Said ibn Jubayr

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَصَابَتْنَا مَجَاعَةٌ لَيَالِيَ خَيْبَرَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ وَقَعْنَا فِي الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ، فَانْتَحَرْنَاهَا فَلَمَّا غَلَتِ الْقُدُورُ، نَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اكْفَئُوا الْقُدُورَ، فَلاَ تَطْعَمُوا مِنْ لُحُومِ الْحُمُرِ شَيْئًا‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَقُلْنَا إِنَّمَا نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَنَّهَا لَمْ تُخَمَّسْ‏.‏ قَالَ وَقَالَ آخَرُونَ حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ‏.‏ وَسَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ فَقَالَ حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ‏.‏

Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Xaybar qamali davrida ochlikka duchor boʻldik va Xaybar (jangi) kuni boʻlganda, biz eshaklarni soʻydik; qozonlar (goʻshti bilan) qaynaganda, Allohning Rasuli ﷺ — barcha qozonlar agʻdarib tashlanishini va hech kim eshak goʻshtidan biror narsa yemasligini — eʼlon qildi. Biz — Paygʻambar ﷺ buni — oʻljadan (yaʼni eshaklardan) xumus ajratilmagani sababli — man qildi, deb oʻyladik; boshqa odamlar esa: «U ularni (eshak goʻshtini) yeyishni abadiy man qildi», — dedi (Rivoyatchi qoʻshdi: «Men Said ibn Jubayrdan soʻradim; u: ‹U eshak goʻshtini yeyishni abadiy harom qildi›, — dedi»).Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Хайбар қамали даврида очликка дучор бўлдик ва Хайбар (жанги) куни бўлганда, биз эшакларни сўйдик; қозонлар (гўшти билан) қайнаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ — барча қозонлар ағдариб ташланишини ва ҳеч ким эшак гўштидан бирор нарса емаслигини — эълон қилди. Биз — Пайғамбар ﷺ буни — ўлжадан (яъни эшаклардан) хумус ажратилмагани сабабли — ман қилди, деб ўйладик; бошқа одамлар эса: «У уларни (эшак гўштини) ейишни абадий ман қилди», — деди (Ривоятчи қўшди: «Мен Саид ибн Жубайрдан сўрадим; у: ‹У эшак гўштини ейишни абадий ҳаром қилди›, — деди»).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما – ‏[quran sura="42" aya_start="23" aya_end="23"]{‏إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى‏}‏ قَالَ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قُرْبَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ بَطْنٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلاَّ وَلَهُ فِيهِ قَرَابَةٌ، فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ أَنْ تَصِلُوا قَرَابَةً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ‏.‏

Tovus (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: ‹...faqat (mendan) qarindoshligim (sababli) muhabbat (talab qilaman)...› (Shoʻro, 23) degan Qurʼon oyatini oʻqidi. Said ibn Jubayr: «(Oyat) Muhammadning qarindoshligini (anglatadi)», — dedi. Ibn Abbos: «Qurayshda — Paygʻambar ﷺ ga qarindoshligi boʻlmagan hech bir uy (yaʼni urugʻ) yoʻq edi; bas, yuqoridagi oyat shu munosabat bilan nozil boʻldi va uning maʼnosi: ‹Ey Quraysh! Sizlar men (yaʼni Muhammad) bilan oʻzlaringiz oʻrtasida yaxshi munosabatni saqlanglar›, (degani)dir», — dedi.Товус (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: ‹...фақат (мендан) қариндошлигим (сабабли) муҳаббат (талаб қиламан)...› (Шўро, 23) деган Қуръон оятини ўқиди. Саид ибн Жубайр: «(Оят) Муҳаммаднинг қариндошлигини (англатади)», — деди. Ибн Аббос: «Қурайшда — Пайғамбар ﷺ га қариндошлиги бўлмаган ҳеч бир уй (яъни уруғ) йўқ эди; бас, юқоридаги оят шу муносабат билан нозил бўлди ва унинг маъноси: ‹Эй Қурайш! Сизлар мен (яъни Муҳаммад) билан ўзларингиз ўртасида яхши муносабатни сақланглар›, (дегани)дир», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَتَنَازَعُوا، وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ، فَقَالُوا مَا شَأْنُهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ فَذَهَبُوا يَرُدُّونَ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏ وَأَوْصَاهُمْ بِثَلاَثٍ قَالَ ‏"‏ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏‏.‏ وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ، أَوْ قَالَ فَنَسِيتُهَا‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abbos: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nimaligini (bilasizmi)?!» dedi (va yigʻladi). Rasululloh ﷺning ogʻrigʻi (kasalligi) kuchayganida, u zot: «Menga (narsa) keltiringlar, men sizlarga bir hujjat (xat) yozib beray — undan keyin aslo adashmaysizlar», dedilar. Shunda (hozir boʻ lganlar) tortishib ketdilar — holbuki paygʻambar oldida tortishish durust emas. Ular: «U zotga nima boʻ ldi? Alahsirab (gapni adashtirib) qoldilarmi? Undan (yana) soʻranglar», dedilar va u zotga (savolni) qaytara boshladilar. U zot: «Meni qoʻ yinglar; men (hozir) boʻ lgan (holat) sizlar meni daʼvat qilayotgan (narsa)dan yaxshiroqdir», dedilar. Soʻng ularga uch (narsa)ni vasiyat qildilar: «Mushriklarni Arab yarim orolidan chiqaringlar; vafd (vakil)larni — men ularni izom (mehmondoʻstlik bilan kuzatib) qilganimdek qilinglar», dedilar; uchinchisidan jim qoldilar — yoki: «Men uni unutdim», dedi (rovi).(Саъид ибн Жубайр айтди:) Ибн Аббос: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нималигини (биласизми)?!» деди (ва йиғлади). Расулуллоҳ ﷺнинг оғриғи (касаллиги) кучайганида, у зот: «Менга (нарса) келтиринглар, мен сизларга бир ҳужжат (хат) ёзиб берай — ундан кейин асло адашмайсизлар», дедилар. Шунда (ҳозир бў лганлар) тортишиб кетдилар — ҳолбуки пайғамбар олдида тортишиш дуруст эмас. Улар: «У зотга нима бў лди? Алаҳсираб (гапни адаштириб) қолдиларми? Ундан (яна) сўранглар», дедилар ва у зотга (саволни) қайтара бошладилар. У зот: «Мени қў йинглар; мен (ҳозир) бў лган (ҳолат) сизлар мени даъват қилаётган (нарса)дан яхшироқдир», дедилар. Сўнг уларга уч (нарса)ни васият қилдилар: «Мушрикларни Араб ярим оролидан чиқаринглар; вафд (вакил)ларни — мен уларни изом (меҳмондўстлик билан кузатиб) қилганимдек қилинглар», дедилар; учинчисидан жим қолдилар — ёки: «Мен уни унутдим», деди (рови).

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ ‏"‏ حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ ‏"‏ خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ‏.‏ قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="18" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ‏}‏ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا‏.‏ قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ‏.‏ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Biz Ibn Abbosning uyida uning huzurida edik; u: «Mendan soʻranglar» dedi. Men: «Ey Abu Abbos — Alloh meni senga fido qilsin — Kufada Navf degan bir qissaxon kishi bor; u (Xizrning hamrohi Muso) Bani Isroil Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. (Amr: «Ibn Abbos: ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi› dedi» dedi; Yaʼlo: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi› dedi» dedi.) (Ubayy:) Rasululloh ﷺ: «Muso — Allohning Rasuli alayhissalom — bir kuni odamlarga vaʼz qildi, to koʻ zlar yoshlandi va qalblar yumshadi; soʻng (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib: ‹Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq biror kishi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq› dedi. Shu sababli (Alloh) unga — ilmni Allohga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi. ‹Yoʻq, (bor)› deyildi. (Muso): ‹Ey