حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ بْنِ أَبِي الْعَطَّافِ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهَا فَإِنَّهُ نِصْفُ الْعِلْمِ وَهُوَ يُنْسَى وَهُوَ أَوَّلُ شَىْءٍ يُنْتَزَعُ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Abu Hurayra, farzlar (meros ilmi)ni oʻrganinglar va uni oʻrgatinglar, chunki u ilmning yarmidir. U (ilm) unutiladi va u ummatimdan tortib olinadigan birinchi narsadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абу Ҳурайра, фарзлар (мерос илми)ни ўрганинглар ва уни ўргатинглар, чунки у илмнинг ярмидир. У (илм) унутилади ва у умматимдан тортиб олинадиган биринчи нарсадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةُ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ بِابْنَتَىْ سَعْدٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَاتَانِ ابْنَتَا سَعْدٍ قُتِلَ مَعَكَ يَوْمَ أُحُدٍ وَإِنَّ عَمَّهُمَا أَخَذَ جَمِيعَ مَا تَرَكَ أَبُوهُمَا وَإِنَّ الْمَرْأَةَ لاَ تُنْكَحُ إِلاَّ عَلَى مَالِهَا ‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أُنْزِلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ فَقَالَ ‏"‏ أَعْطِ ابْنَتَىْ سَعْدٍ ثُلُثَىْ مَالِهِ وَأَعْطِ امْرَأَتَهُ الثُّمُنَ وَخُذْ أَنْتَ مَا بَقِيَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Rabiʼning xotini Saʼdning ikki qizini olib Nabiy ﷺ huzurlariga keldi va: «Ey Rasululloh, mana bular Saʼdning ikki qizidir, u Uhud kuni Siz bilan birga shahid boʻlgan edi. Ularning amakisi otalari qoldirgan hamma narsani olib qoʻydi, ayol esa faqat moli uchun nikohlanadi», dedi. Rasululloh ﷺ meros oyati nozil boʻlgunga qadar jim turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Saʼd ibn Rabiʼning akasini chaqirib: «Saʼdning ikki qiziga uning molidan uchdan ikki qismini ber, xotiniga sakkizdan bir qismini ber, qolganini oʻzing ol», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Рабиънинг хотини Саъднинг икки қизини олиб Набий ﷺ ҳузурларига келди ва: «Эй Расулуллоҳ, мана булар Саъднинг икки қизидир, у Уҳуд куни Сиз билан бирга шаҳид бўлган эди. Уларнинг амакиси оталари қолдирган ҳамма нарсани олиб қўйди, аёл эса фақат моли учун никоҳланади», деди. Расулуллоҳ ﷺ мерос ояти нозил бўлгунга қадар жим турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Саъд ибн Рабиънинг акасини чақириб: «Саъднинг икки қизига унинг молидан учдан икки қисмини бер, хотинига саккиздан бир қисмини бер, қолганини ўзинг ол», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الأَوْدِيِّ، عَنِ الْهُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَسَلْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ الْبَاهِلِيِّ فَسَأَلَهُمَا عَنِ ابْنَةٍ وَابْنَةِ ابْنٍ وَأُخْتٍ، لأَبٍ وَأُمٍّ فَقَالاَ لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ وَمَا بَقِيَ فَلِلأُخْتِ وَائْتِ ابْنَ مَسْعُودٍ فَسَيُتَابِعُنَا ‏.‏ فَأَتَى الرَّجُلُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَسَأَلَهُ وَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالاَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَلَكِنِّي سَأَقْضِي بِمَا قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ وَلاِبْنَةِ الاِبْنِ السُّدُسُ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ وَمَا بَقِيَ فَلِلأُخْتِ ‏.‏

Huzayl ibn Shurahbil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abu Muso al-Ashʼariy va Salmon ibn Rabiʼa al-Bohiliyning huzuriga keldi va ulardan qiz, oʻgʻilning qizi hamda ota-onasi bir opa-singil (ning meros ulushi) haqida soʻradi. Ular: «Qizga yarmi, qolgani esa singilga tegadi. Ibn Masʼudning huzuriga bor, u ham bizga qoʻshiladi», dedilar. Shunda u kishi Ibn Masʼudning huzuriga borib, undan soʻradi va ularning aytganini xabar berdi. Abdulloh (roziyallohu anhu): «Agar men (ularga qoʻshilsam) adashaman va toʻgʻri yoʻldagilardan boʻlmayman. Lekin men Rasululloh ﷺ hukm qilgan tarzda hukm qilaman: qizga yarmi, oʻgʻilning qiziga uchdan ikkini toʻldirish uchun oltidan bir, qolgani esa singilga tegadi», dedi.Ҳузайл ибн Шураҳбил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абу Мусо ал-Ашъарий ва Салмон ибн Рабиъа ал-Боҳилийнинг ҳузурига келди ва улардан қиз, ўғилнинг қизи ҳамда ота-онаси бир опа-сингил (нинг мерос улуши) ҳақида сўради. Улар: «Қизга ярми, қолгани эса сингилга тегади. Ибн Масъуднинг ҳузурига бор, у ҳам бизга қўшилади», дедилар. Шунда у киши Ибн Масъуднинг ҳузурига бориб, ундан сўради ва уларнинг айтганини хабар берди. Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу): «Агар мен (уларга қўшилсам) адашаман ва тўғри йўлдагилардан бўлмайман. Лекин мен Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилган тарзда ҳукм қиламан: қизга ярми, ўғилнинг қизига учдан иккини тўлдириш учун олтидан бир, қолгани эса сингилга тегади», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِفَرِيضَةٍ فِيهَا جَدٌّ فَأَعْطَاهُ ثُلُثًا أَوْ سُدُسًا ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzurlariga tarkibida bobo (ulushi) boʻlgan bir meros masalasi keltirilganini eshitdim, u zot unga uchdan bir yoki oltidan bir ulush berdilar.Маъқил ибн Ясор ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурларига таркибида бобо (улуши) бўлган бир мерос масаласи келтирилганини эшитдим, у зот унга учдан бир ёки олтидан бир улуш бердилар.

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الطَّبَّاعِ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَدٍّ كَانَ فِينَا بِالسُّدُسِ ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oramizdagi bir bobo haqida oltidan bir ulush bilan hukm qildilar.Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орамиздаги бир бобо ҳақида олтидан бир улуш билан ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَهُ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنِ ابْنِ ذُؤَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا عَلِمْتُ لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى مِنْ قِبَلِ الأَبِ إِلَى عُمَرَ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا كَانَ الْقَضَاءُ الَّذِي قُضِيَ بِهِ إِلاَّ لِغَيْرِكِ وَمَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا وَلَكِنْ هُوَ ذَاكِ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Ibn Zuʼayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir buvi Abu Bakr Siddiqning huzuriga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. Abu Bakr unga: «Alloh Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq, Rasululloh ﷺ ning sunnatlarida ham sen uchun biror narsa borligini bilmayman. Qaytib tur, odamlardan soʻrab olay», dedi. Soʻng u odamlardan soʻradi va Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu): «Men Rasululloh ﷺ ning huzurlarida hozir edim, u zot unga oltidan bir ulush berdilar», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan birga boshqa (guvoh) bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy oʻrnidan turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytganidek gapni aytdi. Shu bilan Abu Bakr uni (buvi haqidagi hukmni) joriy qildi.Ибн Зуъайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир буви Абу Бакр Сиддиқнинг ҳузурига келиб, ундан ўз меросини сўради. Абу Бакр унга: «Аллоҳ Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ, Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатларида ҳам сен учун бирор нарса борлигини билмайман. Қайтиб тур, одамлардан сўраб олай», деди. Сўнг у одамлардан сўради ва Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу): «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида ҳозир эдим, у зот унга олтидан бир улуш бердилар», деди. Абу Бакр: «Сен билан бирга бошқа (гувоҳ) борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий ўрнидан туриб, Муғийра ибн Шуъба айтганидек гапни айтди. Шу билан Абу Бакр уни (буви ҳақидаги ҳукмни) жорий қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَّثَ جَدَّةً سُدُسًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ buviga oltidan bir meros ulushini berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бувига олтидан бир мерос улушини бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمُرِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَامَ خَطِيبًا يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ خَطَبَهُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ إِنِّي وَاللَّهِ مَا أَدَعُ بَعْدِي شَيْئًا هُوَ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ أَمْرِ الْكَلاَلَةِ وَقَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا أَغْلَظَ لِي فِي شَىْءٍ مَا أَغْلَظَ لِي فِيهَا حَتَّى طَعَنَ بِإِصْبَعِهِ فِي جَنْبِي أَوْ فِي صَدْرِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ الَّتِي نَزَلَتْ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Maʼdon ibn Abu Talha al-Yaʼmuriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) juma kuni xutba oʻqishga turdi, Allohga hamd va sano aytib, dedi: «Alloh nomiga qasamki, men oʻzimdan keyin kalola (varissiz vafot etuvchi) masalasidan koʻra menga muhimroq boʻlgan biror narsani qoldirmayapman. Men Rasululloh ﷺ dan soʻragan edim, u zot menga hech qachon biror narsada bunchalik qattiq gapirmagan edilar, hatto barmoqlarini yonimga yoki koʻksimga sanchib: ‹Ey Umar, senga Niso surasining oxirida yoz faslida nozil boʻlgan oyat kifoyadir›, dedilar».