Zayd ibn Sobit al-Ansoriy

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ قَالَ لِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مَا لَكَ تَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارٍ، وَقَدْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِطُولِ الطُّولَيَيْنِ

Marvon ibn Hakam rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit menga: «Nega sen shom namozida juda qisqa suralarni oʻqiyapsan — holbuki men Paygʻambar ﷺ ni ikki uzun suradan uzunrogʻini oʻqiyotgan holda eshitgan edim?» — dedi.Марвон ибн Ҳакам ривоят қилади: Зайд ибн Собит менга: «Нега сен шом намозида жуда қисқа сураларни ўқияпсан — ҳолбуки мен Пайғамбар ﷺ ни икки узун сурадан узунроғини ўқиётган ҳолда эшитган эдим?» — деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو الرَّبِيعِ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ، سَأَلَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ فَزَعَمَ أَنَّهُ قَرَأَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏وَالنَّجْمِ‏}‏ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا‏.‏

Ato ibn Yasor (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Men Zayd ibn Sobitdan sajda haqida soʻradim; u: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldilarida Najm (surasi)ni oʻqidim, lekin u zot sajda qilmadilar», — dedi.Ато ибн Ясор (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Мен Зайд ибн Собитдан сажда ҳақида сўрадим; у: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдиларида Нажм (сураси)ни ўқидим, лекин у зот сажда қилмадилар», — деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ تَسَحَّرَا، فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ سَحُورِهِمَا قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَصَلَّى‏.‏ قُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا مِنْ سَحُورِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ كَقَدْرِ مَا يَقْرَأُ الرَّجُلُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik dedi: «Paygʻambar ﷺ va Zayd ibn Sobit birga saharlik qildi. Ular (saharlikni) tugatgach, Paygʻambar ﷺ (bomdod) namoziga turib, uni oʻqidilar». Biz Anasdan: «Ularning saharlikni tugatishi bilan bomdod namozining boshlanishi orasidagi (vaqt) qancha edi?» — deb soʻradik. Anas: «U kishi (Qurʼondan) ellik oyat oʻqib ulguradigan (vaqt) qadar edi», — dedi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик деди: «Пайғамбар ﷺ ва Зайд ибн Собит бирга саҳарлик қилди. Улар (саҳарликни) тугатгач, Пайғамбар ﷺ (бомдод) намозига туриб, уни ўқидилар». Биз Анасдан: «Уларнинг саҳарликни тугатиши билан бомдод намозининг бошланиши орасидаги (вақт) қанча эди?» — деб сўрадик. Анас: «У киши (Қуръондан) эллик оят ўқиб улгурадиган (вақт) қадар эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، وَمُحَمَّدٌ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَرْسَلَتِ ابْنَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ إِنَّ ابْنًا لِي قُبِضَ فَائْتِنَا‏.‏ فَأَرْسَلَ يُقْرِئُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى وَكُلٌّ عِنْدَهُ بِأَجَلٍ مُسَمًّى، فَلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ ‏"‏‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ لَيَأْتِيَنَّهَا، فَقَامَ وَمَعَهُ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرِجَالٌ، فَرُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّبِيُّ وَنَفْسُهُ تَتَقَعْقَعُ ـ قَالَ حَسِبْتُهُ أَنَّهُ قَالَ ـ كَأَنَّهَا شَنٌّ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ رَحْمَةٌ جَعَلَهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ، وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi u zotga (xabarchi) joʻnatdi — uning bolasi oʻlim holatida (yoki joni uzilayotgan) edi — va u zotni kelishni soʻradi; lekin Paygʻambar ﷺ xabarchini qaytardilar va unga — u zotning salomini unga yetkazishni hamda: «Alloh olgan narsa Unga xosdir va U bergan narsa (ham) Unga xosdir; Uning huzurida har bir narsaga belgilangan muddat bor; bas, u sabr qilsin va Allohning savobini umid qilsin», — deyishni aytdilar. U yana u zotga (xabarchi) joʻnatdi va u zotning kelishini qasam ichib (soʻradi). Paygʻambar ﷺ turdilar, Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa baʼzi kishilar ham (turdi). Bola Rasululloh ﷺ ga keltirildi — uning nafasi koʻkragida qiyinlashgan (yaʼni goʻyo charm mesh kabi shovqinli) edi. Shunda Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu nima?» — dedi. U zot: «Bu — Alloh oʻz bandalarining qalbiga joylagan rahmat(dir); va Alloh oʻz bandalaridan faqat rahmdil (boshqalarga rahm qiladigan)larigagina rahm qiladi», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи у зотга (хабарчи) жўнатди — унинг боласи ўлим ҳолатида (ёки жони узилаётган) эди — ва у зотни келишни сўради; лекин Пайғамбар ﷺ хабарчини қайтардилар ва унга — у зотнинг саломини унга етказишни ҳамда: «Аллоҳ олган нарса Унга хосдир ва У берган нарса (ҳам) Унга хосдир; Унинг ҳузурида ҳар бир нарсага белгиланган муддат бор; бас, у сабр қилсин ва Аллоҳнинг савобини умид қилсин», — дейишни айтдилар. У яна у зотга (хабарчи) жўнатди ва у зотнинг келишини қасам ичиб (сўради). Пайғамбар ﷺ турдилар, Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа баъзи кишилар ҳам (турди). Бола Расулуллоҳ ﷺ га келтирилди — унинг нафаси кўкрагида қийинлашган (яъни гўё чарм меш каби шовқинли) эди. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу нима?» — деди. У зот: «Бу — Аллоҳ ўз бандаларининг қалбига жойлаган раҳмат(дир); ва Аллоҳ ўз бандаларидан фақат раҳмдил (бошқаларга раҳм қиладиган)ларигагина раҳм қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالسَّحُورِ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik. Soʻng u zot namozga turdilar». Men: «Saharlik bilan azon orasida qancha (vaqt) oraliq bor edi?» — deb soʻradim. U: «(Qurʼondan) ellik oyat oʻqiydigan (qadar vaqt) oraliq bor edi», — deb javob berdi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик. Сўнг у зот намозга турдилар». Мен: «Саҳарлик билан азон орасида қанча (вақт) оралиқ бор эди?» — деб сўрадим. У: «(Қуръондан) эллик оят ўқийдиган (қадар вақт) оралиқ бор эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ قَالَ وَالْمُزَابَنَةُ أَنْ يَبِيعَ الثَّمَرَ بِكَيْلٍ، إِنْ زَادَ فَلِي وَإِنْ نَقَصَ فَعَلَىَّ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ muzobanadan qaytardi. Muzobana — yangi mevani (oʻlchamay) — oʻlchov bilan (oʻlchangan) biror narsaga — shu asosda sotish(dir)ki, agar oʻsha narsa mevadan koʻp chiqsa, ortiqcha(si) meva sotuvchisiga (qoladi), agar kam chiqsa, bu ham uning (zarari) boʻladi. Ibn Umardan, Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ daraxtdagi mevani — (pishganda) tahminan oʻlchab — sotishga ruxsat berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ музобанадан қайтарди. Музобана — янги мевани (ўлчамай) — ўлчов билан (ўлчанган) бирор нарсага — шу асосда сотиш(дир)ки, агар ўша нарса мевадан кўп чиқса, ортиқча(си) мева сотувчисига (қолади), агар кам чиқса, бу ҳам унинг (зарари) бўлади. Ибн Умардан, Зайд ибн Собитдан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ дарахтдаги мевани — (пишганда) таҳминан ўлчаб — сотишга рухсат берди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، أُرَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَسَخْتُ الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ، فَفَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا، فَلَمْ أَجِدْهَا إِلاَّ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ الَّذِي جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَتَهُ شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ، وَهْوَ قَوْلُهُ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏

Xorija ibn Zayd (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit: «Qurʼon turli yozma qoʻlyozmalardan jamlanganda, Ahzob surasining bir oyati yetishmas edi — men uni Allohning Rasuli ﷺ oʻqiyotganini eshitar edim. Men uni — Allohning Rasuli ﷺ uning guvohligini ikki kishining guvohligiga teng deb hisoblaydigan — Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriydan boshqa hech kimda topmadim. Va oʻsha oyat: ‹Moʻminlar orasida — Allohga bergan ahdiga sodiq qolgan erkaklar bor...› (Ahzob, 23)», — dedi.