حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا بَنِي سَلِمَةَ أَلاَ تَحْتَسِبُونَ آثَارَكُمْ ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ [quran sura="36" aya_start="12" aya_end="12"]{وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ} قَالَ خُطَاهُمْ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ، حَدَّثَنِي أَنَسٌ، أَنَّ بَنِي سَلِمَةَ، أَرَادُوا أَنْ يَتَحَوَّلُوا، عَنْ مَنَازِلِهِمْ، فَيَنْزِلُوا قَرِيبًا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعْرُوا {الْمَدِينَةَ} فَقَالَ " أَلاَ تَحْتَسِبُونَ آثَارَكُمْ ". قَالَ مُجَاهِدٌ خُطَاهُمْ آثَارُهُمْ أَنْ يُمْشَى فِي الأَرْضِ بِأَرْجُلِهِمْ.
Humayd (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas: «Paygʻambar ﷺ: ‹Ey Bani Salima, (masjidga tomon) har bir qadamingiz uchun (namozga kelganda) savob bor deb oʻylamaysizlarmi?› — dedilar», — dedi. Mujohid Allohning: ‹Ular oldindan yuborgan (amallar)ini va izlarini yozib qoʻyamiz› (Yosin, 12) — degan (oyati) haqida: «‹Ularning izlari› — ‹ularning qadamlari› (degani)», — dedi. Anas aytdiki, Bani Salima (qabilasi) Paygʻambar ﷺ ga yaqin joyga koʻchib oʻtmoqchi boʻldi, lekin Rasululloh ﷺ ularning uylarini boʻsh qoldirishni yoqtirmadilar va: «(Masjidga tomon) qadamlaringiz uchun savob olishingizni oʻylamaysizlarmi?» — dedilar. Mujohid: «Ularning izlari — ularning qadamlari va piyoda yurishlaridir», — dedi.Ҳумайд (Анасдан) ривоят қилади: Анас: «Пайғамбар ﷺ: ‹Эй Бани Салима, (масжидга томон) ҳар бир қадамингиз учун (намозга келганда) савоб бор деб ўйламайсизларми?› — дедилар», — деди. Мужоҳид Аллоҳнинг: ‹Улар олдиндан юборган (амаллар)ини ва изларини ёзиб қўямиз› (Ёсин, 12) — деган (ояти) ҳақида: «‹Уларнинг излари› — ‹уларнинг қадамлари› (дегани)», — деди. Анас айтдики, Бани Салима (қабиласи) Пайғамбар ﷺ га яқин жойга кўчиб ўтмоқчи бўлди, лекин Расулуллоҳ ﷺ уларнинг уйларини бўш қолдиришни ёқтирмадилар ва: «(Масжидга томон) қадамларингиз учун савоб олишингизни ўйламайсизларми?» — дедилар. Мужоҳид: «Уларнинг излари — уларнинг қадамлари ва пиёда юришларидир», — деди.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، نَحْوًا مِنْ قَوْلِ مُجَاهِدٍ إِذَا اخْتَلَطُوا قِيَامًا. وَزَادَ ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " وَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَلْيُصَلُّوا قِيَامًا وَرُكْبَانًا ".
Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar Mujohidning soʻziga oʻxshash narsa aytdi: (Musulmonlar va kofirlar) jangda roʻbaroʻ turgan paytda, musulmonlar tik turgan holda namoz oʻqishi mumkin. Ibn Umar qoʻshdi: «Paygʻambar ﷺ: ‹Agar dushman soni musulmonlardan koʻproq boʻlsa, ular tik turgan yoki mingan holda (alohida) namoz oʻqishi mumkin›, — dedilar».Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар Мужоҳиднинг сўзига ўхшаш нарса айтди: (Мусулмонлар ва кофирлар) жангда рўбарў турган пайтда, мусулмонлар тик турган ҳолда намоз ўқиши мумкин. Ибн Умар қўшди: «Пайғамбар ﷺ: ‹Агар душман сони мусулмонлардан кўпроқ бўлса, улар тик турган ёки минган ҳолда (алоҳида) намоз ўқиши мумкин›, — дедилар».
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلْتُ مَسْرُوقًا وَعَطَاءً وَمُجَاهِدًا. فَقَالُوا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ. وَقَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ مَرَّتَيْنِ.
Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Masruq, Ato va Mujohiddan (Allohning Rasuli ﷺ ning umrasi haqida) soʻradim. Ular: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada umra qilgan edilar», — dedi. Men Baro ibn Ozibning shunday deganini eshitdim: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada ikki marta umra qilgan edilar».Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Масруқ, Ато ва Мужоҳиддан (Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг умраси ҳақида) сўрадим. Улар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада умра қилган эдилар», — деди. Мен Баро ибн Озибнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада икки марта умра қилган эдилар».