Robbim, qaerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda› dedi. (Muso): ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat (belgi) qilib ber› dedi.» (Amr: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda (deb)› dedi» dedi; Yaʼlo: «(Alloh): ‹Oʻ lik baliq olgin — qaerda unga ruh puflansa (tirilsa, oʻ sha joyda)› dedi» dedi.) «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishdan boshqa (narsa) bilan seni qiynamayman› dedi. (Xizmatkor): ‹Koʻ p (narsa) yuklamading› dedi. Mana shu — Allohning ‹Va eslang, Muso oʻ z xizmatkori (Yushaʼ ibn Nun)ga (degan)› (Kahf surasi, 60) degan soʻzidir. Bir qoyaning soyasida — nam (hoʻ l) joyda — boʻ lganlarida, baliq qimirladi, Muso esa uyquda edi. Xizmatkori: ‹Uni uygʻ otmayman› dedi. (Muso) uygʻ onganida, (xizmatkor) unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, dengizga kirib ketdi. Alloh undan dengizning oqimini toʻ xtatdi, to uning izi toshda(gidek) (qoldi).» «(Muso): ‹Bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. (Xizmatkor): ‹Alloh sendan charchoqni (allaqachon) kesdi (aritdi)› deb unga xabar berdi. Ikkalasi qaytdi va Xizrni — (Usmon ibn Abu Sulaymon: «dengiz qirgʻ ogʻ ida yashil bir gilam ustida») — kiyimiga oʻ ralgan holda topdi — (gilamning) bir uchini oyoqlari ostiga, bir uchini boshi ostiga qoʻ ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochdi va: ‹Mening yerimda (qaerdan) salom? Sen kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha› dedi. (Xizr): ‹Ishing nima?› dedi. (Muso): ‹Senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Tavrot qoʻ lingda ekani va senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing lozim emas; senda (ham) bir ilm borki, uni men bilishim lozim emas› dedi. Soʻng bir qush tumshugʻ i bilan dengizdan (suv) oldi va (Xizr): ‹Allohga qasamki, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmi yonida — faqat mana shu qush tumshugʻ i bilan dengizdan olganchalik (oz)dir› dedi.» «Ular kemaga minganlarida, kichik kemalar (qayiqlar)ni topdilar — ular bu sohil ahlini u (narigi) sohil ahliga olib oʻ tar edi. (Kema egalari) uni (Xizrni) tanib: ‹Allohning solih bandasi› dedi (biz Saʼidga: ‹Xizrmi?› dedik; u: ‹Ha› dedi) ‹uni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tamiz› dedi. (Xizr) uni (kemani) teshdi va unga bir qoziq qoqdi. Muso: ‹Uni — ahlini gʻ arq qilish uchun — teshdingmi? Sen dahshatli bir ish qilding!› dedi (Mujohid: ‹munkar (yomon)› dedi). (Xizr): ‹Men: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.» — Birinchisi unutishdan, oʻ rtadagisi shart (qilishdan), uchinchisi qasdan edi. — «(Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni tutma va ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma› dedi. Ular bir bolani uchratdi va (Xizr) uni oʻ ldirdi.» (Yaʼlo, Saʼiddan: «(Xizr) oʻ ynab turgan bolalarni topdi va bir kofir, chiroyli bolani olib, uni yotqizdi, soʻng pichoq bilan boʻ gʻ izladi.») «(Muso): ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas, qatl (gunohi) qilmagan (holda) — oʻ ldirdingmi?