أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَكِّيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الزُّهْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعٍ - وَنُهِيَ أَنْ يَكْفِتَ الشَّعْرَ وَالثِّيَابَ - عَلَى يَدَيْهِ وَرُكْبَتَيْهِ وَأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ . قَالَ سُفْيَانُ قَالَ لَنَا ابْنُ طَاوُسٍ وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى جَبْهَتِهِ وَأَمَرَّهَا عَلَى أَنْفِهِ . قَالَ هَذَا وَاحِدٌ وَاللَّفْظُ لِمُحَمَّدٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ yetti aʼzo ustida sajda qilishga buyurildilar va sochni hamda kiyimni yigʻishtirishdan qaytarildilar: ikki qoʻllari, ikki tizzalari va barmoqlarining uchlari ustida. Ibn Tovus qoʻllarini peshonasiga qoʻyib, uni burniga tomon surdi va: «Bu bittadir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ етти аъзо устида сажда қилишга буюрилдилар ва сочни ҳамда кийимни йиғиштиришдан қайтарилдилар: икки қўллари, икки тиззалари ва бармоқларининг учлари устида. Ибн Товус қўлларини пешонасига қўйиб, уни бурнига томон сурди ва: «Бу биттадир», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ " تَوَضَّئُوا مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ " . فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَتَوَضَّأُ مِنَ الْحَمِيمِ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا سَمِعْتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَدِيثًا فَلاَ تَضْرِبْ لَهُ الأَمْثَالَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Olov oʻzgartirgan narsadan soʻng taharat oling», dedilar. Shunda Ibn Abbos: «Qaynoq suvdan ham taharat olaymi?» dedi. Abu Hurayra unga: «Ey birodarim oʻgʻli, Rasululloh ﷺdan bir hadis eshitsang, unga misollar keltirib qiyoslama», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Олов ўзгартирган нарсадан сўнг таҳарат олинг», дедилар. Шунда Ибн Аббос: «Қайноқ сувдан ҳам таҳарат олайми?» деди. Абу Ҳурайра унга: «Эй биродарим ўғли, Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис эшитсанг, унга мисоллар келтириб қиёслама», деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَكَمِ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، وَالدُّبَّاءِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ وَقَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُحَرِّمَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى وَرَسُولُهُ فَلْيُحَرِّمْ النَّبِيذَ قَالَ وَسَأَلْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الدُّبَّاءِ وَالْجَرِّ قَالَ وَسَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَحَدَّثَ عَنْ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ الدُّبَّاءِ وَالْمُزَفَّتِ قَالَ وَحَدَّثَنِي أَخِي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ وَالْمُزَفَّتِ وَالْبُسْرِ وَالتَّمْرِ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ qovoq idish va zift surtilgan idishda tayyorlangan nabizdan qaytardilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ қовоқ идиш ва зифт суртилган идишда тайёрланган набиздан қайтардилар.
وَعَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: { صَلَّيْتُ خَلَفَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى جَنَازَةٍ, فَقَرَأَ فَاتِحَةَ الكْتِابِ فَقَالَ: "لِتَعْلَمُوا أَنَّهَا سُنَّةٌ" } رَوَاهُ اَلْبُخَارِيُّ 1 .
Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning orqasida bir janozaga namoz oʻqidim. U Fotihatul-kitob va bir surani bizga eshittirib, ovoz chiqarib oʻqidi. Namozdan boʻshagach, men uning qoʻlidan tutib, undan soʻradim. U: «Bu sunnat va haqdir», dedi.Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг орқасида бир жанозага намоз ўқидим. У Фотиҳатул-китоб ва бир сурани бизга эшиттириб, овоз чиқариб ўқиди. Намоздан бўшагач, мен унинг қўлидан тутиб, ундан сўрадим. У: «Бу суннат ва ҳақдир», деди.
وَعَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا رَمَى أَحَدُكُمْ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ» . رَوَاهُ فِي شرح السّنة وَقَالَ: إِسْنَاده ضَعِيف
وَفِي رِوَايَةِ أَحْمَدَ وَالنَّسَائِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «إِذَا رَمَى الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كلُّ شيءٍ إِلا النساءَ»
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «(Haj qiluvchi) jamrani otsa, unga ayollardan boshqa har bir narsa halol boʻladi», dedi. «Xushboʻylik-chi?» deyildi. U: «Men Rasululloh ﷺning mushk surtayotganlarini koʻrdim, u xushboʻylik emasmi?» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «(Ҳаж қилувчи) жамрани отса, унга аёллардан бошқа ҳар бир нарса ҳалол бўлади», деди. «Хушбўйлик-чи?» дейилди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг мушк суртаётганларини кўрдим, у хушбўйлик эмасми?» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ قَالَ: أخبرنا الْفَضْلُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، عَنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ يَقُولُ: لاَ أَدْرِي أَيُّهُمَا جَعَلَ لِصَاحِبِهِ طَعَامًا، ابْنُ عَبَّاسٍ أَوِ ابْنُ عَمِّهِ، فَبَيْنَا الْجَارِيَةُ تَعْمَلُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، إِذْ قَالَ أَحَدُهُمْ لَهَا: يَا زَانِيَةُ، فَقَالَ: مَهْ، إِنْ لَمْ تَحُدَّكَ فِي الدُّنْيَا تَحُدُّكَ فِي الْآخِرَةِ، قَالَ: أَفَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ كَذَاكَ؟ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ.
Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Ularning qaysi biri — Ibn Abbosmi yoki uning amakivachchasimi — oʻz sheriklariga taom bergan edi, bilmayman. Bir joriya ularning oldida ish qilib yurar edi. Shunda ulardan biri unga: ‹Ey zinokor!› — dedi. Boshqasi esa: ‹Sekin! Agar u dunyoda senga hadd jazosini qoʻllatmasa, oxiratda senga qoʻllatadi›, dedi. Haligi kishi: ‹Aytgin-chi, agar men aytgan gap rost boʻlsa-chi?› — dedi. U: ‹Albatta, Alloh behayolik qiluvchi, behayolikni oshkor qilib yuruvchi kishini yoqtirmaydi›, dedi».Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Уларнинг қайси бири — Ибн Аббосми ёки унинг амакиваччасими — ўз шерикларига таом берган эди, билмайман. Бир жория уларнинг олдида иш қилиб юрар эди. Шунда улардан бири унга: ‹Эй зинокор!› — деди. Бошқаси эса: ‹Секин! Агар у дунёда сенга ҳадд жазосини қўллатмаса, охиратда сенга қўллатади›, деди. Ҳалиги киши: ‹Айтгин-чи, агар мен айтган гап рост бўлса-чи?› — деди. У: ‹Албатта, Аллоҳ беҳаёлик қилувчи, беҳаёликни ошкор қилиб юрувчи кишини ёқтирмайди›, деди».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وعياش العنبرى , وسوار بن عبد الله , وغير واحد , قالوا: أخبرنا يحيي بن سعيد , عن سفيان الثورى , عن موسى بن أبي عائشة , عن عبيد الله , عن ابن عباس وعائشة: أن أبا بكر قبل النبي صلى الله عليه وسلم بعدما مات.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Paygʻambar ﷺni vafot etgan holida oʻpdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Пайғамбар ﷺни вафот этган ҳолида ўпди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ "، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ. فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ. قَالَ " أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ". فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ. قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ. فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِيٌّ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، يَقُولُ حَدَّثَنِي ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ - قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أُسْرِيَ بِهِ فَقَالَ " مُوسَى آدَمُ طُوَالٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ " . وَقَالَ " عِيسَى جَعْدٌ مَرْبُوعٌ " . وَذَكَرَ مَالِكًا خَازِنَ جَهَنَّمَ وَذَكَرَ الدَّجَّالَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻzlari (osmonga) olib ketilgan paytni zikr qilib: «Muso — bugʻdayrang, uzun (boʻyli) — goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi (edi)», dedilar. Va: «Iso — jingalak sochli, oʻrtacha (boʻyli) edi», dedilar. Hamda jahannam xazinaboni Molikni zikr qildilar va Dajjolni zikr qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари (осмонга) олиб кетилган пайтни зикр қилиб: «Мусо — буғдайранг, узун (бўйли) — гўё Шануъа эркакларидан бири каби (эди)», дедилар. Ва: «Исо — жингалак сочли, ўртача (бўйли) эди», дедилар. Ҳамда жаҳаннам хазинабони Моликни зикр қилдилар ва Дажжолни зикр қилдилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ ذُكِرَ الْقِيَامُ فِي الْجَنَائِزِ حَتَّى تُوضَعَ فَقَالَ عَلِيٌّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَعَدَ . وَفِي الْبَابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِيهِ رِوَايَةُ أَرْبَعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَذَا أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ . وَهَذَا الْحَدِيثُ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ " إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا " . وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ شَاءَ قَامَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقُمْ . وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَامَ ثُمَّ قَعَدَ . وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى مَعْنَى قَوْلِ عَلِيٍّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنَازَةِ ثُمَّ قَعَدَ . يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ قَامَ ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ بَعْدُ فَكَانَ لاَ يَقُومُ إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ .
Masʼud ibn al-Hakamdan rivoyat qilinadi: Janoza (yerga) qoʻyilguncha uning uchun turish zikr qilindi. Shunda Ali (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ turdilar, soʻng (keyinroq) oʻtirdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir. Unda toʻrtta tobeiy biri-biridan rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi. Shofiiy: bu bu bobdagi eng sahih (rivoyat)dir, dedi. Bu hadis: «Janozani koʻrsangiz turinglar» degan avvalgi hadisni nasx qiluvchidir. Ahmad: xohlasa tursin, xohlasa turmasin, dedi va Nabiy ﷺdan turib, soʻng oʻtirgani rivoyat qilinganini dalil qildi. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday dedi. Abu Iso aytdi: Alining «Rasululloh ﷺ janozada turdilar, soʻng oʻtirdilar» degan soʻzining maʼnosi — Rasululloh ﷺ janozani koʻrganlarida turardilar, soʻng buni keyin tark qildilar va janozani koʻrganlarida turmaydigan boʻldilar, deyilganidir.Масъуд ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилинади: Жаноза (ерга) қўйилгунча унинг учун туриш зикр қилинди. Шунда Али (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ турдилар, сўнг (кейинроқ) ўтирдилар», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Унда тўртта тобеий бири-биридан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади. Шофиий: бу бу бобдаги энг саҳиҳ (ривоят)дир, деди. Бу ҳадис: «Жанозани кўрсангиз туринглар» деган аввалги ҳадисни насх қилувчидир. Аҳмад: хоҳласа турсин, хоҳласа турмасин, деди ва Набий ﷺдан туриб, сўнг ўтиргани ривоят қилинганини далил қилди. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди. Абу Исо айтди: Алининг «Расулуллоҳ ﷺ жанозада турдилар, сўнг ўтирдилар» деган сўзининг маъноси — Расулуллоҳ ﷺ жанозани кўрганларида турардилар, сўнг буни кейин тарк қилдилар ва жанозани кўрганларида турмайдиган бўлдилар, дейилганидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضَةِ فَإِنَّهُ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ فَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي فَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ " .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ مِنْ كِتَابِهِ هَكَذَا ثُمَّ حَدَّثَنَا بِهِ بَعْدُ حِفْظًا قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى أَنَسُ بْنُ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ قَالَ إِذَا رَأَتِ الدَّمَ الْبَحْرَانِيَّ فَلاَ تُصَلِّي وَإِذَا رَأَتِ الطُّهْرَ وَلَوْ سَاعَةً فَلْتَغْتَسِلْ وَتُصَلِّي .2
وَقَالَ مَكْحُولٌ إِنَّ النِّسَاءَ لاَ تَخْفَى عَلَيْهِنَّ الْحَيْضَةُ إِنَّ دَمَهَا أَسْوَدُ غَلِيظٌ فَإِذَا ذَهَبَ ذَلِكَ وَصَارَتْ صُفْرَةً رَقِيقَةً فَإِنَّهَا مُسْتَحَاضَةٌ فَلْتَغْتَسِلْ وَلْتُصَلِّي .3
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ تَرَكَتِ الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتِ اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .2
وَرَوَى سُمَىٌّ وَغَيْرُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ تَجْلِسُ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .2
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ الْحَائِضُ إِذَا مَدَّ بِهَا الدَّمُ تُمْسِكُ بَعْدَ حَيْضَتِهَا يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ فَهِيَ مُسْتَحَاضَةٌ . وَقَالَ التَّيْمِيُّ عَنْ قَتَادَةَ إِذَا زَادَ عَلَى أَيَّامِ حَيْضِهَا خَمْسَةُ أَيَّامٍ فَلْتُصَلِّي . قَالَ التَّيْمِيُّ فَجَعَلْتُ أَنْقُصُ حَتَّى بَلَغْتُ يَوْمَيْنِ فَقَالَ إِذَا كَانَ يَوْمَيْنِ فَهُوَ مِنْ حَيْضِهَا . وَسُئِلَ ابْنُ سِيرِينَ عَنْهُ فَقَالَ النِّسَاءُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ .
Fotima binti Abu Hubaysh (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Urva ibn Zubayr naql qiladi: U istihoza boʻlar edi. Paygʻambar ﷺ unga: «Hayz qoni boʻlsa — u tanib olinadigan qora qondir; bas, shunday (qon) boʻlsa, namozdan toʻxta; boshqasi (boshqa rangli qon) boʻlsa, tahorat ol va namoz oʻqi — chunki u faqat (bir) tomir (qoni)dir», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Ibnul-Musanno: «Buni bizga Ibn Abu Adiy kitobidan shunday rivoyat qildi, soʻng keyinroq uni bizga yoddan rivoyat qilib: ‹Bizga Muhammad ibn Amr Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan: «Fotima istihoza boʻlar edi», deb (rivoyat qildi)›, dedi», — degan va shu maʼnoni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Anas ibn Sirin Ibn Abbosdan mustahoza haqida: «Agar u qoʻyuq (qora) qon koʻrsa, namoz oʻqimasin; agar bir soat boʻlsa ham poklikni koʻrsa, gʻusl qilib namoz oʻqisin», — deb rivoyat qilgan. Makhul: «Ayollarga hayz maxfiy (noaniq) emas; uning qoni qora, qoʻyuq boʻladi; bas, u ketib, yengil sariq (rang)ga aylansa — u mustahozadir; gʻusl qilib namoz oʻqisin», — degan. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Zayd Yahyo ibn Saiddan, u Qaʼqoʼ ibn Hakimdan, u Said ibn al-Musayyabdan mustahoza haqida: «Hayz kelganda namozni tark etadi; u ketganda gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Sumayy va boshqalar Said ibn al-Musayyabdan: «Hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilishgan. Buni Hammod ibn Salama ham Yahyo ibn Saiddan, u Said ibn al-Musayyabdan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Yunus Hasandan: «Hayzli ayolning qoni (meʼyordan) choʻzilsa, hayzidan keyin bir yoki ikki kun (namozdan) toʻxtaydi; (soʻng) u mustahozadir», — deb rivoyat qilgan. Taymiy Qatodadan: «Agar hayz kunlariga besh kun qoʻshilsa, namoz oʻqisin», — degan. Taymiy: «Men (sonni) kamaytira boshladim — toki ikki kunga yetdim. U: ‹Ikki kun boʻlsa, u hayzidandir›, — dedi», — degan. Ibn Sirindan bu haqida soʻralganda: «Ayollar buni yaxshiroq biladi», — degan.Фотима бинти Абу Ҳубайш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Урва ибн Зубайр нақл қилади: У истиҳоза бўлар эди. Пайғамбар ﷺ унга: «Ҳайз қони бўлса — у таниб олинадиган қора қондир; бас, шундай (қон) бўлса, намоздан тўхта; бошқаси (бошқа рангли қон) бўлса, таҳорат ол ва намоз ўқи — чунки у фақат (бир) томир (қони)дир», — дедилар. Абу Довуд айтди: Ибнул-Мусанно: «Буни бизга Ибн Абу Адий китобидан шундай ривоят қилди, сўнг кейинроқ уни бизга ёддан ривоят қилиб: ‹Бизга Муҳаммад ибн Амр Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан: «Фотима истиҳоза бўлар эди», деб (ривоят қилди)›, деди», — деган ва шу маънони зикр қилди. Абу Довуд айтди: Анас ибн Сирин Ибн Аббосдан мустаҳоза ҳақида: «Агар у қўюқ (қора) қон кўрса, намоз ўқимасин; агар бир соат бўлса ҳам покликни кўрса, ғусл қилиб намоз ўқисин», — деб ривоят қилган. Макҳул: «Аёлларга ҳайз махфий (ноаниқ) эмас; унинг қони қора, қўюқ бўлади; бас, у кетиб, енгил сариқ (ранг)га айланса — у мустаҳозадир; ғусл қилиб намоз ўқисин», — деган. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Зайд Яҳё ибн Саиддан, у Қаъқоъ ибн Ҳакимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан мустаҳоза ҳақида: «Ҳайз келганда намозни тарк этади; у кетганда ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Сумайй ва бошқалар Саид ибн ал-Мусайябдан: «Ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилишган. Буни Ҳаммод ибн Салама ҳам Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Юнус Ҳасандан: «Ҳайзли аёлнинг қони (меъёрдан) чўзилса, ҳайзидан кейин бир ёки икки кун (намоздан) тўхтайди; (сўнг) у мустаҳозадир», — деб ривоят қилган. Таймий Қатодадан: «Агар ҳайз кунларига беш кун қўшилса, намоз ўқисин», — деган. Таймий: «Мен (сонни) камайтира бошладим — токи икки кунга етдим. У: ‹Икки кун бўлса, у ҳайзидандир›, — деди», — деган. Ибн Сириндан бу ҳақида сўралганда: «Аёллар буни яхшироқ билади», — деган.
أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ كَثِيرٍ أَبُو سَهْلٍ الأَزْدِيُّ، قَالَ صَلَّى إِلَى جَنْبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ بِمِنًى فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ فَكَانَ إِذَا سَجَدَ السَّجْدَةَ الأُولَى فَرَفَعَ رَأْسَهُ مِنْهَا رَفَعَ يَدَيْهِ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ فَأَنْكَرْتُ أَنَا ذَلِكَ فَقُلْتُ لِوُهَيْبِ بْنِ خَالِدٍ إِنَّ هَذَا يَصْنَعُ شَيْئًا لَمْ أَرَ أَحَدًا يَصْنَعُهُ . فَقَالَ لَهُ وُهَيْبٌ تَصْنَعُ شَيْئًا لَمْ نَرَ أَحَدًا يَصْنَعُهُ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ رَأَيْتُ أَبِي يَصْنَعُهُ وَقَالَ أَبِي رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَصْنَعُهُ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُهُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ni buni qilayotganlarini koʻrdim», yaʼni birinchi sajdani qilib, boshlarini undan koʻtarganlarida qoʻllarini yuzlari roʻparasiga koʻtarardilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ни буни қилаётганларини кўрдим», яъни биринчи саждани қилиб, бошларини ундан кўтарганларида қўлларини юзлари рўпарасига кўтарардилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَضَرْتُ عَشَاءَ الْوَلِيدِ - أَوْ عَبْدِ الْمَلِكِ - فَلَمَّا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ قُمْتُ لأَتَوَضَّأَ فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ أَشْهَدُ عَلَى أَبِي أَنَّهُ شَهِدَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنَّهُ أَكَلَ طَعَامًا مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ ثُمَّ صَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ .
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَا أَشْهَدُ، عَلَى أَبِي بِمِثْلِ ذَلِكَ .
Jaʼfar ibn Amr ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Otamning Rasululloh ﷺ haqida guvohlik berganiga guvohlik beraman: u zot olov oʻzgartirgan taomdan yedilar, soʻng namoz oʻqidilar va taharat olmadilar», dedi. Ali ibn Abdulloh ibn Abbos ham: «Men ham otam haqida shunga oʻxshash guvohlik beraman», dedi.Жаъфар ибн Амр ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Отамнинг Расулуллоҳ ﷺ ҳақида гувоҳлик берганига гувоҳлик бераман: у зот олов ўзгартирган таомдан едилар, сўнг намоз ўқидилар ва таҳарат олмадилар», деди. Али ибн Абдуллоҳ ибн Аббос ҳам: «Мен ҳам отам ҳақида шунга ўхшаш гувоҳлик бераман», деди.
حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنْ عِمْرَانَ السُّلَمِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا عَنْ النَّبِيذِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ فَلَقِيتُ ابْنَ عُمَرَ فَسَأَلْتُهُ فَأَخْبَرَنِي فِيمَا أَظُنُّ عَنْ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ شَكَّ سُفْيَانُ قَالَ فَلَقِيتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Imron as-Sulamiy aytadi: «Men Ibn Umardan soʻrasam, u menga Umardan rivoyat qilib, Nabiy ﷺ sopol xumcha va qovoq idishida tayyorlangan nabizdan qaytarganlarini aytdi».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Имрон ас-Суламий айтади: «Мен Ибн Умардан сўрасам, у менга Умардан ривоят қилиб, Набий ﷺ сопол хумча ва қовоқ идишида тайёрланган набиздан қайтарганларини айтди».
وَعَنْهُ قَالَ: { كَانَ اَلْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفَ رَسُولِ اَللَّهِ - صلى الله عليه وسلم -. فَجَاءَتِ اِمْرَأَةٌ مَنْ خَثْعَمَ، فَجَعَلَ اَلْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَجَعَلَ اَلنَّبِيُّ - صلى الله عليه وسلم -يَصْرِفُ وَجْهَ اَلْفَضْلِ إِلَى اَلشِّقِّ اَلْآخَرِ. فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ, إِنَّ فَرِيضَةَ اَللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي اَلْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا, لَا يَثْبُتُ عَلَى اَلرَّاحِلَةِ, أَفَأَحُجُّ عَنْهُ? قَالَ: " نَعَمْ " وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ اَلْوَدَاعِ } مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ, وَاللَفْظُ لِلْبُخَارِيِّ 1 .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Fazl (uning ukasi) Rasululloh ﷺ ning ortida (tuyada) minib borar edi va Xasʼam qabilasidan bir ayol keldi; Fazl unga qaray boshladi va u (ayol) ham unga qaray boshladi. Paygʻambar ﷺ Fazlning yuzini boshqa tomonga burdilar. Ayol: «Yo Rasululloh, Allohning oʻz bandalariga farz qilgan haji otam(ning zimmasi)ga vojib boʻlib qoldi — u keksa va kuchsiz; u ulovda mahkam oʻtira olmaydi. Men uning nomidan haj qilsam (boʻladimi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, qila olasan», — deb javob berdilar. Bu — (Paygʻambar ﷺ ning) Vidoʼ hajida (soʻnggi hajida) boʻldi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фазл (унинг укаси) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортида (туяда) миниб борар эди ва Хасъам қабиласидан бир аёл келди; Фазл унга қарай бошлади ва у (аёл) ҳам унга қарай бошлади. Пайғамбар ﷺ Фазлнинг юзини бошқа томонга бурдилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг ўз бандаларига фарз қилган ҳажи отам(нинг зиммаси)га вожиб бўлиб қолди — у кекса ва кучсиз; у уловда маҳкам ўтира олмайди. Мен унинг номидан ҳаж қилсам (бўладими)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, қила оласан», — деб жавоб бердилар. Бу — (Пайғамбар ﷺ нинг) Видў ҳажида (сўнгги ҳажида) бўлди.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أُجْرَةِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ فَقَالَ: لَا بَأْسَ إِنَّمَا هُمْ مُصَوِّرُونَ وَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَأْكُلُونَ من عمل أَيْديهم. رَوَاهُ رزين
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan mushaf koʻchirish (yozish) haqi haqida soʻralganda, u: «Zarari yoʻq. Ular faqat naqsh soluvchilardir va oʻz qoʻllarining mehnatidan yeydilar, xolos», dedi. Razin rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан мушаф кўчириш (ёзиш) ҳақи ҳақида сўралганда, у: «Зарари йўқ. Улар фақат нақш солувчилардир ва ўз қўлларининг меҳнатидан ейдилар, холос», деди. Разин ривоят қилган.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ...}، قَالَ: بَدَأَ فَأَمَرَهُ بِأَوْجَبِ الْحُقُوقِ، وَدَلَّهُ عَلَى أَفْضَلِ الأَعْمَالِ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَقَالَ: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ}، وَعَلَّمَهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ كَيْفَ يَقُولُ، فَقَالَ: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُورًا} عِدَّةً حَسَنَةً كَأَنَّهُ قَدْ كَانَ، وَلَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، {وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} لاَ تُعْطِي شَيْئًا، {وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} تُعْطِي مَا عِنْدَكَ، {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} يَلُومُكَ مَنْ يَأْتِيكَ بَعْدُ، وَلاَ يَجِدُ عِنْدَكَ شَيْئًا {مَحْسُورًا}، قَالَ: قَدْ حَسَّرَكَ مَنْ قَدْ أَعْطَيْتَهُ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: u {Qarindoshingga haqqini ber, miskin va yoʻlovchiga ham} (Isro 26) oyati haqida shunday dedi: «(Alloh) avval eng vojib boʻlgan haqlardan buyurishni boshladi va (insonning) qoʻlida biror narsa boʻlsa, uni eng afzal amallarga yoʻlladi hamda: {Qarindoshingga haqqini ber, miskin va yoʻlovchiga ham} dedi. Agar qoʻlida hech narsa boʻlmasa, qanday aytishni oʻrgatib: {Agar Robbingdan umid qilib kutgan rahmatni istab ulardan yuz oʻgirsang, ularga yumshoq soʻz aytgin} (Isro 28) dedi — goʻyo (yaxshilik) allaqachon boʻlgandek chiroyli vaʼda; balki Alloh xohlasa, (bu vaʼda) amalga oshar. {Qoʻlingni boʻyningga bogʻlangan qilib qoʻyma} — hech narsa berma, degani; {uni butunlay yozib ham yuborma} — bor narsangni (hammasini) berma, degani; {aks holda malomat qilingan holda oʻtirib qolasan} — sendan keyin kelib, senda hech narsa topa olmagan kishi seni malomat qiladi; {hasratda qolgan holda} — sen bergan kishi seni hasratda qoldiribdi, degani».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: у {Қариндошингга ҳаққини бер, мискин ва йўловчига ҳам} (Исро 26) ояти ҳақида шундай деди: «(Аллоҳ) аввал энг вожиб бўлган ҳақлардан буюришни бошлади ва (инсоннинг) қўлида бирор нарса бўлса, уни энг афзал амалларга йўллади ҳамда: {Қариндошингга ҳаққини бер, мискин ва йўловчига ҳам} деди. Агар қўлида ҳеч нарса бўлмаса, қандай айтишни ўргатиб: {Агар Роббингдан умид қилиб кутган раҳматни истаб улардан юз ўгирсанг, уларга юмшоқ сўз айтгин} (Исро 28) деди — гўё (яхшилик) аллақачон бўлгандек чиройли ваъда; балки Аллоҳ хоҳласа, (бу ваъда) амалга ошар. {Қўлингни бўйнингга боғланган қилиб қўйма} — ҳеч нарса берма, дегани; {уни бутунлай ёзиб ҳам юборма} — бор нарсангни (ҳаммасини) берма, дегани; {акс ҳолда маломат қилинган ҳолда ўтириб қоласан} — сендан кейин келиб, сенда ҳеч нарса топа олмаган киши сени маломат қилади; {ҳасратда қолган ҳолда} — сен берган киши сени ҳасратда қолдирибди, дегани».
