Usoma ibn Zayd ibn Horisa

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى‏.‏ قَالَ فَكِلاَهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma Rasululloh ﷺ ning ortidan (tuyada) Arafadan Muzdalifagacha minib bordi; soʻng Fazl Rasululloh ﷺ ning ortidan Muzdalifadan Minogacha minib bordi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Ikkovi ham: ‹Paygʻambar ﷺ — to Jamratul-Aqabaga (tosh) otgunlarigacha — talbiya aytishda davom etdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан (туяда) Арафадан Муздалифагача миниб борди; сўнг Фазл Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Муздалифадан Миногача миниб борди». Ибн Аббос қўшди: «Иккови ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — то Жамратул-Ақабага (тош) отгунларигача — талбия айтишда давом этдилар›, — деди».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ جَرِيرٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْ لِي فِي الإِسْلاَمِ قَوْلاً لاَ أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا بَعْدَكَ - وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ غَيْرَكَ - قَالَ ‏"‏ قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ فَاسْتَقِمْ ‏"‏ ‏.‏

Sufyon ibn Abdulloh as-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, menga Islom haqida shunday bir soʻz aytingki, undan keyin men u haqda Sizdan boshqa hech kimdan soʻramasam» — Abu Usomaning hadisida: «...Sizdan oʻzga (hech kimdan)» — dedim. (Paygʻambar): «‹Allohga iymon keltirdim› deb ayt, soʻng (shunda) mustahkam tur (istiqomat qil)», dedilar.Суфён ибн Абдуллоҳ ас-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга Ислом ҳақида шундай бир сўз айтингки, ундан кейин мен у ҳақда Сиздан бошқа ҳеч кимдан сўрамасам» — Абу Усоманинг ҳадисида: «...Сиздан ўзга (ҳеч кимдан)» — дедим. (Пайғамбар): «‹Аллоҳга иймон келтирдим› деб айт, сўнг (шунда) мустаҳкам тур (истиқомат қил)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُقْبَلُ صَلاَةٌ بِغَيْرِ طُهُورٍ وَلاَ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَنَّادٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ إِلاَّ بِطُهُورٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمَلِيحِ بْنُ أُسَامَةَ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Tahoratsiz namoz qabul qilinmaydi va gʻululdan (urush oʻljasidan oʻgʻirlangan narsadan) berilgan sadaqa ham (qabul boʻlmaydi)», dedilar. Hannod oʻz rivoyatida: «...tahorat bilan boʻlmasa (qabul qilinmaydi)», dedi. Abu Iso (Termiziy) aytdi: Bu hadis bu bobda kelgan eng sahih va eng yaxshi (hadis)dir. Bu bobda Abu Malih otasidan (rivoyat qilgani), shuningdek Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Malih ibn Usomaning ismi Omir boʻlib, uni Zayd ibn Usoma ibn Umayr al-Huzaliy ham deyishadi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Таҳорациз намоз қабул қилинмайди ва ғулулдан (уруш ўлжасидан ўғирланган нарсадан) берилган садақа ҳам (қабул бўлмайди)», дедилар. Ҳаннод ўз ривоятида: «...таҳорат билан бўлмаса (қабул қилинмайди)», деди. Абу Исо (Термизий) айтди: Бу ҳадис бу бобда келган энг саҳиҳ ва энг яхши (ҳадис)дир. Бу бобда Абу Малиҳ отасидан (ривоят қилгани), шунингдек Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Малиҳ ибн Усоманинг исми Омир бўлиб, уни Зайд ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий ҳам дейишади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ خُزَيْمَةَ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ، عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ الاِسْتِطَابَةِ فَقَالَ ‏"‏ بِثَلاَثَةِ أَحْجَارٍ لَيْسَ فِيهَا رَجِيعٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ وَابْنُ نُمَيْرٍ عَنْ هِشَامٍ يَعْنِي ابْنَ عُرْوَةَ ‏.‏

Xuzayma ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan istinjo (qilish) haqida soʻralganda, u zot: «Tezak (aralashmagan) uchta tosh bilan», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Abu Usoma va Ibn Numayr ham Hishom (ibn Urva)dan shunday rivoyat qilishgan.Хузайма ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан истинжо (қилиш) ҳақида сўралганда, у зот: «Тезак (аралашмаган) учта тош билан», — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Абу Усома ва Ибн Нумайр ҳам Ҳишом (ибн Урва)дан шундай ривоят қилишган.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ أَرْسَلَتْ بِنْتُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ أَنَّ ابْنًا لِي قُبِضَ فَأْتِنَا ‏.‏ فَأَرْسَلَ يَقْرَأُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى وَكُلُّ شَىْءٍ عِنْدَ اللَّهِ بِأَجَلٍ مُسَمًّى فَلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ لَيَأْتِيَنَّهَا فَقَامَ وَمَعَهُ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرِجَالٌ فَرُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّبِيُّ وَنَفْسُهُ تَقَعْقَعُ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا قَالَ ‏"‏ هَذَا رَحْمَةٌ يَجْعَلُهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning qizlari u zotga: «Bir oʻgʻlim jon berayapti, oldimizga keling», deb odam yubordi. U zot salom yoʻllab: «Olgani ham, bergani ham Allohnikidir. Har bir narsaning Alloh huzurida belgilangan ajali bordir. Bas, u sabr qilsin va savobini Allohdan umid qilsin», deb yubordilar. Shunda qizlari qasam ichib, albatta kelishlarini soʻrab, yana odam yubordi. U zot oʻrinlaridan turdilar, ular bilan birga Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa kishilar bor edi. Bola Rasululloh ﷺga koʻtarib berildi, joni uzilay deb turgan, koʻzlaridan yosh oqar edi. Saʼd: «Ey Rasululloh, bu nima?» dedi. U zot: «Bu Alloh bandalarining qalblariga solgan rahmatdir. Alloh bandalaridan faqat rahmdillarigagina rahm qiladi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг қизлари у зотга: «Бир ўғлим жон бераяпти, олдимизга келинг», деб одам юборди. У зот салом йўллаб: «Олгани ҳам, бергани ҳам Аллоҳникидир. Ҳар бир нарсанинг Аллоҳ ҳузурида белгиланган ажали бордир. Бас, у сабр қилсин ва савобини Аллоҳдан умид қилсин», деб юбордилар. Шунда қизлари қасам ичиб, албатта келишларини сўраб, яна одам юборди. У зот ўринларидан турдилар, улар билан бирга Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа кишилар бор эди. Бола Расулуллоҳ ﷺга кўтариб берилди, жони узилай деб турган, кўзларидан ёш оқар эди. Саъд: «Эй Расулуллоҳ, бу нима?» деди. У зот: «Бу Аллоҳ бандаларининг қалбларига солган раҳматдир. Аллоҳ бандаларидан фақат раҳмдилларигагина раҳм қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ أَبُو الأَشْعَثِ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ عَمْرَةَ بِنْتَ الْجَوْنِ، تَعَوَّذَتْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حِينَ أُدْخِلَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ عُذْتِ بِمُعَاذٍ ‏"‏ ‏.‏ فَطَلَّقَهَا وَأَمَرَ أُسَامَةَ أَوْ أَنَسًا فَمَتَّعَهَا بِثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ رَازِقِيَّةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Amra binti Javn Allohning Rasuli ﷺ huzurlariga kelin qilib kiritilganda, u zotdan Allohga panoh soʻradi. Shunda u zot: «Sen panoh berguvchi Zotdan panoh soʻrading», dedilar. Soʻng u zot uni taloq qildilar va Usoma yoki Anasga buyurib, unga uch dona oq zigʻir matodan libos hadya qildirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Амра бинти Жавн Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳузурларига келин қилиб киритилганда, у зотдан Аллоҳга паноҳ сўради. Шунда у зот: «Сен паноҳ бергувчи Зотдан паноҳ сўрадинг», дедилар. Сўнг у зот уни талоқ қилдилар ва Усома ёки Анасга буюриб, унга уч дона оқ зиғир матодан либос ҳадя қилдирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَفَ بِعَرَفَةَ وَهُوَ مُرْدِفٌ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَكُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَجَعَلَ النَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ حَتَّى جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ وَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ ثُمَّ وَقَفَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَوَقَفَ عَلَى قُزَحَ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ وَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَكُلُّ مُزْدَلِفَةَ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ وَجَعَلَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafotda Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirgan holda toʻxtab: «Bu toʻxtash joyidir, Arafotning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng sekin yurib joʻnadilar. Odamlar oʻngu chapga otlarini haydab keta boshladilar. U zot ular tomon oʻgirilib: «Ey odamlar, sokinlik! Ey odamlar, sokinlik!» derdilar. Nihoyat Muzdalifaga keldilar va ikki namozni jam qildilar. Soʻng Muzdalifada, Quzah tepaligida toʻxtadilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirib: «Bu toʻxtash joyidir, Muzdalifaning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng joʻnadilar, sekin yura boshladilar, odamlar esa oʻngu chapga haydardilar. U zot oʻgirilib: «Ey odamlar, sokinlik!» derdilar. Roviy hadisni toʻlaligicha zikr qildi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафотда Усома ибн Зайдни ортларига миндирган ҳолда тўхтаб: «Бу тўхташ жойидир, Арафотнинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг секин юриб жўнадилар. Одамлар ўнгу чапга отларини ҳайдаб кета бошладилар. У зот улар томон ўгирилиб: «Эй одамлар, сокинлик! Эй одамлар, сокинлик!» дердилар. Ниҳоят Муздалифага келдилар ва икки намозни жам қилдилар. Сўнг Муздалифада, Қузаҳ тепалигида тўхтадилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндириб: «Бу тўхташ жойидир, Муздалифанинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг жўнадилар, секин юра бошладилар, одамлар эса ўнгу чапга ҳайдардилар. У зот ўгирилиб: «Эй одамлар, сокинлик!» дердилар. Ровий ҳадисни тўлалигича зикр қилди.

- وعن عائشة رضي الله عنها، أن قريشًا أهمهم شأن المرأة المخزومية التي سرقت فقالوا‏:‏ من يكلم فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ فقالوا‏:‏ ومن يجترئ عليه إلا أسامة بن زيد، حب رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏، فكلمه أسامة فقال صلى الله عليه وسلم ‏:‏“أتشفع في حد من حدود الله تعالى‏؟‏ “ثم قام فاختطب، ثم قال‏:‏ “إنما أهلك الذين قبلكم أنهم كانوا إذا سرق فيهم الشريف تركوه، وإذا سرق فيهم الضعيف، أقاموا عليه الحد، وايم الله لو أن فاطمة بنت محمد سرقت لقطعت يدها” ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ وفي رواية فتلون وجه رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فقال‏:‏ ‏"‏أتشفع في حد من حدود الله‏؟‏‏"‏ قال أسامة‏:‏ استغفر لي يا رسول الله قال‏:‏ ثم أمر بتلك المرأة فقطعت يدها‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Qurayshni oʻgʻirlik qilgan maxzumiy ayolning ishi tashvishga soldi. Ular: «Bu (ayol) haqida Rasululloh ﷺ ga kim gapiradi?» dedilar. Soʻng: «Rasululloh ﷺ ning sevimlisi Usomadan boshqa kim u zotning oldida buni botinib aytadi?» dedilar. Bas, Usoma u zotga (bu haqda) gapirdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning haddlaridan bir hadd haqida shafoat qilyapsanmi?» — dedilar. Soʻngra (oʻrinlaridan) turib, xutba qildilar va: «Ey odamlar! Sizlardan oldingilarni faqat shu halok qilgan: ular orasida obroʻli kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborar, zaif kishi oʻgʻirlik qilsa, unga haddni qoʻllar edilar. Allohga qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilsa edi, albatta uning qoʻlini kesardim», — dedilar. Ibn Rumhning hadisida esa: «Sizlardan oldingilar faqat shu (sabab) halok boʻldilar», (deyilgan).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайшни ўғирлик қилган махзумий аёлнинг иши ташвишга солди. Улар: «Бу (аёл) ҳақида Расулуллоҳ ﷺ га ким гапиради?» дедилар. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ нинг севимлиси Усомадан бошқа ким у зотнинг олдида буни ботиниб айтади?» дедилар. Бас, Усома у зотга (бу ҳақда) гапирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг ҳаддларидан бир ҳадд ҳақида шафоат қиляпсанми?» — дедилар. Сўнгра (ўринларидан) туриб, хутба қилдилар ва: «Эй одамлар! Сизлардан олдингиларни фақат шу ҳалок қилган: улар орасида обрўли киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборар, заиф киши ўғирлик қилса, унга ҳаддни қўллар эдилар. Аллоҳга қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилса эди, албатта унинг қўлини кесардим», — дедилар. Ибн Румҳнинг ҳадисида эса: «Сизлардан олдингилар фақат шу (сабаб) ҳалок бўлдилар», (дейилган).

وَعَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهَا { قَالَتْ: دَخَلَ عَلَِيَّ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-ذَاتَ يَوْمٍ مَسْرُورًا, تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ.‏ فَقَالَ: "أَلَمْ تَرَيْ إِلَى مُجَزِّزٍ اَلْمُدْلِجِيِّ ? نَظَرَ آنِفًا إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ, وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ, فَقَالَ: " هَذِهِ أَقْدَامٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ" } مُتَّفَقٌ عَلَيْه ِ 1‏ .‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ menikiga xursand holda kirib keldilar-da: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlijiy menikiga kirdi, huzurimda esa Usoma ibn Zayd bor edi. U Usoma ibn Zayd bilan Zaydni koʻrdi, ular ustiga bir choyshab yopingan, boshlarini berkitgan, ammo oyoqlari koʻrinib turgan edi. Shunda u: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir›, dedi. Buni koʻrmadingmi?» dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ меникига хурсанд ҳолда кириб келдилар-да: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлижий меникига кирди, ҳузуримда эса Усома ибн Зайд бор эди. У Усома ибн Зайд билан Зайдни кўрди, улар устига бир чойшаб ёпинган, бошларини беркитган, аммо оёқлари кўриниб турган эди. Шунда у: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир›, деди. Буни кўрмадингми?» дедилар.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ بِالْمَدِينَةِ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ بالحجِّ فِي الْعَاشِرَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: كَيْفَ أصنعُ؟ قَالَ: «اغتسِلي واستثقري بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي» فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ» . قَالَ جَابِرٌ: لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَطَافَ سَبْعًا فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبراهيمَ مُصَلَّى) فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّهُ قَرَأَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ: (قُلْ هوَ اللَّهُ أَحَدٌ و (قُلْ يَا أيُّها الكافِرونَ) ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شعائِرِ اللَّهِ) أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ» . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ وَمَشَى إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدْنَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافٍ عَلَى الْمَرْوَةِ نَادَى وَهُوَ عَلَى الْمَرْوَةِ وَالنَّاسُ تَحْتَهُ فَقَالَ: «لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أسق الهَدْيَ وجعلتُها عُمْرةً فمنْ كانَ مِنْكُم لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً» . فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدٍ؟ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» . وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ: «مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟» قَالَ: قُلْتُ: اللهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أهلَّ بهِ رسولُكَ قَالَ: «فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ» . قَالَ: فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِائَةً قَالَ: فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم وَمن كَانَ مَعَه من هدي فَمَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأجَاز رَسُول الله صلى حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَكَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ مِنْ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟» قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ. فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ: «اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ وَدَفَعَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعَشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَحَرَّكَ قَلِيلًا ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تَخْرُجُ عَلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى عَلَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ: «انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلَا أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ» . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil (Madinada) turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺ ga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺ ga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ihrom bogʻla› dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (tuya)ga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim, oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar; u zot biror narsani amal qilsalar, biz ham uni amal qilar edik. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayka, Allohumma, labbayka, labbayka, Sening sheriging yoʻq, labbayka. Albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham (Senikidir), Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan (talbiya aytdilar). Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani (bu mavsumda qilishni) bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik, u zot Ruknni (Hajarul-asvadni) silab, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurib, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} ni oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam: «Buni Nabiy ﷺ dan boshqadan zikr qilganini bilmayman» deb aytar edi: «(U zot) ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun} ni oʻqir edilar». Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni siladilar, keyin (Safo) eshigidan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman› dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; qiblaga yuzlanib, Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi› dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida yugurdilar, (yana) koʻtarilganlarida yurdilar, toki Marvaga keldilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavofi (aylanishi) boʻlganida: ‹Agar men ishimning (boshini) keyin bilgan narsamni oldindan bilganimda, hadiy (qurbonlik) haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin› dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh! Bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib (chalkashtirib): ‹Umra hajga kirdi› — ikki marta — ‹yoʻq, balki abadul-abad› dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ ning hadiy (qurbonlik)lari bilan keldi va Fotimani ihromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. U buni inkor qildi (rad etdi). Shunda (Fotima): ‹Menga buni otam buyurdi› dedi. (Roviy) dedi: Ali Iroqda shunday deydi: ‹Men Fotimaning qilgan ishidan unga eʼtiroz bildirgan holimda, u (Fotima) undan (Nabiy ﷺ dan) naql qilgan narsa haqida Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldlariga bordim va unga eʼtiroz qilganimni xabar berdim. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Haj niyat qilganingda nima deding?› dedilar. (Ali) dedi: Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihrom bogʻlagan narsa bilan ihrom bogʻladim› dedim. U zot: ‹Albatta mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma› dedilar. (Jobir) dedi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta edi. (Jobir) dedi: Soʻng odamlarning hammasi ihromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va haj uchun ihrom bogʻladilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va u yerda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli (qildan) chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unda tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — harom (taʼqiqlangan)dir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; bizning qonlarimizdan men bekor qiladigan birinchi qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir — u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustingizdagi haqqingiz — yotogʻingizga siz yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan ularning rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Men sizlarga (shunday narsani) qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech adashmaysiz — Allohning Kitobini. Sizlardan men haqimda soʻraladi, bas, nima deysizlar?› U zot ﷺ dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, (uni) ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz› dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan uni osmonga koʻtarib, odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!› — uch marta — dedilar. Soʻng (Bilol) azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar, toki (Arafadagi) toʻxtash joyiga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar, piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sargʻishlik biroz ketib, (quyosh) qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Usomani orqalariga mindirdilar va Rasululloh ﷺ (Arafadan) joʻnab, Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi) tagiga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Ey odamlar, sokinlik! Sokinlik!› deb (ishora qilar) edilar. Har gal tepalik (qum)lardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom va xufton (namozlarini) bitta azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr (tonggi)gacha yotdilar va tong yorishgani aniq boʻlganida fajr (bomdod)ni bitta azon va iqomat bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramga keldilar va qiblaga yuzlanib, Unga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, takbir aytdilar va tavhid aytdilar. Kun yaxshigina yorishguncha tik turaverdilar, soʻng quyosh chiqishidan oldin (u yerdan) joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻhlik kishi edi. Rasululloh ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi, Fazl ularga (qarab) tikila boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qarayverdi, Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan Fazlning yuziga qoʻyib, uning yuzini boshqa tomondan qaytarar edilar — u qarayverar edi. Toki Botni Muhassirga keldilar, (tuyani) biroz tezlatdilar. Soʻng katta jamraga chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurib, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda tosh kabi; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng (qurbonlik) soʻyish joyiga yoʻnaldilar va oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya)ni soʻydilar. Soʻng Aliga (qolganini) berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht) olishga buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ minib, Baytga (tavof uchun) keldilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortib (odamlarga) berayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar va: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar siz suv quyish (xizmati)da sizni yengib qoʻyishi (taʼmasi) boʻlmaganida, men ham siz bilan birga suv tortar edim› dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил (Мадинада) турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺ га эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва иҳром боғла› дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (туя)га миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим, ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар; у зот бирор нарсани амал қилсалар, биз ҳам уни амал қилар эдик. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайка, Аллоҳумма, лаббайка, лаббайка, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайка. Албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам (Сеникидир), Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан (талбия айтдилар). Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани (бу мавсумда қилишни) билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик, у зот Рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаб, уч (айланишда) елка силкитиб югуриб, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} ни ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам: «Буни Набий ﷺ дан бошқадан зикр қилганини билмайман» деб айтар эди: «(У зот) икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун} ни ўқир эдилар». Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни силадилар, кейин (Сафо) эшигидан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман› дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; қиблага юзланиб, Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди› дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида югурдилар, (яна) кўтарилганларида юрдилар, токи Марвага келдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавофи (айланиши) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг (бошини) кейин билган нарсамни олдиндан билганимда, ҳадий (қурбонлик) ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, иҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин› дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб (чалкаштириб): ‹Умра ҳажга кирди› — икки марта — ‹йўқ, балки абадул-абад› дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ нинг ҳадий (қурбонлик)лари билан келди ва Фотимани иҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. У буни инкор қилди (рад этди). Шунда (Фотима): ‹Менга буни отам буюрди› деди. (Ровий) деди: Али Ироқда шундай дейди: ‹Мен Фотиманинг қилган ишидан унга эътироз билдирган ҳолимда, у (Фотима) ундан (Набий ﷺ дан) нақл қилган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдларига бордим ва унга эътироз қилганимни хабар бердим. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳаж ният қилганингда нима дединг?› дедилар. (Али) деди: Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳром боғлаган нарса билан иҳром боғладим› дедим. У зот: ‹Албатта менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун иҳромдан чиқма› дедилар. (Жобир) деди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта эди. (Жобир) деди: Сўнг одамларнинг ҳаммаси иҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва ҳаж учун иҳром боғладилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва у ерда пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли (қилдан) чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унда тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаром (таъқиқланган)дир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; бизнинг қонларимиздан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир — у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устингиздаги ҳаққингиз — ётоғингизга сиз ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан уларнинг ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Мен сизларга (шундай нарсани) қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч адашмайсиз — Аллоҳнинг Китобини. Сизлардан мен ҳақимда сўралади, бас, нима дейсизлар?› У зот ﷺ дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, (уни) адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз› дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан уни осмонга кўтариб, одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!› — уч марта — дедилар. Сўнг (Билол) азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида бошқа (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар, токи (Арафадаги) тўхташ жойига келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар, пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сарғишлик бироз кетиб, (қуёш) қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Усомани орқаларига миндирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) жўнаб, Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши) тагига тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Эй одамлар, сокинлик! Сокинлик!› деб (ишора қилар) эдилар. Ҳар гал тепалик (қум)лардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом ва хуфтон (намозларини) битта азон ва икки иқомат билан ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр (тонгги)гача ётдилар ва тонг ёришгани аниқ бўлганида фажр (бомдод)ни битта азон ва иқомат билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамга келдилар ва қиблага юзланиб, Унга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, такбир айтдилар ва тавҳид айтдилар. Кун яхшигина ёришгунча тик туравердилар, сўнг қуёш чиқишидан олдин (у ердан) жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўҳлик киши эди. Расулуллоҳ ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди, Фазл уларга (қараб) тикила бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарайверди, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан Фазлнинг юзига қўйиб, унинг юзини бошқа томондан қайтарар эдилар — у қарайверар эди. Токи Ботни Муҳассирга келдилар, (туяни) бироз тезлатдилар. Сўнг катта жамрага чиқадиган ўртанча йўлдан юриб, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тош каби; водий ўртасидан отдилар. Сўнг (қурбонлик) сўйиш жойига йўналдилар ва ўз қўллари билан олтмиш учта (туя)ни сўйдилар. Сўнг Алига (қолганини) бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт) олишга буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миниб, Байтга (тавоф учун) келдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортиб (одамларга) бераётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар ва: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сиз сув қуйиш (хизмати)да сизни енгиб қўйиши (таъмаси) бўлмаганида, мен ҳам сиз билан бирга сув тортар эдим› дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَنْظَلَةُ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ عَبْدَ اللهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ‏:‏ وَجَدَ عُمَرُ حُلَّةَ إِسْتَبْرَقٍ، فَأَتَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ‏:‏ اشْتَرِ هَذِهِ، وَالْبَسْهَا عِنْدَ الْجُمُعَةِ، أَوْ حِينَ تَقْدِمُ عَلَيْكَ الْوُفُودُ، فَقَالَ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ‏:‏ إِنَّمَا يَلْبَسُهَا مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَأُتِيَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِحُلَلٍ، فَأَرْسَلَ إِلَى عُمَرَ بِحُلَّةٍ، وَإِلَى أُسَامَةَ بِحُلَّةٍ، وَإِلَى عَلِيٍّ بِحُلَّةٍ، فَقَالَ عُمَرُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَرْسَلْتَ بِهَا إِلَيَّ، لَقَدْ سَمِعْتُكَ تَقُولُ فِيهَا مَا قُلْتَ‏؟‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ تَبِيعُهَا، أَوْ تَقْضِي بِهَا حَاجَتَكَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar bir kishining qoʻlida sundus hulla koʻrdi-da, uni Nabiy ﷺ huzurlariga keltirdi. U zot: «Buni sotib ol», dedilar va hadisni davom ettirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар бир кишининг қўлида сундус ҳулла кўрди-да, уни Набий ﷺ ҳузурларига келтирди. У зот: «Буни сотиб ол», дедилар ва ҳадисни давом эттирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ‏:‏ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ شَاكِيًا، فَخَرَجَ يَتَوَكَّأُ عَلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَعَلَيْهِ ثَوْبٌ قِطْرِيٌّ، قَدْ تَوَشَّحَ بِهِ فَصَلَّى بِهِمْ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ betob edilar; shunda Usoma ibn Zaydga suyanib chiqdilar. Ustlarida qitriy (dagʻal paxta matosidan) kiyim boʻlib, uni yelkalariga tashlab olgan edilar, soʻng odamlarga imomlik qilib namoz oʻqib berdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бетоб эдилар; шунда Усома ибн Зайдга суяниб чиқдилар. Устларида қитрий (дағал пахта матосидан) кийим бўлиб, уни елкаларига ташлаб олган эдилар, сўнг одамларга имомлик қилиб намоз ўқиб бердилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَبِلاَلٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ، فَأَغْلَقُوا عَلَيْهِمْ فَلَمَّا فَتَحُوا، كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ وَلَجَ، فَلَقِيتُ بِلاَلاً فَسَأَلْتُهُ هَلْ صَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ، بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Rasululloh ﷺ, Usoma ibn Zayd, Bilol va Usmon ibn Abu Talha Kaʼbaga kirdi, soʻng uning eshigini yopdi. Ular eshikni ochganda, men (Kaʼbaga) birinchi boʻlib kirgan kishi edim. Men Bilolni uchratib, undan: ‹Rasululloh ﷺ (Kaʼba) ichida namoz oʻqidilarmi?› — deb soʻradim. Bilol ‹ha› (deb javob berdi) va: ‹(Paygʻambar ﷺ namozni) ikki oʻng ustun orasida (oʻqidilar)›, — dedi».Солим (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Расулуллоҳ ﷺ, Усома ибн Зайд, Билол ва Усмон ибн Абу Талҳа Каъбага кирди, сўнг унинг эшигини ёпди. Улар эшикни очганда, мен (Каъбага) биринчи бўлиб кирган киши эдим. Мен Билолни учратиб, ундан: ‹Расулуллоҳ ﷺ (Каъба) ичида намоз ўқидиларми?› — деб сўрадим. Билол ‹ҳа› (деб жавоб берди) ва: ‹(Пайғамбар ﷺ намозни) икки ўнг устун орасида (ўқидилар)›, — деди».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، حَدَّثَنَا أَبُو ظِبْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، يُحَدِّثُ قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْحُرَقَةِ مِنْ جُهَيْنَةَ فَصَبَّحْنَا الْقَوْمَ فَهَزَمْنَاهُمْ وَلَحِقْتُ أَنَا وَرَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ رَجُلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا غَشَيْنَاهُ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَكَفَّ عَنْهُ الأَنْصَارِيُّ وَطَعَنْتُهُ بِرُمْحِي حَتَّى قَتَلْتُهُ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا قَدِمْنَا بَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا أُسَامَةُ أَقَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا كَانَ مُتَعَوِّذًا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ أَقَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَازَالَ يُكَرِّرُهَا عَلَىَّ حَتَّى تَمَنَّيْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَسْلَمْتُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd ibn Horisa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni Juhayna (qabilasi)ning Huraqa (degan joyi)ga (jangga) yubordilar. Biz qavmga ertalab (hujum bilan) yetib borib, ularni magʻlub qildik. Men va Ansordan bir kishi ulardan bir kishiga yetib oldik. Biz uni (oʻrab) qurshaganimizda, u: «Lo ilaha illalloh» dedi. Shunda Ansoriy undan (qoʻlini) tortdi, men esa uni nayzam bilan sanchib, oʻldirdim. (Roviy) dedi: Biz (Madinaga) qaytib kelganimizda, bu (xabar) Paygʻambar ﷺ ga yetdi. (Paygʻambar) menga: «Ey Usoma, u «Lo ilaha illalloh» deganidan keyin uni oʻldirdingmi?!» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, u faqat (oʻlimdan) panoh tortib (shuni) aytgan edi», dedim. (Roviy) dedi: (Paygʻambar): «U «Lo ilaha illalloh» deganidan keyin uni oʻldirdingmi?!» dedilar. (Roviy) dedi: (Paygʻambar) buni menga shu qadar takrorlayverdilarki, hatto men oʻsha kundan oldin (umuman) musulmon boʻlmagan boʻlishni orzu qildim.Усома ибн Зайд ибн Ҳориса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни Жуҳайна (қабиласи)нинг Ҳурақа (деган жойи)га (жангга) юбордилар. Биз қавмга эрталаб (ҳужум билан) етиб бориб, уларни мағлуб қилдик. Мен ва Ансордан бир киши улардан бир кишига етиб олдик. Биз уни (ўраб) қуршаганимизда, у: «Ло илаҳа иллаллоҳ» деди. Шунда Ансорий ундан (қўлини) тортди, мен эса уни найзам билан санчиб, ўлдирдим. (Ровий) деди: Биз (Мадинага) қайтиб келганимизда, бу (хабар) Пайғамбар ﷺ га етди. (Пайғамбар) менга: «Эй Усома, у «Ло илаҳа иллаллоҳ» деганидан кейин уни ўлдирдингми?!» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, у фақат (ўлимдан) паноҳ тортиб (шуни) айтган эди», дедим. (Ровий) деди: (Пайғамбар): «У «Ло илаҳа иллаллоҳ» деганидан кейин уни ўлдирдингми?!» дедилар. (Ровий) деди: (Пайғамбар) буни менга шу қадар такрорлайвердиларки, ҳатто мен ўша кундан олдин (умуман) мусулмон бўлмаган бўлишни орзу қилдим.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحِيمِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ، حَدَّثَتْهُ قَالَتْ، حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَجَّةَ الْوَدَاعِ فَرَأَيْتُ أُسَامَةَ وَبِلاَلاً وَأَحَدُهُمَا آخِذٌ بِخِطَامِ نَاقَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ رَافِعٌ ثَوْبَهُ لِيَسْتُرَهُ مِنَ الْحَرِّ حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Ummu Husayn (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga Vidoʻ hajjini ado etdik. Men Usoma va Bilolni koʻrdim. Ulardan biri Paygʻambar ﷺning tuyasining jilovidan tutib turar, ikkinchisi esa u zotni jaziramadan toʻsish uchun kiyimini koʻtarib turar edi. (Bu hol) Aqaba jamrasiga tosh otgunlaricha (davom etdi)», dedi.Умму Ҳусайн (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга Видў ҳажжини адо этдик. Мен Усома ва Билолни кўрдим. Улардан бири Пайғамбар ﷺнинг туясининг жиловидан тутиб турар, иккинчиси эса у зотни жазирамадан тўсиш учун кийимини кўтариб турар эди. (Бу ҳол) Ақаба жамрасига тош отгунларича (давом этди)», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، قَالَ أَخْبَرَنِي ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ الْغِفَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْرُدُ الصَّوْمَ فَيُقَالُ لاَ يُفْطِرُ وَيُفْطِرُ فَيُقَالُ لاَ يَصُومُ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shu qadar ketma-ket roʻza tutar edilarki, «iftor qilmaydilar» deyilar edi; yana shu qadar iftor qilar edilarki, «roʻza tutmaydilar» deyilar edi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шу қадар кетма-кет рўза тутар эдиларки, «ифтор қилмайдилар» дейилар эди; яна шу қадар ифтор қилар эдиларки, «рўза тутмайдилар» дейилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ الدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ وَالدِّينَارُ بِالدِّينَارِ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَمَا إِنِّي لَقِيتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الَّذِي تَقُولُ فِي الصَّرْفِ أَشَىْءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمْ شَىْءٌ وَجَدْتَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ مَا وَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلاَ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Abu Said al-Xudriyning: «Dirham dirhamga, dinor dinorga (barobar)», deyayotganini eshitdim. Shunda men: «Men Ibn Abbosning bundan boshqacha aytayotganini eshitgandim», dedim. U dedi: «Men Ibn Abbos bilan uchrashib, unga: ‹Menga sen sarroflik (pul almashtirish) haqida aytayotgan bu narsani xabar bergin, buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan yoki Alloh kitobidan topganmisan?› dedim. U: ‹Men buni Alloh kitobida topganim yoʻq va Rasulullohdan ham eshitmadim, lekin menga Usoma ibn Zayd Rasululloh ﷺ: «Riba faqat nasiyada (qarzga berishda) boʻladi», deganlarini xabar berdi›, dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Абу Саид ал-Худрийнинг: «Дирҳам дирҳамга, динор динорга (баробар)», деяётганини эшитдим. Шунда мен: «Мен Ибн Аббоснинг бундан бошқача айтаётганини эшитгандим», дедим. У деди: «Мен Ибн Аббос билан учрашиб, унга: ‹Менга сен саррофлик (пул алмаштириш) ҳақида айтаётган бу нарсани хабар бергин, буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан ёки Аллоҳ китобидан топганмисан?› дедим. У: ‹Мен буни Аллоҳ китобида топганим йўқ ва Расулуллоҳдан ҳам эшитмадим, лекин менга Усома ибн Зайд Расулуллоҳ ﷺ: «Риба фақат насияда (қарзга беришда) бўлади», деганларини хабар берди›, деди».

حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَأَفَاضَ حِينَ غَابَتْ الشَّمْسُ ثُمَّ أَرْدَفَ أُسَامَةَ فَجَعَلَ يُعْنِقُ عَلَى بَعِيرِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ثُمَّ أَتَى جَمْعًا فَصَلَّى بِهِمْ الصَّلَاتَيْنِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ ثُمَّ بَاتَ حَتَّى أَصْبَحَ ثُمَّ أَتَى قُزَحَ فَوَقَفَ عَلَى قُزَحَ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ثُمَّ سَارَ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَقَرَعَ نَاقَتَهُ فَخَبَّتْ حَتَّى جَازَ الْوَادِيَ ثُمَّ حَبَسَهَا ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ وَسَارَ حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ فَرَمَاهَا ثُمَّ أَتَى الْمَنْحَرَ فَقَالَ هَذَا الْمَنْحَرُ وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ قَالَ وَاسْتَفْتَتْهُ جَارِيَةٌ شَابَّةٌ مِنْ خَثْعَمَ فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ قَدْ أَفْنَدَ وَقَدْ أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ فَهَلْ يُجْزِئُ عَنْهُ أَنْ أُؤَدِّيَ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ فَأَدِّي عَنْ أَبِيكِ قَالَ وَقَدْ لَوَى عُنُقَ الْفَضْلِ فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ لَوَيْتَ عُنُقَ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ رَأَيْتُ شَابًّا وَشَابَّةً فَلَمْ آمَنْ الشَّيْطَانَ عَلَيْهِمَا قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَنْحَرَ قَالَ انْحَرْ وَلَا حَرَجَ ثُمَّ أَتَاهُ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَفَضْتُ قَبْلَ أَنْ أَحْلِقَ قَالَ احْلِقْ أَوْ قَصِّرْ وَلَا حَرَجَ ثُمَّ أَتَى الْبَيْتَ فَطَافَ بِهِ ثُمَّ أَتَى زَمْزَمَ فَقَالَ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سِقَايَتَكُمْ وَلَوْلَا أَنْ يَغْلِبَكُمْ النَّاسُ عَلَيْهَا لَنَزَعْتُ بِهَا‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Arafotda toʻxtab: ‹Bu toʻxtash joyidir, Arafotning hammasi toʻxtash joyidir›, dedilar. Quyosh botganda oʻsha yerdan qaytdilar, soʻng Usomani orqalariga mindirdilar. U zot tuyalarini oʻrtacha yurdiribdilar, odamlar esa oʻngu chapga urib borar edilar. U zot ularga qarab: ‹Ey odamlar, sokinlik bilan yuringlar!› der edilar. Soʻng Jamʼga (Muzdalifaga) kelib, ular bilan Magʻrib va Xufton — ikki namozni oʻqidilar. Soʻng tong otguncha oʻsha yerda tunadilar. Soʻng Quzahga kelib, uning ustida toʻxtab: ‹Bu toʻxtash joyidir, Jamʼning hammasi toʻxtash joyidir›, dedilar. Soʻng Muhassirga yetguncha yurdilar, unda toʻxtab, tuyalarini surdilar, u vodiydan oʻtib ketguncha yeldirdi, soʻng uni ushlab turdilar. Soʻng Fazlni orqalariga mindirib, Jamraga kelguncha yurdilar va uni otdilar. Soʻng qurbonlik joyiga kelib: ‹Bu qurbonlik joyidir, Minoning hammasi qurbonlik joyidir›, dedilar. Xasʼam qabilasidan yosh bir qiz kelib fatvo soʻradi va: ‹Otam juda keksa qariya boʻlib, aqli ojizlashib qolgan, unga Allohning haj farzi yetdi, men u tomonidan haj qilsam, uning oʻrniga oʻtadimi?› dedi. U zot: ‹Ha, otang tomonidan haj qilaver›, dedilar. U zot Fazlning boʻynini burib qoʻygan edilar, Abbos u zotga: ‹Ey Allohning Rasuli, nega amakivachchangizning boʻynini burdingiz?› dedi. U zot: ‹Yosh yigit bilan yosh qizni koʻrdim, ular haqida shaytondan qoʻrqdim›, dedilar. Soʻng bir kishi kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, men qurbonlik qilishdan oldin soch oldirib yubordim›, dedi. U zot: ‹Qurbonlik qilaver, hech ziyoni yoʻq›, dedilar. Soʻng boshqa biri kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, men soch oldirishdan oldin ziyorat tavofini qilib yubordim›, dedi. U zot: ‹Soch oldir yoki qisqart, hech ziyoni yoʻq›, dedilar. Soʻng Baytga kelib uni tavof qildilar, soʻng Zamzamga kelib: ‹Ey Abdulmuttalib oʻgʻillari, bu sizlarning suv taqsimlash vazifangizdir. Odamlar sizlarni bu ishda yenmasalar edi, men albatta oʻzim suv tortgan boʻlardim›, dedilar».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Арафотда тўхтаб: ‹Бу тўхташ жойидир, Арафотнинг ҳаммаси тўхташ жойидир›, дедилар. Қуёш ботганда ўша ердан қайтдилар, сўнг Усомани орқаларига миндирдилар. У зот туяларини ўртача юрдирибдилар, одамлар эса ўнгу чапга уриб борар эдилар. У зот уларга қараб: ‹Эй одамлар, сокинлик билан юринглар!› дер эдилар. Сўнг Жамъга (Муздалифага) келиб, улар билан Мағриб ва Хуфтон — икки намозни ўқидилар. Сўнг тонг отгунча ўша ерда тунадилар. Сўнг Қузаҳга келиб, унинг устида тўхтаб: ‹Бу тўхташ жойидир, Жамънинг ҳаммаси тўхташ жойидир›, дедилар. Сўнг Муҳассирга етгунча юрдилар, унда тўхтаб, туяларини сурдилар, у водийдан ўтиб кетгунча елдирди, сўнг уни ушлаб турдилар. Сўнг Фазлни орқаларига миндириб, Жамрага келгунча юрдилар ва уни отдилар. Сўнг қурбонлик жойига келиб: ‹Бу қурбонлик жойидир, Минонинг ҳаммаси қурбонлик жойидир›, дедилар. Хасъам қабиласидан ёш бир қиз келиб фатво сўради ва: ‹Отам жуда кекса қария бўлиб, ақли ожизлашиб қолган, унга Аллоҳнинг ҳаж фарзи етди, мен у томонидан ҳаж қилсам, унинг ўрнига ўтадими?› деди. У зот: ‹Ҳа, отанг томонидан ҳаж қилавер›, дедилар. У зот Фазлнинг бўйнини буриб қўйган эдилар, Аббос у зотга: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, нега амакиваччангизнинг бўйнини бурдингиз?› деди. У зот: ‹Ёш йигит билан ёш қизни кўрдим, улар ҳақида шайтондан қўрқдим›, дедилар. Сўнг бир киши келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен қурбонлик қилишдан олдин соч олдириб юбордим›, деди. У зот: ‹Қурбонлик қилавер, ҳеч зиёни йўқ›, дедилар. Сўнг бошқа бири келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен соч олдиришдан олдин зиёрат тавофини қилиб юбордим›, деди. У зот: ‹Соч олдир ёки қисқарт, ҳеч зиёни йўқ›, дедилар. Сўнг Байтга келиб уни тавоф қилдилар, сўнг Замзамга келиб: ‹Эй Абдулмутталиб ўғиллари, бу сизларнинг сув тақсимлаш вазифангиздир. Одамлар сизларни бу ишда енмасалар эди, мен албатта ўзим сув тортган бўлардим›, дедилар».

