibn Shihob aytdi: Urva aytdi: Oisha aytdi: Bir kuni biz Abu Bakrning uyida kun qoq peshinda oʻtirganimizda, kimdir Abu Bakrga: «Mana Rasululloh ﷺ — boshlarini yopib (oʻranib) kelmoqdalar — u zot bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir soatda», dedi. Abu Bakr: «Otam-onam u zotga fido boʻlsin, Allohga qasamki, u zotni bu soatda faqat (muhim) bir ish (sabab) keltirdi», dedi. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib, (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi, u zot kirdilar. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, ular faqat sizning ahlingiz (oilangiz)», dedi. U zot: «Albatta menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik (ham), otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, mana bu ikki ulovimdan birini oling», dedi. Rasululloh ﷺ: «(Faqat) toʻlovi (narxi) bilan», dedilar. Oisha aytdi: Biz ularga (yoʻl) jihozini eng tez (shaylangan) holda tayyorladik va ularga bir charm xaltada (sufra) ozuqa qildik. Asmo bint Abu Bakr oʻz belbogʻidan (nitoq) bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldi. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Savr togʻidagi bir gʻorga yetib, unda uch kecha yashirinib turishdi. Ular bilan birga Abdulloh ibn Abu Bakr — zukko, ziyrak bir yigit — tunar va ulardan sahar paytida (qorongʻida) chiqib ketib, Makkada Quraysh bilan (xuddi) tunni (oʻsha yerda) oʻtkazgandek tongni qarshilardi. U ular (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr)ka qarshi qilinayotgan biror tadbirni eshitsa, uni yodida tutib, qorongʻi aralashganda ularga shu xabarni keltirardi. Abu Bakrning quli Omir ibn Fuhayra ular uchun bir poda sogʻin qoʻyni boqar va xufton (vaqti)dan bir soat oʻtganda uni ularning oldiga (haydab) keltirardi. Ular sutdan — ularning sogʻin (qoʻyi)ning suti va (qizdirilgan toshda) issitilgan (sut)idan — (bahramand boʻlib) tunardilar, to Omir ibn Fuhayra qorongʻida uni (podani) baqirtib (haydab ketguncha). U buni oʻsha uch kechaning har bir kechasida (shunday) qilardi. Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Bani Dil — u Bani Abd ibn Adiydan — boʻlgan bir kishini yoʻl boshlovchi, mohir yoʻlchi (xirrit) qilib yolladilar — «xirrit» yoʻl koʻrsatishda mohir (kishi) demakdir. U Os ibn Voil as-Sahmiy xonadoni bilan (ittifoq) ahdiga botgan (bogʻlangan) va Quraysh kofirlarining dini ustida edi. Ular unga ishonishdi va ikki ulovlarini unga topshirib, undan uch kechadan keyin — uchinchi (kun)ning tongida — ikki ulovini Savr gʻoriga keltirishini vaʼdalashdilar. Omir ibn Fuhayra va yoʻlboshlovchi ular bilan birga yoʻlga chiqdi, u ularni sohil yoʻlidan olib ketdi.Мен ота-онамни ҳамиша динга (исломга) эътиқод қилган ҳолатдагина (эсимни) танидим. Бизнинг устимиздан бирор кун ўтмасдики, унда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — келмаган бўлсалар. Мусулмонлар (Маккада) синовга (озорга) дуч келганларида, Абу Бакр Ҳабашистон юрти томон ҳижрат қилиб чиқди. У Баркул-Ғимодга етганда, унга Ибн Дағина — у Қора (қабиласи)нинг саййиди эди — йўлиқди ва: «Қаёққа (бормоқчисан), эй Абу Бакр?» деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (юртдан) чиқарди, мен