حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ فَقُولُوا مِثْلَ ما يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ".
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Azonni eshitganingizda, muazzin aytayotgandek (siz ham) ayting», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Азонни эшитганингизда, муаззин айтаётгандек (сиз ҳам) айтинг», — дедилар.
وَحَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالاَ، جَمِيعًا حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَ حَدِيثِ شُعْبَةَ . وَقَالَ " أَنْهَاكُمْ عَمَّا يُنْبَذُ فِي الدُّبَّاءِ وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ " . وَزَادَ ابْنُ مُعَاذٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلأَشَجِّ أَشَجِّ عَبْدِ الْقَيْسِ " إِنَّ فِيكَ خَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْحِلْمُ وَالأَنَاةُ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺ dan shu hadis Shuʼbaning hadisi kabi rivoyat qilinadi. Va (Rasululloh): «Sizlarni dabbo, naqir, hantam va muzaffatda nabiz qilishdan qaytaraman», dedilar. (Hadisning bir rivoyatida) qoʻshimcha qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abdulqaysning Ashajjiga: «Albatta senda Alloh suyadigan ikki xislat bor: hilm (mulohazalilik, vazminlik) va shoshmaslik (osoyishtalik)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺ дан шу ҳадис Шуъбанинг ҳадиси каби ривоят қилинади. Ва (Расулуллоҳ): «Сизларни даббо, нақир, ҳантам ва музаффатда набиз қилишдан қайтараман», дедилар. (Ҳадиснинг бир ривоятида) қўшимча қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абдулқайснинг Ашажжига: «Албатта сенда Аллоҳ суядиган икки хислат бор: ҳилм (мулоҳазалилик, вазминлик) ва шошмаслик (осойишталик)», дедилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ الثَّقَفِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ " كَيْفَ تَقْضِي " . فَقَالَ أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ " . قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ " فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " . قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي . قَالَ " الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " .
Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yuborarkanlar: «Qanday hukm chiqarasan?» dedilar. U: «Allohning Kitobida boʻlgan narsa bilan hukm chiqaraman», dedi. U zot: «Agar Allohning Kitobida boʻlmasa-chi?» dedilar. U: «U holda Rasululloh ﷺning sunnati bilan», dedi. U zot: «Agar Rasululloh ﷺning sunnatida ham boʻlmasa-chi?» dedilar. U: «Oʻz raʼyim bilan ijtihod qilaman», dedi. U zot: «Rasulullohning elchisini (Oʻz roziligiga) muvaffaq qilgan Allohga hamd boʻlsin», dedilar.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юборарканлар: «Қандай ҳукм чиқарасан?» дедилар. У: «Аллоҳнинг Китобида бўлган нарса билан ҳукм чиқараман», деди. У зот: «Агар Аллоҳнинг Китобида бўлмаса-чи?» дедилар. У: «У ҳолда Расулуллоҳ ﷺнинг суннати билан», деди. У зот: «Агар Расулуллоҳ ﷺнинг суннатида ҳам бўлмаса-чи?» дедилар. У: «Ўз раъйим билан ижтиҳод қиламан», деди. У зот: «Расулуллоҳнинг элчисини (Ўз розилигига) муваффақ қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедилар.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُصَلِّي فِي شُعُرِنَا أَوْ فِي لُحُفِنَا . قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ شَكَّ أَبِي .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizning yopinchiqlarimizda yoki choyshablarimizda namoz oʻqimas edilar», dedi. Ubaydulloh: «Otam (bu rivoyatda) shubha qildi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизнинг ёпинчиқларимизда ёки чойшабларимизда намоз ўқимас эдилар», деди. Убайдуллоҳ: «Отам (бу ривоятда) шубҳа қилди», деди.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ - قَالَ حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ هِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ أَقْبَلْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعِي رَجُلاَنِ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِي وَالآخَرُ عَنْ يَسَارِي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَاكُ فَكِلاَهُمَا سَأَلَ الْعَمَلَ قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا مَا أَطْلَعَانِي عَلَى مَا فِي أَنْفُسِهِمَا وَمَا شَعَرْتُ أَنَّهُمَا يَطْلُبَانِ الْعَمَلَ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى سِوَاكِهِ تَحْتَ شَفَتِهِ قَلَصَتْ فَقَالَ " إِنَّا لاَ - أَوْ لَنْ - نَسْتَعِينَ عَلَى الْعَمَلِ مَنْ أَرَادَهُ وَلَكِنِ اذْهَبْ أَنْتَ " . فَبَعَثَهُ عَلَى الْيَمَنِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رضى الله عنهما .
Abu Burda rivoyat qilishicha, Abu Muso (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Men Paygʻambar ﷺ huzurlariga keldim. U zot misvok ishlatayotgan edilar. Men bilan ashʼariylardan ikki kishi bor edi — biri oʻng tomonimda, ikkinchisi chap tomonimda. Ularning ikkisi ham (biror) lavozim soʻrashardi. Men: ‹Sizni haq bilan Paygʻambar qilib yuborgan Zotga qasamki, ular koʻngillaridagini menga bildirishmagan va men ularning lavozim talab qilayotganlarini sezmagan edim›, — dedim. Goʻyo men hozir ham u zotning labi ostidagi (orqaga) tortilgan misvoklarini koʻrayotgandekman. U zot: ‹Biz (hokimlik) lavozimini istagan kishini bu ishga olmaymiz — yoki: hech qachon olmaymiz. Balki sen boraqol›, — dedilar». Soʻngra u (Abu Muso)ni Yamanga (voliy qilib) yubordilar, keyin uning ortidan Muoz ibn Jabalni yubordilar. Alloh ulardan ikkisidan rozi boʻlsin.Абу Бурда ривоят қилишича, Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Мен Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келдим. У зот мисвок ишлатаётган эдилар. Мен билан ашъарийлардан икки киши бор эди — бири ўнг томонимда, иккинчиси чап томонимда. Уларнинг иккиси ҳам (бирор) лавозим сўрашарди. Мен: ‹Сизни ҳақ билан Пайғамбар қилиб юборган Зотга қасамки, улар кўнгилларидагини менга билдиришмаган ва мен уларнинг лавозим талаб қилаётганларини сезмаган эдим›, — дедим. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг лаби остидаги (орқага) тортилган мисвокларини кўраётгандекман. У зот: ‹Биз (ҳокимлик) лавозимини истаган кишини бу ишга олмаймиз — ёки: ҳеч қачон олмаймиз. Балки сен борақол›, — дедилар». Сўнгра у (Абу Мусо)ни Яманга (волий қилиб) юбордилар, кейин унинг ортидан Муоз ибн Жабални юбордилар. Аллоҳ улардан иккисидан рози бўлсин.
حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْحِمْيَرِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ كَانَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يَتَحَدَّثُ بِمَا لَمْ يَسْمَعْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَيَسْكُتُ عَمَّا سَمِعُوا فَبَلَغَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ هَذَا وَأَوْشَكَ مُعَاذٌ أَنْ يَفْتِنَكُمْ فِي الْخَلاَءِ . فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاذًا فَلَقِيَهُ فَقَالَ مُعَاذٌ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو إِنَّ التَّكْذِيبَ بِحَدِيثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ نِفَاقٌ وَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ قَالَهُ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " اتَّقُوا الْمَلاَعِنَ الثَّلاَثَ الْبَرَازَ فِي الْمَوَارِدِ وَالظِّلِّ وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning ashoblari eshitmagan narsalarni soʻzlar, ular eshitgan narsalar haqida esa jim turar edi. Uning soʻzlab yurgani Abdulloh ibn Amrga yetib bordi. U: «Vallohi, men Rasululloh ﷺdan buni aytganlarini eshitmadim. Muoz sizlarni hojat chiqarish borasida fitnaga solishi yaqin», dedi. Bu Muozga yetib borgach, u bilan uchrashib: «Ey Abdulloh ibn Amr, Rasululloh ﷺdan kelgan hadisni yolgʻonga chiqarish nifoqdir; uning gunohi esa aytgan kishining zimmasidadir. Men Rasululloh ﷺning: ‹Uch xil laʼnatga sabab boʻluvchi ishdan saqlaninglar: suv keladigan joylarga, soya joyga va yoʻl oʻrtasiga hojat chiqarishdan›, deganlarini eshitdim», dedi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг ашоблари эшитмаган нарсаларни сўзлар, улар эшитган нарсалар ҳақида эса жим турар эди. Унинг сўзлаб юргани Абдуллоҳ ибн Амрга етиб борди. У: «Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺдан буни айтганларини эшитмадим. Муоз сизларни ҳожат чиқариш борасида фитнага солиши яқин», деди. Бу Муозга етиб боргач, у билан учрашиб: «Эй Абдуллоҳ ибн Амр, Расулуллоҳ ﷺдан келган ҳадисни ёлғонга чиқариш нифоқдир; унинг гуноҳи эса айтган кишининг зиммасидадир. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Уч хил лаънатга сабаб бўлувчи ишдан сақланинглар: сув келадиган жойларга, соя жойга ва йўл ўртасига ҳожат чиқаришдан›, деганларини эшитдим», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، وَعِصَامُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَا حَدَّثَنَا صَفْوَانُ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ، وَرَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، وَغَيْرِهِمَا، قَالُوا لَمَّا بَلَغَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَرَغَ حُدِّثَ أَنَّ بِالشَّامِ وَبَاءً شَدِيدًا قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ شِدَّةَ الْوَبَاءِ فِي الشَّامِ فَقُلْتُ إِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ حَيٌّ اسْتَخْلَفْتُهُ فَإِنْ سَأَلَنِي اللَّهُ لِمَ اسْتَخْلَفْتَهُ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ أَمِينًا وَأَمِينِي أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فَأَنْكَرَ الْقَوْمُ ذَلِكَ وَقَالُوا مَا بَالُ عُلْيَا قُرَيْشٍ يَعْنُونَ بَنِي فِهْرٍ ثُمَّ قَالَ فَإِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَقَدْ تُوُفِّيَ أَبُو عُبَيْدَةَ اسْتَخْلَفْتُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَإِنْ سَأَلَنِي رَبِّي عَزَّ وَجَلَّ لِمَ اسْتَخْلَفْتَهُ قُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّهُ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ يَدَيْ الْعُلَمَاءِ نَبْذَةً.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar Sargʻ degan joyga yetganida, unga Shomda qattiq vabo tarqagani xabar qilindi. U: «Menga Shomda vabo kuchayganligi xabari yetdi. Agar ajalim yetsa-yu, Abu Ubayda ibn al-Jarroh tirik boʻlsa, uni oʻzimga xalifa qilaman. Agar Alloh mendan: ‹Nega uni Muhammad ﷺ ummatiga xalifa qilding?›, deb soʻrasa, men: ‹Rasulingni ﷺ: «Har bir paygʻambarning bir ishonchli kishisi bor, mening ishonchlim esa Abu Ubayda ibn al-Jarrohdir» deganlarini eshitganman›, deyman», dedi. Odamlar buni inkor etib: «Quraysh zodagonlariga, yaʼni Fihr oʻgʻillariga nima boʻldi?», deyishdi. Soʻng u: «Agar ajalim yetsa-yu, Abu Ubayda vafot etgan boʻlsa, Muoz ibn Jabalni xalifa qilaman. Agar Robbim azza va jalla mendan: ‹Nega uni xalifa qilding?›, deb soʻrasa, men: ‹Rasulingni ﷺ: «Albatta, u qiyomat kuni olimlardan bir oz oldinroqda mahshar qilinadi» deganlarini eshitganman›, deyman», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар Сарғ деган жойга етганида, унга Шомда қаттиқ вабо тарқагани хабар қилинди. У: «Менга Шомда вабо кучайганлиги хабари етди. Агар ажалим етса-ю, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ тирик бўлса, уни ўзимга халифа қиламан. Агар Аллоҳ мендан: ‹Нега уни Муҳаммад ﷺ умматига халифа қилдинг?›, деб сўраса, мен: ‹Расулингни ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг бир ишончли кишиси бор, менинг ишончлим эса Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир» деганларини эшитганман›, дейман», деди. Одамлар буни инкор этиб: «Қурайш зодагонларига, яъни Фиҳр ўғилларига нима бўлди?», дейишди. Сўнг у: «Агар ажалим етса-ю, Абу Убайда вафот этган бўлса, Муоз ибн Жабални халифа қиламан. Агар Роббим азза ва жалла мендан: ‹Нега уни халифа қилдинг?›, деб сўраса, мен: ‹Расулингни ﷺ: «Албатта, у қиёмат куни олимлардан бир оз олдинроқда маҳшар қилинади» деганларини эшитганман›, дейман», деди.
- وعن كعب بن مالك رضي الله عنه في حديثه الطويل في قصة توبته وقد سبق في بابه التوبة. قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم وهو جالس في القوم بتبوك: "ما فعل كعب مالك؟ فقال رجل من بني سلمة: يا رسول الله حبسه برداه، والنظر في عطفيه فقال معاذ بن جبل رضي الله عنه بئس ما قلت والله يا رسول الله ما علمنا عليه إلا خيرًا، فسكت رسول الله صلى الله عليه وسلم" ((متفق عليه)). "عِطْفَاهُ"جانِباهُ، وهو إشارةٌ إلى إعجابِهِ بنفسهِ.
Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotini qildilar, u zot Shomdagi Rumliklar va arab nasroniylarini (maqsad) qilgan edilar. Kaʼb ibn Molik dedi: Men Rasululloh ﷺ qilgan birorta gʻazotda ortda qolmaganman, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa. Albatta, men Badr gʻazotida ham ortda qolgan edim, lekin (u zot) oʻzlaridan ortda qolgan birovni malomat qilmagan edilar. Chunki Rasululloh ﷺ va musulmonlar Quraysh karvonini koʻzlab chiqishgan edi, hatto Alloh ular bilan dushmanlarini belgilangan vaqtsiz duch qildi. Men Rasululloh ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahd-paymon bergan paytda hozir boʻlganman, men buni Badrda hozir boʻlishdan koʻra afzal koʻraman, garchi Badr odamlar orasida undan koʻra mashhurroq boʻlsa-da. Mening Rasululloh ﷺ dan Tabuk gʻazotida ortda qolib qolganimning xabari shunday edi: men oʻsha gʻazotda u zotdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim. Vallohi, men undan oldin hech qachon ikkita ulov toʻplamagan edim, faqat oʻsha gʻazotdagina ularning ikkovini toʻplagandim. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada gʻazot qildilar, uzoq safar, suvsiz biyobon va koʻp sonli dushmanni qarshi oldilar. Shunda u zot musulmonlarga ishlarini ochiq bayon qildilar, toki ular gʻazotlariga tayyorgarlik koʻrsinlar. (U zot) ularga oʻzlari koʻzlagan yoʻnalishni xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan musulmonlar koʻp edi, ularni biror saqlovchining daftari (roʻyxati) jamlamas edi — bu bilan devon (roʻyxat daftari)ni nazarda tutadi. Kaʼb dedi: Bir kishi gʻoyib boʻlmoqchi boʻlsa, bu Aziz va Jalil Alloh tarafidan u haqida vahiy nozil boʻlmaguncha unga yashirin qoladi deb oʻylar edi (yaʼni roʻyxat yoʻqligidan). Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻlgan paytda qildilar. Men esa ularga (mevalarga) moyil edim. Rasululloh ﷺ va u zot bilan musulmonlar tayyorgarlik koʻra boshlashdi, men ham ular bilan birga tayyorlanish uchun erta tongdan chiqar, soʻng hech narsa qilmay qaytar edim. Oʻzimcha: «Men buni xohlasam, qilishga qodirman», derdim. Mana shunday cheksiz davom etaverdi, hatto odamlar (yoʻlga) jadal bilan kirishishdi. Rasululloh ﷺ tongda yoʻlga chiqdilar, musulmonlar ham u zot bilan birga (chiqishdi), men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. Soʻng erta chiqib, qaytar, hech narsa qilmas edim. Bu menda cheksiz davom etaverdi, hatto ular shoshilishib, gʻazot ulgurib ketdi. Men yoʻlga chiqib, ularga yetib olishni qasd qildim. Qaniydi shuni qilganimda edi! Soʻng bu menga nasib etmadi. Rasululloh ﷺ chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, oʻzimga oʻxshash faqat munofiqlikda ayblangan kishini yoki Alloh uzr bergan kuchsizlardan birini koʻrar, bu meni qaygʻuga solar edi. Rasululloh ﷺ Tabukka yetguncha meni eslamadilar. U zot Tabukda jamoa orasida oʻtirgan holda: «Kaʼb ibn Molik nima qildi?», — dedilar. Banu Salimadan bir kishi: «Yo Rasululloh, uni ikki ridosi va oʻz yonlariga (kibr bilan) qarashi ushlab qoldi», — dedi. Shunda Muoz ibn Jabal unga: «Naqadar yomon gap aytding! Vallohi, yo Rasululloh, biz u haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Shu holda u zot oq kiyim kiygan, unga sarob (issiqda) tovlanayotgan bir kishini koʻrdilar va: «(Ey kishi,) Abu Xaysama boʻlgin!», — dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama al-Ansoriy ekan — u munofiqlar masxara qilgan paytda bir soʻ xurmoni sadaqa qilgan kishi edi. Kaʼb ibn Molik dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytishga yuzlanganlari menga yetgach, qaygʻum kuchaydi va men yolgʻon (uydirish)ni oʻylay boshladim, oʻzimcha: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?», der edim. Bunda ahlimdan har bir aqlli kishidan yordam soʻrardim. Menga: «Rasululloh ﷺ yetib kelay deb qoldilar», deyilgach, botil (uydirma fikr) mendan yoʻqoldi, hatto men undan hech narsa bilan qutulolmasligimni bildim va u zotga rost soʻzlashni qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ tongda yetib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻng odamlar uchun (ularni qabul qilib) oʻtirar edilar. (U zot) shuni qilganlarida, ortda qolganlar u zotning huzurlariga kelib, uzr aytishni boshlashdi va qasam icha boshlashdi — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning ochiq aytganlarini qabul qildilar, ulardan bayʼat oldilar va ular uchun istigʻfor aytdilar, ichki niyatlarini esa Allohga havola qildilar — toki men kelgunimcha. Men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishidek tabassum qildilar, soʻng: «Beri kel!», — dedilar. Men yurib keldim, hatto u zotning oldilarida oʻtirdim. (U zot) menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Ulovingni sotib olmaganmiding?», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, vallohi, agar men dunyo ahlidan sizdan boshqa birovning huzurida oʻtirganimda edi, biron uzr bilan uning gʻazabidan qutulardim, chunki menga (yaxshi) bahslashish (qobiliyati) berilgan. Lekin, vallohi, men aniq bilamanki, agar bugun sizga sizni mendan rozi qiladigan yolgʻon soʻz aytsam, Alloh sizni menga gʻazablantirishi yaqindir; agar sizga rost soʻz aytsam, undan sizning mendan gʻazablanishingiz (mumkin), lekin men bunda Allohning (yaxshi) oqibatidan umidvorman. Vallohi, mening hech qanday uzrim yoʻq edi. Vallohi, men sizdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Mana bunisi-ku rost soʻzladi. Allohning sen haqingda hukm qilishini (kutib) turgin», — dedilar. Men turdim, Banu Salimadan baʼzi kishilar oʻrnidan turib, ortimdan ergashishdi va menga: «Vallohi, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmas edik. Sen Rasululloh ﷺ ga ortda qolganlar uzr aytganidek uzr aytmay, ojizlik qilding. Holbuki, gunohing uchun Rasululloh ﷺ ning sen uchun istigʻfor aytishlari kifoya qilar edi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Vallohi, ular meni shunchalik malomat qilishdiki, hatto men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytib, oʻzimni yolgʻonchi qilmoqchi boʻldim. (Kaʼb) dedi: Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana birortasi duch keldimi?», — dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi shunga duch keldi, ular ham sen aytgandek aytdilar va ularga ham senga aytilgandek aytildi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Ular kimlar?», — dedim. Ular: «Murora ibn ar-Robia al-Omiriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Ular menga Badrda qatnashgan ikki solih kishini eslatishdi, ularda men uchun ibrat (oʻrnak) bor edi. (Kaʼb) dedi: Ular menga ularni eslatganlarida, men (oʻz soʻzimda) davom etdim. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uchovimiz bilan — ortda qolganlar orasidan (aynan) biz bilan gaplashishdan qaytardilar. (Kaʼb) dedi: Odamlar bizdan chetlanishdi va bizga (munosabatlari) oʻzgardi, hatto men uchun yer ham oʻzgargandek tuyuldi, u men biladigan yer emasdek edi. Biz shu holatda ellik kecha qoldik. Ikki sherigim esa boʻysunib, uylarida yigʻlab oʻtirib qolishdi. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir boʻlardim, bozorlarda aylanardim, lekin hech kim men bilan gaplashmas edi. Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, u zot namozdan keyin oʻz majlislarida oʻtirgan paytlarida salom berardim, oʻzimcha: «Salomimni qaytarish uchun lablarini qimirlatdilarmi yoki yoʻqmi?», derdim. Soʻng u zotga yaqin joyda namoz oʻqir va u zotga oʻgʻrincha qarab qoʻyar edim. Namozimga yuzlanganimda, (u zot) menga qarar, men u zot tomonga oʻgirilsam, mendan yuz oʻgirar edilar. Musulmonlarning bu betgaplari (jafosi) menga uzoq choʻzilgach, men yurib bordim va Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim — u mening amakimning oʻgʻli va menga odamlarning eng sevimlisi edi. Men unga salom berdim, lekin, vallohi, u salomimni qaytarmadi. Men unga: «Yo Abu Qatoda, men Alloh bilan sendan soʻrayman, men Alloh va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?», — dedim. (Kaʼb) dedi: U jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, u yana jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, shunda u: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchidir», — dedi. Shunda koʻzlarimdan yosh oqdi va men orqaga qaytib, devordan oshib oʻtdim. Men Madina bozorida yurganimda, Shom ahlining nabatiylaridan — taom (oziq-ovqat) olib kelib Madinada sotuvchilardan biri: «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatib beradi?», deb (soʻrayotgan ekan). (Kaʼb) dedi: Odamlar unga meni koʻrsata boshlashdi, hatto u oldimga keldi va menga Gʻasson podshohidan bir maktub topshirdi. Men yozuvchi (savodli) edim, uni oʻqidim, qarasam, unda: «Ammo baʼd. Bizga sherigingning senga jafo qilgani yetib keldi. Alloh seni xorlik va zoeʼ boʻlish maskanida (yashashing uchun) yaratmagan. Bizga qoʻshilgin, biz senga hamdard boʻlamiz», (deb yozilgan ekan). (Kaʼb) dedi: Uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan biridir», dedim. Soʻng uni tandirga olib borib, u bilan (tandirni) yoqdim. Nihoyat ellikdan qirq (kun) oʻtib, vahiy esa kechiktirilganda, Rasululloh ﷺ ning elchisi oldimga kelib: «Albatta, Rasululloh ﷺ senga ayolingdan ajralib (uzoqlashib) turishingni buyurmoqdalar», — dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?», — dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlashib tur, unga yaqinlashma», — dedi. (Kaʼb) dedi: U (Rasululloh ﷺ) ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. (Kaʼb) dedi: Men ayolimga: «Ahling (ota-onang) huzuriga borib, Alloh bu ishda hukm qilguncha ular yonida turib turgin», — dedim. (Kaʼb) dedi: Hilol ibn Umayyaning ayoli Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Hilol ibn Umayya zaif chol, uning xizmatkori yoʻq. Unga xizmat qilishimni yomon koʻrasizmi?», — dedi. (U zot:) «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», — dedilar. (Ayol:) «Vallohi, unda biror narsaga (intilishga) harakat yoʻq. Vallohi, u boshiga oʻsha ish tushganidan to shu kunigacha yigʻlamoqda», — dedi. (Kaʼb) dedi: Ahlimdan baʼzilari menga: «Sen ham ayoling haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrasang boʻlmasmidi? Axir u zot Hilol ibn Umayyaning ayoliga unga xizmat qilishga izn berdilar-ku», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Men u haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻramayman. Men u haqida ruxsat soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deyishlarini qayerdan bilaman? Men esa yosh kishiman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men shu holda yana oʻn kecha qoldim, shunday qilib, biz bilan gaplashish man etilganidan beri bizga ellik kecha toʻldi. (Kaʼb) dedi: Soʻng men ellikinchi kechaning tongida bomdod namozini uylarimizdan birining tomida oʻqidim. Men Aziz va Jalil Alloh biz haqimizda zikr qilgan holatda — jonim oʻzimga torlik qilib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻlib ketgan holda oʻtirgan edim, Salʼ (togʻi) ustiga chiqib olgan bir kishining ovozini eshitdim, u ovozining boricha: «Yo Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!», deb (qichqirardi). (Kaʼb) dedi: Men sajdaga yiqildim va bildimki, najot (kushoyish) keldi. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida odamlarga Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qildilar. Shunda odamlar bizga xushxabar bera boshlashdi, ikki sherigim tomonga ham xushxabar beruvchilar bordi. Bir kishi men tomonga ot choptirdi, Aslamdan bir chopar ham men tomonga shoshildi va togʻga chiqib (qichqirdi), shunda ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan kishi xushxabar berib oldimga kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, xushxabari uchun ularni unga kiydirdim. Vallohi, oʻsha kuni mening ulardan boshqa (kiyimim) yoʻq edi. Soʻng ikki kiyimni qarzga olib, ularni kiydim va Rasululloh ﷺ ni qasd qilib yoʻlga tushdim. Odamlar meni guruh-guruh boʻlib kutib olib, tavbam (qabul boʻlgani) bilan tabriklar va: «Allohning tavbangni qabul qilgani senga muborak boʻlsin», deyishardi. Hatto men masjidga kirdim, qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtiribdilar, atroflarida esa odamlar bor. Shunda Talha ibn Ubaydulloh shoshib oʻrnidan turdi, hatto men bilan qoʻl berib koʻrishib, tabrikladi. Vallohi, muhojirlardan undan boshqa hech bir kishi oʻrnidan turmadi. (Roviy) dedi: Kaʼb buni Talhaga (qilgan yaxshiligini) hech unutmas edi. Kaʼb dedi: Rasululloh ﷺ ga salom berganimda, u zotning chehralari xursandchilikdan porlab turardi, (u zot): «Onang seni tuqqanidan beri ustingdan oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar)!», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Bu sizning tomoningizdanmi, yo Rasululloh, yoki Alloh tomonidanmi?», — dedim. (U zot:) «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», — dedilar. Rasululloh ﷺ xursand boʻlganlarida chehralari nurlanar, goʻyo chehralari oy parchasidek edi. (Kaʼb) dedi: Biz buni (shundan) bilar edik. (Kaʼb) dedi: Men u zotning oldilarida oʻtirganimda: «Yo Rasululloh, mening tavbamdan (biri shuki), men molimdan ajrab, uni Allohga va Uning Rasuli ﷺ ga sadaqa qilishimdir», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning baʼzisini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Unday boʻlsa, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men: «Yo Rasululloh, albatta, Alloh meni rostgoʻylik bilan najot berdi. Mening tavbamdan (biri shuki), men tirik ekanman, faqat rost soʻzlayman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha musulmonlardan birorta kishini Alloh soʻzning rostligida menga (berganidan) koʻra yaxshiroq sinaganini bilmayman. Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha qasddan biror yolgʻon (gapni) gapirmadim va men qolgan (umrim)da ham Alloh meni saqlashidan umidvorman. (Kaʼb) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh nozil qildi: {Albatta, Alloh Nabiyning, qiyinchilik soatida unga ergashgan muhojir va ansorlarning — ulardan bir guruhining qalblari (haqdan) ogʻib ketay deganidan keyin — tavbasini qabul qildi. Soʻng (Alloh) ularning tavbasini qabul qildi. Albatta, U ularga shafqatli, mehribondir * Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham (tavbasini qabul qildi); hatto yer kengligiga qaramay ularga torlik qildi va oʻzlari ham oʻzlariga tor boʻlib qoldi} (oyatigacha), to: {Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va rostgoʻylar bilan birga boʻlinglar} (Tavba 117-119) (oyatigacha yetdi). Kaʼb dedi: Vallohi, Alloh meni Islomga hidoyat qilganidan keyin, oʻzimning Rasululloh ﷺ ga rostgoʻyligimdan — u zotga yolgʻon soʻzlab, yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻlganidek halok boʻlmaganimdan koʻra ulkanroq biror neʼmatni hech qachon menga ato etmadi. Chunki Alloh vahiy nozil qilganida yolgʻon soʻzlaganlarga birorta kishiga aytmagan eng yomon (soʻzni) aytdi. Alloh shunday dedi: {Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz oʻgirishingiz uchun, sizlarga Alloh nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz oʻgiringlar! Albatta, ular nopokdirlar va qilgan ishlari jazosiga maskanlari jahannamdir * Sizlardan rozi boʻlishingiz uchun sizlarga qasam ichadilar. Bordi-yu sizlar ulardan rozi boʻlsangiz ham, albatta, Alloh fosiq qavmdan rozi boʻlmaydi} (Tavba 95-96). Kaʼb dedi: Biz uchovimiz Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida qabul qilgan kishilarning ishidan ortda (kechiktirilib) qoldirildik — (u zot) ularning bayʼatini olib, ular uchun istigʻfor aytgan edilar. Rasululloh ﷺ esa bizning ishimizni Alloh hukm qilguncha kechiktirib turdilar. Mana shu sababdan Aziz va Jalil Alloh: {Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham} dedi. Alloh zikr qilgan «ortga qoldirilgan» (degani) bizning gʻazotdan ortda qolganimiz emas, balki bu (u zotning) bizni kechiktirgani va ishimizni unga qasam ichib, uzr aytgan, undan (u zot) qabul qilgan kishilardan ortga qoldirgani (kechiktirgani)dir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотини қилдилар, у зот Шомдаги Румликлар ва араб насронийларини (мақсад) қилган эдилар. Каъб ибн Молик деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қилган бирорта ғазотда ортда қолмаганман, фақат Табук ғазотидан бошқа. Албатта, мен Бадр ғазотида ҳам ортда қолган эдим, лекин (у зот) ўзларидан ортда қолган бировни маломат қилмаган эдилар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар Қурайш карвонини кўзлаб чиқишган эди, ҳатто Аллоҳ улар билан душманларини белгиланган вақтсиз дуч қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз Ислом учун аҳд-паймон берган пайтда ҳозир бўлганман, мен буни Бадрда ҳозир бўлишдан кўра афзал кўраман, гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра машҳурроқ бўлса-да. Менинг Расулуллоҳ ﷺ дан Табук ғазотида ортда қолиб қолганимнинг хабари шундай эди: мен ўша ғазотда у зотдан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим. Валлоҳи, мен ундан олдин ҳеч қачон иккита улов тўпламаган эдим, фақат ўша ғазотдагина уларнинг икковини тўплагандим. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада ғазот қилдилар, узоқ сафар, сувсиз биёбон ва кўп сонли душманни қарши олдилар. Шунда у зот мусулмонларга ишларини очиқ баён қилдилар, токи улар ғазотларига тайёргарлик кўрсинлар. (У зот) уларга ўзлари кўзлаган йўналишни хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган мусулмонлар кўп эди, уларни бирор сақловчининг дафтари (рўйхати) жамламас эди — бу билан девон (рўйхат дафтари)ни назарда тутади. Каъб деди: Бир киши ғойиб бўлмоқчи бўлса, бу Азиз ва Жалил Аллоҳ тарафидан у ҳақида ваҳий нозил бўлмагунча унга яширин қолади деб ўйлар эди (яъни рўйхат йўқлигидан). Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бўлган пайтда қилдилар. Мен эса уларга (меваларга) мойил эдим. Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан мусулмонлар тайёргарлик кўра бошлашди, мен ҳам улар билан бирга тайёрланиш учун эрта тонгдан чиқар, сўнг ҳеч нарса қилмай қайтар эдим. Ўзимча: «Мен буни хоҳласам, қилишга қодирман», дердим. Мана шундай чексиз давом этаверди, ҳатто одамлар (йўлга) жадал билан киришишди. Расулуллоҳ ﷺ тонгда йўлга чиқдилар, мусулмонлар ҳам у зот билан бирга (чиқишди), мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарса қилмаган эдим. Сўнг эрта чиқиб, қайтар, ҳеч нарса қилмас эдим. Бу менда чексиз давом этаверди, ҳатто улар шошилишиб, ғазот улгуриб кетди. Мен йўлга чиқиб, уларга етиб олишни қасд қилдим. Қанийди шуни қилганимда эди! Сўнг бу менга насиб этмади. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб кетганларидан кейин одамлар орасига чиқсам, ўзимга ўхшаш фақат мунофиқликда айбланган кишини ёки Аллоҳ узр берган кучсизлардан бирини кўрар, бу мени қайғуга солар эди. Расулуллоҳ ﷺ Табукка етгунча мени эсламадилар. У зот Табукда жамоа орасида ўтирган ҳолда: «Каъб ибн Молик нима қилди?», — дедилар. Бану Салимадан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, уни икки ридоси ва ўз ёнларига (кибр билан) қараши ушлаб қолди», — деди. Шунда Муоз ибн Жабал унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, биз у ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Шу ҳолда у зот оқ кийим кийган, унга сароб (иссиқда) товланаётган бир кишини кўрдилар ва: «(Эй киши,) Абу Хайсама бўлгин!», — дедилар. Қарасалар, у Абу Хайсама ал-Ансорий экан — у мунофиқлар масхара қилган пайтда бир сў хурмони садақа қилган киши эди. Каъб ибн Молик деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтишга юзланганлари менга етгач, қайғум кучайди ва мен ёлғон (уйдириш)ни ўйлай бошладим, ўзимча: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?», дер эдим. Бунда аҳлимдан ҳар бир ақлли кишидан ёрдам сўрардим. Менга: «Расулуллоҳ ﷺ етиб келай деб қолдилар», дейилгач, ботил (уйдирма фикр) мендан йўқолди, ҳатто мен ундан ҳеч нарса билан қутулолмаслигимни билдим ва у зотга рост сўзлашни қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ тонгда етиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракаат намоз ўқир, сўнг одамлар учун (уларни қабул қилиб) ўтирар эдилар. (У зот) шуни қилганларида, ортда қолганлар у зотнинг ҳузурларига келиб, узр айтишни бошлашди ва қасам ича бошлашди — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг очиқ айтганларини қабул қилдилар, улардан байъат олдилар ва улар учун истиғфор айтдилар, ички ниятларини эса Аллоҳга ҳавола қилдилар — токи мен келгунимча. Мен салом берганимда, у зот ғазабланган кишидек табассум қилдилар, сўнг: «Бери кел!», — дедилар. Мен юриб келдим, ҳатто у зотнинг олдиларида ўтирдим. (У зот) менга: «Сени нима ортда қолдирди? Уловингни сотиб олмаганмидинг?», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, агар мен дунё аҳлидан сиздан бошқа бировнинг ҳузурида ўтирганимда эди, бирон узр билан унинг ғазабидан қутулардим, чунки менга (яхши) баҳслашиш (қобилияти) берилган. Лекин, валлоҳи, мен аниқ биламанки, агар бугун сизга сизни мендан рози қиладиган ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ сизни менга ғазаблантириши яқиндир; агар сизга рост сўз айтсам, ундан сизнинг мендан ғазабланишингиз (мумкин), лекин мен бунда Аллоҳнинг (яхши) оқибатидан умидворман. Валлоҳи, менинг ҳеч қандай узрим йўқ эди. Валлоҳи, мен сиздан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буниси-ку рост сўзлади. Аллоҳнинг сен ҳақингда ҳукм қилишини (кутиб) тургин», — дедилар. Мен турдим, Бану Салимадан баъзи кишилар ўрнидан туриб, ортимдан эргашишди ва менга: «Валлоҳи, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмас эдик. Сен Расулуллоҳ ﷺ га ортда қолганлар узр айтганидек узр айтмай, ожизлик қилдинг. Ҳолбуки, гуноҳинг учун Расулуллоҳ ﷺ нинг сен учун истиғфор айтишлари кифоя қилар эди», — дейишди. (Каъб) деди: Валлоҳи, улар мени шунчалик маломат қилишдики, ҳатто мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтиб, ўзимни ёлғончи қилмоқчи бўлдим. (Каъб) деди: Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна бирортаси дуч келдими?», — дедим. Улар: «Ҳа, сен билан бирга икки киши шунга дуч келди, улар ҳам сен айтгандек айтдилар ва уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Улар кимлар?», — дедим. Улар: «Мурора ибн ар-Робиа ал-Омирий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», — дейишди. (Каъб) деди: Улар менга Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини эслатишди, уларда мен учун ибрат (ўрнак) бор эди. (Каъб) деди: Улар менга уларни эслатганларида, мен (ўз сўзимда) давом этдим. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз учовимиз билан — ортда қолганлар орасидан (айнан) биз билан гаплашишдан қайтардилар. (Каъб) деди: Одамлар биздан четланишди ва бизга (муносабатлари) ўзгарди, ҳатто мен учун ер ҳам ўзгаргандек туюлди, у мен биладиган ер эмасдек эди. Биз шу ҳолатда эллик кеча қолдик. Икки шеригим эса бўйсуниб, уйларида йиғлаб ўтириб қолишди. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шунинг учун чиқиб, намозда ҳозир бўлардим, бозорларда айланардим, лекин ҳеч ким мен билан гаплашмас эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, у зот намоздан кейин ўз мажлисларида ўтирган пайтларида салом берардим, ўзимча: «Саломимни қайтариш учун лабларини қимирлатдиларми ёки йўқми?», дердим. Сўнг у зотга яқин жойда намоз ўқир ва у зотга ўғринча қараб қўяр эдим. Намозимга юзланганимда, (у зот) менга қарар, мен у зот томонга ўгирилсам, мендан юз ўгирар эдилар. Мусулмонларнинг бу бетгаплари (жафоси) менга узоқ чўзилгач, мен юриб бордим ва Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим — у менинг амакимнинг ўғли ва менга одамларнинг энг севимлиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, валлоҳи, у саломимни қайтармади. Мен унга: «Ё Абу Қатода, мен Аллоҳ билан сендан сўрайман, мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севишимни билмайсанми?», — дедим. (Каъб) деди: У жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, у яна жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчидир», — деди. Шунда кўзларимдан ёш оқди ва мен орқага қайтиб, девордан ошиб ўтдим. Мен Мадина бозорида юрганимда, Шом аҳлининг набатийларидан — таом (озиқ-овқат) олиб келиб Мадинада сотувчилардан бири: «Каъб ибн Моликни ким кўрсатиб беради?», деб (сўраётган экан). (Каъб) деди: Одамлар унга мени кўрсата бошлашди, ҳатто у олдимга келди ва менга Ғассон подшоҳидан бир мактуб топширди. Мен ёзувчи (саводли) эдим, уни ўқидим, қарасам, унда: «Аммо баъд. Бизга шеригингнинг сенга жафо қилгани етиб келди. Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ бўлиш масканида (яшашинг учун) яратмаган. Бизга қўшилгин, биз сенга ҳамдард бўламиз», (деб ёзилган экан). (Каъб) деди: Уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан биридир», дедим. Сўнг уни тандирга олиб бориб, у билан (тандирни) ёқдим. Ниҳоят элликдан қирқ (кун) ўтиб, ваҳий эса кечиктирилганда, Расулуллоҳ ﷺ нинг элчиси олдимга келиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ сенга аёлингдан ажралиб (узоқлашиб) туришингни буюрмоқдалар», — деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?», — дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлашиб тур, унга яқинлашма», — деди. (Каъб) деди: У (Расулуллоҳ ﷺ) икки шеригимга ҳам шундай (хабар) юбордилар. (Каъб) деди: Мен аёлимга: «Аҳлинг (ота-онанг) ҳузурига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунча улар ёнида туриб тургин», — дедим. (Каъб) деди: Ҳилол ибн Умайянинг аёли Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳилол ибн Умайя заиф чол, унинг хизматкори йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасизми?», — деди. (У зот:) «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», — дедилар. (Аёл:) «Валлоҳи, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлоҳи, у бошига ўша иш тушганидан то шу кунигача йиғламоқда», — деди. (Каъб) деди: Аҳлимдан баъзилари менга: «Сен ҳам аёлинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрасанг бўлмасмиди? Ахир у зот Ҳилол ибн Умайянинг аёлига унга хизмат қилишга изн бердилар-ку», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Мен у ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрамайман. Мен у ҳақида рухсат сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейишларини қаердан биламан? Мен эса ёш кишиман», — дедим. (Каъб) деди: Мен шу ҳолда яна ўн кеча қолдим, шундай қилиб, биз билан гаплашиш ман этилганидан бери бизга эллик кеча тўлди. (Каъб) деди: Сўнг мен элликинчи кечанинг тонгида бомдод намозини уйларимиздан бирининг томида ўқидим. Мен Азиз ва Жалил Аллоҳ биз ҳақимизда зикр қилган ҳолатда — жоним ўзимга торлик қилиб, ер кенглигига қарамай менга тор бўлиб кетган ҳолда ўтирган эдим, Салъ (тоғи) устига чиқиб олган бир кишининг овозини эшитдим, у овозининг борича: «Ё Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!», деб (қичқирарди). (Каъб) деди: Мен саждага йиқилдим ва билдимки, нажот (кушойиш) келди. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида одамларга Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилдилар. Шунда одамлар бизга хушхабар бера бошлашди, икки шеригим томонга ҳам хушхабар берувчилар борди. Бир киши мен томонга от чоптирди, Асламдан бир чопар ҳам мен томонга шошилди ва тоғга чиқиб (қичқирди), шунда овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган киши хушхабар бериб олдимга келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, хушхабари учун уларни унга кийдирдим. Валлоҳи, ўша куни менинг улардан бошқа (кийимим) йўқ эди. Сўнг икки кийимни қарзга олиб, уларни кийдим ва Расулуллоҳ ﷺ ни қасд қилиб йўлга тушдим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб кутиб олиб, тавбам (қабул бўлгани) билан табриклар ва: «Аллоҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин», дейишарди. Ҳатто мен масжидга кирдим, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирибдилар, атрофларида эса одамлар бор. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ шошиб ўрнидан турди, ҳатто мен билан қўл бериб кўришиб, табриклади. Валлоҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч бир киши ўрнидан турмади. (Ровий) деди: Каъб буни Талҳага (қилган яхшилигини) ҳеч унутмас эди. Каъб деди: Расулуллоҳ ﷺ га салом берганимда, у зотнинг чеҳралари хурсандчиликдан порлаб турарди, (у зот): «Онанг сени туққанидан бери устингдан ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар)!», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Бу сизнинг томонингизданми, ё Расулуллоҳ, ёки Аллоҳ томониданми?», — дедим. (У зот:) «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бўлганларида чеҳралари нурланар, гўё чеҳралари ой парчасидек эди. (Каъб) деди: Биз буни (шундан) билар эдик. (Каъб) деди: Мен у зотнинг олдиларида ўтирганимда: «Ё Расулуллоҳ, менинг тавбамдан (бири шуки), мен молимдан ажраб, уни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺ га садақа қилишимдир», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг баъзисини ушлаб қол, бу сен учун яхшироқ», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Ундай бўлса, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», — дедим. (Каъб) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Аллоҳ мени ростгўйлик билан нажот берди. Менинг тавбамдан (бири шуки), мен тирик эканман, фақат рост сўзлайман», — дедим. (Каъб) деди: Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача мусулмонлардан бирорта кишини Аллоҳ сўзнинг ростлигида менга (берганидан) кўра яхшироқ синаганини билмайман. Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача қасддан бирор ёлғон (гапни) гапирмадим ва мен қолган (умрим)да ҳам Аллоҳ мени сақлашидан умидворман. (Каъб) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ нозил қилди: {Албатта, Аллоҳ Набийнинг, қийинчилик соатида унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг — улардан бир гуруҳининг қалблари (ҳақдан) оғиб кетай деганидан кейин — тавбасини қабул қилди. Сўнг (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У уларга шафқатли, меҳрибондир * Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам (тавбасини қабул қилди); ҳатто ер кенглигига қарамай уларга торлик қилди ва ўзлари ҳам ўзларига тор бўлиб қолди} (оятигача), то: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар} (Тавба 117-119) (оятигача етди). Каъб деди: Валлоҳи, Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин, ўзимнинг Расулуллоҳ ﷺ га ростгўйлигимдан — у зотга ёлғон сўзлаб, ёлғон сўзлаганлар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимдан кўра улканроқ бирор неъматни ҳеч қачон менга ато этмади. Чунки Аллоҳ ваҳий нозил қилганида ёлғон сўзлаганларга бирорта кишига айтмаган энг ёмон (сўзни) айтди. Аллоҳ шундай деди: {Сиз уларнинг олдига қайтиб борганингизда, улардан юз ўгиришингиз учун, сизларга Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Бас, улардан юз ўгиринглар! Албатта, улар нопокдирлар ва қилган ишлари жазосига масканлари жаҳаннамдир * Сизлардан рози бўлишингиз учун сизларга қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди} (Тавба 95-96). Каъб деди: Биз учовимиз Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида қабул қилган кишиларнинг ишидан ортда (кечиктирилиб) қолдирилдик — (у зот) уларнинг байъатини олиб, улар учун истиғфор айтган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг ишимизни Аллоҳ ҳукм қилгунча кечиктириб турдилар. Мана шу сабабдан Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам} деди. Аллоҳ зикр қилган «ортга қолдирилган» (дегани) бизнинг ғазотдан ортда қолганимиз эмас, балки бу (у зотнинг) бизни кечиктиргани ва ишимизни унга қасам ичиб, узр айтган, ундан (у зот) қабул қилган кишилардан ортга қолдиргани (кечиктиргани)дир.
وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمُعَاذٌ رديفه على الرحل قَالَ: «يَا معَاذ بن جبل قَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ قَالَ يَا مُعَاذُ قَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْديك ثَلَاثًا قَالَ مَا مِنْ أَحَدٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ صِدْقًا مِنْ قَلْبِهِ إِلَّا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا أُخْبِرُ بِهِ النَّاس فيستبشروا قَالَ إِذا يتكلوا وَأخْبر بِهَا مُعَاذٌ عِنْدَ مَوْتِهِ تَأَثُّمًا»
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Muoz Rasululloh ﷺ bilan birga (ulovda orqalarida) hamroʻh edi. Rasululloh ﷺ: «Ey Muoz ibn Jabal!» — dedilar. Muoz: «Labbayk va saʼdayk, yo Rasululloh!» — dedi. U zot yana: «Ey Muoz!» — dedilar. Muoz uch marta: «Labbayk va saʼdayk, yo Rasululloh!» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq va Muhammad Uning Rasuli, deb chin dildan guvohlik bergan har bir kishini Alloh doʻzax oʻtidan saqlaydi», — dedilar. Muoz: «Yo Rasululloh, odamlarga buni xabar bermayinmi — xushxabar olsinlar?» — dedi. U zot: «Odamlar buni eshitsa, faqat shunga suyanib (amalni tashlab) qoʻyadilar», — dedilar. Muoz esa (ilmni yashirib) gunohga qolishdan qoʻrqib, bu hadisni vafotidan oldin rivoyat qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Муоз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (уловда орқаларида) ҳамрўҳ эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Муоз ибн Жабал!» — дедилар. Муоз: «Лаббайк ва саъдайк, ё Расулуллоҳ!» — деди. У зот яна: «Эй Муоз!» — дедилар. Муоз уч марта: «Лаббайк ва саъдайк, ё Расулуллоҳ!» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ ва Муҳаммад Унинг Расули, деб чин дилдан гувоҳлик берган ҳар бир кишини Аллоҳ дўзах ўтидан сақлайди», — дедилар. Муоз: «Ё Расулуллоҳ, одамларга буни хабар бермайинми — хушхабар олсинлар?» — деди. У зот: «Одамлар буни эшица, фақат шунга суяниб (амални ташлаб) қўядилар», — дедилар. Муоз эса (илмни яшириб) гуноҳга қолишдан қўрқиб, бу ҳадисни вафотидан олдин ривоят қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللهِ قَالَ: حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو بَكْرٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ عُمَرُ، نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو عُبَيْدَةَ، نِعْمَ الرَّجُلُ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، قَالَ: وَبِئْسَ الرَّجُلُ فُلاَنٌ، وَبِئْسَ الرَّجُلُ فُلاَنٌ حَتَّى عَدَّ سَبْعَةً.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn Jarroh qanday yaxshi kishi! Usayd ibn Huzayr qanday yaxshi kishi! Sobit ibn Qays ibn Shammos qanday yaxshi kishi! Muoz ibn Jabal qanday yaxshi kishi! Muoz ibn Amr ibn Jamuh qanday yaxshi kishi!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Suhaylning hadisi sifatida bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн Жарроҳ қандай яхши киши! Усайд ибн Ҳузайр қандай яхши киши! Собит ибн Қайс ибн Шаммос қандай яхши киши! Муоз ибн Жабал қандай яхши киши! Муоз ибн Амр ибн Жамуҳ қандай яхши киши!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Суҳайлнинг ҳадиси сифатида биламиз.
عَنْ أَبِي ذَرٍّ جُنْدَبِ بْنِ جُنَادَةَ، وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم قَالَ: "اتَّقِ اللَّهَ حَيْثُمَا كُنْت، وَأَتْبِعْ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا، وَخَالِقْ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ" .
رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ [رقم:1987] وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَفِي بَعْضِ النُّسَخِ: حَسَنٌ صَحِيحٌ.
Abu Zarr Jundab ibn Junoda va Abu Abdurrahmon Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qayerda boʻlsang ham, Allohdan qoʻrq; yomonlikning ketidan yaxshilik qil, u (yaxshilik yomonlikni) oʻchiradi; va odamlar bilan goʻzal axloq bilan muomala qil», dedilar. Buni Termiziy rivoyat qilgan va: «Bu hasan hadis», degan; baʼzi nusxalarda: «hasan sahih», deyilgan.Абу Зарр Жундаб ибн Жунода ва Абу Абдурраҳмон Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қаерда бўлсанг ҳам, Аллоҳдан қўрқ; ёмонликнинг кетидан яхшилик қил, у (яхшилик ёмонликни) ўчиради; ва одамлар билан гўзал ахлоқ билан муомала қил», дедилар. Буни Термизий ривоят қилган ва: «Бу ҳасан ҳадис», деган; баъзи нусхаларда: «ҳасан саҳиҳ», дейилган.
يقول مثل ما يقول المؤذن إلا في (حي على الصلاة ، وحي على الفلاح) فيقول
لا حول ولا قوة إلا بالله.
Azon aytilayotgan vaqtda azonni eshitayotgan kishi muazzin aytgan lafzlarni aynisini qaytarib turadi. Faqatgina «Hayya alas-solah va hayya alal-falah» degan oʻrinda «Laa havla va laa quvvata illaa billah», deydi.
Muazzin tashahhud kalimasini aytib boʻlgandan soʻng, azonni eshitgan kishi quyidagi duoni ham oʻqisa yaxshi boʻladi:Азон айтилаётган вақтда азонни эшитаётган киши муаззин айтган лафзларни айнисини қайтариб туради. Фақатгина «Ҳаййа алас-солаҳ ва ҳаййа алал-фалаҳ» деган ўринда «Лаа ҳавла ва лаа қуввата иллаа биллаҳ», дейди.
Муаззин ташаҳҳуд калимасини айтиб бўлгандан сўнг, азонни эшитган киши қуйидаги дуони ҳам ўқиса яхши бўлади:
قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنِي بَعْضُ، إِخْوَانِنَا أَنَّهُ قَالَ لَمَّا قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ. قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ. وَقَالَ هَكَذَا سَمِعْنَا نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ.
Yahyo (yuqoridagidek; Muoviyadan) rivoyat qiladi va qoʻshimcha qildi: «Baʼzi hamrohlarim menga aytdiki, Hishom: ‹Muazzin: Hayya alas-salah (namozga kelinglar) — degach, Muoviya: La havla va la quvvata illa billah (Allohdan boshqa na quvvat, na qudrat bor) — dedi va: Biz Paygʻambaringizning ham xuddi shunday deganini eshitdik, — dedi›, — dedi».Яҳё (юқоридагидек; Муовиядан) ривоят қилади ва қўшимча қилди: «Баъзи ҳамроҳларим менга айтдики, Ҳишом: ‹Муаззин: Ҳайя алас-салаҳ (намозга келинглар) — дегач, Муовия: Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ (Аллоҳдан бошқа на қувват, на қудрат бор) — деди ва: Биз Пайғамбарингизнинг ҳам худди шундай деганини эшитдик, — деди›, — деди».
حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامَ الْعَيْشِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ - عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ قَالَ " إِنَّكَ تَقْدَمُ عَلَى قَوْمٍ أَهْلِ كِتَابٍ فَلْيَكُنْ أَوَّلَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ عِبَادَةُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَإِذَا عَرَفُوا اللَّهَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي يَوْمِهِمْ وَلَيْلَتِهِمْ فَإِذَا فَعَلُوا فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْهِمْ زَكَاةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِذَا أَطَاعُوا بِهَا فَخُذْ مِنْهُمْ وَتَوَقَّ كَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yuborganlarida: «Albatta sen Ahli kitob boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Bas, ularni daʼvat qiladigan eng birinchi narsa Alloh azza va jallaga ibodat qilish boʻlsin. Ular Allohni tanigach, ularga xabar berki, Alloh ularga kunu tunlarida besh (vaqt) namozni farz qildi. Ular (buni) qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladigan zakotni farz qildi. Ular bunga itoat qilsalar, ulardan (uni) ol va ularning mollarining sarasidan saqlan (eng yaxshisini olma)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юборганларида: «Албатта сен Аҳли китоб бўлган бир қавм олдига борасан. Бас, уларни даъват қиладиган энг биринчи нарса Аллоҳ азза ва жаллага ибодат қилиш бўлсин. Улар Аллоҳни танигач, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга куну тунларида беш (вақт) намозни фарз қилди. Улар (буни) қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга бойларидан олиниб, камбағалларига қайтариладиган закотни фарз қилди. Улар бунга итоат қилсалар, улардан (уни) ол ва уларнинг молларининг сарасидан сақлан (энг яхшисини олма)», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو ابْنُ أَخٍ، لِلْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَهْلِ حِمْصٍ عَنْ مُعَاذٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ . وَأَبُو عَوْنٍ الثَّقَفِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ .
Muoz (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat shu yoʻldan bilamiz va uning isnodi mening nazdimda muttasil (uzluksiz) emas. Abu Avn as-Saqafiyning ismi Muhammad ibn Ubaydullohdir.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат шу йўлдан биламиз ва унинг исноди менинг наздимда муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Авн ас-Сақафийнинг исми Муҳаммад ибн Убайдуллоҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - الْمَعْنَى - حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تُسْتَأْمَرُ الْيَتِيمَةُ فِي نَفْسِهَا فَإِنْ سَكَتَتْ فَهُوَ إِذْنُهَا وَإِنْ أَبَتْ فَلاَ جَوَازَ عَلَيْهَا " . وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَبُو خَالِدٍ سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ وَمُعَاذٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yetim qizdan oʻzi haqida amri (roziligi) soʻraladi. Agar jim tursa, bu uning iznidir; agar koʻnmasa, unga (majburlash) joiz emas», dedilar. (Bu haqdagi sarih) xabar Yazidning hadisidadir. Abu Dovud aytdi: shuningdek, buni Abu Xolid Sulaymon ibn Hayyon va Muoz Muhammad ibn Amrdan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Етим қиздан ўзи ҳақида амри (розилиги) сўралади. Агар жим турса, бу унинг изнидир; агар кўнмаса, унга (мажбурлаш) жоиз эмас», дедилар. (Бу ҳақдаги сариҳ) хабар Язиднинг ҳадисидадир. Абу Довуд айтди: шунингдек, буни Абу Холид Сулаймон ибн Ҳайён ва Муоз Муҳаммад ибн Амрдан ривоят қилган.
أَخْبَرَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، وَأَبِي، صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَقَدْ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّى خَلْفَ مُعَاذٍ فَطَوَّلَ بِهِمْ فَانْصَرَفَ الرَّجُلُ فَصَلَّى فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَمَّا قَضَى مُعَاذٌ الصَّلاَةَ قِيلَ لَهُ إِنَّ فُلاَنًا فَعَلَ كَذَا وَكَذَا . فَقَالَ مُعَاذٌ لَئِنْ أَصْبَحْتُ لأَذْكُرَنَّ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَأَتَى مُعَاذٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ فَقَالَ " مَا حَمَلَكَ عَلَى الَّذِي صَنَعْتَ " . فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَمِلْتُ عَلَى نَاضِحِي مِنَ النَّهَارِ فَجِئْتُ وَقَدْ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَدَخَلْتُ مَعَهُ فِي الصَّلاَةِ فَقَرَأَ سُورَةَ كَذَا وَكَذَا فَطَوَّلَ فَانْصَرَفْتُ فَصَلَّيْتُ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَفَتَّانٌ يَا مُعَاذُ أَفَتَّانٌ يَا مُعَاذُ أَفَتَّانٌ يَا مُعَاذُ " .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqoma aytilganda ansorlardan bir kishi keldi. U masjidga kirib, Muoz ortida namoz oʻqidi, Muoz esa namozni uzaytirdi. Bas, u kishi (jamoadan) chiqib, masjidning bir chetida namoz oʻqidi, soʻng ketdi. Muoz namozni tugatgach, unga falon kishi shunday-shunday qildi, deb aytildi. Muoz: «Agar tirik boʻlsam, buni albatta Rasululloh ﷺga aytaman», dedi. Muoz Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ u kishiga odam yuborib: «Sen qilgan ishga seni nima undadi?», dedilar. U: «Ey Rasululloh, men kunduzi tuyamda suv tashib ishladim, kelsam iqoma aytilib boʻlgan edi, masjidga kirib u bilan namozga qoʻshildim, u esa falon surani oʻqib uzaytirdi, shu sababli men chiqib, masjidning bir chetida namoz oʻqidim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Odamlarni fitnaga solmoqchimisan, ey Muoz? Odamlarni fitnaga solmoqchimisan, ey Muoz? Odamlarni fitnaga solmoqchimisan, ey Muoz?», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқома айтилганда ансорлардан бир киши келди. У масжидга кириб, Муоз ортида намоз ўқиди, Муоз эса намозни узайтирди. Бас, у киши (жамоадан) чиқиб, масжиднинг бир четида намоз ўқиди, сўнг кетди. Муоз намозни тугатгач, унга фалон киши шундай-шундай қилди, деб айтилди. Муоз: «Агар тирик бўлсам, буни албатта Расулуллоҳ ﷺга айтаман», деди. Муоз Набий ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ у кишига одам юбориб: «Сен қилган ишга сени нима ундади?», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен кундузи туямда сув ташиб ишладим, келсам иқома айтилиб бўлган эди, масжидга кириб у билан намозга қўшилдим, у эса фалон сурани ўқиб узайтирди, шу сабабли мен чиқиб, масжиднинг бир четида намоз ўқидим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларни фитнага солмоқчимисан, эй Муоз? Одамларни фитнага солмоқчимисан, эй Муоз? Одамларни фитнага солмоқчимисан, эй Муоз?», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزٍ، عَنْ سَلَمَةَ الْمَكِّيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَلَعَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ مِنْ غُرَمَائِهِ ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الْيَمَنِ فَقَالَ مُعَاذٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَخْلَصَنِي بِمَالِي ثُمَّ اسْتَعْمَلَنِي .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Muoz ibn Jabalni qarz egalaridan xalos qilib, soʻng uni Yamanga voliy qilib tayinladilar. Muoz: «Rasululloh ﷺ mening molim bilan meni (qarzdan) xalos qildilar, soʻng meni voliy qilib tayinladilar», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Муоз ибн Жабални қарз эгаларидан халос қилиб, сўнг уни Яманга волий қилиб тайинладилар. Муоз: «Расулуллоҳ ﷺ менинг молим билан мени (қарздан) халос қилдилар, сўнг мени волий қилиб тайинладилар», деди.
- وعن ابن عباس رضي الله عنه، أن النبي صلى الله عليه وسلم بعث معاذًا رضي الله عنه إلى اليمن فقال: "ادعهم إلى شهادة أن لا إله إلا الله وأني رسول الله، فإن هم أطاعوا لذلك فأعلمهم أن الله تعالى افترض عليهم خمس صلوات في كل يوم وليلة، فإن هم أطاعوا لذلك فأعلمهم أن الله افترض عليهم صدقة تؤخذ من أغنيائهم، وترد على فقرائهم" ((متفق عليه)) .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Muozni Yamanga joʻnatdilar va: «Ularni — Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq va men Allohning Rasuli, deb — guvohlik berishga daʼvat qil; agar ular senga bunda itoat qilsa, ularga — Alloh ularga har kun-tunda (yigirma toʻrt soatda) besh (vaqt) namozni farz qilganini — oʻrgat; agar ular senga bunda itoat qilsa, ularga — Alloh ularga mol-mulklaridan zakotni farz qilganini, u boylardan olinib, kambagʻallarga berilishini — oʻrgat», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Муозни Яманга жўнатдилар ва: «Уларни — Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули, деб — гувоҳлик беришга даъват қил; агар улар сенга бунда итоат қилса, уларга — Аллоҳ уларга ҳар кун-тунда (йигирма тўрт соатда) беш (вақт) намозни фарз қилганини — ўргат; агар улар сенга бунда итоат қилса, уларга — Аллоҳ уларга мол-мулкларидан закотни фарз қилганини, у бойлардан олиниб, камбағалларга берилишини — ўргат», — дедилар.
وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَحَبَّ لِلَّهِ وَأَبْغَضَ لِلَّهِ وَأَعْطَى لِلَّهِ وَمَنَعَ لِلَّهِ فَقَدِ اسْتكْمل الْإِيمَان» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد
رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ مَعَ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِير وَفِيه: «فقد اسْتكْمل إيمَانه»
Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim Alloh uchun sevsa, Alloh uchun yomon koʻrsa, Alloh uchun bersa va Alloh uchun bermasa, imonni komil qilibdi».Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким Аллоҳ учун севса, Аллоҳ учун ёмон кўрса, Аллоҳ учун берса ва Аллоҳ учун бермаса, имонни комил қилибди».
وَأَنا أَشْـهَدُ أَنْ لا إِلـهَ إِلاّ اللهُ
وَحْـدَهُ لا شَـريكَ لَـه ،
وَأَنَّ محَمّـداً عَبْـدُهُ وَرَسـولُه،
رَضيـتُ بِاللهِ رَبَّاً ،
وَبِمُحَمَّـدٍ رَسـولاً
وَبِالإِسْلامِ دينَـاً
«Men ham guvohlik beramanki: «Ollohdan oʻzga barhaq iloh yoʻqdir. U sheriksiz yolgʻizdir. Muhammad Uning quli va Rasulidir. Ollohni Robbim, Muhammad (sollallohu alayhi va sallam)ni Rasul va Islomni esa dinim, deb tan olaman».
Buni muazzin tashahudni aytgandan keyin aytadi.«Мен ҳам гувоҳлик бераманки: «Оллоҳдан ўзга барҳақ илоҳ йўқдир. У шериксиз ёлғиздир. Муҳаммад Унинг қули ва Расулидир. Оллоҳни Роббим, Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни Расул ва Исломни эса диним, деб тан оламан».
Буни муаззин ташаҳудни айтгандан кейин айтади.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، وَعَبْدِ الْحَمِيدِ، صَاحِبِ الزِّيَادِيِّ وَعَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ خَطَبَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ فِي يَوْمٍ رَدْغٍ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمُؤَذِّنُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ. فَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ الصَّلاَةُ فِي الرِّحَالِ. فَنَظَرَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ فَعَلَ هَذَا مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ وَإِنَّهَا عَزْمَةٌ.
Abdulloh ibn al-Horis (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Bir yomgʻirli, loyli kunda Ibn Abbos bizning oldimizda xutba qildi; muazzin azon aytib ‹Hayya alas-salah (namozga kelinglar)› degach, Ibn Abbos unga: «Uylaringizda namoz oʻqinglar (deb ayt)», — dedi. Odamlar (hayrat bilan) bir-biriga qaray boshladi. Ibn Abbos: «Buni mendan koʻra (ancha) yaxshiroq (zot) qilgan edi (yaʼni Paygʻambar ﷺ yoki uning muazzini); bu — ruxsatdir», — dedi.Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Бир ёмғирли, лойли кунда Ибн Аббос бизнинг олдимизда хутба қилди; муаззин азон айтиб ‹Ҳайя алас-салаҳ (намозга келинглар)› дегач, Ибн Аббос унга: «Уйларингизда намоз ўқинглар (деб айт)», — деди. Одамлар (ҳайрат билан) бир-бирига қарай бошлади. Ибн Аббос: «Буни мендан кўра (анча) яхшироқ (зот) қилган эди (яъни Пайғамбар ﷺ ёки унинг муаззини); бу — рухсатдир», — деди.
حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ مُؤْخِرَةُ الرَّحْلِ فَقَالَ " يَا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ " . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ " . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . ثُمَّ سَارَ سَاعَةَ ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ " . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا " . ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ " . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning ortlarida (ulovda) mingashib oʻtirgan edim — men bilan U Zotning orasida (egar)ning orqa (qoshi)dan boshqa narsa yoʻq edi. Shunda (Paygʻambar): «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedim. Soʻng bir soat (muddat) yurdilar, keyin: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedim. Soʻng bir soat (muddat) yurdilar, keyin: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedim. (Paygʻambar): «Allohning bandalar ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. (Muoz) dedi: Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. (Paygʻambar): «Allohning bandalar ustidagi haqqi — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani sherik qilmasliklaridir», dedilar. Soʻng bir soat (muddat) yurdilar, keyin: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedim. (Paygʻambar): «Bandalar shuni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. (Muoz) dedi: Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. (Paygʻambar): «Ularni azoblamasligidir», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг ортларида (уловда) мингашиб ўтирган эдим — мен билан У Зотнинг орасида (эгар)нинг орқа (қоши)дан бошқа нарса йўқ эди. Шунда (Пайғамбар): «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», дедим. Сўнг бир соат (муддат) юрдилар, кейин: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», дедим. Сўнг бир соат (муддат) юрдилар, кейин: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», дедим. (Пайғамбар): «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар. (Муоз) деди: Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. (Пайғамбар): «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳаққи — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликларидир», дедилар. Сўнг бир соат (муддат) юрдилар, кейин: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», дедим. (Пайғамбар): «Бандалар шуни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар. (Муоз) деди: Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. (Пайғамбар): «Уларни азобламаслигидир», дедилар.
وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . وَهَذَا أَصَحُّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Jurayjdan shu isnod bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Bu (rivoyat) esa eng sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Журайждан шу иснод билан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Бу (ривоят) эса энг саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنِي أَبُو حَسَّانَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، وَرَّثَ أُخْتًا وَابْنَةً فَجَعَلَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا النِّصْفَ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَنَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ حَىٌّ .
Asvad ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Muoz ibn Jabal bir singil va bir qizga meros ajratib, ularning har biriga yarmini berdi. Bu paytda u Yamanda edi, Allohning Nabiysi ﷺ esa oʻsha kunlarda hayot edilar.Асвад ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Муоз ибн Жабал бир сингил ва бир қизга мерос ажратиб, уларнинг ҳар бирига ярмини берди. Бу пайтда у Яманда эди, Аллоҳнинг Набийси ﷺ эса ўша кунларда ҳаёт эдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ كَانَ مُعَاذٌ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِهِ يَؤُمُّهُمْ فَأَخَّرَ ذَاتَ لَيْلَةٍ الصَّلاَةَ وَصَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ يَؤُمُّهُمْ فَقَرَأَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ فَلَمَّا سَمِعَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ تَأَخَّرَ فَصَلَّى ثُمَّ خَرَجَ فَقَالُوا نَافَقْتَ يَا فُلاَنُ . فَقَالَ وَاللَّهِ مَا نَافَقْتُ وَلآتِيَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأُخْبِرُهُ . فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مُعَاذًا يُصَلِّي مَعَكَ ثُمَّ يَأْتِينَا فَيَؤُمُّنَا وَإِنَّكَ أَخَّرْتَ الصَّلاَةَ الْبَارِحَةَ فَصَلَّى مَعَكَ ثُمَّ رَجَعَ فَأَمَّنَا فَاسْتَفْتَحَ بِسُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَمَّا سَمِعْتُ ذَلِكَ تَأَخَّرْتُ فَصَلَّيْتُ وَإِنَّمَا نَحْنُ أَصْحَابُ نَوَاضِحَ نَعْمَلُ بِأَيْدِينَا . فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا مُعَاذُ أَفَتَّانٌ أَنْتَ اقْرَأْ بِسُورَةِ كَذَا وَسُورَةِ كَذَا " .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muoz Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqir, soʻng oʻz qavmiga qaytib, ularga imomlik qilardi. Bir kecha u namozni kechiktirib, Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqidi, keyin qavmiga qaytib, ularga imomlik qilib Baqara surasini oʻqidi. Qavmdan bir kishi buni eshitib, chetga chiqib namozini oʻzi oʻqib oldi, soʻng chiqib ketdi. Odamlar: «Ey falonchi, munofiq boʻlibsan», deyishdi. U: «Vallohi, munofiq boʻlganim yoʻq, Nabiyning ﷺ oldiga borib, xabar beraman», dedi. Soʻng Nabiy ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, Muoz siz bilan namoz oʻqiydi, keyin bizga kelib imomlik qiladi. Kecha siz namozni kechiktirdingiz, u siz bilan oʻqib, soʻng qaytib bizga imomlik qildi va Baqara surasini boshladi. Men buni eshitib, chetga chiqib namozimni oʻzim oʻqib oldim. Biz esa suv tashuvchi tuyaviy odamlarmiz, qoʻllarimiz bilan ishlaymiz», dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Ey Muoz, fitnachimisan?! Falon surani, falon surani oʻqi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муоз Набий ﷺ билан намоз ўқир, сўнг ўз қавмига қайтиб, уларга имомлик қиларди. Бир кеча у намозни кечиктириб, Набий ﷺ билан намоз ўқиди, кейин қавмига қайтиб, уларга имомлик қилиб Бақара сурасини ўқиди. Қавмдан бир киши буни эшитиб, четга чиқиб намозини ўзи ўқиб олди, сўнг чиқиб кетди. Одамлар: «Эй фалончи, мунофиқ бўлибсан», дейишди. У: «Валлоҳи, мунофиқ бўлганим йўқ, Набийнинг ﷺ олдига бориб, хабар бераман», деди. Сўнг Набий ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Муоз сиз билан намоз ўқийди, кейин бизга келиб имомлик қилади. Кеча сиз намозни кечиктирдингиз, у сиз билан ўқиб, сўнг қайтиб бизга имомлик қилди ва Бақара сурасини бошлади. Мен буни эшитиб, четга чиқиб намозимни ўзим ўқиб олдим. Биз эса сув ташувчи туявий одамлармиз, қўлларимиз билан ишлаймиз», деди. Шунда Набий ﷺ унга: «Эй Муоз, фитначимисан?! Фалон сурани, фалон сурани ўқи», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ قُلْتُ لِطَاوُسٍ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَوْ تَرَكْتَ هَذِهِ الْمُخَابَرَةَ فَإِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهُ . فَقَالَ أَىْ عَمْرُو إِنِّي أُعِينُهُمْ وَأُعْطِيهِمْ وَإِنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ أَخَذَ النَّاسَ عَلَيْهَا عِنْدَنَا وَإِنَّ أَعْلَمَهُمْ - يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ - أَخْبَرَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَنْهَ عَنْهَا وَلَكِنْ قَالَ " لأَنْ يَمْنَحَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا أَجْرًا مَعْلُومًا " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Tovus (rahimahulloh)ga: «Ey Abu Abdurrahmon, bu muxobarani (ekin ijarasini) tark etsang boʻlmaydimi? Chunki ular Rasululloh ﷺ bundan qaytarganlar, deb daʼvo qilmoqdalar», deyildi. U esa: «Ey Amr, men ularga yordam beraman va (yerni olib) ularga (hosildan) beraman. Muoz ibn Jabal ham bizning yurtimizda odamlarni shu asosda ish tutdirgan. Ularning eng bilimdoni — yaʼni Ibn Abbos — menga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ bundan qaytarmaganlar, balki: ‹Biringizning (yerini) birodariga inʼom qilib berishi, uning evaziga muayyan bir haq olishidan koʻra u uchun yaxshiroqdir›, deganlar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Товус (раҳимаҳуллоҳ)га: «Эй Абу Абдурраҳмон, бу мухобарани (экин ижарасини) тарк этсанг бўлмайдими? Чунки улар Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтарганлар, деб даъво қилмоқдалар», дейилди. У эса: «Эй Амр, мен уларга ёрдам бераман ва (ерни олиб) уларга (ҳосилдан) бераман. Муоз ибн Жабал ҳам бизнинг юртимизда одамларни шу асосда иш тутдирган. Уларнинг энг билимдони — яъни Ибн Аббос — менга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтармаганлар, балки: ‹Бирингизнинг (ерини) биродарига инъом қилиб бериши, унинг эвазига муайян бир ҳақ олишидан кўра у учун яхшироқдир›, деганлар», деди.