- وعن جندب بن عبد الله، رضي الله عنه ، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم، بعث بعثاً من المسلمين إلى قوم من المشركين، وأنهم التقوا فكان رجلاً من المشركين إذا شاء أن يقصد إلى رجل من المسلمين قصد له فقتله، وأن رجلاً من المسلمين قصد غفلته، وكنا نتحدث أنه أسامة بن زيد، فلما رفع عليه السيف ، قال‏:‏ لا إله إلا الله، فقتله، فجاء البشير إلى رسول الله ، صلى الله عليه وسلم فسأله ، وأخبره، حتى أخبره خبر الرجل كيف صنع ، فدعاه فسأله، فقال‏:‏ ‏"‏لم قتلته‏؟‏ فقال‏:‏ يا رسول الله أوجع في المسلمين، وقتل فلانا وفلانا -وسمى له نفراً- وإني حملت عليه، فلما رأى السيف قال‏:‏ لا إله إلا الله‏.‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏اقتلته‏؟‏‏"‏ قال نعم ‏:‏ قال‏:‏ ‏"‏فكيف تصنع بلا إله إلا الله، إذا جاءت يوم القيامة‏؟‏ قال‏:‏ يا رسول الله استغفر لي‏.‏ قال‏:‏ ‏"‏وكيف تصنع بلا إله إلا الله إذا جاءت يوم القيامة‏؟‏ ‏"‏ فجعل لا يزيد على أن يقول‏:‏ ‏"‏ كيف تصنع بلا إله إلا الله إذا جاءت يوم القيامة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Jundab ibn Abdulloh al-Bajaliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Ibn Zubayr fitnasi zamonida Asʼas ibn Salamaga (odam) yuborib: «Menga birodarlaringdan bir necha (kishi)ni toʻpla — men ularga hadis aytaman», dedi. Shunda u (Asʼas) ularga bir elchi yubordi. Ular yigʻilganda, Jundab — ustida sariq burnus (boshli chopon) bilan — keldi-da: «Oʻzingiz gaplashib oʻtirgan (mavzu)laringizda gaplashaveringlar», dedi. Nihoyat (suhbat aylanib) navbat unga kelganda, u burnusni boshidan ochib: «Men sizlarning oldingizga keldim — sizlarga Paygʻambaringizdan xabar berishni istab (keldim): Albatta Rasululloh ﷺ musulmonlardan bir lashkarni mushriklardan bir qavm tomon yubordilar. Ular toʻqnashdilar. Mushriklardan bir kishi bor ediki, qachon musulmonlardan bir kishini (oʻldirish) qasdiga (yetmoqchi) boʻlsa, unga qasd qilib (yetib), uni oʻldirardi. Musulmonlardan bir kishi esa uning gʻaflatini (poylab) qasd qildi» — (roviy) dedi: Biz uni Usoma ibn Zayd deb (gapirib yurardik) —. «U (kishi) unga qilichni koʻtarganda, u (mushrik): «Lo ilaha illalloh» dedi. Shunda (Usoma) uni oʻldirdi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ga xushxabar eltuvchi keldi. (Paygʻambar) undan soʻradilar, u esa xabar berdi — toki unga u kishining (Usoma) qanday qilganini ham xabar berdi. (Paygʻambar) uni (Usomani) chaqirib, soʻradilar va: «Nega uni oʻldirding?» dedilar. (Usoma): «Ey Allohning Rasuli, u musulmonlarga (koʻp) ozor yetkazdi va falon-falonni oʻldirdi» — va U Zotga bir necha (kishining) nomini aytdi — «men unga hamla qildim; u qilichni koʻrganda esa «Lo ilaha illalloh» dedi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirdingmi?» dedilar. (Usoma): «Ha», dedi. (Paygʻambar): «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» (kalimasi) kelganda, u bilan nima qilasan?» dedilar. (Usoma): «Ey Allohning Rasuli, men uchun (Allohdan) magʻfirat soʻrang», dedi. (Paygʻambar): «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» kelganda, u bilan nima qilasan?» dedilar. (Roviy) dedi: Shunda (Paygʻambar) faqat: «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» kelganda, u bilan nima qilasan?» deyishdan boshqa (narsa) qoʻshmay (shuni takrorlay) berdilar.Жундаб ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ибн Зубайр фитнаси замонида Асъас ибн Саламага (одам) юбориб: «Менга биродарларингдан бир неча (киши)ни тўпла — мен уларга ҳадис айтаман», деди. Шунда у (Асъас) уларга бир элчи юборди. Улар йиғилганда, Жундаб — устида сариқ бурнус (бошли чопон) билан — келди-да: «Ўзингиз гаплашиб ўтирган (мавзу)ларингизда гаплашаверинглар», деди. Ниҳоят (суҳбат айланиб) навбат унга келганда, у бурнусни бошидан очиб: «Мен сизларнинг олдингизга келдим — сизларга Пайғамбарингиздан хабар беришни истаб (келдим): Албатта Расулуллоҳ ﷺ мусулмонлардан бир лашкарни мушриклардан бир қавм томон юбордилар. Улар тўқнашдилар. Мушриклардан бир киши бор эдики, қачон мусулмонлардан бир кишини (ўлдириш) қасдига (етмоқчи) бўлса, унга қасд қилиб (етиб), уни ўлдирарди. Мусулмонлардан бир киши эса унинг ғафлатини (пойлаб) қасд қилди» — (ровий) деди: Биз уни Усома ибн Зайд деб (гапириб юрардик) —. «У (киши) унга қилични кўтарганда, у (мушрик): «Ло илаҳа иллаллоҳ» деди. Шунда (Усома) уни ўлдирди. Сўнг Пайғамбар ﷺ га хушхабар элтувчи келди. (Пайғамбар) ундан сўрадилар, у эса хабар берди — токи унга у кишининг (Усома) қандай қилганини ҳам хабар берди. (Пайғамбар) уни (Усомани) чақириб, сўрадилар ва: «Нега уни ўлдирдинг?» дедилар. (Усома): «Эй Аллоҳнинг Расули, у мусулмонларга (кўп) озор етказди ва фалон-фалонни ўлдирди» — ва У Зотга бир неча (кишининг) номини айтди — «мен унга ҳамла қилдим; у қилични кўрганда эса «Ло илаҳа иллаллоҳ» деди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирдингми?» дедилар. (Усома): «Ҳа», деди. (Пайғамбар): «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» (калимаси) келганда, у билан нима қиласан?» дедилар. (Усома): «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун (Аллоҳдан) мағфират сўранг», деди. (Пайғамбар): «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» келганда, у билан нима қиласан?» дедилар. (Ровий) деди: Шунда (Пайғамбар) фақат: «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» келганда, у билан нима қиласан?» дейишдан бошқа (нарса) қўшмай (шуни такрорлай) бердилар.

عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ: كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ؟ قَالَ: كَانَ يَسِيرُ الْعُنُق فَإِذا وجد فجوة نَص

Urva (Usomadan) rivoyat qiladi: Mening huzurimda Usomadan: «Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytayotganda (u zotning tuyasi)ning yurishi qanday edi?» — deb soʻraldi. Usoma: «Paygʻambar ﷺ moʼtadil yurish bilan yurdi; (yoʻl) keng boʻlganda esa, u zot (tuyasini) juda tez yurgizar edi», — deb javob berdi.Урва (Усомадан) ривоят қилади: Менинг ҳузуримда Усомадан: «Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтаётганда (у зотнинг туяси)нинг юриши қандай эди?» — деб сўралди. Усома: «Пайғамбар ﷺ мўтадил юриш билан юрди; (йўл) кенг бўлганда эса, у зот (туясини) жуда тез юргизар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ وَهُوَ يَتَّكِئُ عَلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَلَيْهِ ثَوْبٌ قِطْرِيٌّ، قَدْ تَوَشَّحَ بِهِ، فَصَلَّى بِهِمْ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ peshin namozini oʻqidilar, soʻng ulovlariga mindilar. Baydo togʻiga koʻtarilganlarida esa, talbiya aytdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пешин намозини ўқидилар, сўнг уловларига миндилар. Байдо тоғига кўтарилганларида эса, талбия айтдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا جَالِسٌ، كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَجْوَةٌ مُتَّسَعٌ، وَالْجَمِيعُ فَجَوَاتٌ وَفِجَاءٌ، وَكَذَلِكَ رَكْوَةٌ وَرِكَاءٌ‏.‏ مَنَاصٌ لَيْسَ حِينَ فِرَارٍ‏.‏