ер юзида саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилмоқчиман», деди. Ибн Дағина: «Эй Абу Бакр, сендек киши (юртдан) чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Сен йўқ-йўқчиларга (камбағалларга) касб (ризқ) топиб берасан, қариндошчиликни улайсан, ожизларнинг (юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берасан. Мен сенга ҳимоячиман, қайт ва Роббингга ўз юртингда ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибн Дағина у билан бирга (Маккага) йўл олди. Ибн Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (зодагонлари) орасида айланиб, уларга: «Абу Бакрдек киши чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Йўқ-йўқчиларга касб топиб берадиган, қариндошчиликни улайдиган, ожизларнинг (юкини) кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берадиган бир кишини чиқарасизларми?» деди. Қурайш Ибн Дағинанинг ҳимоясини рад этмади (ёлғонга чиқармади) ва Ибн Дағинага: «Абу Бакрга буюр, Роббига ўз уйида ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини (Қуръон) ўқисин, аммо буни билан бизга озор бермасин ва уни ошкор қилмасин. Чунки биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни (йўлдан оздириб) фитнага солишидан қўрқамиз», дейишди. Ибн Дағина буни Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (шарт) билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиб, намозини ошкор қилмай ва уйидан бошқа жойда (Қуръон) ўқимай турди. Сўнг Абу Бакрнинг хаёлига (бошқа фикр) келди: у уйининг ҳовлисида бир масжид қуриб, унда намоз ўқир ва Қуръон ўқир эди. Шунда мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг устига (тўпланиб) ёпирилиб, ундан ҳайратланиб, унга қарардилар. Абу Бакр кўп йиғлайдиган киши эди, Қуръон ўқиганда кўзларига (ёшини) эга олмасди. Бу мушриклардан бўлган Қурайш ашрофларини хавотирга солди ва улар Ибн Дағинага (одам) юборишди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрга сенинг ҳимоянг билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиши (шарти) билан омонлик берган эдик. У эса буни ошиб ўтди: уйининг ҳовлисида масжид қуриб, унда намоз ва қироатни ошкор қилди. Биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил). Агар Роббига ўз уйида ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан бошқасига кўнмаса, ундан сенинг зиммангни (омонлигингни) сенга қайтаришини сўра. Чунки биз сенинг аҳдингни бузишни (хафа қилишни) хуш кўрмадик ва Абу Бакрга (бу) ошкорликни тан олмаймиз», дейишди. Оиша айтди: Ибн Дағина Абу Бакрнинг олдига келиб: «Сен мен сенга шартлашган нарсани биласан. Энди ё шу (шарт)да кифояланасан, ёхуд менинг зиммамни (омонлигимни) менга қайтарасан. Чунки мен арабларнинг, мен аҳд берган бир киши ҳақида аҳдим бузилди (мен шарманда бўлдим), деб эшитишини хуш кўрмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Ўша кунларда Пайғамбар ﷺ Маккада эдилар. Пайғамбар ﷺ мусулмонларга: «Менга сизларнинг ҳижрат (қиладиган) юртингиз кўрсатилди — у икки ҳарра (қора тошли) орасидаги хурмозорли (ер)дир», дедилар — улар икки ҳарра (тошли майдон) эди. Шунда ҳижрат қилувчилар Мадина томон ҳижрат қилди ва