Маъдон ибн Абу Талҳа ал-Яъмурий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) жума куни хутба ўқишга турди, Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, деди: «Аллоҳ номига қасамки, мен ўзимдан кейин калола (вариссиз вафот этувчи) масаласидан кўра менга муҳимроқ бўлган бирор нарсани қолдирмаяпман. Мен Расулуллоҳ ﷺ дан сўраган эдим, у зот менга ҳеч қачон бирор нарсада бунчалик қаттиқ гапирмаган эдилар, ҳатто бармоқларини ёнимга ёки кўксимга санчиб: ‹Эй Умар, сенга Нисо сурасининг охирида ёз фаслида нозил бўлган оят кифоядир›, дедилар».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ مُرَّةَ بْنِ شَرَاحِيلَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ثَلاَثٌ لأَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيَّنَهُنَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا الْكَلاَلَةُ وَالرِّبَا وَالْخِلاَفَةُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) dedi: «Uch narsa borki, agar Rasululloh ﷺ ularni bayon qilib bergan boʻlsalar edi, bu menga dunyo va undagi hamma narsadan koʻra sevimliroq boʻlar edi: kalola (varissiz vafot etuvchi), ribo va xalifalik».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) деди: «Уч нарса борки, агар Расулуллоҳ ﷺ уларни баён қилиб берган бўлсалар эди, бу менга дунё ва ундаги ҳамма нарсадан кўра севимлироқ бўлар эди: калола (вариссиз вафот этувчи), рибо ва халифалик».

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ مَعَهُ وَهُمَا مَاشِيَانِ وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَّ عَلَىَّ مِنْ وَضُوئِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَصْنَعُ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ فِي آخِرِ النِّسَاءِ ‏{وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً‏}‏ الآيَةَ وَ ‏{يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ}‏ الآيَةَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻlib qoldim, Rasululloh ﷺ meni koʻrgani keldilar, u zot bilan birga Abu Bakr ham bor edi, ikkovlari piyoda kelayotgan edilar. Men esa hushimni yoʻqotgan edim. Rasululloh ﷺ tahorat oldilar-da, tahorat suvidan menga sepdilar. Men: «Ey Rasululloh, qanday qilayin, molim haqida qanday hukm qilayin?» dedim. Nihoyat Niso surasining oxirida meros oyati nozil boʻldi: {Agar merosi olinadigan kishi kalola (ota-onasiz va farzandsiz) boʻlsa…} degan oyat va {Sendan fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga kalola haqida fatvo beradi…} (Niso 176) degan oyat.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлиб қолдим, Расулуллоҳ ﷺ мени кўргани келдилар, у зот билан бирга Абу Бакр ҳам бор эди, икковлари пиёда келаётган эдилар. Мен эса ҳушимни йўқотган эдим. Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар-да, таҳорат сувидан менга сепдилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, қандай қилайин, молим ҳақида қандай ҳукм қилайин?» дедим. Ниҳоят Нисо сурасининг охирида мерос ояти нозил бўлди: {Агар мероси олинадиган киши калола (ота-онасиз ва фарзандсиз) бўлса…} деган оят ва {Сендан фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво беради…} (Нисо 176) деган оят.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Musulmon kofirga voris boʻlmaydi, kofir ham musulmonga voris boʻlmaydi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мусулмон кофирга ворис бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга ворис бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عُثْمَانَ أَخْبَرَهُ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَنْزِلُ فِي دَارِكَ بِمَكَّةَ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مِنْ رِبَاعٍ أَوْ دُورٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ عَقِيلٌ وَرِثَ أَبَا طَالِبٍ هُوَ وَطَالِبٌ وَلَمْ يَرِثْ جَعْفَرٌ وَلاَ عَلِيٌّ شَيْئًا لأَنَّهُمَا كَانَا مُسْلِمَيْنِ وَكَانَ عَقِيلٌ وَطَالِبٌ كَافِرَيْنِ ‏.‏ فَكَانَ عُمَرُ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ يَقُولُ لاَ يَرِثُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ ‏.