Хорижа ибн Зайд (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит: «Қуръон турли ёзма қўлёзмалардан жамланганда, Аҳзоб сурасининг бир ояти етишмас эди — мен уни Аллоҳнинг Расули ﷺ ўқиётганини эшитар эдим. Мен уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг гувоҳлигини икки кишининг гувоҳлигига тенг деб ҳисоблайдиган — Хузайма ибн Собит ал-Ансорийдан бошқа ҳеч кимда топмадим. Ва ўша оят: ‹Мўминлар орасида — Аллоҳга берган аҳдига содиқ қолган эркаклар бор...› (Аҳзоб, 23)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ‏.‏ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تَرُضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirganini koʻrdim. Bas, men oldinga kelib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga aytdiki, Zayd ibn Sobit unga aytgan edi: Allohning Rasuli ﷺ unga (mana bu) oyatni: ‹Moʻminlardan (uyda) oʻtiradiganlar va Alloh yoʻlida mol-jonlari bilan jihod qiladiganlar barobar emas› (Niso, 95) — yozdirgan edi. Zayd: «Ibn Ummu Maktum Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi — u zot menga aynan oʻsha oyatni yozdirayotgan paytda. Shunda Ibn Ummu Maktum: ‹Yo Rasululloh! Agar mening (jang qilishga) qudratim boʻlganida, men, albatta, jihodda qatnashardim›, — dedi. U — koʻr kishi edi. Bas, Alloh oʻz Rasuliga vahiy nozil qildi — u zotning soni mening sonim ustida (turgan) edi va u (son) menga shu qadar ogʻir boʻldiki, men sonim sinib ketadi, deb qoʻrqdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ ning oʻsha holati — Alloh: ‹...ozor (jarohat, koʻrlik, choloqlik va boshqa) sababli (uzrli boʻlganlar)dan boshqasi...› (Niso, 95) — (qismini) nozil qilgandan keyin — tugadi», — dedi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирганини кўрдим. Бас, мен олдинга келиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга айтдики, Зайд ибн Собит унга айтган эди: Аллоҳнинг Расули ﷺ унга (мана бу) оятни: ‹Мўминлардан (уйда) ўтирадиганлар ва Аллоҳ йўлида мол-жонлари билан жиҳод қиладиганлар баробар эмас› (Нисо, 95) — ёздирган эди. Зайд: «Ибн Умму Мактум Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди — у зот менга айнан ўша оятни ёздираётган пайтда. Шунда Ибн Умму Мактум: ‹Ё Расулуллоҳ! Агар менинг (жанг қилишга) қудратим бўлганида, мен, албатта, жиҳодда қатнашардим›, — деди. У — кўр киши эди. Бас, Аллоҳ ўз Расулига ваҳий нозил қилди — у зотнинг сони менинг соним устида (турган) эди ва у (сон) менга шу қадар оғир бўлдики, мен соним синиб кетади, деб қўрқдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ нинг ўша ҳолати — Аллоҳ: ‹...озор (жароҳат, кўрлик, чолоқлик ва бошқа) сабабли (узрли бўлганлар)дан бошқаси...› (Нисо, 95) — (қисмини) нозил қилгандан кейин — тугади», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُثْمَانَ، دَعَا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ، وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ‏.‏ فَفَعَلُوا ذَلِكَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon — Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Said ibn al-Os va Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomni chaqirdi va soʻng ular muqaddas Qurʼon nusxalarini — kitob shaklida — bir necha nusxada yozdi. Usmon uchta qurayshlik kishiga: ‹Agar Zayd ibn Sobit bilan Qurʼonning biror nuqtasida ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida (lahjasida) yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil qilingan›, — dedi. Bas, ular shunday qildi (Zayd ibn Sobit — ansoriy edi, qurayshlik emas edi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон — Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саид ибн ал-Ос ва Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомни чақирди ва сўнг улар муқаддас Қуръон нусхаларини — китоб шаклида — бир неча нусхада ёзди. Усмон учта қурайшлик кишига: ‹Агар Зайд ибн Собит билан Қуръоннинг бирор нуқтасида ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида (лаҳжасида) ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил қилинган›, — деди. Бас, улар шундай қилди (Зайд ибн Собит — ансорий эди, қурайшлик эмас эди).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَةٌ، كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىٌّ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو زَيْدٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ‏.‏ قُلْتُ لأَنَسِ مَنْ أَبُو زَيْدٍ قَالَ أَحَدُ عُمُومَتِي‏.‏