Ҳабашистон юртида ҳижрат қилганларнинг кўпчилиги Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳам Мадина томон (отланиб) тайёргарлик кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шошилма, мен ҳам (ҳижратга) изн берилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр: «Буни умид қиласизми? Отам сизга фидо бўлсин», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлиш учун ўзини ушлаб (кутиб) турди ва ўзида бўлган икки уловни (туяни) тўрт ой давомида самур (дарахти) барги — яъни хабат (қоқилиб туширилган барг) билан боқди. Ибн Шиҳоб айтди: Урва айтди: Оиша айтди: Бир куни биз Абу Бакрнинг уйида кун қоқ пешинда ўтирганимизда, кимдир Абу Бакрга: «Мана Расулуллоҳ ﷺ — бошларини ёпиб (ўраниб) келмоқдалар — у зот бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир соатда», деди. Абу Бакр: «Отам-онам у зотга фидо бўлсин, Аллоҳга қасамки, у зотни бу соатда фақат (муҳим) бир иш (сабаб) келтирди», деди. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, (киришга) изн сўрадилар, изн берилди, у зот кирдилар. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, улар фақат сизнинг аҳлингиз (оилангиз)», деди. У зот: «Албатта менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам), отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, мана бу икки уловимдан бирини олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «(Фақат) тўлови (нархи) билан», дедилар. Оиша айтди: Биз уларга (йўл) жиҳозини энг тез (шайланган) ҳолда тайёрладик ва уларга бир чарм халтада (суфра) озуқа қилдик. Асмо бинт Абу Бакр ўз белбоғидан (нитоқ) бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталди. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етиб, унда уч кеча яшириниб туришди. Улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр — зукко, зийрак бир йигит — тунар ва улардан саҳар пайтида (қоронғида) чиқиб кетиб, Маккада Қурайш билан (худди) тунни (ўша ерда) ўтказгандек тонгни қаршиларди. У улар (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр)ка қарши қилинаётган бирор тадбирни эшица, уни ёдида тутиб, қоронғи аралашганда уларга шу хабарни келтирарди. Абу Бакрнинг қули Омир ибн Фуҳайра улар учун бир пода соғин қўйни боқар ва хуфтон (вақти)дан бир соат ўтганда уни уларнинг олдига (ҳайдаб) келтирарди. Улар сутдан — уларнинг соғин (қўйи)нинг сути ва (қиздирилган тошда) исситилган (сут)идан — (баҳраманд бўлиб) тунардилар, то Омир ибн Фуҳайра қоронғида уни (подани) бақиртиб (ҳайдаб кетгунча). У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида (шундай) қиларди. Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Бани Дил — у Бани Абд ибн Адийдан — бўлган бир кишини йўл бошловчи, моҳир йўлчи (хиррит) қилиб ёлладилар — «хиррит» йўл кўрсатишда моҳир (киши) демакдир. У Ос ибн Воил ас-Саҳмий хонадони билан (иттифоқ) аҳдига ботган (боғланган) ва Қурайш кофирларининг дини устида эди. Улар унга ишонишди ва икки уловларини унга топшириб, ундан уч кечадан кейин — учинчи (кун)нинг тонгида — икки уловини Савр ғорига келтиришини ваъдалашдилар. Омир ибн Фуҳайра ва йўлбошловчи улар билан бирга йўлга чиқди, у уларни соҳил йўлидан олиб