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جُحَادَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو حَصِينٍ، أَنَّ ذَكْوَانَ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يَعْدِلُ الْجِهَادَ. قَالَ " لاَ أَجِدُهُ ـ قَالَ ـ هَلْ تَسْتَطِيعُ إِذَا خَرَجَ الْمُجَاهِدُ أَنْ تَدْخُلَ مَسْجِدَكَ فَتَقُومَ وَلاَ تَفْتُرَ وَتَصُومَ وَلاَ تُفْطِرَ ". قَالَ وَمَنْ يَسْتَطِيعُ ذَلِكَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّ فَرَسَ الْمُجَاهِدِ لَيَسْتَنُّ فِي طِوَلِهِ فَيُكْتَبُ لَهُ حَسَنَاتٍ.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ ga kelib: «Menga — jihodga (savobda) teng (boʻladigan) bir amalni — koʻrsating», — dedi. U zot: «Men bunday amalni topmayman», — dedi. Soʻng u zot: «Musulmon jangchi jang maydonida (boʻlgan) paytda, sen masjidingga kirib, toʻxtovsiz namoz oʻqib, roʻza tutib, hech iftor qilmasdan (tura) olasanmi?» — deb qoʻshdi. U kishi: «Buni kim qila oladi?» — dedi. Abu Hurayra qoʻshdi: «Mujohid (yaʼni musulmon jangchi) — uzun arqonga bogʻlangan oti (oʻtlash uchun) aylanib yurgandagi qadamlari uchun ham — mukofotlanadi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ га келиб: «Менга — жиҳодга (савобда) тенг (бўладиган) бир амални — кўрсатинг», — деди. У зот: «Мен бундай амални топмайман», — деди. Сўнг у зот: «Мусулмон жангчи жанг майдонида (бўлган) пайтда, сен масжидингга кириб, тўхтовсиз намоз ўқиб, рўза тутиб, ҳеч ифтор қилмасдан (тура) оласанми?» — деб қўшди. У киши: «Буни ким қила олади?» — деди. Абу Ҳурайра қўшди: «Мужоҳид (яъни мусулмон жангчи) — узун арқонга боғланган оти (ўтлаш учун) айланиб юргандаги қадамлари учун ҳам — мукофотланади».
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَثَلُ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ـ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِهِ ـ كَمَثَلِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ، وَتَوَكَّلَ اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِهِ بِأَنْ يَتَوَفَّاهُ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، أَوْ يَرْجِعَهُ سَالِمًا مَعَ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ ".
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh yoʻlida (jihod qiladigan) mujohidning — Alloh oʻz yoʻlida chindan kim jihod qilishini yaxshiroq biladi — misoli — toʻxtovsiz roʻza tutib, namoz oʻqiydigan kishidek(dir). Alloh — agar u (mujohid) oʻldirilsa, uni oʻz yoʻlida jannatga kiritishini; aks holda (oʻldirilmasa), uni — mukofot va oʻlja (gʻanimat) bilan — oʻz uyiga sogʻ-salomat qaytarishini — kafolatlaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ йўлида (жиҳод қиладиган) мужоҳиднинг — Аллоҳ ўз йўлида чиндан ким жиҳод қилишини яхшироқ билади — мисоли — тўхтовсиз рўза тутиб, намоз ўқийдиган кишидек(дир). Аллоҳ — агар у (мужоҳид) ўлдирилса, уни ўз йўлида жаннатга киритишини; акс ҳолда (ўлдирилмаса), уни — мукофот ва ўлжа (ғанимат) билан — ўз уйига соғ-саломат қайтаришини — кафолатлайди», — дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا أَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا وَلَهُ مَا عَلَى الأَرْضِ مِنْ شَىْءٍ، إِلاَّ الشَّهِيدُ، يَتَمَنَّى أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ عَشْرَ مَرَّاتٍ، لِمَا يَرَى مِنَ الْكَرَامَةِ ".
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Jannatga kirgan hech kim — unga yer yuzidagi barcha narsa berilsa ham — dunyoga qaytishni xohlamaydi; faqat mujohid bundan mustasno: u — (Allohdan) oladigan martaba (sharaf) sababli — dunyoga qaytib, oʻn marta shahid boʻlishni xohlaydi», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жаннатга кирган ҳеч ким — унга ер юзидаги барча нарса берилса ҳам — дунёга қайтишни хоҳламайди; фақат мужоҳид бундан мустасно: у — (Аллоҳдан) оладиган мартаба (шараф) сабабли — дунёга қайтиб, ўн марта шаҳид бўлишни хоҳлайди», — деди.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَوْ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى قَالَ سَلِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، مَا أَمْرُهُمَا [quran sura="6" aya_start="151" aya_end="151"]{وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } [quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَمَّا أُنْزِلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ قَالَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ فَقَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، وَدَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَقَدْ أَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="25" aya_start="70" aya_end="70"]{إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ} الآيَةَ فَهَذِهِ لأُولَئِكَ وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ الرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ الإِسْلاَمَ وَشَرَائِعَهُ، ثُمَّ قَتَلَ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ. فَذَكَرْتُهُ لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ إِلاَّ مَنْ نَدِمَ.
Abdurrahmon ibn Abzo menga buyurib: «Ibn Abbosdan mana bu ikki oyat haqida — ularning hukmi nima ekani haqida — soʻra», dedi: «Alloh harom qilgan jonni oʻldirmanglar...» (Anʼom surasi, 151) va «Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa...» (Niso surasi, 93). Men Ibn Abbosdan soʻradim. U: «Furqonda (Anʼomda) boʻlgan (oyat) nozil boʻlganda, Makka ahlining mushriklari: ‹Biz Alloh harom qilgan jonni oʻldirdik, Alloh bilan birga boshqa ilohni (chaqirib) ibodat qildik va fohishaliklar qildik› deyishdi. Shunda Alloh: ‹...magar (kim) tavba qilsa va iymon keltirsa...› (Furqon surasi, 70) (oyatini) nozil qildi. Bu (oyat) oʻshalar uchundir. Nisodagi (oyatga) kelsak — kishi islomni va uning shariatlarini tanigach, soʻng (moʻminni) oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir», dedi. Men buni Mujohidga eslatdim. U: «Magar (kim) pushaymon boʻlsa (bundan mustasno)», dedi.Абдурраҳмон ибн Абзо менга буюриб: «Ибн Аббосдан мана бу икки оят ҳақида — уларнинг ҳукми нима экани ҳақида — сўра», деди: «Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирманглар...» (Анъом сураси, 151) ва «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса...» (Нисо сураси, 93). Мен Ибн Аббосдан сўрадим. У: «Фурқонда (Анъомда) бўлган (оят) нозил бўлганда, Макка аҳлининг мушриклари: ‹Биз Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирдик, Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳни (чақириб) ибодат қилдик ва фоҳишаликлар қилдик› дейишди. Шунда Аллоҳ: ‹...магар (ким) тавба қилса ва иймон келтирса...› (Фурқон сураси, 70) (оятини) нозил қилди. Бу (оят) ўшалар учундир. Нисодаги (оятга) келсак — киши исломни ва унинг шариатларини танигач, сўнг (мўминни) ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир», деди. Мен буни Мужоҳидга эслатдим. У: «Магар (ким) пушаймон бўлса (бундан мустасно)», деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ". فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ " حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ". وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ " خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ. قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ [quran sura="18" aya_start="60" aya_end="60"]{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا. قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ. قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ".