Anas aytdi: Paygʻambar ﷺ zamonlarida Qurʼonni toʻrt kishi jamladi (yod oldi), ularning hammasi ansorlardan edi: Ubayy, Muoz ibn Jabal, Abu Zayd va Zayd ibn Sobit. Men Anasga: «Abu Zayd kim?» dedim. U: «Amakilarimdan biri», dedi.Анас айтди: Пайғамбар ﷺ замонларида Қуръонни тўрт киши жамлади (ёд олди), уларнинг ҳаммаси ансорлардан эди: Убайй, Муоз ибн Жабал, Абу Зайд ва Зайд ибн Собит. Мен Анасга: «Абу Зайд ким?» дедим. У: «Амакиларимдан бири», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيَّ ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ مِمَّنْ يَكْتُبُ الْوَحْىَ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ وَعِنْدَهُ عُمَرُ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِالنَّاسِ، وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ فَيَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ، إِلاَّ أَنْ تَجْمَعُوهُ، وَإِنِّي لأَرَى أَنْ تَجْمَعَ الْقُرْآنَ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي فِيهِ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ لِذَلِكَ صَدْرِي، وَرَأَيْتُ الَّذِي رَأَى عُمَرُ‏.‏ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَعُمَرُ عِنْدَهُ جَالِسٌ لاَ يَتَكَلَّمُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ وَلاَ نَتَّهِمُكَ، كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ‏.‏ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفَنِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا أَمَرَنِي بِهِ مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلاَنِ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ، فَلَمْ أَزَلْ أُرَاجِعُهُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ اللَّهُ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، فَقُمْتُ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالأَكْتَافِ وَالْعُسُبِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ، حَتَّى وَجَدْتُ مِنْ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ مَعَ خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ، لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ‏}‏ إِلَى آخِرِهِمَا، وَكَانَتِ الصُّحُفُ الَّتِي جُمِعَ فِيهَا الْقُرْآنُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ‏.‏ تَابَعَهُ عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ وَاللَّيْثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَقَالَ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ‏.‏ وَقَالَ مُوسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ‏.‏ وَتَابَعَهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ‏.‏ وَقَالَ أَبُو ثَابِتٍ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ وَقَالَ مَعَ خُزَيْمَةَ، أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ‏.‏

(Zayd ibn Sobit al-Ansoriy (roziyallohu anhu) — u vahyni yozadigan (kotiblar)dan edi — aytdi:) Yamoma ahli (jangida) oʻ ldirilgan (paytda) Abu Bakr menga (odam) yubordi — uning yonida Umar bor edi. Abu Bakr: «Umar mening oldimga keldi va: ‹Yamoma kuni odamlar orasida qatl koʻ paydi; men qorilar (Qurʼon yodlovchilar) orasida ham — (turli) joylarda — qatl koʻ payib, Qurʼonning koʻ pi ketib qolishidan qoʻ rqaman, agar uni jamlamasangiz. Men Qurʼonni jamlashingizni (lozim deb) koʻ raman› dedi», dedi. Abu Bakr (davom etdi): «Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. Umar: ‹Allohga qasamki, u — yaxshilik› dedi. Umar buni menga (takror) qaytaraverdi, to Alloh shu (ish) uchun koʻ ksimni ochdi va men Umar koʻ rgan (toʻ gʻ ri) ishni koʻ rdim.» Zayd ibn Sobit aytdi: Umar uning yonida — gapirmay — oʻ tirgan edi. Abu Bakr: «Sen yosh, aqlli yigitsan, biz seni ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahy yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (tergan holda) jamla», dedi. Allohga qasamki, agar u menga togʻ lardan bir togʻ ni koʻ chirishni yuklaganida ham, u menga — Qurʼonni jamlashdan buyurgan (ishi)dan koʻ ra ogʻ irroq boʻ lmas edi. Men: «Paygʻambar ﷺ qilmagan ishni qanday qilasiz?» dedim. Abu Bakr: «U — Allohga qasamki — yaxshilik» dedi; men unga (takror) qaytaraverdim, to Alloh — Abu Bakr va Umarning koʻ ksini ochgan (ish) uchun — mening koʻ ksimni (ham) ochdi. Soʻng men (oʻrnimdan) turib, Qurʼonni — charm parchalaridan, (tuya) kuraklaridan, xurmo novdalaridan va kishilarning koʻ ksidan (yodidan) — izlab jamlab chiqdim, to Tavba surasidan ikki oyatni Xuzayma al-Ansoriynda topdim — uni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zingizdan — sizlarga (yetgan) mashaqqat unga ogʻ ir keladigan — bir Rasul keldi...