› dedi.» — Ibn Abbos uni ‹zakiyya› (yoki) ‹zokiya› — ‹musulmona› (deb) — ‹gʻ ulaman zakiyyan› deganingdek oʻqir edi. «Ikkalasi joʻnadi va qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi; (Xizr) uni tiklab qoʻ ydi — Saʼid: ‹qoʻ li bilan mana bunday (qildi)› dedi va qoʻ lini koʻ tardi — u (devor) toʻ gʻ ri (tik) boʻ ldi.» (Yaʼlo: «Saʼid: ‹uni qoʻ li bilan siladi, u toʻ gʻ ri boʻ ldi› dedi deb oʻylayman».) «(Muso): ‹Agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi» — Saʼid: «yeydigan haq (oziq)» dedi — «‹...Va ularning ortida (bir podshoh bor edi)›» — Ibn Abbos: ‹...ularning oldida bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi. (Baʼzilar Saʼiddan boshqadan: ‹uning ismi Hudad ibn Budad edi; oʻ ldirilgan bolaning ismi — Jaysur edi› deb daʼvo qiladi.) ‹U — har bir kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi podshoh edi; men — u (kema) undan oʻ tganida, uni nuqsoni sababli (podshoh) qoldirishini istadim; ular oʻ tib ketganlarida, uni tuzatib, undan foydalandilar› (deydi Xizr). Baʼzilar: ‹uni shisha (boʻ lak)i bilan berkitdi› deydi; baʼzilar: ‹qatron (smola) bilan› deydi. ‹Bolaning ota-onasi moʻmin edi, u esa kofir edi; biz — uning (ota-onaga boʻ lgan) muhabbati ularni oʻ z diniga ergashishga olib borishidan — ularga tugʻ yon va kufr (yuqtirishidan) qoʻ rqdik; shu sababli Robbi ularga — undan koʻ ra pokroq va rahmdil(roq) bir (farzand) almashtirishini istadik.› (Saʼiddan boshqalar: ‹ularga bir qiz almashtirildi› deb daʼvo qildi; Dovud ibn Abu Osim ham bir necha (rovi)dan: ‹u bir qiz edi› dedi.)»(Саъид ибн Жубайр айтди:) Биз Ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик; у: «Мендан сўранглар» деди. Мен: «Эй Абу Аббос — Аллоҳ мени сенга фидо қилсин — Куфада Навф деган бир қиссахон киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи Мусо) Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. (Амр: «Ибн Аббос: ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди› деди» деди; Яъло: «Ибн Аббос: ‹Менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди› деди» деди.) (Убайй:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусо — Аллоҳнинг Расули алайҳиссалом — бир куни одамларга ваъз қилди, то кў злар ёшланди ва қалблар юмшади; сўнг (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирор киши борми?› деди. У: ‹Йўқ› деди. Шу сабабли (Аллоҳ) унга — илмни Аллоҳга (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб қилди. ‹Йўқ, (бор)› дейилди. (Мусо): ‹Эй Роббим, қаэрда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қў шилган жойда› деди. (Мусо): ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат (белги) қилиб бер› деди.» (Амр: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда (деб)› деди» деди; Яъло: «(Аллоҳ): ‹Ў лик балиқ олгин — қаэрда унга руҳ пуфланса (тирилса, ў ша жойда)› деди» деди.) «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришдан бошқа (нарса) билан сени қийнамайман› деди. (Хизматкор): ‹Кў п (нарса) юкламадинг› деди. Мана шу — Аллоҳнинг ‹Ва эсланг, Мусо ў з хизматкори (Юшаъ ибн Нун)га (деган)› (Каҳф сураси, 60) деган сўзидир. Бир қоянинг соясида — нам (ҳў л) жойда — бў лганларида, балиқ қимирлади, Мусо эса уйқуда эди. Хизматкори: ‹Уни уйғ отмайман› деди. (Мусо) уйғ онганида, (хизматкор) унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Балиқ қимирлаб, денгизга кириб кетди. Аллоҳ ундан денгизнинг оқимини тў хтатди, то унинг изи тошда(гидек) (қолди).» «(Мусо): ‹Бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. (Хизматкор): ‹Аллоҳ сендан чарчоқни (аллақачон) кесди (аритди)› деб унга хабар берди. Иккаласи қайтди ва Хизрни — (Усмон ибн Абу Сулаймон: «денгиз қирғ оғ ида яшил бир гилам устида») — кийимига ў ралган ҳолда топди — (гиламнинг) бир учини оёқлари остига, бир учини боши остига қў йган эди. Мусо унга салом берди. У юзини очди ва: ‹Менинг еримда (қаэрдан) салом? Сен кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа› деди. (Хизр): ‹Ишинг нима?