Urva (Usomadan) rivoyat qiladi: Mening huzurimda Usomadan: «Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytayotganda (u zotning tuyasi)ning yurishi qanday edi?» — deb soʻraldi. Usoma: «Paygʻambar ﷺ moʼtadil yurish bilan yurdi; (yoʻl) keng boʻlganda esa, u zot (tuyasini) juda tez yurgizar edi», — deb javob berdi.Урва (Усомадан) ривоят қилади: Менинг ҳузуримда Усомадан: «Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтаётганда (у зотнинг туяси)нинг юриши қандай эди?» — деб сўралди. Усома: «Пайғамбар ﷺ мўтадил юриш билан юрди; (йўл) кенг бўлганда эса, у зот (туясини) жуда тез юргизар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ خِرَاشٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، أَنَّ خَالِدًا الأَثْبَجَ ابْنَ أَخِي، صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ حَدَّثَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، أَنَّهُ حَدَّثَ أَنَّ جُنْدَبَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيَّ بَعَثَ إِلَى عَسْعَسِ بْنِ سَلاَمَةَ زَمَنَ فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالَ اجْمَعْ لِي نَفَرًا مِنْ إِخْوَانِكَ حَتَّى أُحَدِّثَهُمْ ‏.‏ فَبَعَثَ رَسُولاً إِلَيْهِمْ فَلَمَّا اجْتَمَعُوا جَاءَ جُنْدَبٌ وَعَلَيْهِ بُرْنُسٌ أَصْفَرُ فَقَالَ تَحَدَّثُوا بِمَا كُنْتُمْ تَحَدَّثُونَ بِهِ ‏.‏ حَتَّى دَارَ الْحَدِيثُ فَلَمَّا دَارَ الْحَدِيثُ إِلَيْهِ حَسَرَ الْبُرْنُسَ عَنْ رَأْسِهِ فَقَالَ إِنِّي أَتَيْتُكُمْ وَلاَ أُرِيدُ أَنْ أُخْبِرَكُمْ عَنْ نَبِيِّكُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بَعْثًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى قَوْمٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَإِنَّهُمُ الْتَقَوْا فَكَانَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَقْصِدَ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَصَدَ لَهُ فَقَتَلَهُ وَإِنَّ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَصَدَ غَفْلَتَهُ قَالَ وَكُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَلَمَّا رَفَعَ عَلَيْهِ السَّيْفَ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَقَتَلَهُ فَجَاءَ الْبَشِيرُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَأَخْبَرَهُ حَتَّى أَخْبَرَهُ خَبَرَ الرَّجُلِ كَيْفَ صَنَعَ فَدَعَاهُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ ‏"‏ لِمَ قَتَلْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهَ أَوْجَعَ فِي الْمُسْلِمِينَ وَقَتَلَ فُلاَنًا وَفُلاَنًا - وَسَمَّى لَهُ نَفَرًا - وَإِنِّي حَمَلْتُ عَلَيْهِ فَلَمَّا رَأَى السَّيْفَ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَقَتَلْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكَيْفَ تَصْنَعُ بِلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ إِذَا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَكَيْفَ تَصْنَعُ بِلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ إِذَا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ لاَ يَزِيدُهُ عَلَى أَنْ يَقُولَ ‏"‏ كَيْفَ تَصْنَعُ بِلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ إِذَا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jundab ibn Abdulloh al-Bajaliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Ibn Zubayr fitnasi zamonida Asʼas ibn Salamaga (odam) yuborib: «Menga birodarlaringdan bir necha (kishi)ni toʻpla — men ularga hadis aytaman», dedi. Shunda u (Asʼas) ularga bir elchi yubordi. Ular yigʻilganda, Jundab — ustida sariq burnus (boshli chopon) bilan — keldi-da: «Oʻzingiz gaplashib oʻtirgan (mavzu)laringizda gaplashaveringlar», dedi. Nihoyat (suhbat aylanib) navbat unga kelganda, u burnusni boshidan ochib: «Men sizlarning oldingizga keldim — sizlarga Paygʻambaringizdan xabar berishni istab (keldim): Albatta Rasululloh ﷺ musulmonlardan bir lashkarni mushriklardan bir qavm tomon yubordilar. Ular toʻqnashdilar. Mushriklardan bir kishi bor ediki, qachon musulmonlardan bir kishini (oʻldirish) qasdiga (yetmoqchi) boʻlsa, unga qasd qilib (yetib), uni oʻldirardi. Musulmonlardan bir kishi esa uning gʻaflatini (poylab) qasd qildi» — (roviy) dedi: Biz uni Usoma ibn Zayd deb (gapirib yurardik) —. «U (kishi) unga qilichni koʻtarganda, u (mushrik): «Lo ilaha illalloh» dedi. Shunda (Usoma) uni oʻldirdi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ga xushxabar eltuvchi keldi. (Paygʻambar) undan soʻradilar, u esa xabar berdi — toki unga u kishining (Usoma) qanday qilganini ham xabar berdi. (Paygʻambar) uni (Usomani) chaqirib, soʻradilar va: «Nega uni oʻldirding?» dedilar. (Usoma): «Ey Allohning Rasuli, u musulmonlarga (koʻp) ozor yetkazdi va falon-falonni oʻldirdi» — va U Zotga bir necha (kishining) nomini aytdi — «men unga hamla qildim; u qilichni koʻrganda esa «Lo ilaha illalloh» dedi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirdingmi?» dedilar. (Usoma): «Ha», dedi. (Paygʻambar): «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» (kalimasi) kelganda, u bilan nima qilasan?» dedilar. (Usoma): «Ey Allohning Rasuli, men uchun (Allohdan) magʻfirat soʻrang», dedi. (Paygʻambar): «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» kelganda, u bilan nima qilasan?» dedilar. (Roviy) dedi: Shunda (Paygʻambar) faqat: «Qiyomat kuni «Lo ilaha illalloh» kelganda, u bilan nima qilasan?» deyishdan boshqa (narsa) qoʻshmay (shuni takrorlay) berdilar.Жундаб ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ибн Зубайр фитнаси замонида Асъас ибн Саламага (одам) юбориб: «Менга биродарларингдан бир неча (киши)ни тўпла — мен уларга ҳадис айтаман», деди. Шунда у (Асъас) уларга бир элчи юборди. Улар йиғилганда, Жундаб — устида сариқ бурнус (бошли чопон) билан — келди-да: «Ўзингиз гаплашиб ўтирган (мавзу)ларингизда гаплашаверинглар», деди. Ниҳоят (суҳбат айланиб) навбат унга келганда, у бурнусни бошидан очиб: «Мен сизларнинг олдингизга келдим — сизларга Пайғамбарингиздан хабар беришни истаб (келдим): Албатта Расулуллоҳ ﷺ мусулмонлардан бир лашкарни мушриклардан бир қавм томон юбордилар. Улар тўқнашдилар. Мушриклардан бир киши бор эдики, қачон мусулмонлардан бир кишини (ўлдириш) қасдига (етмоқчи) бўлса, унга қасд қилиб (етиб), уни ўлдирарди. Мусулмонлардан бир киши эса унинг ғафлатини (пойлаб) қасд қилди» — (ровий) деди: Биз уни Усома ибн Зайд деб (гапириб юрардик) —. «У (киши) унга қилични кўтарганда, у (мушрик): «Ло илаҳа иллаллоҳ» деди. Шунда (Усома) уни ўлдирди. Сўнг Пайғамбар ﷺ га хушхабар элтувчи келди. (Пайғамбар) ундан сўрадилар, у эса хабар берди — токи унга у кишининг (Усома) қандай қилганини ҳам хабар берди. (Пайғамбар) уни (Усомани) чақириб, сўрадилар ва: «Нега уни ўлдирдинг?» дедилар. (Усома): «Эй Аллоҳнинг Расули, у мусулмонларга (кўп) озор етказди ва фалон-фалонни ўлдирди» — ва У Зотга бир неча (кишининг) номини айтди — «мен унга ҳамла қилдим; у қилични кўрганда эса «Ло илаҳа иллаллоҳ» деди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирдингми?» дедилар. (Усома): «Ҳа», деди. (Пайғамбар): «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» (калимаси) келганда, у билан нима қиласан?» дедилар. (Усома): «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун (Аллоҳдан) мағфират сўранг», деди. (Пайғамбар): «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» келганда, у билан нима қиласан?» дедилар. (Ровий) деди: Шунда (Пайғамбар) фақат: «Қиёмат куни «Ло илаҳа иллаллоҳ» келганда, у билан нима қиласан?» дейишдан бошқа (нарса) қўшмай (шуни такрорлай) бердилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَحَدَّثَتْنَا أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ قَالَتْ وَوَضَعَ لِي عَشَرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةً شَعِيرًا وَخَمْسَةً بُرًّا ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَيْتَ أُمِّ شَرِيكٍ بَيْتٌ يَغْشَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَلَكِنِ اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَعَسَى أَنْ تُلْقِي ثِيَابَكِ فَلاَ يَرَاكِ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَجَاءَ أَحَدٌ يَخْطُبُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتِي خَطَبَنِي أَبُو جَهْمٍ وَمُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ شَدِيدٌ عَلَى النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَطَبَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَتَزَوَّجَنِي فَبَارَكَ اللَّهُ لِي فِي أُسَامَةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَزَادَ فِيهِ فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بِهَذَا ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, eri uni uch taloq qoʻygan, unga na turar joy, na nafaqa belgilamagan edi. U: «Eri menga amakivachchasining huzuriga oʻnta qafiz qoldirdi: beshtasi arpa, beshtasi bugʻdoy edi», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Toʻgʻri aytibdi›, dedilar. Soʻngra menga Ummu Sharikning uyida idda saqlashimni buyurdilar. Keyin Rasululloh ﷺ menga: ‹Ummu Sharikning uyi muhojirlar borib turadigan uydir. Lekin sen Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqla, u (koʻzi ojiz boʻlgani uchun) sen kiyimingni yechib qoʻysang ham, seni koʻrmaydi. Idanng tugagach, kimdir senga sovchi boʻlib kelsa, menga xabar ber›, dedilar. Idanm tugagach, menga Abu Jahm va Muoviya sovchi boʻlishdi. Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Muoviya — moli yoʻq kishidir, Abu Jahm esa ayollarga qattiqqoʻl kishidir›, dedilar. Soʻng menga Usoma ibn Zayd sovchi boʻldi va u meni nikohiga oldi. Alloh menga Usomada baraka berdi», dedi. Bu sahih hadisdir. Sufyon as-Savriy ham buni Abu Bakr ibn Abul-Jahmdan shu hadisga oʻxshatib rivoyat qilgan va unda: «Nabiy ﷺ menga: ‹Usomaga teg›, dedilar» degan ziyodani keltirgan.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, эри уни уч талоқ қўйган, унга на турар жой, на нафақа белгиламаган эди. У: «Эри менга амакиваччасининг ҳузурига ўнта қафиз қолдирди: бештаси арпа, бештаси буғдой эди», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Тўғри айтибди›, дедилар. Сўнгра менга Умму Шарикнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Умму Шарикнинг уйи муҳожирлар бориб турадиган уйдир. Лекин сен Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақла, у (кўзи ожиз бўлгани учун) сен кийимингни ечиб қўйсанг ҳам, сени кўрмайди. Иданнг тугагач, кимдир сенга совчи бўлиб келса, менга хабар бер›, дедилар. Иданм тугагач, менга Абу Жаҳм ва Муовия совчи бўлишди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Муовия — моли йўқ кишидир, Абу Жаҳм эса аёлларга қаттиққўл кишидир›, дедилар. Сўнг менга Усома ибн Зайд совчи бўлди ва у мени никоҳига олди. Аллоҳ менга Усомада барака берди», деди. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Суфён ас-Саврий ҳам буни Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан шу ҳадисга ўхшатиб ривоят қилган ва унда: «Набий ﷺ менга: ‹Усомага тег›, дедилар» деган зиёдани келтирган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ ‏.‏ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ ‏{‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏}‏ وَبِـ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ ‏"‏ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ ‏"‏ دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ ‏"‏ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzuriga kirdik. Uning oldiga yetib borganimizda, u qavmdan (kim ekanini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman», dedim. Shunda u qoʻlini boshimga uzatib, yuqorigi tugmamni yechdi, soʻng pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini koʻkraklarim orasiga qoʻydi. Men oʻsha kunlari yosh oʻspirin edim. U: «Marhabo senga, xush kelibsan, ey jiyanim! Xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi va u toʻqilgan bir matoga oʻranib turdi — yaʼni shunday yamoq-yamoq qilingan kichkina kiyim ediki, har gal uni yelkasiga tashlasa, kichikligi sababli ikki uchi qaytib tushardi. U bizga imom boʻlib namoz oʻqidi, ridosi esa yonidagi kiyim ilgichida turardi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan ishora qilib, toʻqqizni (barmoq bukib) belgiladi. Soʻng u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yilda odamlar orasida ‹Rasululloh ﷺ haj qiladilar› deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga juda koʻp kishilar keldi, ularning barchasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amallarning aynan oʻzini qilishni istardi. Rasululloh ﷺ chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. U yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga ‹Nima qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qon oqishini) bekitib bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (degan tuya)ga mindilar, toki tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanda» — Jobir dedi: «Men koʻz ilgʻagan masofagacha qaradim: u zotning oldida ham minganlar va piyodalar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, ortida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlardi va u zot uning taʼvilini bilardilar. Shuning uchun u zot nima amal qilsalar, biz ham shuni qilardik». Rasululloh ﷺ tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Labbayka, ey Alloh, labbayk; labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd va neʼmat Senikidir va mulk ham, Sening sheriging yoʻq). Odamlar ham oʻzlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ularga undan hech narsani rad qilmadilar va Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarini davom ettirdilar. Jobir dedi: «Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik». Toki u zot bilan birga Baytga (Kaʼbaga) yetib kelganimizda, u zot Ruknni (Hajar-ul-asvadni) istilom qildilar, soʻng uch (aylanish)da raml qilib (yelkani qoqib tez) yurdilar va toʻrt (aylanish)da (oddiy) yurdilar. Soʻng Ibrohim Maqomi tomon oldinga oʻtib: {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) deb oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasida qildilar. (Roviy) dedi: Otam aytar edi — Ibn Nufayl va Usmon dedi: — «Men buni faqat Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) zikr qilganlarini bilaman», deb. Sulaymon dedi: «Men faqat shuni bilamanki, u (Jobir): ‹Rasululloh ﷺ ikki rakaatda {Qul huvallohu ahad}ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqirdilar›, dedi». Soʻng u zot Baytga qaytib, Ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shaoirlaridandir} (Baqara 158) deb oʻqib: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Shunday qilib, Safodan boshladilar, unga chiqib, toki Baytni koʻrgunlaricha. Soʻng Allohga takbir aytib, Uni yagona deb: «Lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayʼin qodir. Lo ilaha illalloh vahdah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» (Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir va hamd ham Unikidir, U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U vaʼdasini uddaladi, bandasiga yordam berdi va (kofir) lashkarlarni yolgʻiz Oʻzi mahv etdi), dedilar. Soʻng bularning orasida duo qildilar va shunga oʻxshash (zikr)ni uch marta aytdilar. Soʻng Marva tomon tushdilar, toki oyoqlari (vodiyga) tushganda, vodiy oʻrtasida raml qilib (yugurib) bordilar, soʻng yuqori chiqqanlarida (oddiy) yurdilar, toki Marvaga keldilar. Marvada ham Safoda qilgan(zikr)larining aynan oʻzini qildilar. Toki Marvadagi oxirgi saʼy (aylanish) boʻlganda: «Agar men ishimning oldini orqasidek (oldindan) bilganimda, qurbonlik mol haydab kelmas edim va bu (haj)ni umra qilardim. Bas, sizlardan kimning yonida qurbonlik mol boʻlmasa, ehromdan chiqsin va buni umra qilsin», dedilar. Shunda barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar (chiqmadilar). Shunda Suroqa ibn Juʼshum turib: «Ey Rasululloh, bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ barmoqlarini bir-biriga kiritib chalishtirdilar, soʻng: «Umra hajga kirdi», dedilar — ikki marta shunday qildilar — «Yoʻq, balki abadulabad uchun; yoʻq, balki abadulabad uchun». (Roviy) dedi: Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari bilan keldi va Fotima (roziyallohu anho)ni ehromdan chiqqanlar qatorida, rangli kiyim kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga maʼqul koʻrmadi va: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam», dedi. Ali Iroqda aytar edi: «Men Fotima qilgan ish haqida unga taʼna qilib, undan zikr qilingan narsa boʻyicha Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning huzurlariga bordim va men buni unga maʼqul koʻrmaganimni aytdim. (Fotima): ‹Otam menga buni buyurganlar›, degan edi. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasululloh ﷺ niyat qilgan (haj) bilan niyat qilaman›, dedim, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda qurbonlik mol bor, bas, sen ehromdan chiqma›, dedilar». (Roviy) dedi: Ali Yamandan olib kelgan va Nabiy ﷺ Madinadan olib kelgan qurbonlik mollarning hammasi yuzta edi. Shunday qilib, barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar bundan mustasno. (Roviy) dedi: Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchi kuni) boʻlganda va ular Minoga yuz tutganlarida, hajni niyat qilib talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar. Soʻng u zot oʻzlariga (jundan tikilgan) qora chodir tikilishini buyurdilar va u Namira (degan joy)da tikildi. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, Quraysh esa Rasululloh ﷺ johiliyatda Quraysh qilganidek, Muzdalifadagi Mashʼar-ul-Harom yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmasdilar. Lekin Rasululloh ﷺ (u yerdan) oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada tikilgan chodirni topdilar va shu yerda tushdilar. Toki quyosh ogʻganda, Qasvoni tayyorlashni buyurdilar va u uchun jihozlandi. Soʻng (tuyaga) minib, vodiy oʻrtasiga keldilar va odamlarga xutba qilib dedilar: «Albatta, qonlaringiz va mollaringiz oʻzaro sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu shahringizning hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglarki, johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening oyoqlarim ostida (botil deb) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari (qasoslari) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonimiz...» — Usmon: «Ibn Robianing qoni», dedi; Sulaymon esa: «Robia ibn al-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni», dedi. Ulardan baʼzilari: «U Banu Saʼd qabilasida emizishga berilgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirdi», dedi. «Johiliyat ribosi (sudxoʻrligi) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi; albatta, uning hammasi (botil deb) qoʻyilgandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, chunki sizlar ularni Alloh omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan halol qildingiz. Sizlarning ular zimmasida haqqingiz shuki, ular toʻshaklaringizni siz yoqtirmagan birovga bostirmasinlar. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻir boʻlmagan tarzda uringlar. Ularning sizlar zimmasida haqqi esa — yaxshilik bilan rizqlari va kiyimlaridir. Albatta, men sizlar orasida shunday narsani qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysiz — bu Allohning Kitobidir. Sizlar mendan (Qiyomatda) soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, siz (dinni) yetkazdingiz, (vazifani) ado etdingiz va nasihat qildingiz», dedilar. Soʻng u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, soʻng odamlar tomon egib: «Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!» dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi va u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi va u zot asrni oʻqidilar, ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Qasvoga minib, mavqif (toʻxtash joyi)ga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlar (Sahorot) tomon qaratdilar, piyodalar yoʻlini esa oldilariga qildilar. Soʻng qiblaga yuzlandilar va toki quyosh botib, sariqlik (shafaq) ham bir oz ketib, qorgʻa (disk) gʻoyib boʻlguncha turaverdilar. Usomani ortlariga mindirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (Muzdalifa tomon) yoʻlga tushdilar va Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, hatto uning boshi egar qoshiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik bilan! Ey odamlar, sokinlik bilan!» derdilar. Qachon biror tepalik (toshli yer)ga yetsalar, tuyaga jilovni biroz boʻshatardilar, toki u chiqib olsin. Toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan birga oʻqidilar — Usmon: «Ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadi», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Rasululloh ﷺ tong otguncha yotib (dam olib) turdilar, soʻng tong yorishgani aniq boʻlganda bomdodni oʻqidilar — Sulaymon: «Azon va iqomat bilan», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Qasvoga minib, Mashʼar-ul-Haromga keldilar va unga chiqdilar. Usmon va Sulaymon: «Soʻng qiblaga yuzlanib, Allohga hamd aytdilar, takbir aytdilar va tahlil (Lo ilaha illalloh) aytdilar», dedilar; Usmon: «Va Uni yagona deb (zikr qildilar)», deb ziyoda qildi. Toki yaxshigina yorishguncha turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) tushdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u sochi chiroyli, oppoq, koʻrkam bir kishi edi. Rasululloh ﷺ (yoʻlga) tushganlarida, (ayollar mingan) kajavalar oʻtib ketardi. Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini ham boshqa tomonga koʻchirdilar, Fazl yana yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Toki Muhassir (vodiysi)ga keldilar va (tuyalarini) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni Katta Jamra tomon olib chiqadigan oʻrta yoʻlni tutdilar, toki daraxt yonidagi Jamraga keldilar va uni yetti tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar — toshlar otib tashlanadigan (kichkina) toshlardek edi. U zot vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qurbonlik joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya) soʻydilar va Aliga (qolganini) soʻyishni buyurdilar, u qolganlarini soʻydi va u zot oʻz qurbonligida unga sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishni) buyurdilar va u qozonga solinib pishirildi. Ikkalalari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Sulaymon dedi: Soʻng (tuyaga) minib, Rasululloh ﷺ Baytga (Kaʼbaga, ifoza tavofiga) qaytdilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Banu Abdulmuttalib oldiga keldilar — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv tortib berayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv tortishingiz (vazifasi)dan yengib (tortib) olmasalar edi, men ham siz bilan birga suv tortgan boʻlardim», dedilar. Shunda ular u zotga bir paqir (suv) tutdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурига кирдик. Унинг олдига етиб борганимизда, у қавмдан (ким эканини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайнман», дедим. Шунда у қўлини бошимга узатиб, юқориги тугмамни ечди, сўнг пастки тугмамни ечди, кейин кафтини кўкракларим орасига қўйди. Мен ўша кунлари ёш ўспирин эдим. У: «Марҳабо сенга, хуш келибсан, эй жияним! Хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди ва у тўқилган бир матога ўраниб турди — яъни шундай ямоқ-ямоқ қилинган кичкина кийим эдики, ҳар гал уни елкасига ташласа, кичиклиги сабабли икки учи қайтиб тушарди. У бизга имом бўлиб намоз ўқиди, ридоси эса ёнидаги кийим илгичида турарди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан ишора қилиб, тўққизни (бармоқ букиб) белгилади. Сўнг у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йилда одамлар орасида ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар› деб эълон қилинди. Шунда Мадинага жуда кўп кишилар келди, уларнинг барчаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалларнинг айнан ўзини қилишни истарди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага етдик. У ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга ‹Нима қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қон оқишини) бекитиб боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (деган туя)га миндилар, токи туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанда» — Жобир деди: «Мен кўз илғаган масофагача қарадим: у зотнинг олдида ҳам минганлар ва пиёдалар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, ортида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўларди ва у зот унинг таъвилини билардилар. Шунинг учун у зот нима амал қилсалар, биз ҳам шуни қилардик». Расулуллоҳ ﷺ тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Лаббайка, эй Аллоҳ, лаббайк; лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир ва мулк ҳам, Сенинг шеригинг йўқ). Одамлар ҳам ўзлари айтадиган (талбия) билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ уларга ундан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларини давом эттирдилар. Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик». Токи у зот билан бирга Байтга (Каъбага) етиб келганимизда, у зот Рукнни (Ҳажар-ул-асвадни) истилом қилдилар, сўнг уч (айланиш)да рамл қилиб (елкани қоқиб тез) юрдилар ва тўрт (айланиш)да (оддий) юрдилар. Сўнг Иброҳим Мақоми томон олдинга ўтиб: {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деб ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасида қилдилар. (Ровий) деди: Отам айтар эди — Ибн Нуфайл ва Усмон деди: — «Мен буни фақат Набий ﷺдан (ривоят қилиб) зикр қилганларини биламан», деб. Сулаймон деди: «Мен фақат шуни биламанки, у (Жобир): ‹Расулуллоҳ ﷺ икки ракаатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқирдилар›, деди». Сўнг у зот Байтга қайтиб, Рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шаоирларидандир} (Бақара 158) деб ўқиб: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Шундай қилиб, Сафодан бошладилар, унга чиқиб, токи Байтни кўргунларича. Сўнг Аллоҳга такбир айтиб, Уни ягона деб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» (Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд ҳам Уникидир, У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ваъдасини уддалади, бандасига ёрдам берди ва (кофир) лашкарларни ёлғиз Ўзи маҳв этди), дедилар. Сўнг буларнинг орасида дуо қилдилар ва шунга ўхшаш (зикр)ни уч марта айтдилар. Сўнг Марва томон тушдилар, токи оёқлари (водийга) тушганда, водий ўртасида рамл қилиб (югуриб) бордилар, сўнг юқори чиққанларида (оддий) юрдилар, токи Марвага келдилар. Марвада ҳам Сафода қилган(зикр)ларининг айнан ўзини қилдилар. Токи Марвадаги охирги саъй (айланиш) бўлганда: «Агар мен ишимнинг олдини орқасидек (олдиндан) билганимда, қурбонлик мол ҳайдаб келмас эдим ва бу (ҳаж)ни умра қилардим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида қурбонлик мол бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва буни умра қилсин», дедилар. Шунда барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар (чиқмадилар). Шунда Суроқа ибн Жуъшум туриб: «Эй Расулуллоҳ, бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бармоқларини бир-бирига киритиб чалиштирдилар, сўнг: «Умра ҳажга кирди», дедилар — икки марта шундай қилдилар — «Йўқ, балки абадулабад учун; йўқ, балки абадулабад учун». (Ровий) деди: Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Набий ﷺнинг қурбонлик туялари билан келди ва Фотима (розияллоҳу анҳо)ни эҳромдан чиққанлар қаторида, рангли кийим кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга маъқул кўрмади ва: «Сенга буни ким буюрди?» деди. У: «Отам», деди. Али Ироқда айтар эди: «Мен Фотима қилган иш ҳақида унга таъна қилиб, ундан зикр қилинган нарса бўйича Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг ҳузурларига бордим ва мен буни унга маъқул кўрмаганимни айтдим. (Фотима): ‹Отам менга буни буюрганлар›, деган эди. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳажни ният қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулуллоҳ ﷺ ният қилган (ҳаж) билан ният қиламан›, дедим, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда қурбонлик мол бор, бас, сен эҳромдан чиқма›, дедилар». (Ровий) деди: Али Ямандан олиб келган ва Набий ﷺ Мадинадан олиб келган қурбонлик молларнинг ҳаммаси юзта эди. Шундай қилиб, барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар бундан мустасно. (Ровий) деди: Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчи куни) бўлганда ва улар Минога юз тутганларида, ҳажни ният қилиб талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар. Сўнг у зот ўзларига (жундан тикилган) қора чодир тикилишини буюрдилар ва у Намира (деган жой)да тикилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, Қурайш эса Расулуллоҳ ﷺ жоҳилиятда Қурайш қилганидек, Муздалифадаги Машъар-ул-Ҳаром ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмасдилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ (у ердан) ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада тикилган чодирни топдилар ва шу ерда тушдилар. Токи қуёш оғганда, Қасвони тайёрлашни буюрдилар ва у учун жиҳозланди. Сўнг (туяга) миниб, водий ўртасига келдилар ва одамларга хутба қилиб дедилар: «Албатта, қонларингиз ва молларингиз ўзаро сизларга шу кунингиз, шу ойингиз, шу шаҳрингизнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлингларки, жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг оёқларим остида (ботил деб) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари (қасослари) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонимиз...» — Усмон: «Ибн Робианинг қони», деди; Сулаймон эса: «Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қони», деди. Улардан баъзилари: «У Бану Саъд қабиласида эмизишга берилган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирди», деди. «Жоҳилият рибоси (судхўрлиги) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси; албатта, унинг ҳаммаси (ботил деб) қўйилгандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, чунки сизлар уларни Аллоҳ омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар зиммасида ҳаққингиз шуки, улар тўшакларингизни сиз ёқтирмаган бировга бостирмасинлар. Агар шундай қилсалар, уларни оғир бўлмаган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар зиммасида ҳаққи эса — яхшилик билан ризқлари ва кийимларидир. Албатта, мен сизлар орасида шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсиз — бу Аллоҳнинг Китобидир. Сизлар мендан (Қиёматда) сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сиз (динни) етказдингиз, (вазифани) адо этдингиз ва насиҳат қилдингиз», дедилар. Сўнг у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, сўнг одамлар томон эгиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!» дедилар. Сўнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди ва у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди ва у зот асрни ўқидилар, улар орасида бошқа (нафл) ўқимадилар. Сўнг Қасвога миниб, мавқиф (тўхташ жойи)га келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошлар (Саҳорот) томон қаратдилар, пиёдалар йўлини эса олдиларига қилдилар. Сўнг қиблага юзландилар ва токи қуёш ботиб, сариқлик (шафақ) ҳам бир оз кетиб, қорға (диск) ғойиб бўлгунча туравердилар. Усомани ортларига миндирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (Муздалифа томон) йўлга тушдилар ва Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, ҳатто унинг боши эгар қошига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик билан! Эй одамлар, сокинлик билан!» дердилар. Қачон бирор тепалик (тошли ер)га етсалар, туяга жиловни бироз бўшатардилар, токи у чиқиб олсин. Токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан бирга ўқидилар — Усмон: «Улар орасида бошқа (нафл) ўқимади», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётиб (дам олиб) турдилар, сўнг тонг ёришгани аниқ бўлганда бомдодни ўқидилар — Сулаймон: «Азон ва иқомат билан», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Қасвога миниб, Машъар-ул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқдилар. Усмон ва Сулаймон: «Сўнг қиблага юзланиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, такбир айтдилар ва таҳлил (Ло илаҳа иллаллоҳ) айтдилар», дедилар; Усмон: «Ва Уни ягона деб (зикр қилдилар)», деб зиёда қилди. Токи яхшигина ёришгунча турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қуёш чиқишидан олдин (йўлга) тушдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у сочи чиройли, оппоқ, кўркам бир киши эди. Расулуллоҳ ﷺ (йўлга) тушганларида, (аёллар минган) кажавалар ўтиб кетарди. Фазл уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ҳам бошқа томонга кўчирдилар, Фазл яна юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Токи Муҳассир (водийси)га келдилар ва (туяларини) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни Катта Жамра томон олиб чиқадиган ўрта йўлни тутдилар, токи дарахт ёнидаги Жамрага келдилар ва уни етти тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар — тошлар отиб ташланадиган (кичкина) тошлардек эди. У зот водий ўртасидан отдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта (туя) сўйдилар ва Алига (қолганини) сўйишни буюрдилар, у қолганларини сўйди ва у зот ўз қурбонлигида унга шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишни) буюрдилар ва у қозонга солиниб пиширилди. Иккалалари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сулаймон деди: Сўнг (туяга) миниб, Расулуллоҳ ﷺ Байтга (Каъбага, ифоза тавофига) қайтдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Бану Абдулмутталиб олдига келдилар — улар Замзам (суви)дан (ҳожиларга) сув тортиб бераётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув тортишингиз (вазифаси)дан енгиб (тортиб) олмасалар эди, мен ҳам сиз билан бирга сув тортган бўлардим», дедилар. Шунда улар у зотга бир пақир (сув) тутдилар, у зот ундан ичдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى الْكَعْبَةِ وَقَدْ دَخَلَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَبِلاَلٌ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَأَجَافَ عَلَيْهِمْ عُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْبَابَ فَمَكَثُوا فِيهَا مَلِيًّا ثُمَّ فَتَحَ الْبَابَ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبْتُ الدَّرَجَةَ وَدَخَلْتُ الْبَيْتَ فَقُلْتُ أَيْنَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا هَا هُنَا ‏.‏ وَنَسِيتُ أَنْ أَسْأَلَهُمْ كَمْ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الْبَيْتِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Kaʼbaga yetib kelganida Nabiy ﷺ, Bilol va Usoma ibn Zayd unga kirgan, Usmon ibn Talha esa ularning ustidan eshikni yopgan edi. Ular unda bir muddat turishdi, soʻng u eshikni ochdi va Nabiy ﷺ chiqdilar. Men zinaga chiqib, Baytga kirdim va: «Nabiy ﷺ qayerda namoz oʻqidilar?» dedim. Ular: «Mana shu yerda», deyishdi. Men ulardan Nabiy ﷺ Baytda necha rakat oʻqiganlarini soʻrashni unutibman.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Каъбага етиб келганида Набий ﷺ, Билол ва Усома ибн Зайд унга кирган, Усмон ибн Талҳа эса уларнинг устидан эшикни ёпган эди. Улар унда бир муддат туришди, сўнг у эшикни очди ва Набий ﷺ чиқдилар. Мен зинага чиқиб, Байтга кирдим ва: «Набий ﷺ қаерда намоз ўқидилар?» дедим. Улар: «Мана шу ерда», дейишди. Мен улардан Набий ﷺ Байтда неча ракат ўқиганларини сўрашни унутибман.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ مَسْرُورًا وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ دَخَلَ عَلَىَّ فَرَأَى أُسَامَةَ وَزَيْدًا عَلَيْهِمَا قَطِيفَةٌ قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَقَدْ بَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ oldimga xursand holda kirib keldilar va: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlijiy oldimga kirib, Usoma bilan Zaydni koʻrganini bilmadingmi? Ular ustiga choyshab yopib, boshlarini bekitgan, oyoqlari esa ochilib qolgan edi. Shunda u: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidan›, dedi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ олдимга хурсанд ҳолда кириб келдилар ва: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлижий олдимга кириб, Усома билан Зайдни кўрганини билмадингми? Улар устига чойшаб ёпиб, бошларини бекитган, оёқлари эса очилиб қолган эди. Шунда у: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидан›, деди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ بْن أَحْمَد، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَفَ بِعَرَفَةَ وَهُوَ مُرْدِفٌ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَكُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَجَعَلَ النَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ حَتَّى جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ وَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ ثُمَّ وَقَفَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَوَقَفَ عَلَى قُزَحَ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَكُلُّ الْمُزْدَلِفَةِ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ وَجَعَلَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ حَتَّى جَاءَ مُحَسِّرًا فَقَرَعَ رَاحِلَتَهُ فَخَبَّتْ حَتَّى خَرَجَ ثُمَّ عَادَ لِسَيْرِهِ الْأَوَّلِ حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ ثُمَّ جَاءَ الْمَنْحَرَ فَقَالَ هَذَا الْمَنْحَرُ وَكُلُّ مِنًى مَنْحَرٌ ثُمَّ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ مِنْ خَثْعَمَ فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ وَقَدْ أَفْنَدَ وَأَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ وَلَا يَسْتَطِيعُ أَدَاءَهَا فَيُجْزِئُ عَنْهُ أَنْ أُؤَدِّيَهَا عَنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَعَمْ وَجَعَلَ يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْهَا ثُمَّ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي رَمَيْتُ الْجَمْرَةَ وَأَفَضْتُ وَلَبِسْتُ وَلَمْ أَحْلِقْ قَالَ فَلَا حَرَجَ فَاحْلِقْ ثُمَّ أَتَاهُ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ إِنِّي رَمَيْتُ وَحَلَقْتُ وَلَبِسْتُ وَلَمْ أَنْحَرْ فَقَالَ لَا حَرَجَ فَانْحَرْ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَعَا بِسَجْلٍ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ فَشَرِبَ مِنْهُ وَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَالَ انْزِعُوا يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلَا أَنْ تُغْلَبُوا عَلَيْهَا لَنَزَعْتُ قَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَأَيْتُكَ تَصْرِفُ وَجْهَ ابْنِ أَخِيكَ قَالَ إِنِّي رَأَيْتُ غُلَامًا شَابًّا وَجَارِيَةً شَابَّةً فَخَشِيتُ عَلَيْهِمَا الشَّيْطَانَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Arafotda Usoma ibn Zaydni orqalariga mindirgan holda toʻxtab: «Bu toʻxtash joyidir, Arafotning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng oʻrtacha yurish bilan qaytdilar, odamlar oʻngu chapga urib borar edilar, u zot esa qarab: «Ey odamlar, sokinlik! Ey odamlar, sokinlik!» der edilar. Nihoyat Muzdalifaga kelib, ikki namozni jamlab oʻqidilar, soʻng Muzdalifada toʻxtab, Quzahning ustida turdilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirib: «Bu toʻxtash joyidir, Muzdalifaning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng qaytib, oʻrtacha yura boshladilar, odamlar oʻngu chapga urib borar, u zot qarab: «Sokinlik, sokinlik, ey odamlar!» der edilar. Nihoyat Muhassirga kelib, ulovlarini surdilar, u chiqib ketguncha yeldirdi, soʻng avvalgi yurishlariga qaytdilar, toki Jamrani otdilar. Soʻng qurbonlik joyiga kelib: «Bu qurbonlik joyidir, Minoning hammasi qurbonlik joyidir», dedilar. Soʻng Xasʼam qabilasidan yosh bir ayol kelib: «Otam juda keksa qariya boʻlib, aqli ojizlashib qolgan, unga Allohning haj farzi yetdi, ammo uni ado eta olmaydi, men u tomonidan ado etsam, uning oʻrniga oʻtadimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar va Fazl ibn Abbosning yuzini undan burib turdilar. Soʻng bir kishi kelib: «Men Jamrani otdim, ziyorat tavofini qildim, kiyim kiydim, ammo soch oldirmadim», dedi. U zot: «Hech ziyoni yoʻq, soch oldiraver», dedilar. Soʻng boshqa bir kishi kelib: «Men otdim, soch oldirdim, kiyim kiydim, ammo qurbonlik qilmadim», dedi. U zot: «Hech ziyoni yoʻq, qurbonlik qilaver», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ziyoratga borib, Zamzam suvidan bir chelak keltirishni buyurdilar, undan ichdilar va taharat qildilar, soʻng: «Ey Abdulmuttalib oʻgʻillari, suv torting! Bu ishda sizlarni yenib qoʻymaganlarida edi, men albatta oʻzim suv tortgan boʻlardim», dedilar. Abbos: «Ey Allohning Rasuli, men sizni jiyaningizning yuzini burib turganingizni koʻrdim», dedi. U zot: «Men yosh yigit bilan yosh qizni koʻrdim, ular haqida shaytondan qoʻrqdim», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Арафотда Усома ибн Зайдни орқаларига миндирган ҳолда тўхтаб: «Бу тўхташ жойидир, Арафотнинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг ўртача юриш билан қайтдилар, одамлар ўнгу чапга уриб борар эдилар, у зот эса қараб: «Эй одамлар, сокинлик! Эй одамлар, сокинлик!» дер эдилар. Ниҳоят Муздалифага келиб, икки намозни жамлаб ўқидилар, сўнг Муздалифада тўхтаб, Қузаҳнинг устида турдилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндириб: «Бу тўхташ жойидир, Муздалифанинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг қайтиб, ўртача юра бошладилар, одамлар ўнгу чапга уриб борар, у зот қараб: «Сокинлик, сокинлик, эй одамлар!» дер эдилар. Ниҳоят Муҳассирга келиб, уловларини сурдилар, у чиқиб кетгунча елдирди, сўнг аввалги юришларига қайтдилар, токи Жамрани отдилар. Сўнг қурбонлик жойига келиб: «Бу қурбонлик жойидир, Минонинг ҳаммаси қурбонлик жойидир», дедилар. Сўнг Хасъам қабиласидан ёш бир аёл келиб: «Отам жуда кекса қария бўлиб, ақли ожизлашиб қолган, унга Аллоҳнинг ҳаж фарзи етди, аммо уни адо эта олмайди, мен у томонидан адо этсам, унинг ўрнига ўтадими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар ва Фазл ибн Аббоснинг юзини ундан буриб турдилар. Сўнг бир киши келиб: «Мен Жамрани отдим, зиёрат тавофини қилдим, кийим кийдим, аммо соч олдирмадим», деди. У зот: «Ҳеч зиёни йўқ, соч олдиравер», дедилар. Сўнг бошқа бир киши келиб: «Мен отдим, соч олдирдим, кийим кийдим, аммо қурбонлик қилмадим», деди. У зот: «Ҳеч зиёни йўқ, қурбонлик қилавер», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ зиёратга бориб, Замзам сувидан бир челак келтиришни буюрдилар, ундан ичдилар ва таҳарат қилдилар, сўнг: «Эй Абдулмутталиб ўғиллари, сув тортинг! Бу ишда сизларни ениб қўймаганларида эди, мен албатта ўзим сув тортган бўлардим», дедилар. Аббос: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сизни жиянингизнинг юзини буриб турганингизни кўрдим», деди. У зот: «Мен ёш йигит билан ёш қизни кўрдим, улар ҳақида шайтондан қўрқдим», дедилар.

