Abu Bakr Abdulloh ibn Abu Quhofa as-Siddiq

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الأَسْوَدُ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَذَكَرْنَا الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلاَةِ وَالتَّعْظِيمَ لَهَا، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأُذِّنَ، فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ، إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الْوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ‏.‏ قِيلَ لِلأَعْمَشِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ‏.‏ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الأَعْمَشِ بَعْضَهُ‏.‏ وَزَادَ أَبُو مُعَاوِيَةَ جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: «Biz Oisha bilan namozni muntazam oʻqish va uni ulugʻlash haqida soʻzlashayotgan edik. U dedi: ‹Rasululloh ﷺ vafotlariga sabab boʻlgan kasallik bilan ogʻrigan paytda, namoz vaqti kirib azon aytilganida, u zot: Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin, — dedilar. U zotga: Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi, — deyildi. Paygʻambar ﷺ yana shu buyruqni berdilar, lekin yana shu javob berildi. U zot uchinchi marta buyurib: Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar (yaʼni ichingizda boshqa, tilingizda boshqa). Abu Bakrga aytinglar, imomlik qilsin, — dedilar. Bas, Abu Bakr imomlik uchun chiqdi. Shu orada Paygʻambar ﷺ ning ahvoli biroz yengillashdi va u zot ikki kishiga — har ikki yonidan bittadan — suyangan holda chiqdilar. Goʻyo men hozir ham u zotning kasallik tufayli oyoqlari yerda sudralayotganini koʻrayapman. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar; u zot keltirilib, Abu Bakrning yonida oʻtirdilar›». Aʼmashdan: «Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Abu Bakr u zotga ergashar, odamlar esa oʻsha namozda Abu Bakrga ergashar midi?» — deb soʻraldi. Aʼmash boshini qimirlatib (ha deb) javob berdi. Abu Muoviya: «Paygʻambar ﷺ Abu Bakrning chap tomonida oʻtirgan edilar, Abu Bakr esa tik turib namoz oʻqir edi», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: «Биз Оиша билан намозни мунтазам ўқиш ва уни улуғлаш ҳақида сўзлашаётган эдик. У деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ вафотларига сабаб бўлган касаллик билан оғриган пайтда, намоз вақти кириб азон айтилганида, у зот: Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин, — дедилар. У зотга: Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди, — дейилди. Пайғамбар ﷺ яна шу буйруқни бердилар, лекин яна шу жавоб берилди. У зот учинчи марта буюриб: Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар (яъни ичингизда бошқа, тилингизда бошқа). Абу Бакрга айтинглар, имомлик қилсин, — дедилар. Бас, Абу Бакр имомлик учун чиқди. Шу орада Пайғамбар ﷺ нинг аҳволи бироз енгиллашди ва у зот икки кишига — ҳар икки ёнидан биттадан — суянган ҳолда чиқдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг касаллик туфайли оёқлари ерда судралаётганини кўраяпман. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар; у зот келтирилиб, Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар›». Аъмашдан: «Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Абу Бакр у зотга эргашар, одамлар эса ўша намозда Абу Бакрга эргашар миди?» — деб сўралди. Аъмаш бошини қимирлатиб (ҳа деб) жавоб берди. Абу Муовия: «Пайғамбар ﷺ Абу Бакрнинг чап томонида ўтирган эдилар, Абу Бакр эса тик туриб намоз ўқир эди», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ وَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَقَدْ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلاَّ بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etib, ulardan keyin Abu Bakr xalifa boʻlganda va arablardan kofir boʻlganlar (dindan qaytganlar) kofir boʻlganda, Umar ibn al-Xattob Abu Bakrga: «Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar «Lo ilaha illalloh» degunlaricha ular bilan jang qilishga buyurilganman; kim «Lo ilaha illalloh» desa, mendan molini va jonini — haqqidan boshqa (holatda) — saqlab oladi, hisobi esa Allohning zimmasida› deganlar-ku, sen odamlar bilan qanday jang qilasan?» dedi. Shunda Abu Bakr: «Allohga qasamki, men namoz bilan zakotni ajratgan (biriga rozi boʻlib, ikkinchisini rad etgan) kishi bilan albatta jang qilaman; chunki zakot — mol haqqidir. Allohga qasamki, agar ular Rasululloh ﷺ ga (avval) berib turgan (tuya bogʻlaydigan) bir arqonni mendan man qilsalar (bermasalar), men ularni shuni man qilgani uchun (ham) jang qilardim», dedi. Umar ibn al-Xattob dedi: «Allohga qasamki, bu (boshqa narsa) emas — men Alloh azza va jalla Abu Bakrning koʻksini jang (qilish)ga ochib qoʻyganini koʻrdim; shunda men buning haq ekanini angladim».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, улардан кейин Абу Бакр халифа бўлганда ва араблардан кофир бўлганлар (диндан қайтганлар) кофир бўлганда, Умар ибн ал-Хаттоб Абу Бакрга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар «Ло илаҳа иллаллоҳ» дегунларича улар билан жанг қилишга буюрилганман; ким «Ло илаҳа иллаллоҳ» деса, мендан молини ва жонини — ҳаққидан бошқа (ҳолатда) — сақлаб олади, ҳисоби эса Аллоҳнинг зиммасида› деганлар-ку, сен одамлар билан қандай жанг қиласан?» деди. Шунда Абу Бакр: «Аллоҳга қасамки, мен намоз билан закотни ажратган (бирига рози бўлиб, иккинчисини рад этган) киши билан албатта жанг қиламан; чунки закот — мол ҳаққидир. Аллоҳга қасамки, агар улар Расулуллоҳ ﷺ га (аввал) бериб турган (туя боғлайдиган) бир арқонни мендан ман қилсалар (бермасалар), мен уларни шуни ман қилгани учун (ҳам) жанг қилардим», деди. Умар ибн ал-Хаттоб деди: «Аллоҳга қасамки, бу (бошқа нарса) эмас — мен Аллоҳ азза ва жалла Абу Бакрнинг кўксини жанг (қилиш)га очиб қўйганини кўрдим; шунда мен бунинг ҳақ эканини англадим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْعِمَامَةِ ‏.‏ قَالَ بَكْرٌ وَقَدْ سَمِعْتُ مِنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ قَالَ وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ وَعِمَامَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ذَكَرَ بَعْضُهُمُ الْمَسْحَ عَلَى النَّاصِيَةِ وَالْعِمَامَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْضُهُمُ النَّاصِيَةَ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلْمَانَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَسٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ لاَ يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ إِلاَّ أَنْ يَمْسَحَ بِرَأْسِهِ مَعَ الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعَ بْنَ الْجَرَّاحِ يَقُولُ إِنْ مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ يُجْزِئُهُ لِلأَثَرِ ‏.‏