› деди. (Мусо): ‹Сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Таврот қў лингда экани ва сенга ваҳй келаётгани сенга кифоя эмасми? Эй Мусо, менда бир илм борки, уни сен билишинг лозим эмас; сенда (ҳам) бир илм борки, уни мен билишим лозим эмас› деди. Сўнг бир қуш тумшуғ и билан денгиздан (сув) олди ва (Хизр): ‹Аллоҳга қасамки, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илми ёнида — фақат мана шу қуш тумшуғ и билан денгиздан олганчалик (оз)дир› деди.» «Улар кемага минганларида, кичик кемалар (қайиқлар)ни топдилар — улар бу соҳил аҳлини у (нариги) соҳил аҳлига олиб ў тар эди. (Кема эгалари) уни (Хизрни) таниб: ‹Аллоҳнинг солиҳ бандаси› деди (биз Саъидга: ‹Хизрми?› дедик; у: ‹Ҳа› деди) ‹уни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тамиз› деди. (Хизр) уни (кемани) тешди ва унга бир қозиқ қоқди. Мусо: ‹Уни — аҳлини ғ арқ қилиш учун — тешдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг!› деди (Мужоҳид: ‹мункар (ёмон)› деди). (Хизр): ‹Мен: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.» — Биринчиси унутишдан, ў ртадагиси шарт (қилишдан), учинчиси қасдан эди. — «(Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени тутма ва ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма› деди. Улар бир болани учратди ва (Хизр) уни ў лдирди.» (Яъло, Саъиддан: «(Хизр) ў йнаб турган болаларни топди ва бир кофир, чиройли болани олиб, уни ётқизди, сўнг пичоқ билан бў ғ излади.») «(Мусо): ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас, қатл (гуноҳи) қилмаган (ҳолда) — ў лдирдингми?› деди.» — Ибн Аббос уни ‹закийя› (ёки) ‹зокия› — ‹мусулмона› (деб) — ‹ғ уламан закийян› деганингдек ўқир эди. «Иккаласи жўнади ва қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди; (Хизр) уни тиклаб қў йди — Саъид: ‹қў ли билан мана бундай (қилди)› деди ва қў лини кў тарди — у (девор) тў ғ ри (тик) бў лди.» (Яъло: «Саъид: ‹уни қў ли билан силади, у тў ғ ри бў лди› деди деб ўйлайман».) «(Мусо): ‹Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди» — Саъид: «ейдиган ҳақ (озиқ)» деди — «‹...Ва уларнинг ортида (бир подшоҳ бор эди)›» — Ибн Аббос: ‹...уларнинг олдида бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди. (Баъзилар Саъиддан бошқадан: ‹унинг исми Ҳудад ибн Будад эди; ў лдирилган боланинг исми — Жайсур эди› деб даъво қилади.) ‹У — ҳар бир кемани зў рлик билан тортиб олувчи подшоҳ эди; мен — у (кема) ундан ў тганида, уни нуқсони сабабли (подшоҳ) қолдиришини истадим; улар ў тиб кетганларида, уни тузатиб, ундан фойдаландилар› (дейди Хизр). Баъзилар: ‹уни шиша (бў лак)и билан беркитди› дейди; баъзилар: ‹қатрон (смола) билан› дейди. ‹Боланинг ота-онаси мўмин эди, у эса кофир эди; биз — унинг (ота-онага бў лган) муҳаббати уларни ў з динига эргашишга олиб боришидан — уларга туғ ён ва куфр (юқтиришидан) қў рқдик; шу сабабли Робби уларга — ундан кў ра покроқ ва раҳмдил(роқ) бир (фарзанд) алмаштиришини истадик.› (Саъиддан бошқалар: ‹уларга бир қиз алмаштирилди› деб даъво қилди; Довуд ибн Абу Осим ҳам бир неча (рови)дан: ‹у бир қиз эди› деди.)»

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، أَنَّهُ سَأَلَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ هَلْ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ قَرَأْتُهَا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا قَرَأْتَهَا عَلَىَّ‏.‏ فَقَالَ هَذِهِ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ، الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ‏.‏