‏ وَقَالَ أُسَامَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Ey Rasululloh, Makkadagi uyingizga tushasizmi?» dedi. U zot: «Aqiyl bizga biror hovli yoki uy qoldirdimi?» dedilar. Aqiyl va Tolib Abu Tolibga voris boʻlishgan, Jaʼfar ham, Ali ham hech narsaga voris boʻlmagan edilar, chunki ikkovlari musulmon edilar, Aqiyl va Tolib esa kofir edilar. Shu sababdan Umar: «Moʻmin kofirga voris boʻlmaydi», der edi. Usoma dedi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kofirga voris boʻlmaydi, kofir ham musulmonga voris boʻlmaydi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Эй Расулуллоҳ, Маккадаги уйингизга тушасизми?» деди. У зот: «Ақийл бизга бирор ҳовли ёки уй қолдирдими?» дедилар. Ақийл ва Толиб Абу Толибга ворис бўлишган, Жаъфар ҳам, Али ҳам ҳеч нарсага ворис бўлмаган эдилар, чунки икковлари мусулмон эдилар, Ақийл ва Толиб эса кофир эдилар. Шу сабабдан Умар: «Мўмин кофирга ворис бўлмайди», дер эди. Усома деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кофирга ворис бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга ворис бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ الْمُثَنَّى بْنَ الصَّبَّاحِ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki xil din ahli bir-biriga voris boʻlmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки хил дин аҳли бир-бирига ворис бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ تَزَوَّجَ رِئَابُ بْنُ حُذَيْفَةَ بْنِ سُعَيْدِ بْنِ سَهْمٍ أُمَّ وَائِلٍ بِنْتَ مَعْمَرٍ الْجُمَحِيَّةَ فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةً فَتُوُفِّيَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثَهَا بَنُوهَا رِبَاعًا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا فَخَرَجَ بِهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مَعَهُ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فِي طَاعُونِ عَمْوَاسَ فَوَرِثَهُمْ عَمْرٌو وَكَانَ عَصَبَتَهُمْ فَلَمَّا رَجَعَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَاءَ بَنُو مَعْمَرٍ يُخَاصِمُونَهُ فِي وَلاَءِ أُخْتِهِمْ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِهِ وَكَتَبَ لَنَا بِهِ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَآخَرَ حَتَّى إِذَا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ تُوُفِّيَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ أَلْفَىْ دِينَارٍ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ قَدْ غُيِّرَ فَخَاصَمُوهُ إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ فَرَفَعَنَا إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَأَتَيْنَاهُ بِكِتَابِ عُمَرَ فَقَالَ إِنْ كُنْتُ لأَرَى أَنَّ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي لاَ يُشَكُّ فِيهِ وَمَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَمْرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَلَغَ هَذَا أَنْ يَشُكُّوا فِي هَذَا الْقَضَاءِ ‏.‏ فَقَضَى لَنَا بِهِ فَلَمْ نَزَلْ فِيهِ بَعْدُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Riob ibn Huzayfa ibn Suʼayd ibn Sahm Umm Voil bint Maʼmar al-Jumahiyyaga uylandi. U kishiga uch oʻgʻil tugʻib berdi, soʻng ularning onasi vafot etdi. Uning oʻgʻillari uning hovlilariga va ozod qilgan qullarining valosiga voris boʻlishdi. Amr ibn al-Os ularni oʻzi bilan Shomga olib chiqdi, ular Amvos toʻunida vafot etishdi. Amr ularga voris boʻldi, chunki u ularning asabasi (ota tomonidan qarindoshi) edi. Amr ibn al-Os qaytib kelganida, Banu Maʼmar oʻz singillarining valosi masalasida u bilan tortishib, Umarning huzuriga kelishdi. Umar: «Men sizlarning oʻrtangizda Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsam bilan hukm qilaman. Men u zotning: ‹Farzand yoki ota nimani (meros qilib) toʻplagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar, uning asabasiga tegishlidir›, deganlarini eshitganman», dedi. (Roviy) dedi: Shunday qilib u bizning foydamizga hukm qildi va bu haqda bizga bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Nihoyat Abdulmalik ibn Marvon xalifa qilinganida, u (ayol)ning bir ozod qilgan quli ikki ming dinor qoldirib vafot etdi. Menga xabar yetdiki, oʻsha hukm oʻzgartirilgan ekan. Shunda ular Hishom ibn Ismoil huzurida u bilan tortishishdi. Biz ishni Abdulmalikka koʻtardik va unga Umarning hujjatini keltirdik. U: «Men bu shubha qilinmaydigan hukmlardan deb bilar edim va Madina ahlining ishi bu hukmda shubha qiladigan darajaga yetadi deb oʻylamagan edim», dedi. Soʻng u bizning foydamizga hukm qildi, undan keyin biz shu (hukm) ustida qoldik.