(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Biz Ibn Abbosning uyida uning huzurida edik; u: «Mendan soʻranglar» dedi. Men: «Ey Abu Abbos — Alloh meni senga fido qilsin — Kufada Navf degan bir qissaxon kishi bor; u (Xizrning hamrohi Muso) Bani Isroil Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. (Amr: «Ibn Abbos: ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi› dedi» dedi; Yaʼlo: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi› dedi» dedi.) (Ubayy:) Rasululloh ﷺ: «Muso — Allohning Rasuli alayhissalom — bir kuni odamlarga vaʼz qildi, to koʻ zlar yoshlandi va qalblar yumshadi; soʻng (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib: ‹Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq biror kishi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq› dedi. Shu sababli (Alloh) unga — ilmni Allohga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi. ‹Yoʻq, (bor)› deyildi. (Muso): ‹Ey Robbim, qaerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda› dedi. (Muso): ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat (belgi) qilib ber› dedi.» (Amr: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda (deb)› dedi» dedi; Yaʼlo: «(Alloh): ‹Oʻ lik baliq olgin — qaerda unga ruh puflansa (tirilsa, oʻ sha joyda)› dedi» dedi.) «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishdan boshqa (narsa) bilan seni qiynamayman› dedi. (Xizmatkor): ‹Koʻ p (narsa) yuklamading› dedi. Mana shu — Allohning ‹Va eslang, Muso oʻ z xizmatkori (Yushaʼ ibn Nun)ga (degan)› (Kahf surasi, 60) degan soʻzidir. Bir qoyaning soyasida — nam (hoʻ l) joyda — boʻ lganlarida, baliq qimirladi, Muso esa uyquda edi. Xizmatkori: ‹Uni uygʻ otmayman› dedi. (Muso) uygʻ onganida, (xizmatkor) unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, dengizga kirib ketdi. Alloh undan dengizning oqimini toʻ xtatdi, to uning izi toshda(gidek) (qoldi).» «(Muso): ‹Bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. (Xizmatkor): ‹Alloh sendan charchoqni (allaqachon) kesdi (aritdi)› deb unga xabar berdi. Ikkalasi qaytdi va Xizrni — (Usmon ibn Abu Sulaymon: «dengiz qirgʻ ogʻ ida yashil bir gilam ustida») — kiyimiga oʻ ralgan holda topdi — (gilamning) bir uchini oyoqlari ostiga, bir uchini boshi ostiga qoʻ ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochdi va: ‹Mening yerimda (qaerdan) salom? Sen kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha› dedi. (Xizr): ‹Ishing nima?› dedi. (Muso): ‹Senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Tavrot qoʻ lingda ekani va senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing lozim emas; senda (ham) bir ilm borki, uni men bilishim lozim emas› dedi. Soʻng bir qush tumshugʻ i bilan dengizdan (suv) oldi va (Xizr): ‹Allohga qasamki, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmi yonida — faqat mana shu qush tumshugʻ i bilan dengizdan olganchalik (oz)dir› dedi.» «Ular kemaga minganlarida, kichik kemalar (qayiqlar)ni topdilar — ular bu sohil ahlini u (narigi) sohil ahliga olib oʻ tar edi. (Kema egalari) uni (Xizrni) tanib: ‹Allohning solih bandasi› dedi (biz Saʼidga: ‹Xizrmi?› dedik; u: ‹Ha› dedi) ‹uni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tamiz› dedi. (Xizr) uni (kemani) teshdi va unga bir qoziq qoqdi. Muso: ‹Uni — ahlini gʻ arq qilish uchun — teshdingmi? Sen dahshatli bir ish qilding!› dedi (Mujohid: ‹munkar (yomon)› dedi). (Xizr): ‹Men: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.» — Birinchisi unutishdan, oʻ rtadagisi shart (qilishdan), uchinchisi qasdan edi. — «(Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni tutma va ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma› dedi. Ular bir bolani uchratdi va (Xizr) uni oʻ ldirdi.» (Yaʼlo, Saʼiddan: «(Xizr) oʻ ynab turgan bolalarni topdi va bir kofir, chiroyli bolani olib, uni yotqizdi, soʻng pichoq bilan boʻ gʻ izladi.») «(Muso): ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas, qatl (gunohi) qilmagan (holda) — oʻ ldirdingmi?