› (Tavba surasi, 128) — oxiriga qadar. Qurʼon jamlangan oʻ sha sahifalar Abu Bakrning yonida edi — to Alloh uni vafot etdirdi; soʻng Umarning yonida — to uni vafot etdirdi; soʻng Umarning qizi Hafsaning yonida (boʻ ldi). (Lays: «Abu Xuzayma al-Ansoriynda» dedi; baʼzilar: «Xuzayma yoki Abu Xuzayma bilan» dedi.)(Зайд ибн Собит ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) — у ваҳйни ёзадиган (котиблар)дан эди — айтди:) Ямома аҳли (жангида) ў лдирилган (пайтда) Абу Бакр менга (одам) юборди — унинг ёнида Умар бор эди. Абу Бакр: «Умар менинг олдимга келди ва: ‹Ямома куни одамлар орасида қатл кў пайди; мен қорилар (Қуръон ёдловчилар) орасида ҳам — (турли) жойларда — қатл кў пайиб, Қуръоннинг кў пи кетиб қолишидан қў рқаман, агар уни жамламасангиз. Мен Қуръонни жамлашингизни (лозим деб) кў раман› деди», деди. Абу Бакр (давом этди): «Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. Умар: ‹Аллоҳга қасамки, у — яхшилик› деди. Умар буни менга (такрор) қайтараверди, то Аллоҳ шу (иш) учун кў ксимни очди ва мен Умар кў рган (тў ғ ри) ишни кў рдим.» Зайд ибн Собит айтди: Умар унинг ёнида — гапирмай — ў тирган эди. Абу Бакр: «Сен ёш, ақлли йигицан, биз сени айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳй ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (терган ҳолда) жамла», деди. Аллоҳга қасамки, агар у менга тоғ лардан бир тоғ ни кў чиришни юклаганида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашдан буюрган (иши)дан кў ра оғ ирроқ бў лмас эди. Мен: «Пайғамбар ﷺ қилмаган ишни қандай қиласиз?» дедим. Абу Бакр: «У — Аллоҳга қасамки — яхшилик» деди; мен унга (такрор) қайтаравердим, то Аллоҳ — Абу Бакр ва Умарнинг кў ксини очган (иш) учун — менинг кў ксимни (ҳам) очди. Сўнг мен (ўрнимдан) туриб, Қуръонни — чарм парчаларидан, (туя) куракларидан, хурмо новдаларидан ва кишиларнинг кў ксидан (ёдидан) — излаб жамлаб чиқдим, то Тавба сурасидан икки оятни Хузайма ал-Ансорийнда топдим — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зингиздан — сизларга (етган) машаққат унга оғ ир келадиган — бир Расул келди...› (Тавба сураси, 128) — охирига қадар. Қуръон жамланган ў ша саҳифалар Абу Бакрнинг ёнида эди — то Аллоҳ уни вафот этдирди; сўнг Умарнинг ёнида — то уни вафот этдирди; сўнг Умарнинг қизи Ҳафсанинг ёнида (бў лди). (Лайс: «Абу Хузайма ал-Ансорийнда» деди; баъзилар: «Хузайма ёки Абу Хузайма билан» деди.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يَنْسَخُوهَا، فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لَهُمْ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي عَرَبِيَّةٍ مِنْ عَرَبِيَّةِ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهَا بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Usmon Zayd ibn Sobit, Saʼid ibnul-Os, Abdulloh ibn Zubayr va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni (mushaflarga) koʻ chirishni — buyurdi va ularga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning arabiyatidan (til-talaffuzidan) biror (narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Усмон Зайд ибн Собит, Саъид ибнул-Ос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни (мушафларга) кў чиришни — буюрди ва уларга: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг арабиятидан (тил-талаффузидан) бирор (нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّأْمِ فِي فَتْحِ إِرْمِينِيَةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَأَفْزَعَ حُذَيْفَةَ اخْتِلاَفُهُمْ فِي الْقِرَاءَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لِعُثْمَانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ اخْتِلاَفَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ بِهَا حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ فَأَمَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا حَتَّى إِذَا نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ رَدَّ عُثْمَانُ الصُّحُفَ إِلَى حَفْصَةَ وَأَرْسَلَ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِمَّا نَسَخُوا وَأَمَرَ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ أَوْ مُصْحَفٍ أَنْ يُحْرَقَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Huzayfa ibnul-Yamon Usmonning oldigʻa keldi — u (Huzayfa) Iroq ahli bilan (birga) Armaniya va Ozarbayjon fathida Shom ahliga qarshi jang qilayotgan edi. Huzayfani ularning qiroatda (oʻqishda) ixtilof qilishi (turlicha oʻqishi) qoʻ rqitdi (tashvishga soldi). Huzayfa Usmonga: «Ey amir al-muʼminin, bu ummatni — ular Kitobda yahudiy va nasorolardek ixtilof qilishidan oldin — (qutqarib) yetib ol», dedi. Shunda Usmon Hafsaga: «Sahifalarni bizga yubor — biz ularni mushaflarga koʻ chiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb (odam) yubordi. Hafsa ularni Usmonga yubordi. U Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Os va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni mushaflarga koʻ chirishni — buyurdi. Usmon u uch qurayshlik kishiga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning biror (narsasida) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki u ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi. Sahifalarni mushaflarga koʻ chirib boʻ lgach, Usmon sahifalarni Hafsaga qaytardi va har bir ufqqa (oʻ lka)ga — koʻ chirilgan (mushaf)lardan bir mushaf yubordi, hamda undan boshqa — har bir sahifa yoki mushafdagi Qurʼon(ning oʻ zga nusxalari)ni — yoqib (yoʻq qilib) tashlashni buyurdi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Ҳузайфа ибнул-Ямон Усмоннинг олдиға келди — у (Ҳузайфа) Ироқ аҳли билан (бирга) Армания ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган эди. Ҳузайфани уларнинг қироатда (ўқишда) ихтилоф қилиши (турлича ўқиши) қў рқитди (ташвишга солди). Ҳузайфа Усмонга: «Эй амир ал-муъминин, бу умматни — улар Китобда яҳудий ва насоролардек ихтилоф қилишидан олдин — (қутқариб) етиб ол», деди. Шунда Усмон Ҳафсага: «Саҳифаларни бизга юбор — биз уларни мушафларга кў чирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб (одам) юборди. Ҳафса уларни Усмонга юборди. У Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибнул-Ос ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни мушафларга кў чиришни — буюрди. Усмон у уч қурайшлик кишига: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг бирор (нарсасида) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки у уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди. Саҳифаларни мушафларга кў чириб бў лгач, Усмон саҳифаларни Ҳафсага қайтарди ва ҳар бир уфққа (ў лка)га — кў чирилган (мушаф)лардан бир мушаф юборди, ҳамда ундан бошқа — ҳар бир саҳифа ёки мушафдаги Қуръон(нинг ў зга нусхалари)ни — ёқиб (йўқ қилиб) ташлашни буюрди.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏ فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ‏.‏

(Ibn Shihob aytdi:) Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit xabar berdiki, u Zayd ibn Sobitni (shunday) deganini eshitdi: «Biz mushafni koʻ chirayotgan paytimizda, men Ahzob (surasi)dan bir oyatni yoʻqotdim (topolmadim) — men Rasululloh ﷺni uni oʻqiyotganlarini eshitgan edim — biz uni qidirdik va uni Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdik: ‹Moʻminlardan shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdiga sodiq qoldilar...› (Ahzob surasi, 23). Shunda biz uni mushafda oʻ z surasiga qoʻ shdik.»(Ибн Шиҳоб айтди:) Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит хабар бердики, у Зайд ибн Собитни (шундай) деганини эшитди: «Биз мушафни кў чираётган пайтимизда, мен Аҳзоб (сураси)дан бир оятни йўқотдим (тополмадим) — мен Расулуллоҳ ﷺни уни ўқиётганларини эшитган эдим — биз уни қидирдик ва уни Хузайма ибн Собит ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдик: ‹Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдига содиқ қолдилар...› (Аҳзоб сураси, 23). Шунда биз уни мушафда ў з сурасига қў шдик.»