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Риоб ибн Ҳузайфа ибн Суъайд ибн Саҳм Умм Воил бинт Маъмар ал-Жумаҳийяга уйланди. У кишига уч ўғил туғиб берди, сўнг уларнинг онаси вафот этди. Унинг ўғиллари унинг ҳовлиларига ва озод қилган қулларининг валосига ворис бўлишди. Амр ибн ал-Ос уларни ўзи билан Шомга олиб чиқди, улар Амвос тўунида вафот этишди. Амр уларга ворис бўлди, чунки у уларнинг асабаси (ота томонидан қариндоши) эди. Амр ибн ал-Ос қайтиб келганида, Бану Маъмар ўз сингилларининг валоси масаласида у билан тортишиб, Умарнинг ҳузурига келишди. Умар: «Мен сизларнинг ўртангизда Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсам билан ҳукм қиламан. Мен у зотнинг: ‹Фарзанд ёки ота нимани (мерос қилиб) тўплаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар, унинг асабасига тегишлидир›, деганларини эшитганман», деди. (Ровий) деди: Шундай қилиб у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди ва бу ҳақда бизга бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Ниҳоят Абдулмалик ибн Марвон халифа қилинганида, у (аёл)нинг бир озод қилган қули икки минг динор қолдириб вафот этди. Менга хабар етдики, ўша ҳукм ўзгартирилган экан. Шунда улар Ҳишом ибн Исмоил ҳузурида у билан тортишишди. Биз ишни Абдулмаликка кўтардик ва унга Умарнинг ҳужжатини келтирдик. У: «Мен бу шубҳа қилинмайдиган ҳукмлардан деб билар эдим ва Мадина аҳлининг иши бу ҳукмда шубҳа қиладиган даражага етади деб ўйламаган эдим», деди. Сўнг у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди, ундан кейин биз шу (ҳукм) устида қолдик.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ وَرْدَانَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ مَوْلًى، لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَعَ مِنْ نَخْلَةٍ فَمَاتَ وَتَرَكَ مَالاً وَلَمْ يَتْرُكْ وَلَدًا وَلاَ حَمِيمًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوا مِيرَاثَهُ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ قَرْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺning ozod qilingan bir quli xurmo daraxtidan yiqilib vafot etdi. U mol qoldirib ketdi, ammo na farzandi, na yaqin qarindoshi bor edi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Uning merosini qishlogʻi ahlidan boʻlgan bir kishiga beringlar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺнинг озод қилинган бир қули хурмо дарахтидан йиқилиб вафот этди. У мол қолдириб кетди, аммо на фарзанди, на яқин қариндоши бор эди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Унинг меросини қишлоғи аҳлидан бўлган бир кишига беринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ بِنْتِ حَمْزَةَ، - قَالَ مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ أَبِي لَيْلَى وَهِيَ أُخْتُ ابْنِ شَدَّادٍ لأُمِّهِ - قَالَتْ مَاتَ مَوْلاَىَ وَتَرَكَ ابْنَةً فَقَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَالَهُ بَيْنِي وَبَيْنَ ابْنَتِهِ فَجَعَلَ لِيَ النِّصْفَ وَلَهَا النِّصْفَ ‏.‏

Hamzaning qizi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Mening ozod qilgan qulim vafot etib, orqasida bir qiz qoldirdi. Rasululloh ﷺ uning molini men bilan qizining oʻrtasida taqsim qilib, menga yarmini, qizga yarmini berdilar».Ҳамзанинг қизи (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Менинг озод қилган қулим вафот этиб, орқасида бир қиз қолдирди. Расулуллоҳ ﷺ унинг молини мен билан қизининг ўртасида тақсим қилиб, менга ярмини, қизга ярмини бердилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْقَاتِلُ لاَ يَرِثُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qotil meros olmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қотил мерос олмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ، - وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ فَقَالَ ‏"‏ الْمَرْأَةُ تَرِثُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا وَمَالِهِ وَهُوَ يَرِثُ مِنْ دِيَتِهَا وَمَالِهَا مَا لَمْ يَقْتُلْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَإِذَا قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ عَمْدًا لَمْ يَرِثْ مِنْ دِيَتِهِ وَمَالِهِ شَيْئًا وَإِنْ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ خَطَأً وَرِثَ مِنْ مَالِهِ وَلَمْ يَرِثْ مِنْ دِيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Makka fath boʻlgan kuni turib: «Ayol erining diyati va molidan meros oladi, er esa uning diyati va molidan meros oladi, toki ulardan biri ikkinchisini oʻldirmagan boʻlsa. Agar ulardan biri ikkinchisini qasddan