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لا يَتَمَثَّلُنِي، قَالَ أَبِي: فَحَدَّثْتُ بِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ، فَقُلْتُ: قَدْ رَأَيْتُهُ، فَذَكَرْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ، فَقُلْتُ: شَبَّهْتُهُ بِهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ كَانَ يُشْبِهُهُ.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim meni tushida koʻrsa, demak rostdan ham meni koʻribdi, chunki shayton mening qiyofamga kira olmaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мени тушида кўрса, демак ростдан ҳам мени кўрибди, чунки шайтон менинг қиёфамга кира олмайди», — дедилар.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ رَأَيْتُ رَجُلاً عِنْدَ الْمَقَامِ يُكَبِّرُ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ وَإِذَا قَامَ وَإِذَا وَضَعَ، فَأَخْبَرْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَوَلَيْسَ تِلْكَ صَلاَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ أُمَّ لَكَ.
Ikrima (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men bir kishini Maqomi Ibrohimda (Kaʼba yonidagi Ibrohim alayhissalom turgan joyda) namoz oʻqiyotgan holda koʻrdim; u har rukuʼ, (tik) turish, (yana) turish va oʻtirishda takbir aytar edi. Men Ibn Abbosdan (bu namoz haqida) soʻradim. U meni koyib: «Bu Paygʻambar ﷺ ning namozi emasmi?» — dedi.Икрима (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен бир кишини Мақоми Иброҳимда (Каъба ёнидаги Иброҳим алайҳиссалом турган жойда) намоз ўқиётган ҳолда кўрдим; у ҳар рукуъ, (тик) туриш, (яна) туриш ва ўтиришда такбир айтар эди. Мен Ибн Аббосдан (бу намоз ҳақида) сўрадим. У мени койиб: «Бу Пайғамбар ﷺ нинг намози эмасми?» — деди.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - رَجُلٌ آدَمُ طُوَالٌ جَعْدٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَى الْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ " . وَأُرِيَ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ وَالدَّجَّالَ . فِي آيَاتٍ أَرَاهُنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ فَلاَ تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ . قَالَ كَانَ قَتَادَةُ يُفَسِّرُهَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ لَقِيَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men (osmonga) olib ketilgan kechada Muso ibn Imron — alayhissalom — yonidan oʻtdim — u bugʻdayrang, uzun (boʻyli), jingalak sochli, goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi bir kishi (edi); va Iso ibn Maryamni koʻrdim — u oʻrtacha boʻyli, qizgʻish-oq(rang), tep-tekis (yoyiq) sochli edi; hamda menga doʻzax xazinaboni Molik va Dajjol koʻrsatildi» — Alloh Unga koʻrsatgan (boshqa) belgilar qatorida —. {Bas, sen Unga (Muso bilan) uchrashishdan shubhada boʻlma}. (Roviy) dedi: Qatoda buni — albatta Allohning Paygʻambari ﷺ Muso — alayhissalom — bilan uchrashganlar (deb) — tafsir qilar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (осмонга) олиб кетилган кечада Мусо ибн Имрон — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим — у буғдайранг, узун (бўйли), жингалак сочли, гўё Шануъа эркакларидан бири каби бир киши (эди); ва Исо ибн Марямни кўрдим — у ўртача бўйли, қизғиш-оқ(ранг), теп-текис (ёйиқ) сочли эди; ҳамда менга дўзах хазинабони Молик ва Дажжол кўрсатилди» — Аллоҳ Унга кўрсатган (бошқа) белгилар қаторида —. {Бас, сен Унга (Мусо билан) учрашишдан шубҳада бўлма}. (Ровий) деди: Қатода буни — албатта Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Мусо — алайҳиссалом — билан учрашганлар (деб) — тафсир қилар эди.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ الْحَنَفِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ جَدِّي أَبَا أُمِّي، سِمَاكَ بْنَ الْوَلِيدِ الْحَنَفِيَّ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ كَانَ لَهُ فَرَطَانِ مِنْ أُمَّتِي أَدْخَلَهُ اللَّهُ بِهِمَا الْجَنَّةَ " . فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ فَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ " وَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ يَا مُوَفَّقَةُ " . قَالَتْ فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ " فَأَنَا فَرَطُ أُمَّتِي لَنْ يُصَابُوا بِمِثْلِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ بَارِقٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ .
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْمُرَابِطِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ . وَسِمَاكُ بْنُ الْوَلِيدِ هُوَ أَبُو زُمَيْلٍ الْحَنَفِيُّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ: «Kimning ummatimdan ikkita (oldinga yuborgan farzandi — farat) boʻlsa, Alloh uni ular sababli jannatga kiritadi», deyayotganlarini eshitdi. Shunda Oisha (roziyalloho anho) unga: «Ummatingizdan kimning bitta farati boʻlsa-chi?» dedi. U zot: «Kimning bitta farati boʻlsa ham (jannatga kiradi), ey muvaffaqa», dedilar. U: «Ummatingizdan kimning farati boʻlmasa-chi?» dedi. U zot: «Men ummatim uchun fartman (oldinga yuborilganman), ular menga oʻxshash (musibat) bilan hech qachon musibatlanmaydilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abdurabbih ibn Boriqning hadisidan bilamiz va undan imomlardan bir nechtasi rivoyat qilgan. Simok ibn al-Validning kunyasi Abu Zumayl al-Hanafiydir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг умматимдан иккита (олдинга юборган фарзанди — фарат) бўлса, Аллоҳ уни улар сабабли жаннатга киритади», деяётганларини эшитди. Шунда Оиша (розияллоҳо анҳо) унга: «Умматингиздан кимнинг битта фарати бўлса-чи?» деди. У зот: «Кимнинг битта фарати бўлса ҳам (жаннатга киради), эй муваффақа», дедилар. У: «Умматингиздан кимнинг фарати бўлмаса-чи?» деди. У зот: «Мен умматим учун фартман (олдинга юборилганман), улар менга ўхшаш (мусибат) билан ҳеч қачон мусибатланмайдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдураббиҳ ибн Бориқнинг ҳадисидан биламиз ва ундан имомлардан бир нечтаси ривоят қилган. Симок ибн ал-Валиднинг куняси Абу Зумайл ал-Ҳанафийдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي زَيْنَبُ بِنْتُ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، كَانَتْ تُهَرَاقُ الدَّمَ - وَكَانَتْ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَتُصَلِّيَ وَأَخْبَرَنِي أَنَّ أُمَّ بَكْرٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي الْمَرْأَةِ تَرَى مَا يَرِيبُهَا بَعْدَ الطُّهْرِ " إِنَّمَا هِيَ - أَوْ قَالَ إِنَّمَا هُوَ - عِرْقٌ أَوْ قَالَ عُرُوقٌ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَقِيلٍ الأَمْرَانِ جَمِيعًا وَقَالَ " إِنْ قَوِيتِ فَاغْتَسِلِي لِكُلِّ صَلاَةٍ وَإِلاَّ فَاجْمَعِي " . كَمَا قَالَ الْقَاسِمُ فِي حَدِيثِهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما .
Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Abu Salama aytadi: Menga Zaynab binti Abu Salama xabar berdiki, bir ayol (toʻxtovsiz) qon koʻrar edi — u Abdurahmon ibn Avfning xotini edi — Rasululloh ﷺ unga har namoz vaqtida gʻusl qilib, soʻng namoz oʻqishni buyurdilar. (Abu Salama) yana menga xabar berdiki, Umm Bakr unga (aytdi): Oisha: «Rasululloh ﷺ — poklikdan keyin oʻzini shubhaga soladigan (qon) koʻradigan ayol haqida: ‹Albatta, u — (bir) tomir (qoni)dir›, — yoki: ‹tomirlar (qoni)dir›, dedilar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Ibn Aqilning hadisida ikkala (ish) ham (bor); u: «Agar kuching yetsa, har namozga gʻusl qil; boʻlmasa, (ikki namozni) jamla», — degan — Qosim oʻz hadisida aytganidek. Bu soʻz Said ibn Jubayrdan, u Ali va Ibn Abbosdan ham rivoyat qilingan.Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Абу Салама айтади: Менга Зайнаб бинти Абу Салама хабар бердики, бир аёл (тўхтовсиз) қон кўрар эди — у Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини эди — Расулуллоҳ ﷺ унга ҳар намоз вақтида ғусл қилиб, сўнг намоз ўқишни буюрдилар. (Абу Салама) яна менга хабар бердики, Умм Бакр унга (айтди): Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ — покликдан кейин ўзини шубҳага соладиган (қон) кўрадиган аёл ҳақида: ‹Албатта, у — (бир) томир (қони)дир›, — ёки: ‹томирлар (қони)дир›, дедилар», — деди. Абу Довуд айтди: Ибн Ақилнинг ҳадисида иккала (иш) ҳам (бор); у: «Агар кучинг етса, ҳар намозга ғусл қил; бўлмаса, (икки намозни) жамла», — деган — Қосим ўз ҳадисида айтганидек. Бу сўз Саид ибн Жубайрдан, у Али ва Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинган.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَبَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنِ الْحَضْرَمِيِّ بْنِ لاَحِقٍ، عَنْ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِينَاءَ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَابْنَ، عُمَرَ يُحَدِّثَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ عَلَى أَعْوَادِ مِنْبَرِهِ " لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَلَيَكُونَنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ " .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbari yogʻochlari uzra turib: «Odamlar jumalarni tark etishdan albatta tiyilsinlar, aks holda Alloh ularning qalblariga muhr uradi va ular gʻofillardan boʻlib qoladilar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбари ёғочлари узра туриб: «Одамлар жумаларни тарк этишдан албатта тийилсинлар, акс ҳолда Аллоҳ уларнинг қалбларига муҳр уради ва улар ғофиллардан бўлиб қоладилар», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُهَيْمِنِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ " مَضْمِضُوا مِنَ اللَّبَنِ فَإِنَّ لَهُ دَسَمًا " .
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sutdan soʻng ogʻzingizni chayinglar, chunki uning yogʻi bor», dedilar.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сутдан сўнг оғзингизни чайинглар, чунки унинг ёғи бор», дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَنَحْنُ نَنْتَظِرُ جَنَازَةَ أُمِّ أَبَانَ ابْنَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ فَجَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُودُهُ قَائِدُهُ قَالَ فَأُرَاهُ أَخْبَرَهُ بِمَكَانِ ابْنِ عُمَرَ، فَجَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِي وَكُنْتُ بَيْنَهُمَا فَإِذَا صَوْتٌ مِنْ الدَّارِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَأَرْسَلَهَا عَبْدُ اللَّهِ مُرْسَلَةً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كُنَّا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ نَازِلٍ فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فَقَالَ لِي انْطَلِقْ فَاعْلَمْ مَنْ ذَاكَ فَانْطَلَقْتُ فَإِذَا هُوَ صُهَيْبٌ فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ إِنَّكَ أَمَرْتَنِي أَنْ أَعْلَمَ لَكَ مَنْ ذَاكَ وَإِنَّهُ صُهَيْبٌ فَقَالَ مُرُوهُ فَلْيَلْحَقْ بِنَا فَقُلْتُ إِنَّ مَعَهُ أَهْلَهُ قَالَ وَإِنْ كَانَ مَعَهُ أَهْلُهُ وَرُبَّمَا قَالَ أَيُّوبُ مَرَّةً فَلْيَلْحَقْ بِنَا فَلَمَّا بَلَغْنَا الْمَدِينَةَ لَمْ يَلْبَثْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ أُصِيبَ فَجَاءَ صُهَيْبٌ فَقَالَ وَا أَخَاهُ وَا صَاحِبَاهُ فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَأَمَّا عَبْدُ اللَّهِ فَأَرْسَلَهَا مُرْسَلَةً وَأَمَّا عُمَرُ فَقَالَ بِبَعْضِ بُكَاءِ فَأَتَيْتُ عَائِشَةَ فَذَكَرْتُ لَهَا قَوْلَ عُمَرَ فَقَالَتْ لَا وَاللَّهِ مَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَحَدٍ وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْكَافِرَ لَيَزِيدُهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَذَابًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى قَالَ أَيُّوبُ وَقَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ قَالَ لَمَّا بَلَغَ عَائِشَةَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ قَالَتْ إِنَّكُمْ لَتُحَدِّثُونِي عَنْ غَيْرِ كَاذِبَيْنِ وَلَا مُكَذَّبَيْنِ وَلَكِنَّ السَّمْعَ يُخْطِئُ
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ أَيُّوبَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ أَلَا تَنْهَى عَنْ الْبُكَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bilan birga bir gʻazotda otliqlar orasida ketayotgan edim. Bir joyda daraxt soyasida tushib turgan bir kishini koʻrdik. U menga: ‹Bor, u kim ekanini bilib kel›, dedi. Men bordim, qarasam, u Suhayb ekan. Qaytib kelib: ‹Sen menga u kim ekanini bilib kelishni buyurgan eding, u Suhaybdir›, dedim. U: ‹Unga ayting, bizga qoʻshilsin›, dedi. Men: ‹U bilan birga ahli bor›, dedim. U: ‹Ahli bilan birga boʻlsa ham›, dedi. Madinaga yetib kelganimizda, koʻp oʻtmay amirul-moʻʼmininga suiqasd qilindi. Suhayb kelib: ‹Voh, birodarim! Voh, doʻstim!›, deb yigʻladi. Shunda Umar: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, mayyit ahlining unga yigʻlashining baʼzisi sababli azoblanadi›, deganini bilmasmiding yoki eshitmasmiding?›, dedi. Men (Ibn Abbos) Oisha (roziyallohu anho)ning oldiga borib, unga Umarning soʻzini eslatdim. U: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ mayyit birovning yigʻlashi sababli azoblanadi, demaganlar. Lekin Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh azza va jalla kofirning azobini ahlining unga yigʻlashi sababli oshiradi›, deganlar. Va albatta Alloh kuldiruvchi va yigʻlatuvchidir. Hech bir gunohkor boshqaning gunohini koʻtarmaydi›, dedi.» Qosim aytadi: Oishaga Umar va Ibn Umarning soʻzi yetganida, u: «Siz menga yolgʻonchi ham, yolgʻonga chiqarilgan ham boʻlmagan kishilardan hadis aytyapsiz. Lekin quloq baʼzan xato eshitadi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир ғазотда отлиқлар орасида кетаётган эдим. Бир жойда дарахт соясида тушиб турган бир кишини кўрдик. У менга: ‹Бор, у ким эканини билиб кел›, деди. Мен бордим, қарасам, у Суҳайб экан. Қайтиб келиб: ‹Сен менга у ким эканини билиб келишни буюрган эдинг, у Суҳайбдир›, дедим. У: ‹Унга айтинг, бизга қўшилсин›, деди. Мен: ‹У билан бирга аҳли бор›, дедим. У: ‹Аҳли билан бирга бўлса ҳам›, деди. Мадинага етиб келганимизда, кўп ўтмай амирул-мўъмининга суиқасд қилинди. Суҳайб келиб: ‹Воҳ, биродарим! Воҳ, дўстим!›, деб йиғлади. Шунда Умар: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, маййит аҳлининг унга йиғлашининг баъзиси сабабли азобланади›, деганини билмасмидинг ёки эшитмасмидинг?›, деди. Мен (Ибн Аббос) Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг олдига бориб, унга Умарнинг сўзини эслатдим. У: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ маййит бировнинг йиғлаши сабабли азобланади, демаганлар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ азза ва жалла кофирнинг азобини аҳлининг унга йиғлаши сабабли оширади›, деганлар. Ва албатта Аллоҳ кулдирувчи ва йиғлатувчидир. Ҳеч бир гуноҳкор бошқанинг гуноҳини кўтармайди›, деди.» Қосим айтади: Оишага Умар ва Ибн Умарнинг сўзи етганида, у: «Сиз менга ёлғончи ҳам, ёлғонга чиқарилган ҳам бўлмаган кишилардан ҳадис айтяпсиз. Лекин қулоқ баъзан хато эшитади», деди.
وَعَنْهُ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اَللَّهِ - صلى الله عليه وسلم -فَقَالَ: { " إِنَّ اَللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ اَلْحَجَّ " فَقَامَ اَلْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ فَقَالَ: أَفِي كَلِّ عَامٍ يَا رَسُولَ اَللَّهِ? قَالَ: " لَوْ قُلْتُهَا لَوَجَبَتْ, اَلْحَجُّ مَرَّةٌ, فَمَا زَادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ " } رَوَاهُ اَلْخَمْسَةُ, غَيْرَ اَلتِّرْمِذِيِّ 1 .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib: «Albatta, Alloh sizlarga hajni farz qildi», dedilar. Shunda Aqraʼ ibn Hobis oʻrnidan turib: «Har yilimi, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Agar ‹ha› desam, farz boʻlib qolardi. Haj bir marta (farz)dir, undan ortigʻi esa nafldir», dedilar. Beshovlari Termiziydan boshqa rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб: «Албатта, Аллоҳ сизларга ҳажни фарз қилди», дедилар. Шунда Ақраъ ибн Ҳобис ўрнидан туриб: «Ҳар йилими, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Агар ‹ҳа› десам, фарз бўлиб қоларди. Ҳаж бир марта (фарз)дир, ундан ортиғи эса нафлдир», дедилар. Бешовлари Термизийдан бошқа ривоят қилган.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ غَسِيلِ الْمَلَائِكَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «دِرْهَمُ رِبًا يَأْكُلُهُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَعْلَمُ أَشَدُّ مِنْ سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ زِنْيَةً» . رَوَاهُ أَحْمَدُ والدراقطني
وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَزَادَ: وَقَالَ: «مَنْ نَبَتَ لَحْمُهُ مِنَ السُّحت فَالنَّار أولى بِهِ»
Farishtalar yuvgan Abdulloh ibn Hanzala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi bilib turib yeydigan bir dirham riba oʻttiz oltita zinodan ogʻirroqdir», dedilar. Ahmad va Doraqutniy rivoyat qilgan.Фаришталар ювган Абдуллоҳ ибн Ҳанзала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши билиб туриб ейдиган бир дирҳам риба ўттиз олтита зинодан оғирроқдир», дедилар. Аҳмад ва Дорақутний ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ الْحُسَيْنِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}، قَالَ: هَذَا تَحْرِيجٌ مِنَ اللهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَّقُوا اللَّهَ وَأَنْ يُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِهِمْ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U {Bas, Allohdan qoʻrqinglar va oʻzaro munosabatlaringizni isloh qilinglar} (Anfol 1) oyati haqida: «Bu — Allohning moʻminlarga Undan qoʻrqishni va oʻzaro munosabatlarini isloh qilishni yuklagan taʼkidli amridir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У {Бас, Аллоҳдан қўрқинглар ва ўзаро муносабатларингизни ислоҳ қилинглар} (Анфол 1) ояти ҳақида: «Бу — Аллоҳнинг мўминларга Ундан қўрқишни ва ўзаро муносабатларини ислоҳ қилишни юклаган таъкидли амридир», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالا: حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، عَنْ يَزِيدَ الْفَارِسِيِّ وَكَانَ يَكْتُبُ الْمَصَاحِفَ، قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَنَامِ زَمَنَ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: فَقُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ: إِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ كَانَ، يَقُولُ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَتَشَبَّهَ بِي، فَمَنْ رَآنِي فِي النَّوْمِ فَقَدْ رَآنِي، هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَنْعَتَ هَذَا الرَّجُلَ الَّذِي رَأَيْتَهُ فِي النَّوْمِ؟ قَالَ: نَعَمْ، أَنْعَتُ لَكَ رَجُلا بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ، جِسْمُهُ وَلَحْمُهُ أَسْمَرُ إِلَى الْبَيَاضِ، أَكْحَلُ الْعَيْنَيْنِ، حَسَنُ الضَّحِكِ، جَمِيلُ دَوَائِرِ الْوَجْهِ، مَلأَتْ لِحْيَتُهُ مَا بَيْنَ هَذِهِ إِلَى هَذِهِ، قَدْ مَلأَتْ نَحْرَهُ، قَالَ عَوْفٌ: وَلا أَدْرِي مَا كَانَ مَعَ هَذَا النَّعْتِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ رَأَيْتَهُ فِي الْيَقَظَةِ مَا اسْتَطَعْتَ أَنْ تَنْعَتَهُ فَوْقَ هَذَا.
قال أبو عيسى: ويزيد الفارسي هو يزيد بن هرمز وهو أقدم من يزيد الرقاشي وروى يزيد الفارسي عن ابن عباس أحاديث.
ويزيد الرقاشي لم يدرك ابن عباس، وهو يزيد بن أبان الرقاشي وهو يروي عن أنس بن مالك. ويزيد الفارسي ويزيد الرقاشي كلاهما من أهل البصرة وعوف بن أبي جميلة هو عوف الأعرابي.
Yazid al-Forisiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi — u mushaflarni koʻchirib yozardi —: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) zamonida tushimda Nabiy ﷺni koʻrdim. Ibn Abbosga: «Men tushimda Rasululloh ﷺni koʻrdim», dedim. Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ: ‹Albatta shayton menga oʻxshay olmaydi. Kim meni tushida koʻrsa, u chindan ham meni koʻribdi›, der edilar. Sen tushingda koʻrgan bu kishini taʼriflab bera olasanmi?» dedi. Men: «Ha, senga taʼriflab beraman: u oʻrta boʻyli kishi edi; tanasi va eti oqqa moyil bugʻdayrang, koʻzlari surmalidek qora, kulgisi chiroyli, yuz tuzilishi goʻzal edi; soqoli manavidan-manavigacha (ikki yuzi oraligʻini) toʻldirgan, koʻksini ham toʻldirgan edi», dedim. Shunda Ibn Abbos: «Agar sen uni oʻngingda koʻrganingda ham, bundan ortiq taʼriflay olmagan boʻlarding», dedi.Язид ал-Форисий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади — у мушафларни кўчириб ёзарди —: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) замонида тушимда Набий ﷺни кўрдим. Ибн Аббосга: «Мен тушимда Расулуллоҳ ﷺни кўрдим», дедим. Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта шайтон менга ўхшай олмайди. Ким мени тушида кўрса, у чиндан ҳам мени кўрибди›, дер эдилар. Сен тушингда кўрган бу кишини таърифлаб бера оласанми?» деди. Мен: «Ҳа, сенга таърифлаб бераман: у ўрта бўйли киши эди; танаси ва эти оққа мойил буғдайранг, кўзлари сурмалидек қора, кулгиси чиройли, юз тузилиши гўзал эди; соқоли манавидан-манавигача (икки юзи оралиғини) тўлдирган, кўксини ҳам тўлдирган эди», дедим. Шунда Ибн Аббос: «Агар сен уни ўнгингда кўрганингда ҳам, бундан ортиқ таърифлай олмаган бўлардинг», деди.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ شَيْخٍ بِمَكَّةَ فَكَبَّرَ ثِنْتَيْنِ وَعِشْرِينَ تَكْبِيرَةً، فَقُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّهُ أَحْمَقُ. فَقَالَ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، سُنَّةُ أَبِي الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ مُوسَى حَدَّثَنَا أَبَانُ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ.