кетди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَبُو بَكْرٍ فِي الْخُرُوجِ حِينَ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الأَذَى، فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَقِمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَطْمَعُ أَنْ يُؤْذَنَ لَكَ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي لأَرْجُو ذَلِكَ ‏"‏ قَالَتْ فَانْتَظَرَهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَتَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ ظُهْرًا فَنَادَاهُ فَقَالَ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمَا ابْنَتَاىَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَشَعَرْتَ أَنَّهُ قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الصُّحْبَةُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصُّحْبَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي نَاقَتَانِ قَدْ كُنْتُ أَعْدَدْتُهُمَا لِلْخُرُوجِ‏.‏ فَأَعْطَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِحْدَاهُمَا وَهْىَ الْجَدْعَاءُ، فَرَكِبَا فَانْطَلَقَا حَتَّى أَتَيَا الْغَارَ، وَهْوَ بِثَوْرٍ، فَتَوَارَيَا فِيهِ، فَكَانَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ غُلاَمًا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الطُّفَيْلِ بْنِ سَخْبَرَةَ أَخُو عَائِشَةَ لأُمِّهَا، وَكَانَتْ لأَبِي بَكْرٍ مِنْحَةٌ، فَكَانَ يَرُوحُ بِهَا وَيَغْدُو عَلَيْهِمْ، وَيُصْبِحُ فَيَدَّلِجُ إِلَيْهِمَا ثُمَّ يَسْرَحُ، فَلاَ يَفْطُنُ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الرِّعَاءِ، فَلَمَّا خَرَجَ خَرَجَ مَعَهُمَا يُعْقِبَانِهِ حَتَّى قَدِمَا الْمَدِينَةَ، فَقُتِلَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ‏.‏ وَعَنْ أَبِي أُسَامَةَ قَالَ قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ فَأَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ لَمَّا قُتِلَ الَّذِينَ بِبِئْرِ مَعُونَةَ وَأُسِرَ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيُّ قَالَ لَهُ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ مَنْ هَذَا فَأَشَارَ إِلَى قَتِيلٍ، فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ هَذَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ‏.‏ فَقَالَ لَقَدْ رَأَيْتُهُ بَعْدَ مَا قُتِلَ رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى إِنِّي لأَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الأَرْضِ، ثُمَّ وُضِعَ‏.‏ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَبَرُهُمْ فَنَعَاهُمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَصْحَابَكُمْ قَدْ أُصِيبُوا، وَإِنَّهُمْ قَدْ سَأَلُوا رَبَّهُمْ، فَقَالُوا رَبَّنَا أَخْبِرْ عَنَّا إِخْوَانَنَا بِمَا رَضِينَا عَنْكَ وَرَضِيتَ عَنَّا‏.‏ فَأَخْبَرَهُمْ عَنْهُمْ ‏"‏‏.‏ وَأُصِيبَ يَوْمَئِذٍ فِيهِمْ عُرْوَةُ بْنُ أَسْمَاءَ بْنِ الصَّلْتِ، فَسُمِّيَ عُرْوَةُ بِهِ، وَمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو سُمِّيَ بِهِ مُنْذِرًا‏.‏