oʻldirsa, uning diyati va molidan hech narsa meros olmaydi. Agar ulardan biri ikkinchisini xato bilan oʻldirsa, uning molidan meros oladi, ammo diyatidan meros olmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳ бўлган куни туриб: «Аёл эрининг дияти ва молидан мерос олади, эр эса унинг дияти ва молидан мерос олади, токи улардан бири иккинчисини ўлдирмаган бўлса. Агар улардан бири иккинчисини қасддан ўлдирса, унинг дияти ва молидан ҳеч нарса мерос олмайди. Агар улардан бири иккинчисини хато билан ўлдирса, унинг молидан мерос олади, аммо диятидан мерос олмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الزُّرَقِيِّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، أَنَّ رَجُلاً، رَمَى رَجُلاً بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ وَلَيْسَ لَهُ وَارِثٌ إِلاَّ خَالٌ فَكَتَبَ فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ إِلَى عُمَرَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لاَ مَوْلَى لَهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Alloh va Uning Rasuli valiysi yoʻq kishining valiysidir, togʻa esa vorisi yoʻq kishining vorisidir», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расули валийси йўқ кишининг валийсидир, тоға эса вориси йўқ кишининг ворисидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنِي بُدَيْلُ بْنُ مَيْسَرَةَ الْعُقَيْلِيُّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْهَوْزَنِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ أَبِي كَرِيمَةَ، - رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَمَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَيْنَا - وَرُبَّمَا قَالَ فَإِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ - وَأَنَا وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ أَعْقِلُ عَنْهُ وَأَرِثُهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ ‏"‏ ‏.‏

Miqdom Abu Karima (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim mol qoldirsa, u vorislari uchundir. Kim yordamga muhtoj qaramogʻidagilarni va qarzni qoldirsa, u bizga qoladi — baʼzan ‹u Allohga va Uning Rasuliga qoladi› derdilar — men vorisi yoʻq kishining vorisidirman, uning nomidan diyat toʻlayman va undan meros olaman. Togʻa esa vorisi yoʻq kishining vorisidir, uning nomidan diyat toʻlaydi va undan meros oladi», dedilar.Миқдом Абу Карима (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мол қолдирса, у ворислари учундир. Ким ёрдамга муҳтож қарамоғидагиларни ва қарзни қолдирса, у бизга қолади — баъзан ‹у Аллоҳга ва Унинг Расулига қолади› дердилар — мен вориси йўқ кишининг ворисидирман, унинг номидан дият тўлайман ва ундан мерос оламан. Тоға эса вориси йўқ кишининг ворисидир, унинг номидан дият тўлайди ва ундан мерос олади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَحْرٍ الْبَكْرَاوِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أَعْيَانَ بَنِي الأُمِّ يَتَوَارَثُونَ دُونَ بَنِي الْعَلاَّتِ يَرِثُ الرَّجُلُ أَخَاهُ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ دُونَ إِخْوَتِهِ لأَبِيهِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir ota-onadan boʻlgan qardoshlar bir-biriga meros boʻlishini, ammo turli onalardan boʻlgan qardoshlar meros boʻlmasligini hukm qildilar: kishi ota va onasi bir qardoshidan meros oladi, ammo faqat otasi bir qardoshlaridan meros olmaydi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир ота-онадан бўлган қардошлар бир-бирига мерос бўлишини, аммо турли оналардан бўлган қардошлар мерос бўлмаслигини ҳукм қилдилар: киши ота ва онаси бир қардошидан мерос олади, аммо фақат отаси бир қардошларидан мерос олмайди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْسِمُوا الْمَالَ بَيْنَ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَمَا تَرَكَتِ الْفَرَائِضُ فَلأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Molni belgilangan ulush egalari oʻrtasida Allohning Kitobiga muvofiq taqsim qilinglar. Belgilangan ulushlardan ortib qolgan narsa esa eng yaqin erkak qarindoshga tegishlidir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Молни белгиланган улуш эгалари ўртасида Аллоҳнинг Китобига мувофиқ тақсим қилинглар. Белгиланган улушлардан ортиб қолган нарса эса энг яқин эркак қариндошга тегишлидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَوْسَجَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَاتَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَدَعْ لَهُ وَارِثًا إِلاَّ عَبْدًا هُوَ أَعْتَقَهُ فَدَفَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِيرَاثَهُ إِلَيْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishi vafot etdi va oʻzi ozod qilgan bir quldan boshqa hech qanday voris qoldirmadi. Shunda Paygʻambar ﷺ uning merosini oʻsha qulga berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир киши вафот этди ва ўзи озод қилган бир қулдан бошқа ҳеч қандай ворис қолдирмади. Шунда Пайғамбар ﷺ унинг меросини ўша қулга бердилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ رُؤْبَةَ التَّغْلِبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّصْرِيِّ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَرْأَةُ تَحُوزُ ثَلاَثَ مَوَارِيثَ عَتِيقِهَا وَلَقِيطِهَا وَوَلَدِهَا الَّذِي لاَعَنَتْ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ مَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ هِشَامٍ ‏.‏

Wosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol uch turdagi merosga ega boʻlishi mumkin: oʻzi ozod qilgan qulidan, oʻzi tarbiyalab olgan topib olingan boladan va laʼnatlashib undan voz kechgan boladan», dedilar.Wосила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл уч турдаги меросга эга бўлиши мумкин: ўзи озод қилган қулидан, ўзи тарбиялаб олган топиб олинган боладан ва лаънатлашиб ундан воз кечган боладан», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ اللِّعَانِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَلْحَقَتْ بِقَوْمٍ مَنْ لَيْسَ مِنْهُمْ فَلَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ فِي شَىْءٍ وَلَنْ يُدْخِلَهَا جَنَّتَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ أَنْكَرَ وَلَدَهُ وَقَدْ عَرَفَهُ احْتَجَبَ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفَضَحَهُ عَلَى رُءُوسِ الأَشْهَادِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Liʼon oyati nozil boʻlganda Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻzlaridan boʻlmagan bir kishini bir qavmga nisbat bersa, u Allohdan hech narsaga ega emas va Alloh uni jannatiga aslo kiritmaydi. Qaysi bir kishi oʻz farzandini bilgani holda uni inkor qilsa, Alloh qiyomat kuni undan yuz oʻgiradi va uni guvohlar oldida sharmanda qiladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Лиъон ояти нозил бўлганда Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўзларидан бўлмаган бир кишини бир қавмга нисбат берса, у Аллоҳдан ҳеч нарсага эга эмас ва Аллоҳ уни жаннатига асло киритмайди. Қайси бир киши ўз фарзандини билгани ҳолда уни инкор қилса, Аллоҳ қиёмат куни ундан юз ўгиради ва уни гувоҳлар олдида шарманда қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُفْرٌ بِامْرِئٍ ادِّعَاءُ نَسَبٍ لاَ يَعْرِفُهُ أَوْ جَحْدُهُ وَإِنْ دَقَّ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kishining oʻzi bilmagan nasabga daʼvo qilishi yoki oʻz nasabini, garchi u arzimas boʻlsa ham, inkor etishi kufrdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Кишининг ўзи билмаган насабга даъво қилиши ёки ўз насабини, гарчи у арзимас бўлса ҳам, инкор этиши куфрдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ عَاهَرَ أَمَةً أَوْ حُرَّةً فَوَلَدُهُ وَلَدُ زِنًا لاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim choʻriga yoki ozod ayolga zino qilsa, uning bolasi zino bolasidir, u meros olmaydi va undan meros olinmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким чўрига ёки озод аёлга зино қилса, унинг боласи зино боласидир, у мерос олмайди ва ундан мерос олинмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ الدِّمَشْقِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ مُسْتَلْحَقٍ اسْتُلْحِقَ بَعْدَ أَبِيهِ الَّذِي يُدْعَى لَهُ ادَّعَاهُ وَرَثَتُهُ مِنْ بَعْدِهِ فَقَضَى أَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ أَمَةٍ يَمْلِكُهَا يَوْمَ أَصَابَهَا فَقَدْ لَحِقَ بِمَنِ اسْتَلْحَقَهُ وَلَيْسَ لَهُ فِيمَا قُسِمَ قَبْلَهُ مِنَ الْمِيرَاثِ شَىْءٌ وَمَا أَدْرَكَ مِنْ مِيرَاثٍ لَمْ يُقْسَمْ فَلَهُ نَصِيبُهُ وَلاَ يَلْحَقُ إِذَا كَانَ أَبُوهُ الَّذِي يُدْعَى لَهُ أَنْكَرَهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَمَةٍ لاَ يَمْلِكُهَا أَوْ مِنْ حُرَّةٍ عَاهَرَ بِهَا فَإِنَّهُ لاَ يَلْحَقُ وَلاَ يُورَثُ وَإِنْ كَانَ الَّذِي يُدْعَى لَهُ هُوَ ادَّعَاهُ فَهُوَ وَلَدُ زِنًا لأَهْلِ أُمِّهِ مَنْ كَانُوا حُرَّةً أَوْ أَمَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ يَعْنِي بِذَلِكَ مَا قُسِمَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir nasabga qoʻshilgan kishi — otasi vafotidan soʻng nisbat