(Qosim ibn Abu Bazza rivoyat qildi)ki, u Saʼid ibn Jubayrdan: «Bir moʻminni qasdan oʻ ldirgan (kishi) uchun tavba bormi?» deb soʻradi. Men unga ‹...Alloh harom qilgan jonni — haq (sabab) bilan boʻ lmasa — oʻ ldirmaydilar› (Furqon surasi, 68) (oyatini) oʻqidim. Saʼid: «Men buni Ibn Abbosga — sen menga oʻqiganingdek — oʻqidim. U: ‹Bu — makkiy (oyat); uni Niso surasidagi madaniy oyat nasx qildi (bekor qildi)› dedi», dedi.(Қосим ибн Абу Базза ривоят қилди)ки, у Саъид ибн Жубайрдан: «Бир мўминни қасдан ў лдирган (киши) учун тавба борми?» деб сўради. Мен унга ‹...Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (сабаб) билан бў лмаса — ў лдирмайдилар› (Фурқон сураси, 68) (оятини) ўқидим. Саъид: «Мен буни Ибн Аббосга — сен менга ўқиганингдек — ўқидим. У: ‹Бу — маккий (оят); уни Нисо сурасидаги маданий оят насх қилди (бекор қилди)› деди», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، أَنَّهُ سَأَلَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ‏}‏ قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ إِذَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَقِيلَ لَهُ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ‏}‏ ـ يَخْشَى أَنْ يَنْفَلِتَ مِنْهُ ـ ‏[quran sura="75" aya_start="17" aya_end="17"]{‏إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ‏}‏ أَنْ نَجْمَعَهُ فِي صَدْرِكَ، وَقُرْآنَهُ أَنْ تَقْرَأَهُ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَإِذَا قَرَأْنَاهُ‏}‏ يَقُولُ أُنْزِلَ عَلَيْهِ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="19"]{‏فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ أَنْ نُبَيِّنَهُ عَلَى لِسَانِكَ‏.‏

(Muso ibn Abu Oisha rivoyat qildi)ki, u Saʼid ibn Jubayrdan Alloh taoloning ‹Uni (Qurʼonni) (yodlab olish uchun) tilingni qimirlatma!› (Qiyoma surasi, 16) degan soʻzi haqida soʻradi. U: «Ibn Abbos: ‹U zotga (vahy) nozil qilinganida, u zot ikki lablarini qimirlatar edilar›, dedi. Shunda unga ‹Uni (yodlab olish uchun) tilingni qimirlatma!› (deyildi) — u (Qurʼon) undan qochib (uchib) ketishidan qoʻ rqar edilar. ‹Albatta uni toʻplash va (uni) oʻqitish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 17) — (yaʼni) uni sening koʻ ksingda (qalbingda) toʻplashimiz, va ‹uni oʻqitishimiz› — uni (oʻ zing) oʻqishing(dir); ‹Bas, Biz uni oʻqiganimizda› (Qiyoma surasi, 18) — yaʼni u zotga nozil qilinganida — ‹uning qiroatiga ergash›. ‹Soʻng, albatta uni bayon qilish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 19) — uni sening tiling bilan bayon qilishimiz(dir)», dedi.(Мусо ибн Абу Оиша ривоят қилди)ки, у Саъид ибн Жубайрдан Аллоҳ таолонинг ‹Уни (Қуръонни) (ёдлаб олиш учун) тилингни қимирлатма!› (Қиёма сураси, 16) деган сўзи ҳақида сўради. У: «Ибн Аббос: ‹У зотга (ваҳй) нозил қилинганида, у зот икки лабларини қимирлатар эдилар›, деди. Шунда унга ‹Уни (ёдлаб олиш учун) тилингни қимирлатма!› (дейилди) — у (Қуръон) ундан қочиб (учиб) кетишидан қў рқар эдилар. ‹Албатта уни тўплаш ва (уни) ўқитиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 17) — (яъни) уни сенинг кў ксингда (қалбингда) тўплашимиз, ва ‹уни ўқитишимиз› — уни (ў зинг) ўқишинг(дир); ‹Бас, Биз уни ўқиганимизда› (Қиёма сураси, 18) — яъни у зотга нозил қилинганида — ‹унинг қироатига эргаш›. ‹Сўнг, албатта уни баён қилиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 19) — уни сенинг тилинг билан баён қилишимиз(дир)», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ فِي الْكَوْثَرِ هُوَ الْخَيْرُ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ‏.