Abu Bakr — unga (Makkadagi) ozor qattiqlashganda — Paygʻambar ﷺdan (hijratga) chiqishga izn soʻradi. U zot unga: «(Shoshma,) tur (kut)», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, sizga (ham) izn berilishini umid qilasizmi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta men buni umid qilaman», derdilar. (Oisha) aytdi: Abu Bakr u zotni kutdi. Bir kuni peshinda Rasululloh ﷺ uning oldiga kelib, uni chaqirib: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Ular faqat mening ikki qizim», dedi. U zot: «Bilasanmi, menga (hijratga) chiqishga izn berildi», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, hamrohlik (men uchunmi)?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Hamrohlik (ha, sen bilan)», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, menda ikki tuya bor, men ularni (hijratga) chiqish uchun tayyorlab qoʻygan edim», dedi va Paygʻambar ﷺga ulardan birini — Jadʼo (qulogʻi kesilgan)ni — berdi. Ikkovi minib, yoʻlga chiqishdi, to Savrdagi gʻorga yetib, unda yashirinishdi. Omir ibn Fuhayra — Oishaning ona tomonidan ukasi Abdulloh ibn Tufayl ibn Saxbaraning quli — (bor edi). Abu Bakrning sutlik (qoʻylari) bor edi. U ularni (kechqurun) haydab kelar, ertalab ularning (qoʻylar)ini (oʻtlatib), tongda ikkoviga (gʻorga) tunda (sut) keltirib, soʻng (qoʻylarni) oʻtlatib yuborardi — choʻponlardan hech kim uni sezmasdi. (Paygʻambar ﷺ) chiqqanlarida, u (Omir) ikkovi bilan birga chiqdi, ular navbatma-navbat (tuyaga) minib bordilar, to Madinaga yetib kelishdi. Omir ibn Fuhayra Biʼri Maʼuna kuni oʻldirildi. Hishom ibn Urva otasidan (rivoyat qilib) aytdi: Biʼri Maʼunadagilar oʻldirilib, Amr ibn Umayya ad-Damriy asir olinganda, Omir ibn Tufayl unga: «Bu kim?» dedi va bir oʻlikka ishora qildi. Amr ibn Umayya unga: «Bu Omir ibn Fuhayra», dedi. (Omir ibn Tufayl): «Men uni oʻldirilganidan keyin osmonga koʻtarilganini koʻrdim, hatto men osmonni u bilan yer orasida (turganini) koʻrdim, soʻng u (yerga) qoʻyildi», dedi. Paygʻambar ﷺga ularning xabari yetib, u zot ularni (oʻlimini) eʼlon qilib: «Albatta sheriklaringiz (shahid) boʻldilar. Ular Robbilaridan soʻrab: ‹Robbimiz, birodarlarimizga bizdan xabar berki, biz Sendan rozi boʻldik, Sen bizdan rozi boʻlding› dedilar. Bas, U ularga ular (haqida) xabar berdi», dedilar. Oʻsha kuni ular orasida Urva ibn Asmo ibn Salt (shahid) boʻldi — Urva oʻsha (nom) bilan ataldi; va Munzir ibn Amr (shahid boʻldi) — Munzir oʻsha (nom) bilan ataldi.Абу Бакр — унга (Маккадаги) озор қаттиқлашганда — Пайғамбар ﷺдан (ҳижратга) чиқишга изн сўради. У зот унга: «(Шошма,) тур (кут)», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга (ҳам) изн берилишини умид қиласизми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта мен буни умид қиламан», дердилар. (Оиша) айтди: Абу Бакр у зотни кутди. Бир куни пешинда Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига келиб, уни чақириб: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Улар фақат менинг икки қизим», деди. У зот: «Биласанми, менга (ҳижратга) чиқишга изн берилди», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳамроҳлик (мен учунми)?» деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳамроҳлик (ҳа, сен билан)», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менда икки туя бор, мен уларни (ҳижратга) чиқиш учун тайёрлаб қўйган эдим», деди ва Пайғамбар ﷺга улардан бирини — Жадъо (қулоғи кесилган)ни — берди. Иккови миниб, йўлга чиқишди, то Саврдаги ғорга етиб, унда яширинишди. Омир ибн Фуҳайра — Оишанинг она томонидан укаси Абдуллоҳ ибн Туфайл ибн Сахбаранинг қули — (бор эди). Абу Бакрнинг сутлик (қўйлари) бор эди. У уларни (кечқурун) ҳайдаб келар, эрталаб уларнинг (қўйлар)ини (ўтлатиб), тонгда икковига (ғорга) тунда (сут) келтириб, сўнг (қўйларни) ўтлатиб юборарди — чўпонлардан ҳеч ким уни сезмасди. (Пайғамбар ﷺ) чиққанларида, у (Омир) иккови билан бирга чиқди, улар навбатма-навбат (туяга) миниб бордилар, то Мадинага етиб келишди. Омир ибн Фуҳайра Биъри Маъуна куни ўлдирилди. Ҳишом ибн Урва отасидан (ривоят қилиб) айтди: Биъри Маъунадагилар ўлдирилиб, Амр ибн Умайя ад-Дамрий асир олинганда, Омир ибн Туфайл унга: «Бу ким?» деди ва бир ўликка ишора қилди. Амр ибн Умайя унга: «Бу Омир ибн Фуҳайра», деди. (Омир ибн Туфайл): «Мен уни ўлдирилганидан кейин осмонга кўтарилганини кўрдим, ҳатто мен осмонни у билан ер орасида (турганини) кўрдим, сўнг у (ерга) қўйилди», деди. Пайғамбар ﷺга уларнинг хабари етиб, у зот уларни (ўлимини) эълон қилиб: «Албатта шерикларингиз (шаҳид) бўлдилар. Улар Роббиларидан сўраб: ‹Роббимиз, биродарларимизга биздан хабар берки, биз Сендан рози бўлдик, Сен биздан рози бўлдинг› дедилар. Бас, У уларга улар (ҳақида) хабар берди», дедилар. Ўша куни улар орасида Урва ибн Асмо ибн Салт (шаҳид) бўлди — Урва ўша (ном) билан аталди; ва Мунзир ибн Амр (шаҳид бўлди) — Мунзир ўша (ном) билан аталди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَلَغَنَا مَخْرَجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ بِالْيَمَنِ، فَخَرَجْنَا مُهَاجِرِينَ إِلَيْهِ أَنَا، وَأَخَوَانِ لِي أَنَا أَصْغَرُهُمْ، أَحَدُهُمَا أَبُو بُرْدَةَ، وَالآخَرُ أَبُو رُهْمٍ ـ إِمَّا قَالَ بِضْعٌ وَإِمَّا قَالَ ـ فِي ثَلاَثَةٍ وَخَمْسِينَ أَوِ اثْنَيْنِ وَخَمْسِينَ رَجُلاً مِنْ قَوْمِي، فَرَكِبْنَا سَفِينَةً، فَأَلْقَتْنَا سَفِينَتُنَا إِلَى النَّجَاشِيِّ بِالْحَبَشَةِ، فَوَافَقْنَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَأَقَمْنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا جَمِيعًا، فَوَافَقْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ، وَكَانَ أُنَاسٌ مِنَ النَّاسِ يَقُولُونَ لَنَا ـ يَعْنِي لأَهْلِ السَّفِينَةِ ـ سَبَقْنَاكُمْ بِالْهِجْرَةِ، وَدَخَلَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ، وَهْىَ مِمَّنْ قَدِمَ مَعَنَا، عَلَى حَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم زَائِرَةً، وَقَدْ كَانَتْ هَاجَرَتْ إِلَى النَّجَاشِيِّ فِيمَنْ هَاجَرَ، فَدَخَلَ عُمَرُ عَلَى حَفْصَةَ وَأَسْمَاءُ عِنْدَهَا، فَقَالَ عُمَرُ حِينَ رَأَى أَسْمَاءَ مَنْ هَذِهِ قَالَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ‏.‏ قَالَ عُمَرُ الْحَبَشِيَّةُ هَذِهِ الْبَحْرِيَّةُ هَذِهِ قَالَتْ أَسْمَاءُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ سَبَقْنَاكُمْ بِالْهِجْرَةِ، فَنَحْنُ أَحَقُّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكُمْ‏.