- وعنها أن قريشاً أهمهم شأن المرأة المخزومية التى سرقت فقالوا‏:‏ من يكلم فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم‏؟‏ فقالوا‏:‏ من يجترئ عليه إلا أسامة بن زيد حب رسول الله صلى الله عليه وسلم‏؟‏ فكلمة أسامة، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ “أتشفع في حد من حدود الله تعالى‏؟‏‏!‏” ثم قام فاختطب ثم قال‏:‏ “إنما أهلك من قبلكم أنهم كانوا إذا سرق فيهم الشريف تركوه، وإذا سرق فيهم الضعيف أقاموا عليه الحد‏!‏ وايم الله، لو أن فاطمة بنت محمد سرقت لقطعت يدها” ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oʻgʻirlik qilgan Maxzumiy (qabilasidan boʻlgan) ayolning ishi Quraysh (ahli)ni tashvishga soldi. Ular: «Bu (ayol) haqida Rasululloh ﷺ bilan kim gaplashadi?» deyishdi. Ular: «Rasululloh ﷺning suyukli kishisi Usoma ibn Zayddan boshqa kim unga (gapirishga) jurʼat etadi?» deyishdi. Shunday qilib, Usoma u zot bilan gaplashdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning hadlaridan bir had haqida shafoat qilyapsanmi?» dedilar. Soʻng (u zot) oʻrinlaridan turib xutba qildilar va: «Sizlardan oldingilarni shu narsa halok qilgan: ular orasida obroʻli kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborardilar, ojiz kishi oʻgʻirlik qilsa, unga had joriy qilardilar. Alloh nomi bilan qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilsa ham, albatta uning qoʻlini kesardim», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Masʼud ibn al-Ajmoʼ — Masʼud ibn al-Aʼjam ham deyiladi — va Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ўғирлик қилган Махзумий (қабиласидан бўлган) аёлнинг иши Қурайш (аҳли)ни ташвишга солди. Улар: «Бу (аёл) ҳақида Расулуллоҳ ﷺ билан ким гаплашади?» дейишди. Улар: «Расулуллоҳ ﷺнинг суюкли кишиси Усома ибн Зайддан бошқа ким унга (гапиришга) журъат этади?» дейишди. Шундай қилиб, Усома у зот билан гаплашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳад ҳақида шафоат қиляпсанми?» дедилар. Сўнг (у зот) ўринларидан туриб хутба қилдилар ва: «Сизлардан олдингиларни шу нарса ҳалок қилган: улар орасида обрўли киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборардилар, ожиз киши ўғирлик қилса, унга ҳад жорий қилардилар. Аллоҳ номи билан қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилса ҳам, албатта унинг қўлини кесардим», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Масъуд ибн ал-Ажмў — Масъуд ибн ал-Аъжам ҳам дейилади — ва Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