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ مَنْ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَرْبَعَةٌ كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ تَابَعَهُ الْفَضْلُ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ ثُمَامَةَ عَنْ أَنَسٍ‏.‏

(Qatoda aytdi:) Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Paygʻambar ﷺ davrida Qurʼonni kim jamladi (yodlab, toʻpladi)?» deb soʻradim. U: «Toʻ rt (kishi) — hammasi ansorlardan: Ubayy ibn Kaʼb, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd», dedi.(Қатода айтди:) Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Пайғамбар ﷺ даврида Қуръонни ким жамлади (ёдлаб, тўплади)?» деб сўрадим. У: «Тў рт (киши) — ҳаммаси ансорлардан: Убайй ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд», деди.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، وَثُمَامَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَجْمَعِ الْقُرْآنَ غَيْرُ أَرْبَعَةٍ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ قَالَ وَنَحْنُ وَرِثْنَاهُ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ vafot etdilar — Qurʼonni toʻ rt (kishi)dan boshqa hech kim jamlamagan edi: Abu Dardo, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd. (Anas:) Biz unga (Abu Zaydga) voris boʻ ldik (u bizning amakimiz edi).(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ вафот этдилар — Қуръонни тў рт (киши)дан бошқа ҳеч ким жамламаган эди: Абу Дардо, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд. (Анас:) Биз унга (Абу Зайдга) ворис бў лдик (у бизнинг амакимиз эди).

حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ قُرِئَ عَلَى أَيُّوبَ مِنْ كُتُبِ أَبِي قِلاَبَةَ، مِنْهُ مَا حَدَّثَ بِهِ وَمِنْهُ مَا قُرِئَ عَلَيْهِ، وَكَانَ هَذَا فِي الْكِتَابِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ وَأَنَسَ بْنَ النَّضْرِ كَوَيَاهُ، وَكَوَاهُ أَبُو طَلْحَةَ بِيَدِهِ‏.‏ وَقَالَ عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ بَيْتٍ مِنَ الأَنْصَارِ أَنْ يَرْقُوا مِنَ الْحُمَةِ وَالأُذُنِ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ كُوِيتُ مِنْ ذَاتِ الْجَنْبِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَىٌّ، وَشَهِدَنِي أَبُو طَلْحَةَ وَأَنَسُ بْنُ النَّضْرِ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو طَلْحَةَ كَوَانِي‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan zotuljanb (davosi) uchun dogʻ lash (kayy) haqida soʻraldi:) U: «Rasululloh ﷺ Abu Talhaga — u (Abu Talha hali) tirik (paytda) — zotuljanb (davosi) uchun dogʻ ladi (kayy qildi)» dedi. (Anas: «Paygʻambar ﷺ ruqya (afsun-davo)ga — chayon chaqishi va koʻ z (tegishi) (davosi)da — ruxsat berdilar» dedi.)(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан зотулжанб (давоси) учун доғ лаш (кайй) ҳақида сўралди:) У: «Расулуллоҳ ﷺ Абу Талҳага — у (Абу Талҳа ҳали) тирик (пайтда) — зотулжанб (давоси) учун доғ лади (кайй қилди)» деди. (Анас: «Пайғамбар ﷺ руқя (афсун-даво)га — чаён чақиши ва кў з (тегиши) (давоси)да — рухсат бердилар» деди.)