‏ قَالَ أَبُو بِشْرٍ قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَإِنَّ النَّاسَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ نَهَرٌ فِي الْجَنَّةِ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ النَّهَرُ الَّذِي فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, u Kavsar haqida: «U — Alloh unga (Paygʻambarga ﷺ) ato etgan yaxshilik(dir)», dedi. Abu Bishr aytdi: Men Saʼid ibn Jubayrga: «Odamlar — u jannatdagi bir daryo deb oʻylaydi-ku», dedim. Saʼid: «Jannatdagi daryo (ham) — Alloh unga ato etgan yaxshilik(ning bir qismi)dandir», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, у Кавсар ҳақида: «У — Аллоҳ унга (Пайғамбарга ﷺ) ато этган яхшилик(дир)», деди. Абу Бишр айтди: Мен Саъид ибн Жубайрга: «Одамлар — у жаннатдаги бир дарё деб ўйлайди-ку», дедим. Саъид: «Жаннатдаги дарё (ҳам) — Аллоҳ унга ато этган яхшилик(нинг бир қисми)дандир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ‏}‏ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَالِجُ مِنَ التَّنْزِيلِ شِدَّةً، وَكَانَ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ ـ فَقَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ أُحَرِّكُهُمَا لَكَ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَرِّكُهُمَا فَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="17"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ جَمْعُهُ فِي صَدْرِكَ ثُمَّ تَقْرَؤُهُ‏.‏ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ‏.‏ قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَمَا أَقْرَأَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — Alloh taoloning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (qabul qilish) uchun tilingni qimirlatma› (Qiyomat surasi, 16-oyat) (degan) soʻzi haqida — aytdi:) Paygʻambar ﷺ vahiy (nozil boʻlishi)dan (uni yodlashga shoshilib) qattiq mashaqqat tortar va (yodda saqlash uchun) labllarini qimirlatar edilar. — Ibn Abbos menga: «Men ularni (lablarni) — Rasululloh ﷺ qanday qimirlatgan boʻlsalar — shunday qilib senga qimirlataman», dedi. Bas, Said (ibn Jubayr): «Men ularni — Ibn Abbos qanday qimirlatgan boʻlsa — shunday qimirlataman», dedi-da, oʻz lablarini qimirlatdi. — Bas, Alloh azza va jalla: ‹Uni shoshilib (qabul qilish) uchun tilingni qimirlatma. Albatta, uni (qalbingga) jamlash va (tilingda) uni oʻqitish Bizning zimmamizdadir› (Qiyomat surasi, 16-17-oyatlar) (ni) nozil qildi. (Ibn Abbos): «(Yaʼni) uni koʻkragingda jamlash, soʻng uni oʻqishing (Bizning zimmamizda)», dedi. ‹Bas, qachon Biz uni oʻqisak, uning qiroatiga ergash› (Qiyomat surasi, 18-oyat). (Ibn Abbos): «(Yaʼni) unga quloq sol va jim tur; soʻng, albatta, uni (tilingda) oʻqitish Bizning zimmamizda», dedi. (Ibn Abbos:) Bas, Rasululloh ﷺ — qachon Jibril alayhissalom ularning oldilariga kelsa — quloq solar; qachon Jibril ketsa, Paygʻambar ﷺ uni — (Jibril) qanday oʻqitgan boʻlsa — (shunday) oʻqir edilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — Аллоҳ таолонинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (қабул қилиш) учун тилингни қимирлатма› (Қиёмат сураси, 16-оят) (деган) сўзи ҳақида — айтди:) Пайғамбар ﷺ ваҳий (нозил бўлиши)дан (уни ёдлашга шошилиб) қаттиқ машаққат тортар ва (ёдда сақлаш учун) лаблларини қимирлатар эдилар. — Ибн Аббос менга: «Мен уларни (лабларни) — Расулуллоҳ ﷺ қандай қимирлатган бўлсалар — шундай қилиб сенга қимирлатаман», деди. Бас, Саид (ибн Жубайр): «Мен уларни — Ибн Аббос қандай қимирлатган бўлса — шундай қимирлатаман», деди-да, ўз лабларини қимирлатди. — Бас, Аллоҳ азза ва жалла: ‹Уни шошилиб (қабул қилиш) учун тилингни қимирлатма. Албатта, уни (қалбингга) жамлаш ва (тилингда) уни ўқитиш Бизнинг зиммамиздадир› (Қиёмат сураси, 16-17-оятлар) (ни) нозил қилди. (Ибн Аббос): «(Яъни) уни кўкрагингда жамлаш, сўнг уни ўқишинг (Бизнинг зиммамизда)», деди. ‹Бас, қачон Биз уни ўқисак, унинг қироатига эргаш› (Қиёмат сураси, 18-оят). (Ибн Аббос): «(Яъни) унга қулоқ сол ва жим тур; сўнг, албатта, уни (тилингда) ўқитиш Бизнинг зиммамизда», деди. (Ибн Аббос:) Бас, Расулуллоҳ ﷺ — қачон Жибрил алайҳиссалом уларнинг олдиларига келса — қулоқ солар; қачон Жибрил кеца, Пайғамбар ﷺ уни — (Жибрил) қандай ўқитган бўлса — (шундай) ўқир эдилар.