Marvon ibn al-Hakam

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ‏.‏ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تَرُضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirganini koʻrdim. Bas, men oldinga kelib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga aytdiki, Zayd ibn Sobit unga aytgan edi: Allohning Rasuli ﷺ unga (mana bu) oyatni: ‹Moʻminlardan (uyda) oʻtiradiganlar va Alloh yoʻlida mol-jonlari bilan jihod qiladiganlar barobar emas› (Niso, 95) — yozdirgan edi. Zayd: «Ibn Ummu Maktum Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi — u zot menga aynan oʻsha oyatni yozdirayotgan paytda. Shunda Ibn Ummu Maktum: ‹Yo Rasululloh! Agar mening (jang qilishga) qudratim boʻlganida, men, albatta, jihodda qatnashardim›, — dedi. U — koʻr kishi edi. Bas, Alloh oʻz Rasuliga vahiy nozil qildi — u zotning soni mening sonim ustida (turgan) edi va u (son) menga shu qadar ogʻir boʻldiki, men sonim sinib ketadi, deb qoʻrqdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ ning oʻsha holati — Alloh: ‹...ozor (jarohat, koʻrlik, choloqlik va boshqa) sababli (uzrli boʻlganlar)dan boshqasi...› (Niso, 95) — (qismini) nozil qilgandan keyin — tugadi», — dedi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирганини кўрдим. Бас, мен олдинга келиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга айтдики, Зайд ибн Собит унга айтган эди: Аллоҳнинг Расули ﷺ унга (мана бу) оятни: ‹Мўминлардан (уйда) ўтирадиганлар ва Аллоҳ йўлида мол-жонлари билан жиҳод қиладиганлар баробар эмас› (Нисо, 95) — ёздирган эди. Зайд: «Ибн Умму Мактум Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди — у зот менга айнан ўша оятни ёздираётган пайтда. Шунда Ибн Умму Мактум: ‹Ё Расулуллоҳ! Агар менинг (жанг қилишга) қудратим бўлганида, мен, албатта, жиҳодда қатнашардим›, — деди. У — кўр киши эди. Бас, Аллоҳ ўз Расулига ваҳий нозил қилди — у зотнинг сони менинг соним устида (турган) эди ва у (сон) менга шу қадар оғир бўлдики, мен соним синиб кетади, деб қўрқдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ нинг ўша ҳолати — Аллоҳ: ‹...озор (жароҳат, кўрлик, чолоқлик ва бошқа) сабабли (узрли бўлганлар)дан бошқаси...› (Нисо, 95) — (қисмини) нозил қилгандан кейин — тугади», — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، يُخْبِرَانِ خَبَرًا مِنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ فِيمَا أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْهُمَا أَنَّهُ لَمَّا كَاتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى قَضِيَّةِ الْمُدَّةِ، وَكَانَ فِيمَا اشْتَرَطَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنَّهُ قَالَ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا أَحَدٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا، وَخَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ‏.‏ وَأَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، فَكَرِهَ الْمُؤْمِنُونَ ذَلِكَ وَامَّعَضُوا، فَتَكَلَّمُوا فِيهِ، فَلَمَّا أَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، كَاتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا جَنْدَلِ بْنَ سُهَيْلٍ يَوْمَئِذٍ إِلَى أَبِيهِ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَلَمْ يَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ إِلاَّ رَدَّهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا، وَجَاءَتِ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ، فَكَانَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ مُعَيْطٍ مِمَّنْ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ عَاتِقٌ، فَجَاءَ أَهْلُهَا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْجِعَهَا إِلَيْهِمْ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْمُؤْمِنَاتِ مَا أَنْزَلَ‏.‏