وَعَنْهُ أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زِيدٍ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى فَكِلَاهُمَا قَالَ: لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَة الْعقبَة

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma Rasululloh ﷺ ning ortidan (tuyada) Arafadan Muzdalifagacha minib bordi; soʻng Fazl Rasululloh ﷺ ning ortidan Muzdalifadan Minogacha minib bordi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Ikkovi ham: ‹Paygʻambar ﷺ — to Jamratul-Aqabaga (tosh) otgunlarigacha — talbiya aytishda davom etdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан (туяда) Арафадан Муздалифагача миниб борди; сўнг Фазл Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Муздалифадан Миногача миниб борди». Ибн Аббос қўшди: «Иккови ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — то Жамратул-Ақабага (тош) отгунларигача — талбия айтишда давом этдилар›, — деди».

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى ـ قَالَ ـ فَكِلاَهُمَا قَالاَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma ibn Zayd Paygʻambar ﷺ ning ortidan Arafatdan Muzdalifagacha mindi; soʻng Muzdalifadan Minogacha Fazl u zotning ortidan mindi». U qoʻshdi: «Ikkovi (Usoma va Fazl) ham: ‹Paygʻambar ﷺ — Jamratul-Aqabaga tosh otguncha — doimo talbiya aytib turdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома ибн Зайд Пайғамбар ﷺ нинг ортидан Арафатдан Муздалифагача минди; сўнг Муздалифадан Миногача Фазл у зотнинг ортидан минди». У қўшди: «Иккови (Усома ва Фазл) ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — Жамратул-Ақабага тош отгунча — доимо талбия айтиб турдилар›, — деди».