‏ فَغَضِبَتْ وَقَالَتْ كَلاَّ وَاللَّهِ، كُنْتُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُطْعِمُ جَائِعَكُمْ، وَيَعِظُ جَاهِلَكُمْ، وَكُنَّا فِي دَارِ أَوْ فِي أَرْضِ الْبُعَدَاءِ الْبُغَضَاءِ بِالْحَبَشَةِ، وَذَلِكَ فِي اللَّهِ وَفِي رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَايْمُ اللَّهِ، لاَ أَطْعَمُ طَعَامًا، وَلاَ أَشْرَبُ شَرَابًا حَتَّى أَذْكُرَ مَا قُلْتَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ كُنَّا نُؤْذَى وَنُخَافُ، وَسَأَذْكُرُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَسْأَلُهُ، وَاللَّهِ لاَ أَكْذِبُ وَلاَ أَزِيغُ وَلاَ أَزِيدُ عَلَيْهِ‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Bizga — biz Yamanda ekanimizda — Paygʻambar ﷺning (Madinaga) chiqgani (haqidagi xabar) yetdi. Biz u zot tomon muhojir (hijrat qiluvchi) boʻ lib chiqdik — men va ikki akam (men ularning eng kichigi edim) — biri Abu Burda, ikkinchisi Abu Ruhm — qavmimdan ellik uch yoki ellik ikki kishi ichida. Biz bir kemaga mindik, kemamiz bizni Habashistonda (Efiopiyada) Najoshiyning (huzuriga) tashlab (eltib) qoʻydi. U yerda biz Jaʼfar ibn Abu Tolibga roʻbaroʻ keldik (uchrashdik) va u bilan turdik, to barchamiz birga (Madinaga) keldik. Biz Paygʻambar ﷺga — u zot Xaybarni fath qilayotgan paytda — roʻbaroʻ keldik. Odamlardan baʼzilari bizga — yaʼni kema ahliga: «Biz sizdan hijratda oldin ketdik (oldinroq hijrat qildik)», deyishardi. Asmo bint Umays — u biz bilan kelganlardan edi — Paygʻambar ﷺning zavjasi Hafsaning oldiga ziyoratga kirdi — u Najoshiyga hijrat qilganlar ichida hijrat qilgan edi. Umar Hafsaning oldiga kirdi — Asmo uning yonida edi. Umar Asmoni koʻrib: «Bu kim?» dedi. (Hafsa:) «Asmo bint Umays», dedi. Umar: «Bu habashalikmi? Bu dengizda (kemada) kelganmi?» dedi. Asmo: «Ha», dedi. Umar: «Biz sizdan hijratda oldin ketdik, bas biz sizdan koʻ ra Rasululloh ﷺga haqliroqmiz», dedi. (Asmo) gʻazablandi va: «Yoʻq, Allohga qasamki! Sizlar Rasululloh ﷺ bilan edingiz — u zot ochingizni taʼminlar, johilingizni vaʼz (nasihat) qilardilar; biz esa uzoq, yomon koʻruvchilar(ning) yurtida — Habashistonda edik, va bu (mashaqqat) Alloh va Rasuli ﷺ (yoʻ li) uchun edi. Allohga qasamki, men sen aytgan (gap)ni Rasululloh ﷺga zikr qilmagunimcha, na taom yeyman, na (biror) ichimlik ichaman. Biz ozorlanar va qoʻrqitilar edik. Men buni Paygʻambar ﷺga albatta zikr qilaman va u zotdan soʻrayman. Allohga qasamki, men yolgʻon aytmayman, (haqdan) ogʻmayman va unga (u zot deganiga) ziyoda qilmayman», dedi.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бизга — биз Яманда эканимизда — Пайғамбар ﷺнинг (Мадинага) чиқгани (ҳақидаги хабар) етди. Биз у зот томон муҳожир (ҳижрат қилувчи) бў либ чиқдик — мен ва икки акам (мен уларнинг энг кичиги эдим) — бири Абу Бурда, иккинчиси Абу Руҳм — қавмимдан эллик уч ёки эллик икки киши ичида. Биз бир кемага миндик, кемамиз бизни Ҳабашистонда (Эфиопияда) Нажошийнинг (ҳузурига) ташлаб (элтиб) қўйди. У ерда биз Жаъфар ибн Абу Толибга рўбарў келдик (учрашдик) ва у билан турдик, то барчамиз бирга (Мадинага) келдик. Биз Пайғамбар ﷺга — у зот Хайбарни фатҳ қилаётган пайтда — рўбарў келдик. Одамлардан баъзилари бизга — яъни кема аҳлига: «Биз сиздан ҳижратда олдин кетдик (олдинроқ ҳижрат қилдик)», дейишарди. Асмо бинт Умайс — у биз билан келганлардан эди — Пайғамбар ﷺнинг завжаси Ҳафсанинг олдига зиёратга кирди — у Нажошийга ҳижрат қилганлар ичида ҳижрат қилган эди. Умар Ҳафсанинг олдига кирди — Асмо унинг ёнида эди. Умар Асмони кўриб: «Бу ким?» деди. (Ҳафса:) «Асмо