Ikrima (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Makkada bir shayx orqasida namoz oʻqidim; u (namozda) yigirma ikki takbir aytdi. Men Ibn Abbosga: «U (shayx) ahmoq (ekan)», — dedim. Ibn Abbos meni koyib: «Bu — Abul-Qosim (Paygʻambar ﷺ)ning sunnatidir», — dedi.Икрима (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Маккада бир шайх орқасида намоз ўқидим; у (намозда) йигирма икки такбир айтди. Мен Ибн Аббосга: «У (шайх) аҳмоқ (экан)», — дедим. Ибн Аббос мени койиб: «Бу — Абул-Қосим (Пайғамбар ﷺ)нинг суннатидир», — деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَسُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِوَادِي الأَزْرَقِ فَقَالَ " أَىُّ وَادٍ هَذَا " . فَقَالُوا هَذَا وَادِي الأَزْرَقِ . قَالَ " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - هَابِطًا مِنَ الثَّنِيَّةِ وَلَهُ جُؤَارٌ إِلَى اللَّهِ بِالتَّلْبِيَةِ " . ثُمَّ أَتَى عَلَى ثَنِيَّةِ هَرْشَى . فَقَالَ " أَىُّ ثَنِيَّةٍ هَذِهِ " . قَالُوا ثَنِيَّةُ هَرْشَى قَالَ " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - عَلَى نَاقَةٍ حَمْرَاءَ جَعْدَةٍ عَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ خِطَامُ نَاقَتِهِ خُلْبَةٌ وَهُوَ يُلَبِّي " . قَالَ ابْنُ حَنْبَلٍ فِي حَدِيثِهِ قَالَ هُشَيْمٌ يَعْنِي لِيفًا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Azraq vodiysidan oʻtib: «Bu qaysi vodiy?» dedilar. Ular: «Bu — Azraq vodiysi», dedilar. (Paygʻambar): «Men goʻyo Muso — alayhissalom — ga qarab turgandekman — u dovon (togʻ yoʻli)dan tushyapti va Allohga (ovoz chiqarib) talbiya bilan nido (dod) qilyapti», dedilar. Soʻng (Paygʻambar) Harsho dovoniga keldilar. (Paygʻambar): «Bu qaysi dovon?» dedilar. Ular: «Harsho dovoni», dedilar. (Paygʻambar): «Men goʻyo Yunus ibn Matto — alayhissalom — ga qarab turgandekman — u qizil, baquvvat bir tuyada, ustida jundan (yungdan) jubba, tuyasining jilovi (noxoldan) tola (arqon) holida, talbiya aytib (ketyapti)», dedilar. Ibn Hanbal oʻz hadisida: «Hushaym: ‹yaʼni xurmo tolasi (lif)ni (nazarda tutdi)› dedi» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Азрақ водийсидан ўтиб: «Бу қайси водий?» дедилар. Улар: «Бу — Азрақ водийси», дедилар. (Пайғамбар): «Мен гўё Мусо — алайҳиссалом — га қараб тургандекман — у довон (тоғ йўли)дан тушяпти ва Аллоҳга (овоз чиқариб) талбия билан нидо (дод) қиляпти», дедилар. Сўнг (Пайғамбар) Ҳаршо довонига келдилар. (Пайғамбар): «Бу қайси довон?» дедилар. Улар: «Ҳаршо довони», дедилар. (Пайғамбар): «Мен гўё Юнус ибн Матто — алайҳиссалом — га қараб тургандекман — у қизил, бақувват бир туяда, устида жундан (юнгдан) жубба, туясининг жилови (нохолдан) тола (арқон) ҳолида, талбия айтиб (кетяпти)», дедилар. Ибн Ҳанбал ўз ҳадисида: «Ҳушайм: ‹яъни хурмо толаси (лиф)ни (назарда тутди)› деди» деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخُو قَبِيصَةَ بْنِ عُقْبَةَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْبَلْدَةَ لَيْسَ لَهُ بِهَا مَعْرِفَةٌ فَيَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ بِقَدْرِ مَا يَرَى أَنَّهُ يُقِيمُ فَتَحْفَظُ لَهُ مَتَاعَهُ وَتُصْلِحُ لَهُ شَيْئَهُ حَتَّى إِذَا نَزَلَتِ الآيَةُ : ( إِلاَّ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَكُلُّ فَرْجٍ سِوَى هَذَيْنِ فَهُوَ حَرَامٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdilar: Mutʼa faqat Islomning boshlanish davrida boʻlgan edi. Kishi oʻzi tanish boʻlmagan bir yurtga kelar, soʻng u yerda qancha turishni moʻljallasa, shuncha muddatga bir ayolga uylanar edi. Shunda u ayol uning matosini saqlab, ishini yoʻlga qoʻyib turardi. Toki: {…faqat oʻz juftlari yoki qoʻllari ostidagi (choʻrilari) bundan mustasno…} (Mominun 6) degan oyat nozil boʻldi. Ibn Abbos aytdi: Shu ikkovidan boshqa har bir frij haromdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Мутъа фақат Исломнинг бошланиш даврида бўлган эди. Киши ўзи таниш бўлмаган бир юртга келар, сўнг у ерда қанча туришни мўлжалласа, шунча муддатга бир аёлга уйланар эди. Шунда у аёл унинг матосини сақлаб, ишини йўлга қўйиб турарди. Токи: {…фақат ўз жуфтлари ёки қўллари остидаги (чўрилари) бундан мустасно…} (Моминун 6) деган оят нозил бўлди. Ибн Аббос айтди: Шу икковидан бошқа ҳар бир фриж ҳаромдир.
حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ اسْتُحِيضَتْ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا فَلَمْ تُصَلِّ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا مِنَ الشَّيْطَانِ لِتَجْلِسْ فِي مِرْكَنٍ فَإِذَا رَأَتْ صُفْرَةً فَوْقَ الْمَاءِ فَلْتَغْتَسِلْ لِلظُّهْرِ وَالْعَصْرِ غُسْلاً وَاحِدًا وَتَغْتَسِلْ لِلْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ غُسْلاً وَاحِدًا وَتَغْتَسِلْ لِلْفَجْرِ غُسْلاً وَاحِدًا وَتَتَوَضَّأْ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا اشْتَدَّ عَلَيْهَا الْغُسْلُ أَمَرَهَا أَنْ تَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ .
Asmo binti Umays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, Fotima binti Abu Hubaysh shuncha vaqtdan beri istihoza boʻlib, namoz oʻqimadi», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Subhanalloh! Bu — shaytondandir. U bir leganda (togʻorada) oʻtirsin; suv ustida sariqlik koʻrsa, peshin va asr uchun bir marta gʻusl qilsin, shom va xufton uchun bir marta gʻusl qilsin, bomdod uchun bir marta gʻusl qilsin va ular orasida tahorat olsin», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Mujohid Ibn Abbosdan: «Unga gʻusl ogʻir kelganda, u zot unga ikki namozni jamlashni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Buni Ibrohim ham Ibn Abbosdan rivoyat qilgan; bu — Ibrohim an-Naxaʼiy va Abdulloh ibn Shaddodning soʻzidir.Асмо бинти Умайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, Фотима бинти Абу Ҳубайш шунча вақтдан бери истиҳоза бўлиб, намоз ўқимади», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Субҳаналлоҳ! Бу — шайтондандир. У бир леганда (тоғорада) ўтирсин; сув устида сариқлик кўрса, пешин ва аср учун бир марта ғусл қилсин, шом ва хуфтон учун бир марта ғусл қилсин, бомдод учун бир марта ғусл қилсин ва улар орасида таҳорат олсин», — дедилар. Абу Довуд айтди: Мужоҳид Ибн Аббосдан: «Унга ғусл оғир келганда, у зот унга икки намозни жамлашни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Буни Иброҳим ҳам Ибн Аббосдан ривоят қилган; бу — Иброҳим ан-Нахаъий ва Абдуллоҳ ибн Шаддоднинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، فِي حَدِيثِهِ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُوسَى، - وَهُوَ ابْنُ سَلَمَةَ - قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ كَيْفَ أُصَلِّي بِمَكَّةَ إِذَا لَمْ أُصَلِّ فِي جَمَاعَةٍ قَالَ رَكْعَتَيْنِ سُنَّةَ أَبِي الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Musa ibn Salama Ibn Abbosdan: «Makkada jamoat bilan oʻqimasam, qanday oʻqiy?» deb soʻraganida, u: «Ikki rakaat, Abul-Qosim ﷺning sunnati», deb javob berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муса ибн Салама Ибн Аббосдан: «Маккада жамоат билан ўқимасам, қандай ўқий?» деб сўраганида, у: «Икки ракаат, Абул-Қосим ﷺнинг суннати», деб жавоб берди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ حَبِيبِ بْنِ أَبِي الْعِشْرِينَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يُخْبِرُ أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَهُ جُرْحٌ فِي رَأْسِهِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ثُمَّ أَصَابَهُ احْتِلاَمٌ فَأُمِرَ بِالاِغْتِسَالِ فَاغْتَسَلَ فَكُزَّ فَمَاتَ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ " قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ أَفَلَمْ يَكُنْ شِفَاءَ الْعِيِّ السُّؤَالُ " . قَالَ عَطَاءٌ وَبَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ " لَوْ غَسَلَ جَسَدَهُ وَتَرَكَ رَأْسَهُ حَيْثُ أَصَابَهُ الْجِرَاحُ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishining boshiga jarohat yetdi, soʻng u ehtilom boʻldi va unga gʻusl qilish buyurildi. U gʻusl qildi va shol boʻlib, vafot etdi. Bu xabar Nabiy ﷺga yetganda, u zot: «Ular uni oʻldirdilar, Alloh ularni halok qilsin! Bilmaslikning davosi soʻrash emasmidi?» dedilar. Ato aytdi: «Bizga yetishicha, Nabiy ﷺ: ‹Agar u badanini yuvib, jarohat yetgan boshini qoldirsa edi (kifoya qilardi)›, dedilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир кишининг бошига жароҳат етди, сўнг у эҳтилом бўлди ва унга ғусл қилиш буюрилди. У ғусл қилди ва шол бўлиб, вафот этди. Бу хабар Набий ﷺга етганда, у зот: «Улар уни ўлдирдилар, Аллоҳ уларни ҳалок қилсин! Билмасликнинг давоси сўраш эмасмиди?» дедилар. Ато айтди: «Бизга етишича, Набий ﷺ: ‹Агар у баданини ювиб, жароҳат етган бошини қолдирса эди (кифоя қиларди)›, дедилар».
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ تُوُفِّيَتْ ابْنَةٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ فَحَضَرَهَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَإِنِّي لَجَالِسٌ بَيْنَهُمَا فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ أَلَا تَنْهَى عَنْ الْبُكَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ.
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affonning bir qizi Makkada vafot etdi. Uning janozasiga Ibn Umar bilan Ibn Abbos hozir boʻlishdi. Men esa ular oʻrtasida oʻtirgan edim. Ibn Umar oʻziga roʻbaroʻ turgan Amr ibn Usmonga: «Nega yigʻlashdan qaytarmaysan? Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, mayyit ahlining unga yigʻlashi sababli azoblanadi›, deganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффоннинг бир қизи Маккада вафот этди. Унинг жанозасига Ибн Умар билан Ибн Аббос ҳозир бўлишди. Мен эса улар ўртасида ўтирган эдим. Ибн Умар ўзига рўбарў турган Амр ибн Усмонга: «Нега йиғлашдан қайтармайсан? Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, маййит аҳлининг унга йиғлаши сабабли азобланади›, деганлар», деди.
وَعَنْ عِكْرِمَةَ, عَنْ اَلْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو اَلْأَنْصَارِيِّ - رضى الله عنه - قَالَ : قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ - صلى الله عليه وسلم -{ مَنْ كُسِرَ, أَوْ عُرِجَ, فَقَدَ حَلَّ وَعَلَيْهِ اَلْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ قَالَ عِكْرِمَةُ. فَسَأَلْتُ اِبْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ ذَلِكَ? فَقَالَا: صَدَقَ } رَوَاهُ اَلْخَمْسَةُ, وَحَسَّنَهُ اَلتِّرْمِذِيُّ 1 .
Hajjoj ibn Amr al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning (suyagi) sinsa yoki choloq boʻlib qolsa, u (ehromdan) chiqibdi va keyingi yili haj qilishi lozim», dedilar. Ikrima aytdi: Men buni Ibn Abbos va Abu Hurayradan (roziyallohu anhum) soʻradim. Ular: «Toʻgʻri aytibdi», dedilar.Ҳажжож ибн Амр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг (суяги) синса ёки чолоқ бўлиб қолса, у (эҳромдан) чиқибди ва кейинги йили ҳаж қилиши лозим», дедилар. Икрима айтди: Мен буни Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳум) сўрадим. Улар: «Тўғри айтибди», дедилар.
وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلَا يَبِيعهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيه»
وَفَى رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «حَتَّى يكْتالَه»
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni oʻlchab olmagunicha sotmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни ўлчаб олмагунича сотмасин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يَخْلُفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}، قَالَ: فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ، ولا تَقْتِيرٍ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Alloh azza va jallaning: {Namozingda (qiroatni) baland ovozda oʻqima va uni (juda) past ovozda ham oʻqima} (Isro 110) degan soʻzi haqida (soʻradi). U dedi: Bu (oyat) Rasululloh ﷺ Makkada (mushriklardan) yashirinib yurgan paytda nozil boʻlgan. U zot sahobalariga (imom boʻlib) namoz oʻqiganlarida, Qurʼonni baland ovozda oʻqir edilar. Mushriklar buni eshitsa, Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan kishini soʻkar edilar. Shunda Alloh taolo oʻz Nabiysi ﷺ ga: {Namozingni baland ovozda oʻqima} — yaʼni mushriklar qiroatingni eshitib qolmasin — {va uni past ovozda ham oʻqima} — yaʼni sahobalaringdan (yashirib emas, balki) ularga Qurʼonni eshittir, lekin uni (haddan oshib) baland ovozda oʻqima, balki shu ikkisining oʻrtasida bir yoʻl tut, dedi — yaʼni baland ovoz bilan past ovozning oʻrtasida (degani).Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳ азза ва жалланинг: {Намозингда (қироатни) баланд овозда ўқима ва уни (жуда) паст овозда ҳам ўқима} (Исро 110) деган сўзи ҳақида (сўради). У деди: Бу (оят) Расулуллоҳ ﷺ Маккада (мушриклардан) яшириниб юрган пайтда нозил бўлган. У зот саҳобаларига (имом бўлиб) намоз ўқиганларида, Қуръонни баланд овозда ўқир эдилар. Мушриклар буни эшитса, Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган кишини сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ таоло ўз Набийси ﷺ га: {Намозингни баланд овозда ўқима} — яъни мушриклар қироатингни эшитиб қолмасин — {ва уни паст овозда ҳам ўқима} — яъни саҳобаларингдан (яшириб эмас, балки) уларга Қуръонни эшиттир, лекин уни (ҳаддан ошиб) баланд овозда ўқима, балки шу иккисининг ўртасида бир йўл тут, деди — яъни баланд овоз билан паст овознинг ўртасида (дегани).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، أَنَّ أَبَا مَعْبَدٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ حِينَ يَنْصَرِفُ النَّاسُ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كُنْتُ أَعْلَمُ إِذَا انْصَرَفُوا بِذَلِكَ إِذَا سَمِعْتُهُ.
Abu Maʼbad (Ibn Abbosdan — u Ibn Abbosning ozod qilingan quli edi) rivoyat qiladi: Ibn Abbos menga: «Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida farz jamoat namozlaridan keyin Allohga jahriy (ovoz chiqarib) hamd aytish odat edi», — dedi. Ibn Abbos yana: «Men zikrni eshitganimda, farz jamoat namozi tugaganini bilar edim», — dedi.Абу Маъбад (Ибн Аббосдан — у Ибн Аббоснинг озод қилинган қули эди) ривоят қилади: Ибн Аббос менга: «Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида фарз жамоат намозларидан кейин Аллоҳга жаҳрий (овоз чиқариб) ҳамд айтиш одат эди», — деди. Ибн Аббос яна: «Мен зикрни эшитганимда, фарз жамоат намози тугаганини билар эдим», — деди.