› dedi.» — Ibn Abbos uni ‹zakiyya› (yoki) ‹zokiya› — ‹musulmona› (deb) — ‹gʻ ulaman zakiyyan› deganingdek oʻqir edi. «Ikkalasi joʻnadi va qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi; (Xizr) uni tiklab qoʻ ydi — Saʼid: ‹qoʻ li bilan mana bunday (qildi)› dedi va qoʻ lini koʻ tardi — u (devor) toʻ gʻ ri (tik) boʻ ldi.» (Yaʼlo: «Saʼid: ‹uni qoʻ li bilan siladi, u toʻ gʻ ri boʻ ldi› dedi deb oʻylayman».) «(Muso): ‹Agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi» — Saʼid: «yeydigan haq (oziq)» dedi — «‹...Va ularning ortida (bir podshoh bor edi)›» — Ibn Abbos: ‹...ularning oldida bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi. (Baʼzilar Saʼiddan boshqadan: ‹uning ismi Hudad ibn Budad edi; oʻ ldirilgan bolaning ismi — Jaysur edi› deb daʼvo qiladi.) ‹U — har bir kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi podshoh edi; men — u (kema) undan oʻ tganida, uni nuqsoni sababli (podshoh) qoldirishini istadim; ular oʻ tib ketganlarida, uni tuzatib, undan foydalandilar› (deydi Xizr). Baʼzilar: ‹uni shisha (boʻ lak)i bilan berkitdi› deydi; baʼzilar: ‹qatron (smola) bilan› deydi. ‹Bolaning ota-onasi moʻmin edi, u esa kofir edi; biz — uning (ota-onaga boʻ lgan) muhabbati ularni oʻ z diniga ergashishga olib borishidan — ularga tugʻ yon va kufr (yuqtirishidan) qoʻ rqdik; shu sababli Robbi ularga — undan koʻ ra pokroq va rahmdil(roq) bir (farzand) almashtirishini istadik.› (Saʼiddan boshqalar: ‹ularga bir qiz almashtirildi› deb daʼvo qildi; Dovud ibn Abu Osim ham bir necha (rovi)dan: ‹u bir qiz edi› dedi.)»(Саъид ибн Жубайр айтди:) Биз Ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик; у: «Мендан сўранглар» деди. Мен: «Эй Абу Аббос — Аллоҳ мени сенга фидо қилсин — Куфада Навф деган бир қиссахон киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи Мусо) Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. (Амр: «Ибн Аббос: ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди› деди» деди; Яъло: «Ибн Аббос: ‹Менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди› деди» деди.) (Убайй:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусо — Аллоҳнинг Расули алайҳиссалом — бир куни одамларга ваъз қилди, то кў злар ёшланди ва қалблар юмшади; сўнг (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирор киши борми?› деди. У: ‹Йўқ› деди. Шу сабабли (Аллоҳ) унга — илмни Аллоҳга (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб қилди. ‹Йўқ, (бор)› дейилди. (Мусо): ‹Эй Роббим, қаэрда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қў шилган жойда› деди. (Мусо): ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат (белги) қилиб бер› деди.» (Амр: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда (деб)› деди» деди; Яъло: «(Аллоҳ): ‹Ў лик балиқ олгин — қаэрда унга руҳ пуфланса (тирилса, ў ша жойда)› деди» деди.) «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришдан бошқа (нарса) билан сени қийнамайман› деди. (Хизматкор): ‹Кў п (нарса) юкламадинг› деди. Мана шу — Аллоҳнинг ‹Ва эсланг, Мусо ў з хизматкори (Юшаъ ибн Нун)га (деган)› (Каҳф сураси, 60) деган сўзидир. Бир қоянинг соясида — нам (ҳў л) жойда — бў лганларида, балиқ қимирлади, Мусо эса уйқуда эди. Хизматкори: ‹Уни уйғ отмайман› деди. (Мусо) уйғ онганида, (хизматкор) унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Балиқ қимирлаб, денгизга кириб кетди. Аллоҳ ундан денгизнинг оқимини тў хтатди, то унинг изи тошда(гидек) (қолди).» «(Мусо): ‹Бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. (Хизматкор): ‹Аллоҳ сендан чарчоқни (аллақачон) кесди (аритди)› деб унга хабар берди. Иккаласи қайтди ва Хизрни — (Усмон ибн Абу Сулаймон: «денгиз қирғ оғ ида яшил бир гилам устида») — кийимига ў ралган ҳолда топди — (гиламнинг) бир учини оёқлари остига, бир учини боши остига қў йган эди. Мусо унга салом берди. У юзини очди ва: ‹Менинг еримда (қаэрдан) салом? Сен кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа› деди. (Хизр): ‹Ишинг нима?› деди. (Мусо): ‹Сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Таврот қў лингда экани ва сенга ваҳй келаётгани сенга кифоя эмасми? Эй Мусо, менда бир илм борки, уни сен билишинг лозим эмас; сенда (ҳам) бир илм борки, уни мен билишим лозим эмас› деди. Сўнг бир қуш тумшуғ и билан денгиздан (сув) олди ва (Хизр): ‹Аллоҳга қасамки, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илми ёнида — фақат мана шу қуш тумшуғ и билан денгиздан олганчалик (оз)дир› деди.» «Улар кемага минганларида, кичик кемалар (қайиқлар)ни топдилар — улар бу соҳил аҳлини у (нариги) соҳил аҳлига олиб ў тар эди. (Кема эгалари) уни (Хизрни) таниб: ‹Аллоҳнинг солиҳ бандаси› деди (биз Саъидга: ‹Хизрми?