berilgan otasiga qoʻshilgan boʻlib, uni vorislari uning vafotidan keyin daʼvo qilgan boʻlsa — kim oʻsha otasi unga yaqinlashgan kuni egalik qilgan choʻridan boʻlgan boʻlsa, u oʻzini daʼvo qilgan kishiga qoʻshiladi. Ammo undan avval taqsim qilingan merosdan unga hech narsa tegmaydi, hali taqsim qilinmagan merosdan esa ulushi bor. Agar unga nisbat berilgan otasi uni inkor qilsa, u qoʻshilmaydi. Agar u egalik qilmagan choʻridan yoki zino qilgan ozod ayoldan boʻlsa, u qoʻshilmaydi va undan meros olinmaydi, garchi unga nisbat berilgan kishi oʻzi daʼvo qilgan boʻlsa ham. U onasi ahli — ozod boʻlsin, choʻri boʻlsin — uchun zino bolasidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир насабга қўшилган киши — отаси вафотидан сўнг нисбат берилган отасига қўшилган бўлиб, уни ворислари унинг вафотидан кейин даъво қилган бўлса — ким ўша отаси унга яқинлашган куни эгалик қилган чўридан бўлган бўлса, у ўзини даъво қилган кишига қўшилади. Аммо ундан аввал тақсим қилинган меросдан унга ҳеч нарса тегмайди, ҳали тақсим қилинмаган меросдан эса улуши бор. Агар унга нисбат берилган отаси уни инкор қилса, у қўшилмайди. Агар у эгалик қилмаган чўридан ёки зино қилган озод аёлдан бўлса, у қўшилмайди ва ундан мерос олинмайди, гарчи унга нисбат берилган киши ўзи даъво қилган бўлса ҳам. У онаси аҳли — озод бўлсин, чўри бўлсин — учун зино боласидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، وَسُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ valo (voris boʻlish) huquqini sotishdan va uni hadya qilishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вало (ворис бўлиш) ҳуқуқини сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ valo (voris boʻlish) huquqini sotishdan va uni hadya qilishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вало (ворис бўлиш) ҳуқуқини сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عُقَيْلٍ، أَنَّهُ سَمِعَ نَافِعًا، يُخْبِرُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا كَانَ مِنْ مِيرَاثٍ قُسِمَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ عَلَى قِسْمَةِ الْجَاهِلِيَّةِ وَمَا كَانَ مِنْ مِيرَاثٍ أَدْرَكَهُ الإِسْلاَمُ فَهُوَ عَلَى قِسْمَةِ الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Johiliyat davrida taqsim qilingan meros johiliyat taqsimoti boʻyicha qoladi, Islom yetib kelgan meros esa Islom taqsimoti boʻyicha boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоҳилият даврида тақсим қилинган мерос жоҳилият тақсимоти бўйича қолади, Ислом етиб келган мерос эса Ислом тақсимоти бўйича бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ بَدْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ صُلِّيَ عَلَيْهِ وَوَرِثَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chaqaloq tovush chiqarib yigʻlasa (soʻng vafot etsa), unga janoza oʻqiladi va u voris boʻladi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чақалоқ товуш чиқариб йиғласа (сўнг вафот этса), унга жаноза ўқилади ва у ворис бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَرِثُ الصَّبِيُّ حَتَّى يَسْتَهِلَّ صَارِخًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاسْتِهْلاَلُهُ أَنْ يَبْكِيَ وَيَصِيحَ أَوْ يَعْطِسَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chaqaloq tovush chiqarib yigʻlamaguncha voris boʻlmaydi», dedilar. Uning tovush chiqarishi yigʻlashi, qichqirishi yoki aksa urishidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чақалоқ товуш чиқариб йиғламагунча ворис бўлмайди», дедилар. Унинг товуш чиқариши йиғлаши, қичқириши ёки акса уришидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ تَمِيمًا الدَّارِيَّ، يَقُولُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا السُّنَّةُ فِي الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يُسْلِمُ عَلَى يَدَىِ الرَّجُلِ قَالَ ‏"‏ هُوَ أَوْلَى النَّاسِ بِمَحْيَاهُ وَمَمَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yo Rasululloh, ahli kitobdan boʻlgan bir kishi boshqa bir kishining qoʻlida Islomni qabul qilsa, bu haqda sunnat qanday boʻladi?» dedim. U zot ﷺ: «U (Islomga kirgan) kishining hayotida ham, oʻlimida ham unga odamlarning eng haqlirogʻidir», dedilar.Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ё Расулуллоҳ, аҳли китобдан бўлган бир киши бошқа бир кишининг қўлида Исломни қабул қилса, бу ҳақда суннат қандай бўлади?» дедим. У зот ﷺ: «У (Исломга кирган) кишининг ҳаётида ҳам, ўлимида ҳам унга одамларнинг энг ҳақлироғидир», дедилар.