- وعن عبد الله بن كعب بن مالك، وكان قائد كعب رضي الله عنه من بنيه حين عمي قال: سمعت كعب بن مالك رضي الله عنه يحدث بحديثه حين تخلف عن رسول الله صلى الله عليه وسلم في غزوة تبوك. قال كعب: لم اتخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم ، في غزوة غزاها قط إلا في غزوة تبوك، غير أني قد تخلفت في غزوة بدر، ولم يعاتب أحد تخلف عنه، إنما خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون يريدون عير قريش حتى جمع الله تعالى بينهم وبين عدوهم على غير ميعاد. ولقد شهدت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة العقبة حين تواثقنا على الإسلام، وما أحب أن لي بها مشهد بدرٍ، وإن كانت بدر أذكر في الناس منها.
وكان من خبري حين تخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في غزوة تبوك أني لم أكن قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنه في تلك الغزوة، والله ما جمعت قبلها راحلتين قط حتى جمعتهما في تلك الغزوة، ولم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم يريد غزوة إلا ورى بغيرها حتى كانت تلك الغزوة، فغزاها رسول الله صلى الله عليه وسلم في حر شديد، واستقبل سفراً بعيداً ومفازاً، واستقبل عدداً كثيراً، فجلى للمسلمين أمرهم ليتأهبوا أهبة غزوهم فأخبرهم بوجههم الذي يريد، والمسلمون مع رسول الله كثير ولا يجمعهم كتاب حافظ "يريد بذلك الديوان" قال كعب: فقل رجل يريد أن يتغيب إلا ظن أن ذلك سيخفى به مالم ينزل فيه وحي من الله، وغزا رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك الغزوة حين طابت الثمار والظلال فأنا إليها أصعر فتجهز رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون معه، وطفقت أغدو لكي أتجهز معه، فأرجع ولم أقض شيئاً، وأقول في نفسي: أنا قادر على ذلك إذا أردت، فلم يزل يتمادى بي حتى استمر بالناس الجد، فأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم غادياً والمسلمون معه، ولم أقض من جهازي شيئاً، ثم غدوت فرجعت ولم أقض شيئاً، فلم يزل يتمادى بي حتى أسرعوا وتفارط الغرو، فهممت أن أرتحل فأدركهم، فياليتني فعلت، ثم لم يقدر ذلك لي، فطفقت إذا خرجت في الناس بعد خروج رسول الله صلى الله عليه وسلم يحزنني أني أرى لي أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من الضعفاء، ولم يذكرني رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى بلغ تبوك، فقال وهو جالس في القوم بتبوك: ما فعل كعب بن مالك؟ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ.فقال له معاذ بن جبل رضي الله عنه بئس ما قلت! والله يارسول الله ما علمنا عليه إلا خيراً ، فسكت رسول الله صلى الله عليه وسلم فبينا هو على ذلك رأى رجلا مبيضا يزول به السراب فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: كن أبا خيثمة، فإذا أبو خيثمة الأنصاري وهو الذي تصدق بصاع التمر حين لمزه المنافقون، قال كعب: فلما بلغني أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد توجه قافلاً من تبوك حضرني بثي، فطفقت أتذكر الكذب وأقول: بم أخرج من سخطه غداً وأستعين على ذلك بكل ذي رأى من أهلي، فلما قيل: إن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد أظل قادماً زاح عني الباطل حتى عرفت أني لم أنج منه بشيء أبداً، فأجمعت صدقه، وأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم قادماً، وكان إذا قدم من سفر بدأ بالمسجد فركع فيه ركعتين ثم جلس للناس، فلما فعل فعل ذلك جاءه المخلفون يعتذرون إليه ويحلفون له، وكانوا بضعا وثمانين رجلاً فقبل منهم علانيتهم وبايعهم واستغفر لهم ووكل سرائرهم إلى الله تعالى حتى جئت. فلما سلمت تبسم تبسم المغضب ثم قال: تعال، فجئت أمشي حتى جلست بين يديه، فقال لي: ما خلفك؟ ألم تكن قد ابتعت ظهرك! قال قلت: يارسول الله إني والله لو جلست عند غيرك من أهل الدنيا لرأيت أني سأخرج من سخطه بعذر، لقد أعطيت جدلاً، ولكنني والله لقد علمت لئن حدثتك اليوم حديث كذب ترضي به ليوشكن الله يسخطك علي، وإن حدثتك حديث صدق تجد علي فيه إني لأرجو فيه عقبى الله عز وجل، والله ما كان لي من عذر، والله ما كنت قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنك. قال: فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم " أما هذا فقد صدق، فقم حتى يقضي الله فيك" وسار رجال من بني سلمة فاتبعوني، فقالوا لي: والله ما علمناك أذنبت ذنبا قبل هذا، لقد عجزت في أن لا يكون اعتذرت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بما اعتذر إليه المخلفون فقد كان كافيك ذنبك استغفار رسول الله صلى الله عليه وسلم لك. قال: فوالله ما زالوا يؤنبونني حتى أردت أن أرجع إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فأكذب نفسي، ثم قلت لهم: هل لقي هذا معي من أحد؟ قالوا: نعم لقيه معك رجلان قالا مثل ما قلت، وقيل لهما مثل ما قيل لك، قال قلت: من هما؟ قالوا: مرارة بن الربيع العمري، وهلال بن أمية الواقفي؟ قال: فذكروا لي رجلين صالحين قد شهدا بدراً فيهما أسوة. قال: فمضيت حين ذكروهما لي. ونهى رسول صلى الله عليه وسلم عن كلامنا أيها الثلاثة من بين من تخلف عنه، قال: فاجتنبنا الناس- أو قال: تغيروا لنا- حتى تنكرت لي في نفس الأرض، فما هي بالأرض التي أعرف، فلبثنا على ذلك خمسين ليلة. فأما صاحباي فاستكانا وقعدا في بيوتهما يبكيان، وأما أنا فكنت أشب القوم وأجلدهم، فكنت أخرج فأشهد الصلاة مع المسلمين، وأطوف في الأسواق ولا يكلمني أحد، وآتي رسول الله صلى الله عليه وسلم فأسلم عليه، وهو في مجلسه بعد الصلاة، فأقول في نفسي : هل حرك شفتيه برد السلام أم ؟ ثم أصلي قريباً منه وأسارقه النظر، فإذا أقبلت على صلاتي نظر إلي، وإذا التفت نحوه أعرض عني، حتى إذا طال ذلك علي من جفوة المسلمين مشيت حتى تسورت جدار حائط أبي قتادة وهو ابن عمي وأحب الناس إلي، فسلمت عليه فوالله ما ردّ علي السلام، فقلت له: يا أبا قتادة أنشدك بالله هل تعلمني أُحب الله ورسوله صلى الله عليه وسلم ؟ فسكت، فعدت فناشدته فسكت، فعدت فناشدته فقال: الله ورسوله أعلم. ففاضت عيناي، وتوليت حتى تسورت الجدار، فبينما أنا أمشى في سوق المدينة إذا نبطى من نبط أهل الشام ممن قدم بالطعام ببيعه بالمدينة يقول: من يدل على كعب بن مالك؟ فطفق الناس يشيرون له إلي حتى جاءنى فدفع إلي كتاب من ملك غسان، وكنت كاتباً. فقرأته فإذا فيه: أما بعد فإنه قد بلغنا أن صاحبك قد جفاك، ولم يجعلك الله بدار هوان ولا مضيعة، فالحق بنا نواسك، فقلت حين قرأتها، وهذه أيضاً من البلاء فتيممت بها التنور فسجرتها، حتى إذا مضت أربعون من الخمسين واستلبث الوحى إذا رسول رسول الله صلى الله عليه وسلم يأتينى، فقال: إن رسول الله صلى الله عليه وسلم يأمرك أن تعتزل امرأتك، فقلت: أطلقها، أم ماذا أفعل؟ قال: لا، بل اعتزلها فلا تقربنها، وأرسل إلى صاحبي بمثل ذلك. فقلت لامرأتي: ألحقي بأهلك فكوني عندهم حتى يقضي الله في هذا الأمر، فجاءت امرأة هلال بن أمية رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت له : يا رسول الله إن هلال بن أمية شيخ ضائع ليس له خادم، فهل تكره أن أخدمه؟ قال : لا، ولكن لا يقربنك. فقالت: إنه والله ما به من حركة إلى شيء، ووالله ما زال يبكي منذ كان من أمره ما كان إلى يومه هذا. فقال لي بعض أهلي: لو استأذنت رسول الله صلى الله عليه وسلم في امرأتك، فقد أذن لامرأة هلال بن أمية أن تخدمه؟ فقلت: لا أستأذن فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم، وما يدريني ماذا يقول رسول الله صلى الله عليه وسلم، إذا استأذنته فيها وأنا رجل شاب! فلبثت بذلك عشر ليالٍ، فكمل لنا خمسون ليلة من حين نهى عن كلامنا. ثم صليت صلاة الفجر صباح خمسين ليلة على ظهر بيت من بيوتنا، فبينما أنا جالس على الحال التى ذكر الله تعالى منا، قد ضافت علي نفسي وضاقت علي الأرض بما رحبت، سمعت صوت صارخ أوفى على سلع يقول بأعلى صوته: يا كعب بن مالك أبشر فخررت ساجداً، وعرفت أنه قد جاء فرج. فآذن رسول الله صلى الله عليه وسلم الناس بتوبة الله عز وجل علينا حين صلى صلاة الفجر فذهب الناس يبشروننا، فذهب قبل صاحبي مبشرون، وركض رجل إلي فرساً وسعى ساع من أسلم قبلي وأوفى على الجبل، فكان الصوت أسرع من الفرس، فلما جاءني الذى سمعت صوته يبشرني نزعت له ثوبي فكسوتهما إياه ببشراه، والله ما أملك غيرهما يومئذ، واستعرت ثوبين فلبستهما وانطلقت أتأمم رسول الله صلى الله عليه وسلم يتلقانى الناس فوجاً فوجاً يهنئوني بالتوبة ويقولون لي: لتهنك توبة الله عليك، حتى دخلت المسجد فإذا رسول الله صلى الله عليه وسلم جالس حوله الناس، فقام طلحة بن عبيد الله رضي الله عنه يهرول حتى صافحني وهنأني، والله ما قام رجل من المهاجرين غيره، فكان كعب لا ينساها لطلحة. قال كعب: فلما سلمت على رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: وهو يبرق وجهه من السرور : أبشر بخير يوم مرّ عليك مذ ولدتك أمك، فقلت: أمن عندك يا رسول الله أم من عند الله؟ قال : لا ، بل من عند الله عز وجل، وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا سر استنار وجهه حتى كأن وجهه قطعة قمر، وكنا نعرف ذلك منه، فلما جلست بين يديه قلت: يا رسول الله إن من توبتي أن أنخلع من مالي صدقة إلى الله وإلى رسوله. فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم : أمسك عليك بعض مالك فهو خير لك، فقلت: إني أمسك سهمي الذى بخيبر. وقلت: يا رسول الله إن الله تعالى إنما أنجاني بالصدق، وإن من توبتي أن لا أحدثَ إلا صدقاً ما بقيت ، فو الله ما علمت أحداً من المسلمين أبلاه الله في صدق الحديث منذ ذكرت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم أحسن مما أبلاني الله تعالى ، والله ما تعمدت كذبة منذ قلت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم إلى يومي هذا، وإني لأرجو أن يحفظني الله تعالى فيما بقي، قال: فأنزل الله تعالى: {لقد تاب الله على النبي والمهاجرين والأنصار الذين اتبعوه في ساعة العسرة) حتى بلغ: {إنه بهم رؤوف رحيم . وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت} حتى بلغ : {اتقوا الله وكونوا مع الصادقين} ((التوبة 117، 119)) قال كعب : والله ما أنعم الله علي من نعمة قط بعد إذ هداني الله للإسلام أعظم في نفسي من صدقي رسول الله صلى الله عليه وسلم أن لا أكون كذبته، فأهلك كما هلك الذين كذبوا، إن الله تعالى قال للذين كذبوا حين أنزل الوحي شر ما قال لأحد، فقال الله تعالى : {سيحلفون بالله لكم إذا انقلبتم إليهم لتعرضوا عنهم فأعرضوا عنهم إنهم رجس ومأواهم جهنم جزاء بما كانوا يكسبون يحلفون لكم لترضوا عنهم فإن ترضوا عنهم فإن الله لا يرضى عن القوم الفاسقين} ((التوبة: 95،96)) .
قال كعب : كنا خلفنا أيها الثلاثة عن أمر أولئك الذين قبل منهم رسول الله صلى الله عليه وسلم حين حلفوا له ، فبايعهم واستغفر لهم، وأرجأ رسول الله صلى الله عليه وسلم أمرنا حتى قضى الله تعالى فيه بذلك، قال الله تعالى : {وعلى الثلاثة الذين خلفوا} وليس الذي ذكر مما خلفنا تخلفنا عن الغزو، وإنما هو تخليفه إيانا وإرجاؤه أمرنا عمن حلف له واعتذر إليه فقبل منه. متفق عليه.
وفى رواية "أن النبي صلى الله عليه وسلم خرج في غزوة تبوك يوم الخميس، وكان يحب أن يخرج يوم الخميس"
وفى رواية: "وكان لا يقدم من سفر إلا نهاراً في الضحى، فإذا قدم بدأ بالمسجد فصلى فيه ركعتين ثم جلس فيه" .
Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotini qildilar, u zot Shomdagi Rumliklar va arab nasroniylarini (maqsad) qilgan edilar. Kaʼb ibn Molik dedi: Men Rasululloh ﷺ qilgan birorta gʻazotda ortda qolmaganman, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa. Albatta, men Badr gʻazotida ham ortda qolgan edim, lekin (u zot) oʻzlaridan ortda qolgan birovni malomat qilmagan edilar. Chunki Rasululloh ﷺ va musulmonlar Quraysh karvonini koʻzlab chiqishgan edi, hatto Alloh ular bilan dushmanlarini belgilangan vaqtsiz duch qildi. Men Rasululloh ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahd-paymon bergan paytda hozir boʻlganman, men buni Badrda hozir boʻlishdan koʻra afzal koʻraman, garchi Badr odamlar orasida undan koʻra mashhurroq boʻlsa-da. Mening Rasululloh ﷺ dan Tabuk gʻazotida ortda qolib qolganimning xabari shunday edi: men oʻsha gʻazotda u zotdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim. Vallohi, men undan oldin hech qachon ikkita ulov toʻplamagan edim, faqat oʻsha gʻazotdagina ularning ikkovini toʻplagandim. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada gʻazot qildilar, uzoq safar, suvsiz biyobon va koʻp sonli dushmanni qarshi oldilar. Shunda u zot musulmonlarga ishlarini ochiq bayon qildilar, toki ular gʻazotlariga tayyorgarlik koʻrsinlar. (U zot) ularga oʻzlari koʻzlagan yoʻnalishni xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan musulmonlar koʻp edi, ularni biror saqlovchining daftari (roʻyxati) jamlamas edi — bu bilan devon (roʻyxat daftari)ni nazarda tutadi. Kaʼb dedi: Bir kishi gʻoyib boʻlmoqchi boʻlsa, bu Aziz va Jalil Alloh tarafidan u haqida vahiy nozil boʻlmaguncha unga yashirin qoladi deb oʻylar edi (yaʼni roʻyxat yoʻqligidan). Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻlgan paytda qildilar. Men esa ularga (mevalarga) moyil edim. Rasululloh ﷺ va u zot bilan musulmonlar tayyorgarlik koʻra boshlashdi, men ham ular bilan birga tayyorlanish uchun erta tongdan chiqar, soʻng hech narsa qilmay qaytar edim. Oʻzimcha: «Men buni xohlasam, qilishga qodirman», derdim. Mana shunday cheksiz davom etaverdi, hatto odamlar (yoʻlga) jadal bilan kirishishdi. Rasululloh ﷺ tongda yoʻlga chiqdilar, musulmonlar ham u zot bilan birga (chiqishdi), men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. Soʻng erta chiqib, qaytar, hech narsa qilmas edim. Bu menda cheksiz davom etaverdi, hatto ular shoshilishib, gʻazot ulgurib ketdi. Men yoʻlga chiqib, ularga yetib olishni qasd qildim. Qaniydi shuni qilganimda edi! Soʻng bu menga nasib etmadi. Rasululloh ﷺ chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, oʻzimga oʻxshash faqat munofiqlikda ayblangan kishini yoki Alloh uzr bergan kuchsizlardan birini koʻrar, bu meni qaygʻuga solar edi. Rasululloh ﷺ Tabukka yetguncha meni eslamadilar. U zot Tabukda jamoa orasida oʻtirgan holda: «Kaʼb ibn Molik nima qildi?», — dedilar. Banu Salimadan bir kishi: «Yo Rasululloh, uni ikki ridosi va oʻz yonlariga (kibr bilan) qarashi ushlab qoldi», — dedi. Shunda Muoz ibn Jabal unga: «Naqadar yomon gap aytding! Vallohi, yo Rasululloh, biz u haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Shu holda u zot oq kiyim kiygan, unga sarob (issiqda) tovlanayotgan bir kishini koʻrdilar va: «(Ey kishi,) Abu Xaysama boʻlgin!», — dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama al-Ansoriy ekan — u munofiqlar masxara qilgan paytda bir soʻ xurmoni sadaqa qilgan kishi edi. Kaʼb ibn Molik dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytishga yuzlanganlari menga yetgach, qaygʻum kuchaydi va men yolgʻon (uydirish)ni oʻylay boshladim, oʻzimcha: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?», der edim. Bunda ahlimdan har bir aqlli kishidan yordam soʻrardim. Menga: «Rasululloh ﷺ yetib kelay deb qoldilar», deyilgach, botil (uydirma fikr) mendan yoʻqoldi, hatto men undan hech narsa bilan qutulolmasligimni bildim va u zotga rost soʻzlashni qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ tongda yetib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻng odamlar uchun (ularni qabul qilib) oʻtirar edilar. (U zot) shuni qilganlarida, ortda qolganlar u zotning huzurlariga kelib, uzr aytishni boshlashdi va qasam icha boshlashdi — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning ochiq aytganlarini qabul qildilar, ulardan bayʼat oldilar va ular uchun istigʻfor aytdilar, ichki niyatlarini esa Allohga havola qildilar — toki men kelgunimcha. Men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishidek tabassum qildilar, soʻng: «Beri kel!», — dedilar. Men yurib keldim, hatto u zotning oldilarida oʻtirdim. (U zot) menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Ulovingni sotib olmaganmiding?», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, vallohi, agar men dunyo ahlidan sizdan boshqa birovning huzurida oʻtirganimda edi, biron uzr bilan uning gʻazabidan qutulardim, chunki menga (yaxshi) bahslashish (qobiliyati) berilgan. Lekin, vallohi, men aniq bilamanki, agar bugun sizga sizni mendan rozi qiladigan yolgʻon soʻz aytsam, Alloh sizni menga gʻazablantirishi yaqindir; agar sizga rost soʻz aytsam, undan sizning mendan gʻazablanishingiz (mumkin), lekin men bunda Allohning (yaxshi) oqibatidan umidvorman. Vallohi, mening hech qanday uzrim yoʻq edi. Vallohi, men sizdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Mana bunisi-ku rost soʻzladi. Allohning sen haqingda hukm qilishini (kutib) turgin», — dedilar. Men turdim, Banu Salimadan baʼzi kishilar oʻrnidan turib, ortimdan ergashishdi va menga: «Vallohi, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmas edik. Sen Rasululloh ﷺ ga ortda qolganlar uzr aytganidek uzr aytmay, ojizlik qilding. Holbuki, gunohing uchun Rasululloh ﷺ ning sen uchun istigʻfor aytishlari kifoya qilar edi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Vallohi, ular meni shunchalik malomat qilishdiki, hatto men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytib, oʻzimni yolgʻonchi qilmoqchi boʻldim. (Kaʼb) dedi: Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana birortasi duch keldimi?», — dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi shunga duch keldi, ular ham sen aytgandek aytdilar va ularga ham senga aytilgandek aytildi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Ular kimlar?», — dedim. Ular: «Murora ibn ar-Robia al-Omiriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Ular menga Badrda qatnashgan ikki solih kishini eslatishdi, ularda men uchun ibrat (oʻrnak) bor edi. (Kaʼb) dedi: Ular menga ularni eslatganlarida, men (oʻz soʻzimda) davom etdim. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uchovimiz bilan — ortda qolganlar orasidan (aynan) biz bilan gaplashishdan qaytardilar. (Kaʼb) dedi: Odamlar bizdan chetlanishdi va bizga (munosabatlari) oʻzgardi, hatto men uchun yer ham oʻzgargandek tuyuldi, u men biladigan yer emasdek edi. Biz shu holatda ellik kecha qoldik. Ikki sherigim esa boʻysunib, uylarida yigʻlab oʻtirib qolishdi. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir boʻlardim, bozorlarda aylanardim, lekin hech kim men bilan gaplashmas edi. Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, u zot namozdan keyin oʻz majlislarida oʻtirgan paytlarida salom berardim, oʻzimcha: «Salomimni qaytarish uchun lablarini qimirlatdilarmi yoki yoʻqmi?», derdim. Soʻng u zotga yaqin joyda namoz oʻqir va u zotga oʻgʻrincha qarab qoʻyar edim. Namozimga yuzlanganimda, (u zot) menga qarar, men u zot tomonga oʻgirilsam, mendan yuz oʻgirar edilar. Musulmonlarning bu betgaplari (jafosi) menga uzoq choʻzilgach, men yurib bordim va Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim — u mening amakimning oʻgʻli va menga odamlarning eng sevimlisi edi. Men unga salom berdim, lekin, vallohi, u salomimni qaytarmadi. Men unga: «Yo Abu Qatoda, men Alloh bilan sendan soʻrayman, men Alloh va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?», — dedim. (Kaʼb) dedi: U jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, u yana jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, shunda u: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchidir», — dedi. Shunda koʻzlarimdan yosh oqdi va men orqaga qaytib, devordan oshib oʻtdim. Men Madina bozorida yurganimda, Shom ahlining nabatiylaridan — taom (oziq-ovqat) olib kelib Madinada sotuvchilardan biri: «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatib beradi?», deb (soʻrayotgan ekan). (Kaʼb) dedi: Odamlar unga meni koʻrsata boshlashdi, hatto u oldimga keldi va menga Gʻasson podshohidan bir maktub topshirdi. Men yozuvchi (savodli) edim, uni oʻqidim, qarasam, unda: «Ammo baʼd. Bizga sherigingning senga jafo qilgani yetib keldi. Alloh seni xorlik va zoeʼ boʻlish maskanida (yashashing uchun) yaratmagan. Bizga qoʻshilgin, biz senga hamdard boʻlamiz», (deb yozilgan ekan). (Kaʼb) dedi: Uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan biridir», dedim. Soʻng uni tandirga olib borib, u bilan (tandirni) yoqdim. Nihoyat ellikdan qirq (kun) oʻtib, vahiy esa kechiktirilganda, Rasululloh ﷺ ning elchisi oldimga kelib: «Albatta, Rasululloh ﷺ senga ayolingdan ajralib (uzoqlashib) turishingni buyurmoqdalar», — dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?», — dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlashib tur, unga yaqinlashma», — dedi. (Kaʼb) dedi: U (Rasululloh ﷺ) ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. (Kaʼb) dedi: Men ayolimga: «Ahling (ota-onang) huzuriga borib, Alloh bu ishda hukm qilguncha ular yonida turib turgin», — dedim. (Kaʼb) dedi: Hilol ibn Umayyaning ayoli Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Hilol ibn Umayya zaif chol, uning xizmatkori yoʻq. Unga xizmat qilishimni yomon koʻrasizmi?», — dedi. (U zot:) «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», — dedilar. (Ayol:) «Vallohi, unda biror narsaga (intilishga) harakat yoʻq. Vallohi, u boshiga oʻsha ish tushganidan to shu kunigacha yigʻlamoqda», — dedi. (Kaʼb) dedi: Ahlimdan baʼzilari menga: «Sen ham ayoling haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrasang boʻlmasmidi? Axir u zot Hilol ibn Umayyaning ayoliga unga xizmat qilishga izn berdilar-ku», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Men u haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻramayman. Men u haqida ruxsat soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deyishlarini qayerdan bilaman? Men esa yosh kishiman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men shu holda yana oʻn kecha qoldim, shunday qilib, biz bilan gaplashish man etilganidan beri bizga ellik kecha toʻldi. (Kaʼb) dedi: Soʻng men ellikinchi kechaning tongida bomdod namozini uylarimizdan birining tomida oʻqidim. Men Aziz va Jalil Alloh biz haqimizda zikr qilgan holatda — jonim oʻzimga torlik qilib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻlib ketgan holda oʻtirgan edim, Salʼ (togʻi) ustiga chiqib olgan bir kishining ovozini eshitdim, u ovozining boricha: «Yo Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!», deb (qichqirardi). (Kaʼb) dedi: Men sajdaga yiqildim va bildimki, najot (kushoyish) keldi. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida odamlarga Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qildilar. Shunda odamlar bizga xushxabar bera boshlashdi, ikki sherigim tomonga ham xushxabar beruvchilar bordi. Bir kishi men tomonga ot choptirdi, Aslamdan bir chopar ham men tomonga shoshildi va togʻga chiqib (qichqirdi), shunda ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan kishi xushxabar berib oldimga kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, xushxabari uchun ularni unga kiydirdim. Vallohi, oʻsha kuni mening ulardan boshqa (kiyimim) yoʻq edi. Soʻng ikki kiyimni qarzga olib, ularni kiydim va Rasululloh ﷺ ni qasd qilib yoʻlga tushdim. Odamlar meni guruh-guruh boʻlib kutib olib, tavbam (qabul boʻlgani) bilan tabriklar va: «Allohning tavbangni qabul qilgani senga muborak boʻlsin», deyishardi. Hatto men masjidga kirdim, qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtiribdilar, atroflarida esa odamlar bor. Shunda Talha ibn Ubaydulloh shoshib oʻrnidan turdi, hatto men bilan qoʻl berib koʻrishib, tabrikladi. Vallohi, muhojirlardan undan boshqa hech bir kishi oʻrnidan turmadi. (Roviy) dedi: Kaʼb buni Talhaga (qilgan yaxshiligini) hech unutmas edi. Kaʼb dedi: Rasululloh ﷺ ga salom berganimda, u zotning chehralari xursandchilikdan porlab turardi, (u zot): «Onang seni tuqqanidan beri ustingdan oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar)!», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Bu sizning tomoningizdanmi, yo Rasululloh, yoki Alloh tomonidanmi?», — dedim. (U zot:) «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», — dedilar. Rasululloh ﷺ xursand boʻlganlarida chehralari nurlanar, goʻyo chehralari oy parchasidek edi. (Kaʼb) dedi: Biz buni (shundan) bilar edik. (Kaʼb) dedi: Men u zotning oldilarida oʻtirganimda: «Yo Rasululloh, mening tavbamdan (biri shuki), men molimdan ajrab, uni Allohga va Uning Rasuli ﷺ ga sadaqa qilishimdir», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning baʼzisini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Unday boʻlsa, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men: «Yo Rasululloh, albatta, Alloh meni rostgoʻylik bilan najot berdi. Mening tavbamdan (biri shuki), men tirik ekanman, faqat rost soʻzlayman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha musulmonlardan birorta kishini Alloh soʻzning rostligida menga (berganidan) koʻra yaxshiroq sinaganini bilmayman. Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha qasddan biror yolgʻon (gapni) gapirmadim va men qolgan (umrim)da ham Alloh meni saqlashidan umidvorman. (Kaʼb) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh nozil qildi: {Albatta, Alloh Nabiyning, qiyinchilik soatida unga ergashgan muhojir va ansorlarning — ulardan bir guruhining qalblari (haqdan) ogʻib ketay deganidan keyin — tavbasini qabul qildi. Soʻng (Alloh) ularning tavbasini qabul qildi. Albatta, U ularga shafqatli, mehribondir * Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham (tavbasini qabul qildi); hatto yer kengligiga qaramay ularga torlik qildi va oʻzlari ham oʻzlariga tor boʻlib qoldi} (oyatigacha), to: {Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va rostgoʻylar bilan birga boʻlinglar} (Tavba 117-119) (oyatigacha yetdi). Kaʼb dedi: Vallohi, Alloh meni Islomga hidoyat qilganidan keyin, oʻzimning Rasululloh ﷺ ga rostgoʻyligimdan — u zotga yolgʻon soʻzlab, yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻlganidek halok boʻlmaganimdan koʻra ulkanroq biror neʼmatni hech qachon menga ato etmadi. Chunki Alloh vahiy nozil qilganida yolgʻon soʻzlaganlarga birorta kishiga aytmagan eng yomon (soʻzni) aytdi. Alloh shunday dedi: {Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz oʻgirishingiz uchun, sizlarga Alloh nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz oʻgiringlar! Albatta, ular nopokdirlar va qilgan ishlari jazosiga maskanlari jahannamdir * Sizlardan rozi boʻlishingiz uchun sizlarga qasam ichadilar. Bordi-yu sizlar ulardan rozi boʻlsangiz ham, albatta, Alloh fosiq qavmdan rozi boʻlmaydi} (Tavba 95-96). Kaʼb dedi: Biz uchovimiz Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida qabul qilgan kishilarning ishidan ortda (kechiktirilib) qoldirildik — (u zot) ularning bayʼatini olib, ular uchun istigʻfor aytgan edilar. Rasululloh ﷺ esa bizning ishimizni Alloh hukm qilguncha kechiktirib turdilar. Mana shu sababdan Aziz va Jalil Alloh: {Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham} dedi. Alloh zikr qilgan «ortga qoldirilgan» (degani) bizning gʻazotdan ortda qolganimiz emas, balki bu (u zotning) bizni kechiktirgani va ishimizni unga qasam ichib, uzr aytgan, undan (u zot) qabul qilgan kishilardan ortga qoldirgani (kechiktirgani)dir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотини қилдилар, у зот Шомдаги Румликлар ва араб насронийларини (мақсад) қилган эдилар. Каъб ибн Молик деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қилган бирорта ғазотда ортда қолмаганман, фақат Табук ғазотидан бошқа. Албатта, мен Бадр ғазотида ҳам ортда қолган эдим, лекин (у зот) ўзларидан ортда қолган бировни маломат қилмаган эдилар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар Қурайш карвонини кўзлаб чиқишган эди, ҳатто Аллоҳ улар билан душманларини белгиланган вақтсиз дуч қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз Ислом учун аҳд-паймон берган пайтда ҳозир бўлганман, мен буни Бадрда ҳозир бўлишдан кўра афзал кўраман, гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра машҳурроқ бўлса-да. Менинг Расулуллоҳ ﷺ дан Табук ғазотида ортда қолиб қолганимнинг хабари шундай эди: мен ўша ғазотда у зотдан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим. Валлоҳи, мен ундан олдин ҳеч қачон иккита улов тўпламаган эдим, фақат ўша ғазотдагина уларнинг икковини тўплагандим. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада ғазот қилдилар, узоқ сафар, сувсиз биёбон ва кўп сонли душманни қарши олдилар. Шунда у зот мусулмонларга ишларини очиқ баён қилдилар, токи улар ғазотларига тайёргарлик кўрсинлар. (У зот) уларга ўзлари кўзлаган йўналишни хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган мусулмонлар кўп эди, уларни бирор сақловчининг дафтари (рўйхати) жамламас эди — бу билан девон (рўйхат дафтари)ни назарда тутади. Каъб деди: Бир киши ғойиб бўлмоқчи бўлса, бу Азиз ва Жалил Аллоҳ тарафидан у ҳақида ваҳий нозил бўлмагунча унга яширин қолади деб ўйлар эди (яъни рўйхат йўқлигидан). Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бўлган пайтда қилдилар. Мен эса уларга (меваларга) мойил эдим. Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан мусулмонлар тайёргарлик кўра бошлашди, мен ҳам улар билан бирга тайёрланиш учун эрта тонгдан чиқар, сўнг ҳеч нарса қилмай қайтар эдим. Ўзимча: «Мен буни хоҳласам, қилишга қодирман», дердим. Мана шундай чексиз давом этаверди, ҳатто одамлар (йўлга) жадал билан киришишди. Расулуллоҳ ﷺ тонгда йўлга чиқдилар, мусулмонлар ҳам у зот билан бирга (чиқишди), мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарса қилмаган эдим. Сўнг эрта чиқиб, қайтар, ҳеч нарса қилмас эдим. Бу менда чексиз давом этаверди, ҳатто улар шошилишиб, ғазот улгуриб кетди. Мен йўлга чиқиб, уларга етиб олишни қасд қилдим. Қанийди шуни қилганимда эди! Сўнг бу менга насиб этмади. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб кетганларидан кейин одамлар орасига чиқсам, ўзимга ўхшаш фақат мунофиқликда айбланган кишини ёки Аллоҳ узр берган кучсизлардан бирини кўрар, бу мени қайғуга солар эди. Расулуллоҳ ﷺ Табукка етгунча мени эсламадилар. У зот Табукда жамоа орасида ўтирган ҳолда: «Каъб ибн Молик нима қилди?», — дедилар. Бану Салимадан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, уни икки ридоси ва ўз ёнларига (кибр билан) қараши ушлаб қолди», — деди. Шунда Муоз ибн Жабал унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, биз у ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Шу ҳолда у зот оқ кийим кийган, унга сароб (иссиқда) товланаётган бир кишини кўрдилар ва: «(Эй киши,) Абу Хайсама бўлгин!», — дедилар. Қарасалар, у Абу Хайсама ал-Ансорий экан — у мунофиқлар масхара қилган пайтда бир сў хурмони садақа қилган киши эди. Каъб ибн Молик деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтишга юзланганлари менга етгач, қайғум кучайди ва мен ёлғон (уйдириш)ни ўйлай бошладим, ўзимча: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?», дер эдим. Бунда аҳлимдан ҳар бир ақлли кишидан ёрдам сўрардим. Менга: «Расулуллоҳ ﷺ етиб келай деб қолдилар», дейилгач, ботил (уйдирма фикр) мендан йўқолди, ҳатто мен ундан ҳеч нарса билан қутулолмаслигимни билдим ва у зотга рост сўзлашни қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ тонгда етиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракаат намоз ўқир, сўнг одамлар учун (уларни қабул қилиб) ўтирар эдилар. (У зот) шуни қилганларида, ортда қолганлар у зотнинг ҳузурларига келиб, узр айтишни бошлашди ва қасам ича бошлашди — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг очиқ айтганларини қабул қилдилар, улардан байъат олдилар ва улар учун истиғфор айтдилар, ички ниятларини эса Аллоҳга ҳавола қилдилар — токи мен келгунимча. Мен салом берганимда, у зот ғазабланган кишидек табассум қилдилар, сўнг: «Бери кел!», — дедилар. Мен юриб келдим, ҳатто у зотнинг олдиларида ўтирдим. (У зот) менга: «Сени нима ортда қолдирди? Уловингни сотиб олмаганмидинг?», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, агар мен дунё аҳлидан сиздан бошқа бировнинг ҳузурида ўтирганимда эди, бирон узр билан унинг ғазабидан қутулардим, чунки менга (яхши) баҳслашиш (қобилияти) берилган. Лекин, валлоҳи, мен аниқ биламанки, агар бугун сизга сизни мендан рози қиладиган ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ сизни менга ғазаблантириши яқиндир; агар сизга рост сўз айтсам, ундан сизнинг мендан ғазабланишингиз (мумкин), лекин мен бунда Аллоҳнинг (яхши) оқибатидан умидворман. Валлоҳи, менинг ҳеч қандай узрим йўқ эди. Валлоҳи, мен сиздан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буниси-ку рост сўзлади. Аллоҳнинг сен ҳақингда ҳукм қилишини (кутиб) тургин», — дедилар. Мен турдим, Бану Салимадан баъзи кишилар ўрнидан туриб, ортимдан эргашишди ва менга: «Валлоҳи, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмас эдик. Сен Расулуллоҳ ﷺ га ортда қолганлар узр айтганидек узр айтмай, ожизлик қилдинг. Ҳолбуки, гуноҳинг учун Расулуллоҳ ﷺ нинг сен учун истиғфор айтишлари кифоя қилар эди», — дейишди. (Каъб) деди: Валлоҳи, улар мени шунчалик маломат қилишдики, ҳатто мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтиб, ўзимни ёлғончи қилмоқчи бўлдим. (Каъб) деди: Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна бирортаси дуч келдими?», — дедим. Улар: «Ҳа, сен билан бирга икки киши шунга дуч келди, улар ҳам сен айтгандек айтдилар ва уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Улар кимлар?», — дедим. Улар: «Мурора ибн ар-Робиа ал-Омирий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», — дейишди. (Каъб) деди: Улар менга Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини эслатишди, уларда мен учун ибрат (ўрнак) бор эди. (Каъб) деди: Улар менга уларни эслатганларида, мен (ўз сўзимда) давом этдим. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз учовимиз билан — ортда қолганлар орасидан (айнан) биз билан гаплашишдан қайтардилар. (Каъб) деди: Одамлар биздан четланишди ва бизга (муносабатлари) ўзгарди, ҳатто мен учун ер ҳам ўзгаргандек туюлди, у мен биладиган ер эмасдек эди. Биз шу ҳолатда эллик кеча қолдик. Икки шеригим эса бўйсуниб, уйларида йиғлаб ўтириб қолишди. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шунинг учун чиқиб, намозда ҳозир бўлардим, бозорларда айланардим, лекин ҳеч ким мен билан гаплашмас эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, у зот намоздан кейин ўз мажлисларида ўтирган пайтларида салом берардим, ўзимча: «Саломимни қайтариш учун лабларини қимирлатдиларми ёки йўқми?», дердим. Сўнг у зотга яқин жойда намоз ўқир ва у зотга ўғринча қараб қўяр эдим. Намозимга юзланганимда, (у зот) менга қарар, мен у зот томонга ўгирилсам, мендан юз ўгирар эдилар. Мусулмонларнинг бу бетгаплари (жафоси) менга узоқ чўзилгач, мен юриб бордим ва Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим — у менинг амакимнинг ўғли ва менга одамларнинг энг севимлиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, валлоҳи, у саломимни қайтармади. Мен унга: «Ё Абу Қатода, мен Аллоҳ билан сендан сўрайман, мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севишимни билмайсанми?», — дедим. (Каъб) деди: У жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, у яна жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчидир», — деди. Шунда кўзларимдан ёш оқди ва мен орқага қайтиб, девордан ошиб ўтдим. Мен Мадина бозорида юрганимда, Шом аҳлининг набатийларидан — таом (озиқ-овқат) олиб келиб Мадинада сотувчилардан бири: «Каъб ибн Моликни ким кўрсатиб беради?», деб (сўраётган экан). (Каъб) деди: Одамлар унга мени кўрсата бошлашди, ҳатто у олдимга келди ва менга Ғассон подшоҳидан бир мактуб топширди. Мен ёзувчи (саводли) эдим, уни ўқидим, қарасам, унда: «Аммо баъд. Бизга шеригингнинг сенга жафо қилгани етиб келди. Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ бўлиш масканида (яшашинг учун) яратмаган. Бизга қўшилгин, биз сенга ҳамдард бўламиз», (деб ёзилган экан). (Каъб) деди: Уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан биридир», дедим. Сўнг уни тандирга олиб бориб, у билан (тандирни) ёқдим. Ниҳоят элликдан қирқ (кун) ўтиб, ваҳий эса кечиктирилганда, Расулуллоҳ ﷺ нинг элчиси олдимга келиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ сенга аёлингдан ажралиб (узоқлашиб) туришингни буюрмоқдалар», — деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?», — дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлашиб тур, унга яқинлашма», — деди. (Каъб) деди: У (Расулуллоҳ ﷺ) икки шеригимга ҳам шундай (хабар) юбордилар. (Каъб) деди: Мен аёлимга: «Аҳлинг (ота-онанг) ҳузурига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунча улар ёнида туриб тургин», — дедим. (Каъб) деди: Ҳилол ибн Умайянинг аёли Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳилол ибн Умайя заиф чол, унинг хизматкори йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасизми?», — деди. (У зот:) «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», — дедилар. (Аёл:) «Валлоҳи, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлоҳи, у бошига ўша иш тушганидан то шу кунигача йиғламоқда», — деди. (Каъб) деди: Аҳлимдан баъзилари менга: «Сен ҳам аёлинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрасанг бўлмасмиди? Ахир у зот Ҳилол ибн Умайянинг аёлига унга хизмат қилишга изн бердилар-ку», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Мен у ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрамайман. Мен у ҳақида рухсат сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейишларини қаердан биламан? Мен эса ёш кишиман», — дедим. (Каъб) деди: Мен шу ҳолда яна ўн кеча қолдим, шундай қилиб, биз билан гаплашиш ман этилганидан бери бизга эллик кеча тўлди. (Каъб) деди: Сўнг мен элликинчи кечанинг тонгида бомдод намозини уйларимиздан бирининг томида ўқидим. Мен Азиз ва Жалил Аллоҳ биз ҳақимизда зикр қилган ҳолатда — жоним ўзимга торлик қилиб, ер кенглигига қарамай менга тор бўлиб кетган ҳолда ўтирган эдим, Салъ (тоғи) устига чиқиб олган бир кишининг овозини эшитдим, у овозининг борича: «Ё Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!», деб (қичқирарди). (Каъб) деди: Мен саждага йиқилдим ва билдимки, нажот (кушойиш) келди. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида одамларга Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилдилар. Шунда одамлар бизга хушхабар бера бошлашди, икки шеригим томонга ҳам хушхабар берувчилар борди. Бир киши мен томонга от чоптирди, Асламдан бир чопар ҳам мен томонга шошилди ва тоғга чиқиб (қичқирди), шунда овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган киши хушхабар бериб олдимга келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, хушхабари учун уларни унга кийдирдим. Валлоҳи, ўша куни менинг улардан бошқа (кийимим) йўқ эди. Сўнг икки кийимни қарзга олиб, уларни кийдим ва Расулуллоҳ ﷺ ни қасд қилиб йўлга тушдим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб кутиб олиб, тавбам (қабул бўлгани) билан табриклар ва: «Аллоҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин», дейишарди. Ҳатто мен масжидга кирдим, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирибдилар, атрофларида эса одамлар бор. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ шошиб ўрнидан турди, ҳатто мен билан қўл бериб кўришиб, табриклади. Валлоҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч бир киши ўрнидан турмади. (Ровий) деди: Каъб буни Талҳага (қилган яхшилигини) ҳеч унутмас эди. Каъб деди: Расулуллоҳ ﷺ га салом берганимда, у зотнинг чеҳралари хурсандчиликдан порлаб турарди, (у зот): «Онанг сени туққанидан бери устингдан ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар)!», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Бу сизнинг томонингизданми, ё Расулуллоҳ, ёки Аллоҳ томониданми?», — дедим. (У зот:) «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бўлганларида чеҳралари нурланар, гўё чеҳралари ой парчасидек эди. (Каъб) деди: Биз буни (шундан) билар эдик. (Каъб) деди: Мен у зотнинг олдиларида ўтирганимда: «Ё Расулуллоҳ, менинг тавбамдан (бири шуки), мен молимдан ажраб, уни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺ га садақа қилишимдир», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг баъзисини ушлаб қол, бу сен учун яхшироқ», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Ундай бўлса, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», — дедим. (Каъб) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Аллоҳ мени ростгўйлик билан нажот берди. Менинг тавбамдан (бири шуки), мен тирик эканман, фақат рост сўзлайман», — дедим. (Каъб) деди: Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача мусулмонлардан бирорта кишини Аллоҳ сўзнинг ростлигида менга (берганидан) кўра яхшироқ синаганини билмайман. Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача қасддан бирор ёлғон (гапни) гапирмадим ва мен қолган (умрим)да ҳам Аллоҳ мени сақлашидан умидворман. (Каъб) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ нозил қилди: {Албатта, Аллоҳ Набийнинг, қийинчилик соатида унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг — улардан бир гуруҳининг қалблари (ҳақдан) оғиб кетай деганидан кейин — тавбасини қабул қилди. Сўнг (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У уларга шафқатли, меҳрибондир * Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам (тавбасини қабул қилди); ҳатто ер кенглигига қарамай уларга торлик қилди ва ўзлари ҳам ўзларига тор бўлиб қолди} (оятигача), то: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар} (Тавба 117-119) (оятигача етди). Каъб деди: Валлоҳи, Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин, ўзимнинг Расулуллоҳ ﷺ га ростгўйлигимдан — у зотга ёлғон сўзлаб, ёлғон сўзлаганлар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимдан кўра улканроқ бирор неъматни ҳеч қачон менга ато этмади. Чунки Аллоҳ ваҳий нозил қилганида ёлғон сўзлаганларга бирорта кишига айтмаган энг ёмон (сўзни) айтди. Аллоҳ шундай деди: {Сиз уларнинг олдига қайтиб борганингизда, улардан юз ўгиришингиз учун, сизларга Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Бас, улардан юз ўгиринглар! Албатта, улар нопокдирлар ва қилган ишлари жазосига масканлари жаҳаннамдир * Сизлардан рози бўлишингиз учун сизларга қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди} (Тавба 95-96). Каъб деди: Биз учовимиз Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида қабул қилган кишиларнинг ишидан ортда (кечиктирилиб) қолдирилдик — (у зот) уларнинг байъатини олиб, улар учун истиғфор айтган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг ишимизни Аллоҳ ҳукм қилгунча кечиктириб турдилар. Мана шу сабабдан Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам} деди. Аллоҳ зикр қилган «ортга қолдирилган» (дегани) бизнинг ғазотдан ортда қолганимиз эмас, балки бу (у зотнинг) бизни кечиктиргани ва ишимизни унга қасам ичиб, узр айтган, ундан (у зот) қабул қилган кишилардан ортга қолдиргани (кечиктиргани)дир.
عَن جَابر بن عبد الله قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ حِينَ توفّي قَالَ فَلَمَّا صَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَوُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَسُوِّيَ عَلَيْهِ سَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَبَّحْنَا طَوِيلًا ثُمَّ كَبَّرَ فَكَبَّرْنَا فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ سَبَّحَتْ ثُمَّ كَبَّرْتَ قَالَ: «لقد تضايق على هَذَا العَبْد الصَّالح قَبره حَتَّى فرجه الله عز وَجل عَنهُ» . رَوَاهُ أَحْمد
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga chiqib, ansorlardan boʻlgan bir ayolning oldiga keldik. Ayol oʻzining ikki qizini olib kelib: «Yo Rasululloh, bu ikki qiz siz bilan birga Uhud kunida shahid boʻlgan Sobit ibn Qaysning qizlaridir. Ularning amakisi ularning bor mol-mulkini va merosini butunlay olib qoʻyib, ularga hech narsa qoldirmadi, hammasini oldi. Nima deysiz, yo Rasululloh? Allohga qasamki, agar mol-mulkka ega boʻlmasalar, ular hech qachon nikohga oʻtmaydilar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu haqda Alloh hukm qiladi», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda Niso surasi — {Alloh sizlarga farzandlaringiz haqida vasiyat qiladi} (Niso 11) oyati nozil boʻldi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Menga u ayolni va uning hamrohini (amakini) chaqiringlar», dedilar va ularning amakisiga: «Bu ikkoviga uchdan ikkini, onalariga sakkizdan birni ber, qolgani esa senga (tegadi)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bishr bunda xato qilgan, aslida ular Saʼd ibn Robiʼning ikki qizidir, Sobit ibn Qays esa Yamoma kuni shahid boʻlgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқиб, ансорлардан бўлган бир аёлнинг олдига келдик. Аёл ўзининг икки қизини олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу икки қиз сиз билан бирга Уҳуд кунида шаҳид бўлган Собит ибн Қайснинг қизларидир. Уларнинг амакиси уларнинг бор мол-мулкини ва меросини бутунлай олиб қўйиб, уларга ҳеч нарса қолдирмади, ҳаммасини олди. Нима дейсиз, ё Расулуллоҳ? Аллоҳга қасамки, агар мол-мулкка эга бўлмасалар, улар ҳеч қачон никоҳга ўтмайдилар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ҳақда Аллоҳ ҳукм қилади», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда Нисо сураси — {Аллоҳ сизларга фарзандларингиз ҳақида васият қилади} (Нисо 11) ояти нозил бўлди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Менга у аёлни ва унинг ҳамроҳини (амакини) чақиринглар», дедилар ва уларнинг амакисига: «Бу икковига учдан иккини, оналарига саккиздан бирни бер, қолгани эса сенга (тегади)», дедилар. Абу Довуд айтди: Бишр бунда хато қилган, аслида улар Саъд ибн Робиънинг икки қизидир, Собит ибн Қайс эса Ямома куни шаҳид бўлган.
يُصَلِّي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ إِجَابَةِ الْمُؤَذِّنِ
Muazzinning nidosiga javob qilib boʻlgach, Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga salavotu salomlar yoʻllaydi. Keyin esa, quyidagi duoni oʻqiydi:Муаззиннинг нидосига жавоб қилиб бўлгач, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга салавоту саломлар йўллайди. Кейин эса, қуйидаги дуони ўқийди:
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي حَفْصَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا اعْتَكَفَ الْمُؤَذِّنُ لِلصُّبْحِ وَبَدَا الصُّبْحُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تُقَامَ الصَّلاَةُ.
Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Muazzin bomdod namoziga azon aytib, tong ravshan boʻlganida, Paygʻambar ﷺ farz (jamoat) namozining iqomatidan oldin ikki rakat yengil (sunnat) namoz (oʻqishni) buyurar edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Муаззин бомдод намозига азон айтиб, тонг равшан бўлганида, Пайғамбар ﷺ фарз (жамоат) намозининг иқоматидан олдин икки ракат енгил (суннат) намоз (ўқишни) буюрар эдилар.
حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاذًا، يَقُولُ دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَجَبْتُهُ فَقَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ " . نَحْوَ حَدِيثِهِمْ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar, men ularga javob berdim. Shunda (Paygʻambar): «Allohning odamlar ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar — ularning hadisi kabi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар, мен уларга жавоб бердим. Шунда (Пайғамбар): «Аллоҳнинг одамлар устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар — уларнинг ҳадиси каби.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ بِلاَلٍ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُثَوِّبَنَّ فِي شَيْءٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ إِلاَّ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْرَائِيلَ الْمُلاَئِيِّ . وَأَبُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنَ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ قَالَ إِنَّمَا رَوَاهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ . وَأَبُو إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَلَيْسَ هُوَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ التَّثْوِيبِ فَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّثْوِيبُ أَنْ يَقُولَ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ . وَقَالَ إِسْحَاقُ فِي التَّثْوِيبِ غَيْرَ هَذَا قَالَ التَّثْوِيبُ الْمَكْرُوهُ هُوَ شَيْءٌ أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ فَاسْتَبْطَأَ الْقَوْمَ قَالَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ . قَالَ وَهَذَا الَّذِي قَالَ إِسْحَاقُ هُوَ التَّثْوِيبُ الَّذِي قَدْ كَرِهَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالَّذِي أَحْدَثُوهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالَّذِي فَسَّرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ أَنَّ التَّثْوِيبَ أَنْ يَقُولَ الْمُؤَذِّنُ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ وَيُقَالُ لَهُ التَّثْوِيبُ أَيْضًا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرَأَوْهُ . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ . وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ دَخَلْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَسْجِدًا وَقَدْ أُذِّنَ فِيهِ وَنَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِ فَثَوَّبَ الْمُؤَذِّنُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَقَالَ اخْرُجْ بِنَا مِنْ عِنْدِ هَذَا الْمُبْتَدِعِ . وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ . قَالَ وَإِنَّمَا كَرِهَ عَبْدُ اللَّهِ التَّثْوِيبَ الَّذِي أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدُ .
Ahmad ibn Maneʼ bizga, Abu Ahmad az-Zubayriy bizga, Abu Isroil bizga al-Hakamdan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Bomdod namozidan boshqa hech bir namozda aslo tasvib aytma», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bilolning hadisini biz faqat Abu Isroil al-Muloiyning hadisidan bilamiz. Abu Isroil esa bu hadisni al-Hakam ibn Utaybadan eshitmagan. U: «Buni Hasan ibn Umoradan, u al-Hakam ibn Utaybadan rivoyat qilgan», dedi. Abu Isroilning ismi Ismoil ibn Abu Ishoq boʻlib, u hadis ahli huzurida unchalik kuchli emas. Ilm ahli tasvibning tafsirida ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Tasvib — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› (namoz uyqudan yaxshiroqdir) deyishidir», dedilar. Bu Ibn al-Muborak va Ahmadning soʻzidir. Ishoq esa tasvib haqida bundan boshqacha aytib dedi: «Makruh tasvib — bu odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan narsa boʻlib, muazzin azon aytib, soʻng odamlarning sustlik qilganini koʻrsa, azon bilan iqomat orasida ‹Qad qomatis-salot, hayya alas-salot, hayya alal-falah› deyishidir». (Abu Iso) aytdi: Ishoq aytgan bu (narsa) — ilm ahli makruh sanagan va odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan tasvibdir. Ibn al-Muborak va Ahmad tafsir qilgani — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deyishi esa sahih soʻzdir, unga ham tasvib deyiladi, va shuni ilm ahli ixtiyor qilgan va shunday koʻrganlar. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, u bomdod namozida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deydi edi. Mujohiddan rivoyat qilinishicha, u aytdi: «Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan bir masjidga kirdim, unda azon aytilgan edi, biz unda namoz oʻqimoqchi edik. Muazzin tasvib aytdi, shunda Abdulloh ibn Umar masjiddan chiqib: ‹Bu bidʼatchining oldidan chiqib ketaylik›, dedi va unda namoz oʻqimadi». (Abu Iso) aytdi: Abdulloh faqat odamlar keyinchalik paydo qilgan tasvibni makruh koʻrgan.Аҳмад ибн Манеъ бизга, Абу Аҳмад аз-Зубайрий бизга, Абу Исроил бизга ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бомдод намозидан бошқа ҳеч бир намозда асло тасвиб айтма», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Билолнинг ҳадисини биз фақат Абу Исроил ал-Мулоийнинг ҳадисидан биламиз. Абу Исроил эса бу ҳадисни ал-Ҳакам ибн Утайбадан эшитмаган. У: «Буни Ҳасан ибн Уморадан, у ал-Ҳакам ибн Утайбадан ривоят қилган», деди. Абу Исроилнинг исми Исмоил ибн Абу Ишоқ бўлиб, у ҳадис аҳли ҳузурида унчалик кучли эмас. Илм аҳли тасвибнинг тафсирида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Тасвиб — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› (намоз уйқудан яхшироқдир) дейишидир», дедилар. Бу Ибн ал-Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. Ишоқ эса тасвиб ҳақида бундан бошқача айтиб деди: «Макруҳ тасвиб — бу одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган нарса бўлиб, муаззин азон айтиб, сўнг одамларнинг сустлик қилганини кўрса, азон билан иқомат орасида ‹Қад қоматис-салот, ҳайя алас-салот, ҳайя алал-фалаҳ› дейишидир». (Абу Исо) айтди: Ишоқ айтган бу (нарса) — илм аҳли макруҳ санаган ва одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган тасвибдир. Ибн ал-Муборак ва Аҳмад тафсир қилгани — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейиши эса саҳиҳ сўздир, унга ҳам тасвиб дейилади, ва шуни илм аҳли ихтиёр қилган ва шундай кўрганлар. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, у бомдод намозида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейди эди. Мужоҳиддан ривоят қилинишича, у айтди: «Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бир масжидга кирдим, унда азон айтилган эди, биз унда намоз ўқимоқчи эдик. Муаззин тасвиб айтди, шунда Абдуллоҳ ибн Умар масжиддан чиқиб: ‹Бу бидъатчининг олдидан чиқиб кетайлик›, деди ва унда намоз ўқимади». (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ фақат одамлар кейинчалик пайдо қилган тасвибни макруҳ кўрган.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي حَكِيمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، أَنَّ مُعَاذًا، أُتِيَ بِمِيرَاثِ يَهُودِيٍّ وَارِثُهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Aswad ad-Diyliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muozga merosxoʻri musulmon boʻlgan bir yahudiyning merosi keltirildi. (Roviy hadisni) Paygʻambar ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi.Абу Асwад ад-Дийлий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муозга меросхўри мусулмон бўлган бир яҳудийнинг мероси келтирилди. (Ровий ҳадисни) Пайғамбар ﷺдан шу маънода ривоят қилди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ بِنَاضِحَيْنِ عَلَى مُعَاذٍ وَهُوَ يُصَلِّي الْمَغْرِبَ فَافْتَتَحَ بِسُورَةِ الْبَقَرَةِ فَصَلَّى الرَّجُلُ ثُمَّ ذَهَبَ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَفَتَّانٌ يَا مُعَاذُ أَفَتَّانٌ يَا مُعَاذُ أَلاَ قَرَأْتَ بِـ { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى } وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَنَحْوِهِمَا " .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi ikkita suv tashuvchi tuya bilan Muoz oldidan oʻtayotgan edi, Muoz esa shom namozini oʻqiyotgan va Baqara surasini boshlagan edi. U kishi (yolgʻiz) namoz oʻqib, soʻng ketdi. Bu xabar Paygʻambar ﷺga yetganda, u zot: «Ey Muoz, sen fitna qoʻzgʻovchimisan?! Ey Muoz, sen fitna qoʻzgʻovchimisan?! Nega {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Eng oliy Robbingning nomini poklab yod et) va Vash-shamsi va zuhoho (Shams) hamda shularga oʻxshash suralarni oʻqimading?!» dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши иккита сув ташувчи туя билан Муоз олдидан ўтаётган эди, Муоз эса шом намозини ўқиётган ва Бақара сурасини бошлаган эди. У киши (ёлғиз) намоз ўқиб, сўнг кетди. Бу хабар Пайғамбар ﷺга етганда, у зот: «Эй Муоз, сен фитна қўзғовчимисан?! Эй Муоз, сен фитна қўзғовчимисан?! Нега {Саббиҳисма роббикал аъло} (Энг олий Роббингнинг номини поклаб ёд эт) ва Ваш-шамси ва зуҳоҳо (Шамс) ҳамда шуларга ўхшаш сураларни ўқимадинг?!» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنِ ابْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَشَدَّادُ بْنُ أَوْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمَرْأَةُ إِذَا قَتَلَتْ عَمْدًا لاَ تُقْتَلُ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا إِنْ كَانَتْ حَامِلاً وَحَتَّى تُكَفِّلَ وَلَدَهَا وَإِنْ زَنَتْ لَمْ تُرْجَمْ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا وَحَتَّى تُكَفِّلَ وَلَدَهَا " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi qasddan odam oʻldirsa, agar homilador boʻlsa, qornidagini tugʻib olmagunicha va bolasini emizib boqishga kafolat topilmagunicha oʻldirilmaydi. Agar zino qilgan boʻlsa ham, qornidagini tugʻib olmagunicha va bolasini boqishga kafolat topilmagunicha tosh bilan urib oʻldirilmaydi (rajm qilinmaydi)», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши қасддан одам ўлдирса, агар ҳомиладор бўлса, қорнидагини туғиб олмагунича ва боласини эмизиб боқишга кафолат топилмагунича ўлдирилмайди. Агар зино қилган бўлса ҳам, қорнидагини туғиб олмагунича ва боласини боқишга кафолат топилмагунича тош билан уриб ўлдирилмайди (ражм қилинмайди)», дедилар.
- وعن أبي زيد أسامة بن زيد بن حارثة مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم وحبه وابن حبه، رضي الله عنهما، قال: أرسلت بنت النبي صلى الله عليه وسلم : إن ابني قد احتضر فاشهدنا، فأرسل يقرئ السلام ويقول: "إن لله ما أخذ، وله ما أعطى، وكل شيء عنده بأجل مسمى، فلتصبر ولتحتسب" فأرسلت إليه تقسم عليه ليأتينها. فقام ومعه سعد بن عبادة، ومعاذ بن جبل، وأبي بن كعب، وزيد بن ثابت، ورجال رضي الله عنهم، فرفع إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم الصبي فأقعده في حجره ونفسه تقعقع، ففاضت عيناه، فقال سعد: يا رسول الله ماهذا؟ فقال: "هذه رحمة جعلها الله تعالى في قلوب عباده" وفى رواية : "في قلوب من شاء من عباده وإنما يرحم الله من عباده الرحماء" ((متفق عليه)) .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi u zotga (xabarchi) joʻnatdi — uning bolasi oʻlim holatida (yoki joni uzilayotgan) edi — va u zotni kelishni soʻradi; lekin Paygʻambar ﷺ xabarchini qaytardilar va unga — u zotning salomini unga yetkazishni hamda: «Alloh olgan narsa Unga xosdir va U bergan narsa (ham) Unga xosdir; Uning huzurida har bir narsaga belgilangan muddat bor; bas, u sabr qilsin va Allohning savobini umid qilsin», — deyishni aytdilar. U yana u zotga (xabarchi) joʻnatdi va u zotning kelishini qasam ichib (soʻradi). Paygʻambar ﷺ turdilar, Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa baʼzi kishilar ham (turdi). Bola Rasululloh ﷺ ga keltirildi — uning nafasi koʻkragida qiyinlashgan (yaʼni goʻyo charm mesh kabi shovqinli) edi. Shunda Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu nima?» — dedi. U zot: «Bu — Alloh oʻz bandalarining qalbiga joylagan rahmat(dir); va Alloh oʻz bandalaridan faqat rahmdil (boshqalarga rahm qiladigan)larigagina rahm qiladi», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи у зотга (хабарчи) жўнатди — унинг боласи ўлим ҳолатида (ёки жони узилаётган) эди — ва у зотни келишни сўради; лекин Пайғамбар ﷺ хабарчини қайтардилар ва унга — у зотнинг саломини унга етказишни ҳамда: «Аллоҳ олган нарса Унга хосдир ва У берган нарса (ҳам) Унга хосдир; Унинг ҳузурида ҳар бир нарсага белгиланган муддат бор; бас, у сабр қилсин ва Аллоҳнинг савобини умид қилсин», — дейишни айтдилар. У яна у зотга (хабарчи) жўнатди ва у зотнинг келишини қасам ичиб (сўради). Пайғамбар ﷺ турдилар, Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа баъзи кишилар ҳам (турди). Бола Расулуллоҳ ﷺ га келтирилди — унинг нафаси кўкрагида қийинлашган (яъни гўё чарм меш каби шовқинли) эди. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу нима?» — деди. У зот: «Бу — Аллоҳ ўз бандаларининг қалбига жойлаган раҳмат(дир); ва Аллоҳ ўз бандаларидан фақат раҳмдил (бошқаларга раҳм қиладиган)ларигагина раҳм қилади», — дедилар.
وَعَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «صَاحِبُ الدَّيْنِ مَأْسُورٌ بِدَيْنِهِ يَشْكُو إِلَى رَبِّهِ الْوَحْدَةَ يَوْمَ الْقِيَامَة» . رَوَاهُ فِي شرح السّنة
وَرُوِيَ أَنَّ مُعَاذًا كَانَ يَدَّانُ فَأَتَى غُرَمَاؤُهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَاعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَالَهُ كُلَّهُ فِي دَيْنِهِ حَتَّى قَامَ مُعَاذٌ بِغَيْرِ شَيْءٍ. مُرْسَلٌ هَذَا لَفْظُ الْمَصَابِيحِ. وَلَمْ أَجِدْهُ فِي الْأُصُول إِلَّا فِي الْمُنْتَقى
Al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qarzdor oʻz qarzi bilan bogʻlangandir (asirdir), qiyomat kunida Robbiga yolgʻizligidan shikoyat qiladi», dedilar. Sharh as-sunnada rivoyat qilingan. Yana rivoyat qilinishicha, Muoz (roziyallohu anhu) qarzga botgan edi, haq egalari (kreditorlari) Nabiy ﷺ huzuriga kelishdi, shunda Nabiy ﷺ uning butun molini qarzi uchun sotib yubordilar, hatto Muoz hech narsasiz qoldi. Bu mursal (rivoyat)dir.Ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қарздор ўз қарзи билан боғлангандир (асирдир), қиёмат кунида Роббига ёлғизлигидан шикоят қилади», дедилар. Шарҳ ас-суннада ривоят қилинган. Яна ривоят қилинишича, Муоз (розияллоҳу анҳу) қарзга ботган эди, ҳақ эгалари (кредиторлари) Набий ﷺ ҳузурига келишди, шунда Набий ﷺ унинг бутун молини қарзи учун сотиб юбордилар, ҳатто Муоз ҳеч нарсасиз қолди. Бу мурсал (ривоят)дир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عَامِرٍ الأَنْصَارِيَّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ الْمُؤَذِّنُ إِذَا أَذَّنَ قَامَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَبْتَدِرُونَ السَّوَارِيَ حَتَّى يَخْرُجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ كَذَلِكَ يُصَلُّونَ الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ شَىْءٌ. قَالَ عُثْمَانُ بْنُ جَبَلَةَ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلاَّ قَلِيلٌ.
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Muazzin azon aytganida, Paygʻambar ﷺ ning baʼzi sahobalari — Paygʻambar ﷺ kelguncha — masjid ustunlariga (namoz uchun) borar va shu tariqa shom namozidan oldin ikki rakat oʻqir edi. Azon bilan iqomat orasida ozgina vaqt boʻlar edi». Shuʼba: «Ikkalasi (azon va iqomat) orasida juda qisqa vaqt boʻlar edi», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Муаззин азон айтганида, Пайғамбар ﷺ нинг баъзи саҳобалари — Пайғамбар ﷺ келгунча — масжид устунларига (намоз учун) борар ва шу тариқа шом намозидан олдин икки ракат ўқир эди. Азон билан иқомат орасида озгина вақт бўлар эди». Шуъба: «Иккаласи (азон ва иқомат) орасида жуда қисқа вақт бўлар эди», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رَدِيفُهُ عَلَى الرَّحْلِ قَالَ " يَا مُعَاذُ " . قَالَ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . قَالَ " يَا مُعَاذُ " . قَالَ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . قَالَ " يَا مُعَاذُ " . قَالَ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ . قَالَ " مَا مِنْ عَبْدٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ إِلاَّ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ " . قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ أُخْبِرُ بِهَا النَّاسَ فَيَسْتَبْشِرُوا قَالَ " إِذًا يَتَّكِلُوا " فَأَخْبَرَ بِهَا مُعَاذٌ عِنْدَ مَوْتِهِ تَأَثُّمًا .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Paygʻambari ﷺ — Muoz ibn Jabal egarda U Zotning ortlarida mingashib (oʻtirgan) edi —: «Ey Muoz!» dedilar. (Muoz): «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedi. (Paygʻambar): «Ey Muoz!» dedilar. (Muoz): «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedi. (Paygʻambar): «Ey Muoz!» dedilar. (Muoz): «Labbay, ey Allohning Rasuli, (xizmatga) shayman», dedi. (Paygʻambar): «Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad Uning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik beradigan hech bir banda yoʻqki, Alloh uni doʻzaxga harom qilmagan boʻlsin (albatta harom qiladi)», dedilar. (Muoz): «Ey Allohning Rasuli, buni odamlarga xabar bermaymi — ular xursand boʻlsinlar?» dedi. (Paygʻambar): «U holda ular (shunga) suyanib qoladilar», dedilar. Shunda Muoz buni oʻlimi (oldidan), gunohkor boʻlishdan (qoʻrqib, ilmni yashirmaslik uchun) xabar berdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ — Муоз ибн Жабал эгарда У Зотнинг ортларида мингашиб (ўтирган) эди —: «Эй Муоз!» дедилар. (Муоз): «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», деди. (Пайғамбар): «Эй Муоз!» дедилар. (Муоз): «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», деди. (Пайғамбар): «Эй Муоз!» дедилар. (Муоз): «Лаббай, эй Аллоҳнинг Расули, (хизматга) шайман», деди. (Пайғамбар): «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг бандаси ва Расули эканига гувоҳлик берадиган ҳеч бир банда йўқки, Аллоҳ уни дўзахга ҳаром қилмаган бўлсин (албатта ҳаром қилади)», дедилар. (Муоз): «Эй Аллоҳнинг Расули, буни одамларга хабар бермайми — улар хурсанд бўлсинлар?» деди. (Пайғамбар): «У ҳолда улар (шунга) суяниб қоладилар», дедилар. Шунда Муоз буни ўлими (олдидан), гуноҳкор бўлишдан (қўрқиб, илмни яширмаслик учун) хабар берди.