› дедик; у: ‹Ҳа› деди) ‹уни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тамиз› деди. (Хизр) уни (кемани) тешди ва унга бир қозиқ қоқди. Мусо: ‹Уни — аҳлини ғ арқ қилиш учун — тешдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг!› деди (Мужоҳид: ‹мункар (ёмон)› деди). (Хизр): ‹Мен: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.» — Биринчиси унутишдан, ў ртадагиси шарт (қилишдан), учинчиси қасдан эди. — «(Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени тутма ва ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма› деди. Улар бир болани учратди ва (Хизр) уни ў лдирди.» (Яъло, Саъиддан: «(Хизр) ў йнаб турган болаларни топди ва бир кофир, чиройли болани олиб, уни ётқизди, сўнг пичоқ билан бў ғ излади.») «(Мусо): ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас, қатл (гуноҳи) қилмаган (ҳолда) — ў лдирдингми?› деди.» — Ибн Аббос уни ‹закийя› (ёки) ‹зокия› — ‹мусулмона› (деб) — ‹ғ уламан закийян› деганингдек ўқир эди. «Иккаласи жўнади ва қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди; (Хизр) уни тиклаб қў йди — Саъид: ‹қў ли билан мана бундай (қилди)› деди ва қў лини кў тарди — у (девор) тў ғ ри (тик) бў лди.» (Яъло: «Саъид: ‹уни қў ли билан силади, у тў ғ ри бў лди› деди деб ўйлайман».) «(Мусо): ‹Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди» — Саъид: «ейдиган ҳақ (озиқ)» деди — «‹...Ва уларнинг ортида (бир подшоҳ бор эди)›» — Ибн Аббос: ‹...уларнинг олдида бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди. (Баъзилар Саъиддан бошқадан: ‹унинг исми Ҳудад ибн Будад эди; ў лдирилган боланинг исми — Жайсур эди› деб даъво қилади.) ‹У — ҳар бир кемани зў рлик билан тортиб олувчи подшоҳ эди; мен — у (кема) ундан ў тганида, уни нуқсони сабабли (подшоҳ) қолдиришини истадим; улар ў тиб кетганларида, уни тузатиб, ундан фойдаландилар› (дейди Хизр). Баъзилар: ‹уни шиша (бў лак)и билан беркитди› дейди; баъзилар: ‹қатрон (смола) билан› дейди. ‹Боланинг ота-онаси мўмин эди, у эса кофир эди; биз — унинг (ота-онага бў лган) муҳаббати уларни ў з динига эргашишга олиб боришидан — уларга туғ ён ва куфр (юқтиришидан) қў рқдик; шу сабабли Робби уларга — ундан кў ра покроқ ва раҳмдил(роқ) бир (фарзанд) алмаштиришини истадик.› (Саъиддан бошқалар: ‹уларга бир қиз алмаштирилди› деб даъво қилди; Довуд ибн Абу Осим ҳам бир неча (рови)дан: ‹у бир қиз эди› деди.)»
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّنَافِسِيُّ، عَنِ الْعَوَّامِ، قَالَ سَأَلْتُ مُجَاهِدًا عَنْ سَجْدَةِ، ص فَقَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ مِنْ أَيْنَ سَجَدْتَ فَقَالَ أَوَمَا تَقْرَأُ [quran sura="6" aya_start="84" aya_end="84"]{وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} [quran sura="6" aya_start="90" aya_end="90"]{أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} فَكَانَ دَاوُدُ مِمَّنْ أُمِرَ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ، فَسَجَدَهَا دَاوُدُ فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. {عُجَابٌ} عَجِيبٌ. الْقِطُّ الصَّحِيفَةُ هُوَ هَا هُنَا صَحِيفَةُ الْحَسَنَاتِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ [quran sura="38" aya_start="2" aya_end="2"]{فِي عِزَّةٍ} مُعَازِّينَ. [quran sura="38" aya_start="7" aya_end="7"]{الْمِلَّةِ الآخِرَةِ} مِلَّةُ قُرَيْشٍ. الاِخْتِلاَقُ الْكَذِبُ. الأَسْبَابُ طُرُقُ السَّمَاءِ فِي أَبْوَابِهَا [quran sura="38" aya_start="11" aya_end="11"]{جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ} يَعْنِي قُرَيْشًا [quran sura="38" aya_start="13" aya_end="13"]{أُولَئِكَ الأَحْزَابُ} الْقُرُونُ الْمَاضِيَةُ. {فَوَاقٍ} رُجُوعٍ. {قِطَّنَا} عَذَابَنَا [quran sura="38" aya_start="63" aya_end="63"]{اتَّخَذْنَاهُمْ سُخْرِيًّا} أَحَطْنَا بِهِمْ أَتْرَابٌ أَمْثَالٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الأَيْدُ الْقُوَّةُ فِي الْعِبَادَةِ الأَبْصَارُ الْبَصَرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ، [quran sura="38" aya_start="32" aya_end="32"]{حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} مِنْ ذِكْرٍ. [quran sura="38" aya_start="33" aya_end="33"]{طَفِقَ مَسْحًا} يَمْسَحُ أَعْرَافَ الْخَيْلِ وَعَرَاقِيبَهَا. {الأَصْفَادِ} الْوَثَاقِ.