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، جَمِيعًا عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَخَاهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا أُمَامَةَ الْحَارِثِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Abu Umoma al-Horisiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ dan shuning oʻxshashini eshitdi.Абу Умома ал-Ҳорисий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ дан шунинг ўхшашини эшитди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ قُرَيْشًا، أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ الَّتِي سَرَقَتْ فَقَالُوا مَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا مَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلاَّ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ فَاخْتَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ وَايْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَسْعُودِ ابْنِ الْعَجْمَاءِ وَيُقَالُ مَسْعُودُ بْنُ الأَعْجَمِ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oʻgʻirlik qilgan Maxzumiy (qabilasidan boʻlgan) ayolning ishi Quraysh (ahli)ni tashvishga soldi. Ular: «Bu (ayol) haqida Rasululloh ﷺ bilan kim gaplashadi?» deyishdi. Ular: «Rasululloh ﷺning suyukli kishisi Usoma ibn Zayddan boshqa kim unga (gapirishga) jurʼat etadi?» deyishdi. Shunday qilib, Usoma u zot bilan gaplashdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning hadlaridan bir had haqida shafoat qilyapsanmi?» dedilar. Soʻng (u zot) oʻrinlaridan turib xutba qildilar va: «Sizlardan oldingilarni shu narsa halok qilgan: ular orasida obroʻli kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborardilar, ojiz kishi oʻgʻirlik qilsa, unga had joriy qilardilar. Alloh nomi bilan qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilsa ham, albatta uning qoʻlini kesardim», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Masʼud ibn al-Ajmoʼ — Masʼud ibn al-Aʼjam ham deyiladi — va Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ўғирлик қилган Махзумий (қабиласидан бўлган) аёлнинг иши Қурайш (аҳли)ни ташвишга солди. Улар: «Бу (аёл) ҳақида Расулуллоҳ ﷺ билан ким гаплашади?» дейишди. Улар: «Расулуллоҳ ﷺнинг суюкли кишиси Усома ибн Зайддан бошқа ким унга (гапиришга) журъат этади?» дейишди. Шундай қилиб, Усома у зот билан гаплашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳад ҳақида шафоат қиляпсанми?» дедилар. Сўнг (у зот) ўринларидан туриб хутба қилдилар ва: «Сизлардан олдингиларни шу нарса ҳалок қилган: улар орасида обрўли киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборардилар, ожиз киши ўғирлик қилса, унга ҳад жорий қилардилар. Аллоҳ номи билан қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилса ҳам, албатта унинг қўлини кесардим», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Масъуд ибн ал-Ажмў — Масъуд ибн ал-Аъжам ҳам дейилади — ва Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، - الْمَعْنَى - عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَرَدِيفُهُ أُسَامَةُ وَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا عَادِيَةً حَتَّى أَتَى جَمْعًا ‏.‏ زَادَ وَهْبٌ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ فَعَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا حَتَّى أَتَى مِنًى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafadan vazminlik (sokinlik) bilan qaytdilar, ortlarida Usoma mingashgan edi. U zot: «Ey odamlar, vazmin boʻlinglar! Zero, yaxshilik otu tuyalarni choptirishda emas», dedilar. (Ibn Abbos) aytdi: Men ularning (tuyalarning) qoʻllarini koʻtarib (tez) yugurganini Jamʼga (Muzdalifaga) yetib kelgunlarigacha koʻrmadim. Vahb (rivoyatida shuni) ziyoda qildi: Soʻng ortiga Fazl ibn Abbosni mingashtirdi va: «Ey odamlar, albatta, yaxshilik otu tuyalarni choptirishda emas, bas, vazmin boʻlinglar», dedilar. (U) aytdi: Men ularning qoʻllarini koʻtarib (yugurganini) Minoga yetib kelgunlarigacha koʻrmadim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафадан вазминлик (сокинлик) билан қайтдилар, ортларида Усома мингашган эди. У зот: «Эй одамлар, вазмин бўлинглар! Зеро, яхшилик оту туяларни чоптиришда эмас», дедилар. (Ибн Аббос) айтди: Мен уларнинг (туяларнинг) қўлларини кўтариб (тез) югурганини Жамъга (Муздалифага) етиб келгунларигача кўрмадим. Ваҳб (ривоятида шуни) зиёда қилди: Сўнг ортига Фазл ибн Аббосни мингаштирди ва: «Эй одамлар, албатта, яхшилик оту туяларни чоптиришда эмас, бас, вазмин бўлинглар», дедилар. (У) айтди: Мен уларнинг қўлларини кўтариб (югурганини) Минога етиб келгунларигача кўрмадим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا حِبَّانُ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، أَنَّ كُرَيْبًا، قَالَ سَأَلْتُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ - وَكَانَ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشِيَّةَ عَرَفَةَ - فَقُلْتُ كَيْفَ فَعَلْتُمْ قَالَ أَقْبَلْنَا نَسِيرُ حَتَّى بَلَغْنَا الْمُزْدَلِفَةَ فَأَنَاخَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَى الْقَوْمِ فَأَنَاخُوا فِي مَنَازِلِهِمْ فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعِشَاءَ الآخِرَةَ ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ فَنَزَلُوا فَلَمَّا أَصْبَحْنَا انْطَلَقْتُ عَلَى رِجْلِي فِي سُبَّاقِ قُرَيْشٍ وَرَدِفَهُ الْفَضْلُ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Arafa kechasi Rasululloh ﷺning ortlarida mingashib borgan edi. «Nima qildingiz?» deb soʻralganida, dedi: «Yoʻlga tushib, Muzdalifaga yetguncha yurdik. U zot tuyani choʻktirib, shom namozini oʻqidilar, soʻng odamlarga xabar yubordilar, ular ham manzillarida tuyalarini choʻktirdilar. Rasululloh ﷺ oxirgi xufton namozini oʻqib boʻlmagunlaricha ular yuklarini tushirmadilar. Soʻng odamlar yuklarini tushirib, tushdilar. Tong otganda, men Qurayshning ilgari borganlari ichida piyoda yoʻlga tushdim. Fazl esa u zotning ortlarida mingashib bordi.»Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Арафа кечаси Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида мингашиб борган эди. «Нима қилдингиз?» деб сўралганида, деди: «Йўлга тушиб, Муздалифага етгунча юрдик. У зот туяни чўктириб, шом намозини ўқидилар, сўнг одамларга хабар юбордилар, улар ҳам манзилларида туяларини чўктирдилар. Расулуллоҳ ﷺ охирги хуфтон намозини ўқиб бўлмагунларича улар юкларини туширмадилар. Сўнг одамлар юкларини тушириб, тушдилар. Тонг отганда, мен Қурайшнинг илгари борганлари ичида пиёда йўлга тушдим. Фазл эса у зотнинг ортларида мингашиб борди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ الْمِصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ قُرَيْشًا، أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ الَّتِي سَرَقَتْ فَقَالُوا مَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا وَمَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلاَّ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ فَاخْتَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا هَلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ وَايْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ يَقُولُ قَدْ أَعَاذَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ تَسْرِقَ قَدْ أَعَاذَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ تَسْرِقَ وَكُلُّ مُسْلِمٍ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh maxzumiylik oʻgʻirlik qilgan bir ayolning ishidan tashvishga tushdi va: «Uning haqida Rasululloh ﷺ bilan kim gaplashadi?» dedilar. «Rasululloh ﷺ ning sevimlisi Usoma ibn Zayddan boshqa kim buni qilishga jurʼat eta oladi?» dedilar. Bas, Usoma u zot bilan gaplashdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning hadlaridan bir hadda shafoat qilyapsanmi?!» dedilar. Soʻng oʻrinlaridan turib xutba oʻqidilar va: «Ey odamlar! Sizlardan avvalgilar shu sababdan halok boʻldilar: ular orasida bir obroʻli kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborardilar, oralaridagi ojiz kishi oʻgʻirlik qilsa, unga hadni ijro etardilar. Alloh nomiga qasam, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilganida ham, albatta uning qoʻlini kesardim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш махзумийлик ўғирлик қилган бир аёлнинг ишидан ташвишга тушди ва: «Унинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ билан ким гаплашади?» дедилар. «Расулуллоҳ ﷺ нинг севимлиси Усома ибн Зайддан бошқа ким буни қилишга журъат эта олади?» дедилар. Бас, Усома у зот билан гаплашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳадда шафоат қиляпсанми?!» дедилар. Сўнг ўринларидан туриб хутба ўқидилар ва: «Эй одамлар! Сизлардан аввалгилар шу сабабдан ҳалок бўлдилар: улар орасида бир обрўли киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборардилар, ораларидаги ожиз киши ўғирлик қилса, унга ҳадни ижро этардилар. Аллоҳ номига қасам, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилганида ҳам, албатта унинг қўлини кесардим», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، فِي سَنَةِ سِتٍّ وَعِشْرِينَ وَمِائَتَيْنِ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ، قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قُلْتُ لِسُوَيْدٍ وَلِمَ سُمِّيَ الزَّنْجِيَّ قَالَ كَانَ شَدِيدَ السَّوَادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَفَ بِعَرَفَةَ وَهُوَ مُرْدِفٌ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَقَالَ هَذَا مَوْقِفٌ وَكُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ فَجَعَلَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ حَتَّى جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ ثُمَّ وَقَفَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ ثُمَّ وَقَفَ عَلَى قُزَحَ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَكُلُّ الْمُزْدَلِفَةِ مَوْقِفٌ ثُمَّ دَفَعَ فَجَعَلَ يَسِيرُ الْعَنَقَ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا وَهُوَ يَلْتَفِتُ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَى مُحَسِّرٍ قَرَعَ رَاحِلَتَهُ فَخَبَّتْ بِهِ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْ الْوَادِي ثُمَّ سَارَ مَسِيرَتَهُ حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ ثُمَّ دَخَلَ الْمَنْحَرَ فَقَالَ هَذَا الْمَنْحَرُ وَكُلُّ مِنًى مَنْحَرٌ فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ أَوْ نَحْوَهُ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirib, Arafotda turdilar va: «Bu turadigan joy, butun Arafot turadigan joydir», dedilar. Soʻng joʻnab, tez yura boshladilar. Odamlar oʻngu soʻlga urilar edilar. U zot esa yon-atrofga qarab: «Ohista, ey odamlar, ohista, ey odamlar», derdilar. Muzdalifaga kelib, ikki namozni jamlab oʻqidilar. Soʻng Muzdalifada turdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar. Soʻng Quzah tepaligida turib: «Bu turadigan joy, butun Muzdalifa turadigan joydir», dedilar. Soʻng joʻnab, tez yura boshladilar. Odamlar oʻngu soʻlga urilar edilar. U zot esa yon-atrofga qarab: «Ohista, ey odamlar, ohista, ey odamlar», derdilar. Muhassir vodiysiga yetganda, ulovlarini qamchiladilar, u yugurib vodiydan chiqib ketdi. Soʻng yoʻllarida yurib, Jamraga keldilar. Soʻng qurbonlik joyiga kirib: «Bu qurbonlik joyi, butun Mino qurbonlik joyidir», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Усома ибн Зайдни ортларига миндириб, Арафотда турдилар ва: «Бу турадиган жой, бутун Арафот турадиган жойдир», дедилар. Сўнг жўнаб, тез юра бошладилар. Одамлар ўнгу сўлга урилар эдилар. У зот эса ён-атрофга қараб: «Оҳиста, эй одамлар, оҳиста, эй одамлар», дердилар. Муздалифага келиб, икки намозни жамлаб ўқидилар. Сўнг Муздалифада турдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар. Сўнг Қузаҳ тепалигида туриб: «Бу турадиган жой, бутун Муздалифа турадиган жойдир», дедилар. Сўнг жўнаб, тез юра бошладилар. Одамлар ўнгу сўлга урилар эдилар. У зот эса ён-атрофга қараб: «Оҳиста, эй одамлар, оҳиста, эй одамлар», дердилар. Муҳассир водийсига етганда, уловларини қамчиладилар, у югуриб водийдан чиқиб кетди. Сўнг йўлларида юриб, Жамрага келдилар. Сўнг қурбонлик жойига кириб: «Бу қурбонлик жойи, бутун Мино қурбонлик жойидир», дедилар.

وَعَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ قَالَتْ: رَأَيْتُ أُسَامَةَ وَبِلَالًا وَأَحَدُهُمَا آخِذٌ بِخِطَامِ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْآخَرُ رَافِعٌ ثَوْبَهُ يَسْتُرُهُ من الْحَرِّ حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Ummu Husayn (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga Vidolashuv hajini qildim. Shunda men Usoma va Bilolni koʻrdim; ulardan biri Nabiy ﷺ ning tuyasining jilovidan ushlab borar, ikkinchisi esa u zotni issiqdan toʻsib, kiyimini koʻtarib turardi — to u zot Aqaba jamrasini toshboʻron qilgunlaricha. Muslim dedi: Abu Abdurahimning ismi Xolid ibn Abu Yazid boʻlib, u Muhammad ibn Salamaning togʻasidir; undan Vakiʼ va Hajjoj al-Aʼvar rivoyat qilganlar.Умму Ҳусайн (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Видолашув ҳажини қилдим. Шунда мен Усома ва Билолни кўрдим; улардан бири Набий ﷺ нинг туясининг жиловидан ушлаб борар, иккинчиси эса у зотни иссиқдан тўсиб, кийимини кўтариб турарди — то у зот Ақаба жамрасини тошбўрон қилгунларича. Муслим деди: Абу Абдураҳимнинг исми Холид ибн Абу Язид бўлиб, у Муҳаммад ибн Саламанинг тоғасидир; ундан Вакиъ ва Ҳажжож ал-Аъвар ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ صَفِيَّةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا هِشَامٌ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ، وَعِنْدَهُ أَزْوَاجُهُ، فَرُحْنَ، فَقَالَ لِصَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ ‏"‏ لاَ تَعْجَلِي حَتَّى أَنْصَرِفَ مَعَكِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ بَيْتُهَا فِي دَارِ أُسَامَةَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَعَهَا، فَلَقِيَهُ رَجُلاَنِ مِنَ الأَنْصَارِ، فَنَظَرَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ أَجَازَا وَقَالَ لَهُمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعَالَيَا، إِنَّهَا صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ ‏"‏‏.‏ قَالاَ سُبْحَانَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ الإِنْسَانِ مَجْرَى الدَّمِ، وَإِنِّي خَشِيتُ أَنْ يُلْقِيَ فِي أَنْفُسِكُمَا شَيْئًا ‏"‏‏.‏

Ali ibn Husayn (Safiyadan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ ning zavjalari — u zot eʼtikofda ekanlarida — masjidda u zot bilan birga edi, soʻng ular ketdi va Paygʻambar ﷺ Safiya bint Huyayga: «Shoshilma, men senga hamroh boʻlaman», — dedilar (uning manzili Usomaning uyida edi). Paygʻambar ﷺ (masjiddan) chiqdi va shu asnoda ikki ansoriy kishi u zot bilan uchratdi hamda ular Paygʻambar ﷺ ga qarab, (soʻng) oʻtib ketdi. Paygʻambar ﷺ ularga: «Bu yoqqa kelinglar. Bu — (mening zavjam) Safiya bint Huyay», — dedilar. Ular: «Subhonalloh, (biz qanday yomon (gumon) qila olamiz,) yo Rasululloh!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Shayton — odam (badani) ichida qon (yurgan)dek — kezadi va men — shayton sizlarning dillaringizga biror yomon (xayol) solishidan — qoʻrqdim», — dedilar.Али ибн Ҳусайн (Сафиядан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ нинг завжалари — у зот эътикофда эканларида — масжидда у зот билан бирга эди, сўнг улар кетди ва Пайғамбар ﷺ Сафия бинт Ҳуяйга: «Шошилма, мен сенга ҳамроҳ бўламан», — дедилар (унинг манзили Усоманинг уйида эди). Пайғамбар ﷺ (масжиддан) чиқди ва шу аснода икки ансорий киши у зот билан учратди ҳамда улар Пайғамбар ﷺ га қараб, (сўнг) ўтиб кетди. Пайғамбар ﷺ уларга: «Бу ёққа келинглар. Бу — (менинг завжам) Сафия бинт Ҳуяй», — дедилар. Улар: «Субҳоналлоҳ, (биз қандай ёмон (гумон) қила оламиз,) ё Расулуллоҳ!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Шайтон — одам (бадани) ичида қон (юрган)дек — кезади ва мен — шайтон сизларнинг дилларингизга бирор ёмон (хаёл) солишидан — қўрқдим», — дедилар.