бинт Умайс», деди. Умар: «Бу ҳабашаликми? Бу денгизда (кемада) келганми?» деди. Асмо: «Ҳа», деди. Умар: «Биз сиздан ҳижратда олдин кетдик, бас биз сиздан кў ра Расулуллоҳ ﷺга ҳақлироқмиз», деди. (Асмо) ғазабланди ва: «Йўқ, Аллоҳга қасамки! Сизлар Расулуллоҳ ﷺ билан эдингиз — у зот очингизни таъминлар, жоҳилингизни ваъз (насиҳат) қилардилар; биз эса узоқ, ёмон кўрувчилар(нинг) юртида — Ҳабашистонда эдик, ва бу (машаққат) Аллоҳ ва Расули ﷺ (йў ли) учун эди. Аллоҳга қасамки, мен сен айтган (гап)ни Расулуллоҳ ﷺга зикр қилмагунимча, на таом ейман, на (бирор) ичимлик ичаман. Биз озорланар ва қўрқитилар эдик. Мен буни Пайғамбар ﷺга албатта зикр қиламан ва у зотдан сўрайман. Аллоҳга қасамки, мен ёлғон айтмайман, (ҳақдан) оғмайман ва унга (у зот деганига) зиёда қилмайман», деди.

فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ عُمَرَ قَالَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا قُلْتِ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لَهُ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ بِأَحَقَّ بِي مِنْكُمْ، وَلَهُ وَلأَصْحَابِهِ هِجْرَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَكُمْ أَنْتُمْ أَهْلَ السَّفِينَةِ هِجْرَتَانِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَقَدْ رَأَيْتُ أَبَا مُوسَى وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ يَأْتُونِي أَرْسَالاً، يَسْأَلُونِي عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، مَا مِنَ الدُّنْيَا شَىْءٌ هُمْ بِهِ أَفْرَحُ وَلاَ أَعْظَمُ فِي أَنْفُسِهِمْ مِمَّا قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم. قَالَ أَبُو بُرْدَةَ قَالَتْ أَسْمَاءُ فَلَقَدْ رَأَيْتُ أَبَا مُوسَى وَإِنَّهُ لَيَسْتَعِيدُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنِّي‏.‏

(Asmo aytdi:) Paygʻambar ﷺ kelganlarida, u: «Ey Allohning paygʻambari, Umar shunday-shunday dedi», dedi. U zot: «Sen unga nima deding?» dedilar. U: «Men unga shunday-shunday dedim», dedi. U zot: «U (Umar) sizlardan menga haqliroq emas. Unga va sheriklariga bir hijrat (bordir); sizlarga — kema ahliga — esa ikki hijrat (bordir)», dedilar. (Asmo) aytdi: Men Abu Muso va kema ahlini — guruh-guruh kelib, mendan bu hadisni soʻrab turganini koʻrdim; ular uchun dunyoda Paygʻambar ﷺ ularga aytgan (oʻsha soʻz)dan koʻ ra koʻproq xursand qiladigan va oʻzlari nazarida ulugʻroq narsa yoʻq edi. Abu Burda aytdi: Asmo: «Men Abu Musoni koʻrdim — u bu hadisni mendan qayta-qayta (eshitishni) soʻrar edi», dedi.(Асмо айтди:) Пайғамбар ﷺ келганларида, у: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, Умар шундай-шундай деди», деди. У зот: «Сен унга нима дединг?» дедилар. У: «Мен унга шундай-шундай дедим», деди. У зот: «У (Умар) сизлардан менга ҳақлироқ эмас. Унга ва шерикларига бир ҳижрат (бордир); сизларга — кема аҳлига — эса икки ҳижрат (бордир)», дедилар. (Асмо) айтди: Мен Абу Мусо ва кема аҳлини — гуруҳ-гуруҳ келиб, мендан бу ҳадисни сўраб турганини кўрдим; улар учун дунёда Пайғамбар ﷺ уларга айтган (ўша сўз)дан кў ра кўпроқ хурсанд қиладиган ва ўзлари назарида улуғроқ нарса йўқ эди. Абу Бурда айтди: Асмо: «Мен Абу Мусони кўрдим — у бу ҳадисни мендан қайта-қайта (эшитишни) сўрар эди», деди.