(Urva ibn Zubayr Marvon ibnul-Hakam va Misvar ibn Maxramaning Rasululloh ﷺning Hudaybiya umrasi haqidagi xabarini eshitdi. Urva ulardan menga xabar bergan narsalardan biri shuki:) Rasululloh ﷺ Hudaybiya kuni Suhayl ibn Amr bilan (sulh) muddati masalasida (shartnoma) bitishganda, Suhayl ibn Amr shart qilgan narsalar orasida shu (bor) ediki, u: «Bizdan senga — sening diningda boʻlsa ham — hech kim kelmasin, magar uni bizga qaytarasan va biz bilan uning orasini boʻsh qoʻyasan (bizga topshirasan)», dedi. Suhayl Rasululloh ﷺ bilan faqat shu (shart) ustiga bitishishga koʻ ndi (boshqasiga unamadi). Moʻminlar buni yoqtirmay, gʻazablandilar va bu haqda gapirdilar. Suhayl Rasululloh ﷺ bilan faqat shu ustiga bitishishga unaganidan keyin, Rasululloh ﷺ u bilan (shartnoma) yozishdilar. Rasululloh ﷺ oʻsha kuni Abu Jandal ibn Suhaylni otasi Suhayl ibn Amrga qaytardilar (topshirdilar). Oʻsha muddat (ichida) Rasululloh ﷺning oldilariga erkaklardan kim kelsa — musulmon boʻlsa ham — u zot uni (Qurayshga) qaytardilar. Moʻmina ayollar esa muhojir (hijrat qilib) kelishdi. Ummu Kulsum bint Uqba ibn Muayt — Rasululloh ﷺ tomon chiqqan (hijrat qilgan)lardan edi, u yosh (balogʻatga yetgan) qiz edi. Uning oilasi kelib, Rasululloh ﷺdan uni ularga qaytarishni soʻrashdi — to Alloh taolo moʻmina ayollar haqida nozil qiladiganini nozil qilguniga qadar (qaytarmadilar).(Урва ибн Зубайр Марвон ибнул-Ҳакам ва Мисвар ибн Махраманинг Расулуллоҳ ﷺнинг Ҳудайбия умраси ҳақидаги хабарини эшитди. Урва улардан менга хабар берган нарсалардан бири шуки:) Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия куни Суҳайл ибн Амр билан (сулҳ) муддати масаласида (шартнома) битишганда, Суҳайл ибн Амр шарт қилган нарсалар орасида шу (бор) эдики, у: «Биздан сенга — сенинг динингда бўлса ҳам — ҳеч ким келмасин, магар уни бизга қайтарасан ва биз билан унинг орасини бўш қўясан (бизга топширасан)», деди. Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ билан фақат шу (шарт) устига битишишга кў нди (бошқасига унамади). Мўминлар буни ёқтирмай, ғазабландилар ва бу ҳақда гапирдилар. Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ билан фақат шу устига битишишга унаганидан кейин, Расулуллоҳ ﷺ у билан (шартнома) ёзишдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўша куни Абу Жандал ибн Суҳайлни отаси Суҳайл ибн Амрга қайтардилар (топширдилар). Ўша муддат (ичида) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига эркаклардан ким келса — мусулмон бўлса ҳам — у зот уни (Қурайшга) қайтардилар. Мўмина аёллар эса муҳожир (ҳижрат қилиб) келишди. Умму Кулсум бинт Уқба ибн Муайт — Расулуллоҳ ﷺ томон чиққан (ҳижрат қилган)лардан эди, у ёш (балоғатга етган) қиз эди. Унинг оиласи келиб, Расулуллоҳ ﷺдан уни уларга қайтаришни сўрашди — то Аллоҳ таоло мўмина аёллар ҳақида нозил қиладиганини нозил қилгунига қадар (қайтармадилар).