(Avvom aytdi:) Men Mujohiddan Soddagi sajda haqida soʻradim. U: «Men Ibn Abbosdan: ‹Sen qaerdan (qaysi dalil bilan) sajda qilding?› deb soʻradim. U: ‹Sen ‹...va uning zurriyotidan Dovud va Sulaymonni (hidoyat qildik)...› (Anʼom surasi, 84), ‹Ana oʻ shalar — Alloh hidoyat qilgan (zotlar)dir; bas, ularning hidoyatiga ergash› (Anʼom surasi, 90) (oyatlarini) oʻqimaysanmi? Dovud — Paygʻambaringiz ﷺ unga ergashishga buyurilgan (zotlar)dandir; Dovud unda (Sodda) sajda qildi, Rasululloh ﷺ ham unda sajda qildilar› dedi», dedi. (Lugʻ atlar:) ‹Ujob› (Sod surasi, 5) — ajoyib (gʻ alati); ‹al-qitt› — sahifa, bu yerda — yaxshilik (savob) sahifasi. Mujohid: ‹fi izza› (Sod surasi, 2) — izzat-talashib (kibrlangan holda); ‹al-millatil-oxira› (Sod surasi, 7) — Qurayshning millati; ‹al-ixtiloq› — yolgʻon; ‹al-asbob› — osmonning yoʻ llari, uning eshiklarida; ‹jundun ma hunolika mahzum› (Sod surasi, 11) — yaʼni Quraysh; ‹ulaikal-ahzob› (Sod surasi, 13) — oʻ tgan asrlar (qavmlar); ‹favoq› (Sod surasi, 15) — qaytish; ‹qittona› — azobimiz; ‹ittaxaznahum suxriyyan› (Sod surasi, 63) — ularni qamrab oldik; ‹atrob› — tengdoshlar (degani), dedi. Ibn Abbos: ‹al-ayd› (Sod surasi, 17) — ibodatda(gi) quvvat; ‹al-absor› — Alloh ishida (toʻ gʻ ri) koʻ rish (basirat); ‹hubbal-xayri an zikri Robbi› (Sod surasi, 32) — ‹an zikrin› (eslashdan) (maʼnosida); ‹tafiqa mashan› (Sod surasi, 33) — otlarning yollari va boldirlarini silab (turdi); ‹al-asfod› (Sod surasi, 38) — kishanlar (boglar), dedi.(Аввом айтди:) Мен Мужоҳиддан Соддаги сажда ҳақида сўрадим. У: «Мен Ибн Аббосдан: ‹Сен қаэрдан (қайси далил билан) сажда қилдинг?› деб сўрадим. У: ‹Сен ‹...ва унинг зурриётидан Довуд ва Сулаймонни (ҳидоят қилдик)...› (Анъом сураси, 84), ‹Ана ў шалар — Аллоҳ ҳидоят қилган (зотлар)дир; бас, уларнинг ҳидоятига эргаш› (Анъом сураси, 90) (оятларини) ўқимайсанми? Довуд — Пайғамбарингиз ﷺ унга эргашишга буюрилган (зотлар)дандир; Довуд унда (Содда) сажда қилди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам унда сажда қилдилар› деди», деди. (Луғ атлар:) ‹Ужоб› (Сод сураси, 5) — ажойиб (ғ алати); ‹ал-қитт› — саҳифа, бу ерда — яхшилик (савоб) саҳифаси. Мужоҳид: ‹фи изза› (Сод сураси, 2) — иззат-талашиб (кибрланган ҳолда); ‹ал-миллатил-охира› (Сод сураси, 7) — Қурайшнинг миллати; ‹ал-ихтилоқ› — ёлғон; ‹ал-асбоб› — осмоннинг йў ллари, унинг эшикларида; ‹жундун ма ҳунолика маҳзум› (Сод сураси, 11) — яъни Қурайш; ‹улаикал-аҳзоб› (Сод сураси, 13) — ў тган асрлар (қавмлар); ‹фавоқ› (Сод сураси, 15) — қайтиш; ‹қиттона› — азобимиз; ‹иттахазнаҳум сухрийян› (Сод сураси, 63) — уларни қамраб олдик; ‹атроб› — тенгдошлар (дегани), деди. Ибн Аббос: ‹ал-айд› (Сод сураси, 17) — ибодатда(ги) қувват; ‹ал-абсор› — Аллоҳ ишида (тў ғ ри) кў риш (басират); ‹ҳуббал-хайри ан зикри Робби› (Сод сураси, 32) — ‹ан зикрин› (эслашдан) (маъносида); ‹тафиқа машан› (Сод сураси, 33) — отларнинг ёллари ва болдирларини силаб (турди); ‹ал-асфод› (Сод сураси, 38) — кишанлар (боглар), деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَقَالَ، عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، كَانَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى مَنْزِلَتَيْنِ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْمُؤْمِنِينَ، كَانُوا مُشْرِكِي أَهْلِ حَرْبٍ يُقَاتِلُهُمْ وَيُقَاتِلُونَهُ، وَمُشْرِكِي أَهْلِ عَهْدٍ لاَ يُقَاتِلُهُمْ وَلاَ يُقَاتِلُونَهُ، وَكَانَ إِذَا هَاجَرَتِ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ لَمْ تُخْطَبْ حَتَّى تَحِيضَ وَتَطْهُرَ، فَإِذَا طَهُرَتْ حَلَّ لَهَا النِّكَاحُ، فَإِنْ هَاجَرَ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْكِحَ رُدَّتْ إِلَيْهِ، وَإِنْ هَاجَرَ عَبْدٌ مِنْهُمْ أَوْ أَمَةٌ فَهُمَا حُرَّانِ وَلَهُمَا مَا لِلْمُهَاجِرِينَ. ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ أَهْلِ الْعَهْدِ مِثْلَ حَدِيثِ مُجَاهِدٍ وَإِنْ هَاجَرَ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ أَهْلِ الْعَهْدِ لَمْ يُرَدُّوا، وَرُدَّتْ أَثْمَانُهُمْ.
(Ato, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Mushriklar Paygʻambar ﷺ va moʻminlarga (nisbatan) ikki holatda (ikki toifa) edi: harbiy (urush) ahli mushriklar — u zot ular bilan jang qilar, ular (ham) u zot bilan jang qilar edi; va ahd (sulh) ahli mushriklar — u zot ular bilan jang qilmas, ular (ham) u zot bilan jang qilmas edi. Harbiy ahlidan bir ayol hijrat qilsa, u — hayz koʻ rib, poklanmaguncha — xostgorlik qilinmas edi; poklangach, unga nikoh halol boʻ lar edi. Agar uning eri — u (boshqaga) nikohlanmasdan oldin — hijrat qilsa, u eriga qaytarilar edi. Agar ulardan bir qul yoki choʻ ri hijrat qilsa, ikkovi ozod boʻ lar va ularga muhojirlarga (tegishli) narsa (huquq) boʻ lar edi. Soʻng (Ato) ahd ahli (haqida) — Mujohidning hadisi misli (rivoyat qildi): «Agar ahd ahli mushriklardan bir qul yoki choʻ ri hijrat qilsa, ular (egalariga) qaytarilmas, (lekin) ularning narxlari (baholari) qaytarib berilar edi.»(Ато, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Мушриклар Пайғамбар ﷺ ва мўминларга (нисбатан) икки ҳолатда (икки тоифа) эди: ҳарбий (уруш) аҳли мушриклар — у зот улар билан жанг қилар, улар (ҳам) у зот билан жанг қилар эди; ва аҳд (сулҳ) аҳли мушриклар — у зот улар билан жанг қилмас, улар (ҳам) у зот билан жанг қилмас эди. Ҳарбий аҳлидан бир аёл ҳижрат қилса, у — ҳайз кў риб, покланмагунча — хостгорлик қилинмас эди; поклангач, унга никоҳ ҳалол бў лар эди. Агар унинг эри — у (бошқага) никоҳланмасдан олдин — ҳижрат қилса, у эрига қайтарилар эди. Агар улардан бир қул ёки чў ри ҳижрат қилса, иккови озод бў лар ва уларга муҳожирларга (тегишли) нарса (ҳуқуқ) бў лар эди. Сўнг (Ато) аҳд аҳли (ҳақида) — Мужоҳиднинг ҳадиси мисли (ривоят қилди): «Агар аҳд аҳли мушриклардан бир қул ёки чў ри ҳижрат қилса, улар (эгаларига) қайтарилмас, (лекин) уларнинг нархлари (баҳолари) қайтариб берилар эди.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوِ الْقَائِمِ اللَّيْلَ الصَّائِمِ النَّهَارَ ".