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ أَنَّهُمْ، تَسَحَّرُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامُوا إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ بَيْنَهُمَا قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ أَوْ سِتِّينَ ـ يَعْنِي آيَةً ـ ح‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik, soʻng (bomdod) namozga turdik», — dedi. Men undan: «Ikkalasining (saharlik bilan namoz) orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellikdan oltmishgacha oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик, сўнг (бомдод) намозга турдик», — деди. Мен ундан: «Иккаласининг (саҳарлик билан намоз) орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида элликдан олтмишгача оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ، سَمِعَ رَوْحًا، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ تَسَحَّرَا، فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ سَحُورِهِمَا قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَصَلَّى‏.‏ قُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا مِنْ سَحُورِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ قَدْرُ مَا يَقْرَأُ الرَّجُلُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik: «Paygʻambar ﷺ va Zayd ibn Sobit birga saharlik qildi; taom tugagach, Paygʻambar ﷺ turib (bomdod) namozini oʻqidilar», — dedi. Men Anasdan: «Saharlikni tugatish bilan namozni boshlash orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellik oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик: «Пайғамбар ﷺ ва Зайд ибн Собит бирга саҳарлик қилди; таом тугагач, Пайғамбар ﷺ туриб (бомдод) намозини ўқидилар», — деди. Мен Анасдан: «Саҳарликни тугатиш билан намозни бошлаш орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида эллик оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

وَقَالَ خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يَتَعَلَّمَ كِتَابَ الْيَهُودِ، حَتَّى كَتَبْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُتُبَهُ، وَأَقْرَأْتُهُ كُتُبَهُمْ إِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ، وَقَالَ عُمَرُ وَعِنْدَهُ عَلِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَعُثْمَانُ مَاذَا تَقُولُ هَذِهِ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَاطِبٍ فَقُلْتُ تُخْبِرُكَ بِصَاحِبِهِمَا الَّذِي صَنَعَ بِهِمَا‏.‏ وَقَالَ أَبُو جَمْرَةَ كُنْتُ أُتَرْجِمُ بَيْنَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَيْنَ النَّاسِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لاَ بُدَّ لِلْحَاكِمِ مِنْ مُتَرْجِمَيْنِ‏.‏

(Xorija ibn Zayd ibn Sobit otasi Zayd ibn Sobitdan (rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ unga yahudiylarning yozuvini (xatini) oʻrganishni buyurdilar. (Zayd aytdi:) Hatto men Paygʻambar ﷺ uchun ularga (yoziladigan) xatlarini yozar, ular U zotga (xat) yozganlarida, ularning xatlarini U zotga oʻqib berar edim. Umar — uning huzurida Ali, Abdurahmon va Usmon (ham) bor edi — : «Bu nima deyapti?» dedi. Abdurahmon ibn Hotib: «(Roviy aytdi:) Men: ‹U senga — ular ikkoviga (oʻsha ishni) qilgan hamrohlari haqida xabar beradi›, dedim», dedi. Abu Jamra (ham) aytdi: «Men Ibn Abbos bilan odamlar orasida tarjimonlik qilardim.» Baʼzi odamlar: «Hokimga ikki tarjimon (boʻlishi) shart», dedilar.(Хорижа ибн Зайд ибн Собит отаси Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ унга яҳудийларнинг ёзувини (хатини) ўрганишни буюрдилар. (Зайд айтди:) Ҳатто мен Пайғамбар ﷺ учун уларга (ёзиладиган) хатларини ёзар, улар У зотга (хат) ёзганларида, уларнинг хатларини У зотга ўқиб берар эдим. Умар — унинг ҳузурида Али, Абдураҳмон ва Усмон (ҳам) бор эди — : «Бу нима деяпти?» деди. Абдураҳмон ибн Ҳотиб: «(Ровий айтди:) Мен: ‹У сенга — улар икковига (ўша ишни) қилган ҳамроҳлари ҳақида хабар беради›, дедим», деди. Абу Жамра (ҳам) айтди: «Мен Ибн Аббос билан одамлар орасида таржимонлик қилардим.» Баъзи одамлар: «Ҳокимга икки таржимон (бўлиши) шарт», дедилар.