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَذْكُرُ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، طَلَّقَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ، فَانْتَقَلَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، فَأَرْسَلَتْ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَرْوَانَ وَهْوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ اتَّقِ اللَّهَ وَارْدُدْهَا إِلَى بَيْتِهَا‏.‏ قَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَكَمِ غَلَبَنِي‏.‏ وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَوَمَا بَلَغَكِ شَأْنُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَذْكُرَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ إِنْ كَانَ بِكِ شَرٌّ فَحَسْبُكِ مَا بَيْنَ هَذَيْنِ مِنَ الشَّرِّ‏.‏

(al-Qosim ibn Muhammad rivoyat qildi)ki, Yahyo ibn Saʼid ibnul-Os Abdurrahmon ibnul-Hakamning qizini taloq qildi; Abdurrahmon uni (oʻ z uyiga) koʻ chirib ketdi. Shunda Oisha (moʻminlar onasi) — Marvonga (u Madina amiri edi) — ‹Allohdan qoʻ rq va uni oʻ z uyiga qaytar› (deb) (xabar) yubordi. Marvon (Sulaymonning rivoyatida): «Abdurrahmon ibnul-Hakam meni yengdi (gapimni qabul qilmadi)» dedi. al-Qosim ibn Muhammad: «Senga Fotima bint Qaysning ishi yetib bormadimi?» dedi. U (Oisha): «Fotimaning hadisini (dalil qilib) zikr qilmasang, senga zarar yoʻq» dedi. Marvon ibnul-Hakam: «Agar senda (qoʻ rquv uchun) yomonlik (xavf) boʻ lgan boʻ lsa, mana bu ikkovi orasidagi yomonlik (nizo) senga yetarli (sabab)» dedi.(ал-Қосим ибн Муҳаммад ривоят қилди)ки, Яҳё ибн Саъид ибнул-Ос Абдурраҳмон ибнул-Ҳакамнинг қизини талоқ қилди; Абдурраҳмон уни (ў з уйига) кў чириб кетди. Шунда Оиша (мўминлар онаси) — Марвонга (у Мадина амири эди) — ‹Аллоҳдан қў рқ ва уни ў з уйига қайтар› (деб) (хабар) юборди. Марвон (Сулаймоннинг ривоятида): «Абдурраҳмон ибнул-Ҳакам мени енгди (гапимни қабул қилмади)» деди. ал-Қосим ибн Муҳаммад: «Сенга Фотима бинт Қайснинг иши етиб бормадими?» деди. У (Оиша): «Фотиманинг ҳадисини (далил қилиб) зикр қилмасанг, сенга зарар йўқ» деди. Марвон ибнул-Ҳакам: «Агар сенда (қў рқув учун) ёмонлик (хавф) бў лган бў лса, мана бу иккови орасидаги ёмонлик (низо) сенга етарли (сабаб)» деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ أَذِنَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي عِتْقِ سَبْىِ هَوَازِنَ ‏"‏ إِنِّي لاَ أَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ النَّاسُ فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ النَّاسَ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا‏.‏

(Urva ibn Zubayr rivoyat qildiki, Marvon ibn Hakam va al-Misvar ibn Maxrama unga xabar berdilarki,) Musulmonlar Havozin asirlarini ozod qilishga izn berganlarida, Rasululloh ﷺ: «Albatta, men sizlardan kim izn berdi-yu, kim izn bermadi — bilmayman; bas, qaytinglar, toki sizlarning urafolaringiz (oqsoqollaringiz) ishingizni bizga (yetkazib) koʻtarsin», dedilar. Bas, odamlar qaytdilar; urafolari ular bilan (gaplashib) soʻzlashdi, soʻng Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib, U zotga — odamlar (asirlarni ozod qilishga) koʻngil (rozilik) berib, izn berganlarini xabar berdilar.(Урва ибн Зубайр ривоят қилдики, Марвон ибн Ҳакам ва ал-Мисвар ибн Махрама унга хабар бердиларки,) Мусулмонлар Ҳавозин асирларини озод қилишга изн берганларида, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен сизлардан ким изн берди-ю, ким изн бермади — билмайман; бас, қайтинглар, токи сизларнинг урафоларингиз (оқсоқолларингиз) ишингизни бизга (етказиб) кўтарсин», дедилар. Бас, одамлар қайтдилар; урафолари улар билан (гаплашиб) сўзлашди, сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб, У зотга — одамлар (асирларни озод қилишга) кўнгил (розилик) бериб, изн берганларини хабар бердилар.