(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Beva (ayol) va miskin (kambagʻ al) uchun (rizq topishga) harakat qiluvchi — Alloh yoʻ lidagi mujohid (jangchi) kabi(dir), yoki kechasi (namozda) tik turuvchi, kunduzi roʻ zador kabidir» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Бева (аёл) ва мискин (камбағ ал) учун (ризқ топишга) ҳаракат қилувчи — Аллоҳ йў лидаги мужоҳид (жангчи) каби(дир), ёки кечаси (намозда) тик турувчи, кундузи рў задор кабидир» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى خَيْبَرَ فَسِرْنَا لَيْلاً، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ لِعَامِرِ بْنِ الأَكْوَعِ أَلاَ تُسْمِعُنَا مِنْ هُنَيْهَاتِكَ، قَالَ وَكَانَ عَامِرٌ رَجُلاً شَاعِرًا، فَنَزَلَ يَحْدُو بِالْقَوْمِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَاغْفِرْ فِدَاءٌ لَكَ مَا اقْتَفَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا وَأَلْقِيَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا إِنَّا إِذَا صِيحَ بِنَا أَتَيْنَا وَبِالصِّيَاحِ عَوَّلُوا عَلَيْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ هَذَا السَّائِقُ ". قَالُوا عَامِرُ بْنُ الأَكْوَعِ. فَقَالَ " يَرْحَمُهُ اللَّهُ ". فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ وَجَبَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَوْ أَمْتَعْتَنَا بِهِ. قَالَ فَأَتَيْنَا خَيْبَرَ فَحَاصَرْنَاهُمْ حَتَّى أَصَابَتْنَا مَخْمَصَةٌ شَدِيدَةٌ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ فَتَحَهَا عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا أَمْسَى النَّاسُ الْيَوْمَ الَّذِي فُتِحَتْ عَلَيْهِمْ أَوْقَدُوا نِيرَانًا كَثِيرَةً. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا هَذِهِ النِّيرَانُ، عَلَى أَىِّ شَىْءٍ تُوقِدُونَ ". قَالُوا عَلَى لَحْمٍ. قَالَ " عَلَى أَىِّ لَحْمٍ ". قَالُوا عَلَى لَحْمِ حُمُرٍ إِنْسِيَّةٍ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَهْرِقُوهَا وَاكْسِرُوهَا ". فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْ نُهَرِيقُهَا وَنَغْسِلُهَا قَالَ " أَوْ ذَاكَ ". فَلَمَّا تَصَافَّ الْقَوْمُ كَانَ سَيْفُ عَامِرٍ فِيهِ قِصَرٌ، فَتَنَاوَلَ بِهِ يَهُودِيًّا لِيَضْرِبَهُ، وَيَرْجِعُ ذُبَابُ سَيْفِهِ فَأَصَابَ رُكْبَةَ عَامِرٍ فَمَاتَ مِنْهُ، فَلَمَّا قَفَلُوا قَالَ سَلَمَةُ رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَاحِبًا. فَقَالَ لِي " مَا لَكَ ". فَقُلْتُ فِدًى لَكَ أَبِي وَأُمِّي زَعَمُوا أَنَّ عَامِرًا حَبِطَ عَمَلُهُ. قَالَ " مَنْ قَالَهُ ". قُلْتُ قَالَهُ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَأُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ الأَنْصَارِيُّ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَذَبَ مَنْ قَالَهُ، إِنَّ لَهُ لأَجْرَيْنِ ـ وَجَمَعَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ ـ إِنَّهُ لَجَاهِدٌ مُجَاهِدٌ، قَلَّ عَرَبِيٌّ نَشَأَ بِهَا مِثْلَهُ ".
(Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan Xaybarga (qarab) chiqdik va kechasi yurdik. Qavmdan bir kishi Amir ibn Akvaʼga: «Bizga oʻz (sheʼrlaringdan) hunayhotlaringdan eshittirmaysanmi?» dedi. Amir shoir kishi edi, shunda u (ulovidan) tushib, qavmni (huda aytib) hayday boshladi va (shunday) der edi: «Ey Bor Xudoyo, agar Sen boʻlmaganingda, biz na hidoyat topardik, na sadaqa qilardik, na namoz oʻqirdik; bas, (gunohlarimizni) magʻfirat qil — biz Senga fido boʻlaylik — orqamizda qoldirgan (gunohlarimizni); va agar (dushman bilan) toʻqnashsak, oyoqlarimizni mahkam qil va ustimizga sakina (xotirjamlik) tushir. Albatta, biz (jangga) chaqirilsak, kelamiz; (dushmanlar) baqirib bizdan (najot) kutadilar». Rasululloh ﷺ: «Bu haydovchi (qoʻshiqchi) kim?» dedilar. Ular: «Amir ibn Akvaʼ» dedilar. (U zot:) «Alloh unga rahm qilsin» dedilar. Qavmdan bir kishi: «(Shahidlik unga endi) vojib boʻldi, ey Allohning paygʻambari; koshki sizdan (uni) yana (uzoqroq) bahramand qilsangiz edi» dedi. (Salama) aytdi: Biz Xaybarga keldik va ularni qamal qildik — toki bizga qattiq ochlik yetgunicha; soʻng Alloh uni (musulmonlarga) fath qilib berdi. Odamlar uni fath qilib bergan kunda kech kirganlarida, koʻp olovlar yoqdilar. Rasululloh ﷺ: «Bu olovlar nima? Nima ustida (nimani pishirib) yoqyapsizlar?» dedilar. Ular: «Goʻsht ustida» dedilar. (U zot:) «Qaysi goʻsht ustida?» dedilar. Ular: «Xonaki eshaklar goʻshti ustida» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Uni toʻkib tashlanglar va ularni (qozonlarni) sindiringlar» dedilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, yoki uni toʻkib, ularni yuvsak (boʻladimi)?» dedi. (U zot:) «Yoki shunday (qilinglar)» dedilar. Qavm saf tortib (jangga) turganlarida, Amirning qilichi kalta edi; u u bilan bir yahudiyni urmoqchi boʻldi, ammo oʻz qilichining tigʻi (dami) qaytib, Amirning tizzasiga tegdi, u shundan (jarohatdan) vafot etdi. (Jangdan) qaytganlarida, Salama (aytdi:) Rasululloh ﷺ meni rangim oʻchgan (xira) holda koʻrdilar. (U zot) menga: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Otam-onam sizga fido boʻlsin; ular Amirning amali behuda (botil) ketdi, deb daʼvo qilishyapti» dedim. (U zot:) «Buni kim aytdi?» dedilar. Men: «Buni falon, falon, falon va Usayd ibn Huzayr al-Ansoriy aytdi» dedim. Rasululloh ﷺ: «Buni aytgan kishi yolgʻon aytibdi; albatta, unga ikki ajr bordir» dedilar — va ikki barmoqlarini (qoʻshib koʻrsatdilar) — «Albatta, u jonbozlik qilgan mujohid edi; bu (yurt)da oʻsgan arablardan uning kabisi kam (boʻladi)».(Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбарга (қараб) чиқдик ва кечаси юрдик. Қавмдан бир киши Амир ибн Акваъга: «Бизга ўз (шеърларингдан) ҳунайҳотларингдан эшиттирмайсанми?» деди. Амир шоир киши эди, шунда у (уловидан) тушиб, қавмни (ҳуда айтиб) ҳайдай бошлади ва (шундай) дер эди: «Эй Бор Худоё, агар Сен бўлмаганингда, биз на ҳидоят топардик, на садақа қилардик, на намоз ўқирдик; бас, (гуноҳларимизни) мағфират қил — биз Сенга фидо бўлайлик — орқамизда қолдирган (гуноҳларимизни); ва агар (душман билан) тўқнашсак, оёқларимизни маҳкам қил ва устимизга сакина (хотиржамлик) тушир. Албатта, биз (жангга) чақирилсак, келамиз; (душманлар) бақириб биздан (нажот) кутадилар». Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ҳайдовчи (қўшиқчи) ким?» дедилар. Улар: «Амир ибн Акваъ» дедилар. (У зот:) «Аллоҳ унга раҳм қилсин» дедилар. Қавмдан бир киши: «(Шаҳидлик унга энди) вожиб бўлди, эй Аллоҳнинг пайғамбари; кошки сиздан (уни) яна (узоқроқ) баҳраманд қилсангиз эди» деди. (Салама) айтди: Биз Хайбарга келдик ва уларни қамал қилдик — токи бизга қаттиқ очлик етгунича; сўнг Аллоҳ уни (мусулмонларга) фатҳ қилиб берди. Одамлар уни фатҳ қилиб берган кунда кеч кирганларида, кўп оловлар ёқдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу оловлар нима? Нима устида (нимани пишириб) ёқяпсизлар?» дедилар. Улар: «Гўшт устида» дедилар. (У зот:) «Қайси гўшт устида?» дедилар. Улар: «Хонаки эшаклар гўшти устида» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни тўкиб ташланглар ва уларни (қозонларни) синдиринглар» дедилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, ёки уни тўкиб, уларни ювсак (бўладими)?» деди. (У зот:) «Ёки шундай (қилинглар)» дедилар. Қавм саф тортиб (жангга) турганларида, Амирнинг қиличи калта эди; у у билан бир яҳудийни урмоқчи бўлди, аммо ўз қиличининг тиғи (дами) қайтиб, Амирнинг тиззасига тегди, у шундан (жароҳатдан) вафот этди. (Жангдан) қайтганларида, Салама (айтди:) Расулуллоҳ ﷺ мени рангим ўчган (хира) ҳолда кўрдилар. (У зот) менга: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Отам-онам сизга фидо бўлсин; улар Амирнинг амали беҳуда (ботил) кетди, деб даъво қилишяпти» дедим. (У зот:) «Буни ким айтди?» дедилар. Мен: «Буни фалон, фалон, фалон ва Усайд ибн Ҳузайр ал-Ансорий айтди» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни айтган киши ёлғон айтибди; албатта, унга икки ажр бордир» дедилар — ва икки бармоқларини (қўшиб кўрсатдилар) — «Албатта, у жонбозлик қилган мужоҳид эди; бу (юрт)да ўсган араблардан унинг кабиси кам (бўлади)».