Ibn Mugʻiyra ibn Shuʼbadan, u otasi (Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladiki, u aytdi: Nabiy ﷺ tahorat oldilar va ikki mahsi hamda salla ustiga mash tortdilar. Bakr (ibn Abdulloh) aytdi: Men buni Ibn Mugʻiyradan eshitganman. (Roviy) aytdi: Muhammad ibn Bashshor bu hadisni boshqa bir oʻrinda u zot peshonalari va sallalari ustiga mash tortganlarini zikr qildi. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan birnecha yoʻl bilan rivoyat qilingan, baʼzilari peshona va salla ustiga mash tortishni zikr qilgan, baʼzilari esa peshonani zikr qilmagan. Men Ahmad ibn Hasandan eshitdim, u: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said Qattonga oʻxshashini koʻrmadim, der edi, der edi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Amr ibn Umayya, Salmon, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi hasan sahihdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan koʻplab ilm ahlining soʻzidir, ular orasida Abu Bakr, Umar va Anas (roziyallohu anhum) bor. Avzoʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular: Salla ustiga mash tortiladi, dedilar. Nabiy ﷺ ashoblari va tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli esa: Salla bilan birga boshiga ham mash tortmaguncha, salla ustiga (yolgʻiz) mash tortilmaydi, dedilar. Bu Sufyon Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Men Jorud ibn Muozdan eshitdim, u: Men Vakiʼ ibn Jarrohdan eshitdim, u: Agar (kishi) salla ustiga mash tortsa, asar (hadis) sababli unga kifoya qiladi, der edi.Ибн Муғийра ибн Шуъбадан, у отаси (Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қиладики, у айтди: Набий ﷺ таҳорат олдилар ва икки маҳси ҳамда салла устига маш тортдилар. Бакр (ибн Абдуллоҳ) айтди: Мен буни Ибн Муғийрадан эшитганман. (Ровий) айтди: Муҳаммад ибн Башшор бу ҳадисни бошқа бир ўринда у зот пешоналари ва саллалари устига маш тортганларини зикр қилди. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан бирнеча йўл билан ривоят қилинган, баъзилари пешона ва салла устига маш тортишни зикр қилган, баъзилари эса пешонани зикр қилмаган. Мен Аҳмад ибн Ҳасандан эшитдим, у: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид Қаттонга ўхшашини кўрмадим, дер эди, дер эди. (Ровий) айтди: Бу бобда Амр ибн Умайя, Салмон, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан кўплаб илм аҳлининг сўзидир, улар орасида Абу Бакр, Умар ва Анас (розияллоҳу анҳум) бор. Авзўий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар: Салла устига маш тортилади, дедилар. Набий ﷺ ашоблари ва тобеъинлардан кўплаб илм аҳли эса: Салла билан бирга бошига ҳам маш тортмагунча, салла устига (ёлғиз) маш тортилмайди, дедилар. Бу Суфён Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Мен Жоруд ибн Муоздан эшитдим, у: Мен Вакиъ ибн Жарроҳдан эшитдим, у: Агар (киши) салла устига маш тортса, асар (ҳадис) сабабли унга кифоя қилади, дер эди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ ‏.1 قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا ‏.2 وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏"‏ ‏.1 وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ ‏.3 وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا ‏.2 وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي ‏"‏ ‏.1 وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ ‏.1 وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏"‏ الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا ‏"‏ ‏.1 وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1 وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4 وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها ‏. قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا ‏.‏ 1

Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْكَدِرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرًا، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ يَعُودَانِّي فَوَجَدَانِي قَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَّ عَلَىَّ وَضُوءَهُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻlib qoldim, shunda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr meni koʻrgani keldilar. Ular meni hushimdan ketgan holda topdilar. Rasululloh ﷺ taharat qildilar va taharat suvini menga quydilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлиб қолдим, шунда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр мени кўргани келдилар. Улар мени ҳушимдан кетган ҳолда топдилар. Расулуллоҳ ﷺ таҳарат қилдилар ва таҳарат сувини менга қуйдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَكَلَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ خُبْزًا وَلَحْمًا وَلَمْ يَتَوَضَّئُوا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar non va goʻsht yedilar, ammo taharat olmadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар нон ва гўшт едилар, аммо таҳарат олмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ ‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ‏}‏ وَإِنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الْمُنْكَرَ فَلَمْ يُنْكِرُوهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمْ اللَّهُ بِعِقَابِهِ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot oʻrnidan turib, Allohga hamd aytdi va Uni ulugʻladi, soʻng: «Ey odamlar! Sizlar mana bu oyatni oʻqiysizlar: {Ey iymon keltirganlar! Oʻzingizni saqlangiz. Toʻgʻri yoʻlni topgan ekansiz, adashgan kimsalar sizga zarar yetkaza olmaydi} (Moida 105). Biroq biz Rasululloh ﷺ: ‹Odamlar munkarni koʻrib, uni inkor qilmasalar, Alloh oʻz azobini ularning barchasiga umumiy qilib yuborishi yaqindir›, deganlarini eshitganmiz», dedi.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот ўрнидан туриб, Аллоҳга ҳамд айтди ва Уни улуғлади, сўнг: «Эй одамлар! Сизлар мана бу оятни ўқийсизлар: {Эй иймон келтирганлар! Ўзингизни сақлангиз. Тўғри йўлни топган экансиз, адашган кимсалар сизга зарар етказа олмайди} (Моида 105). Бироқ биз Расулуллоҳ ﷺ: ‹Одамлар мункарни кўриб, уни инкор қилмасалар, Аллоҳ ўз азобини уларнинг барчасига умумий қилиб юбориши яқиндир›, деганларини эшитганмиз», деди.

- وعن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما أن عمر رضي الله عنه حين تأيمت بنته حفصة قال‏:‏ لقيت عثمان بن عفان رضي الله عنه ، فعرضت عليه حفصة فقلت‏:‏ إن شئت أنكحتك حفصة بنت عمر‏؟‏ قال‏:‏ سأنظر في أمري‏.‏ فلبثت ليالي، ثم لقيني فقال ‎‏:‏ قد بدا لي أن لا أتزوج يومي هذا‏.‏ فلقيت أبا بكر الصديق رضي الله عنه، فلم يرجع إلى شيئاً‏!‏ فكنت عليه أوجد مني على عثمان، فلبثت ليالي، ثم خطبها النبي صلى الله عليه وسلم، فأنكحتها إياه‏.‏ فلقيني أبو بكر فقال‏:‏ لعلك وجدت حين عرضت على حفصة فلم أرجع إليك شيئاً‏؟‏ فقلت‏:‏ نعم‏.‏ قال‏:‏ فإنه لم يمنعني أن أرجع إليك فيما عرضت على إلا أني كنت علمت أن النبي صلى الله عليه وسلم ذكرها، فلم أكن لأفشي سر رسول الله صلى الله عليه وسلم، ولوتركها النبى صلى الله عليه وسلم لقبلتها ‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخارى‏)‏‏)‏‏.‏

Umar ibn Xattob — qizi Hafsa Xunays ibn Huzofa as-Sahmiydan beva qolganda (u Rasululloh ﷺning sahobalaridan, Badrda qatnashgan, Madinada vafot etgan edi) — Umar aytdi: Men Usmon ibn Affonga yoʻliqib, unga Hafsani taklif qilib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. U: «Ishimni oʻylab koʻraman», dedi. Bir necha kecha turdim, soʻng u: «Menga shu kunlarda uylanmaslik maʼqul boʻldi (koʻrindi)», dedi. Umar aytdi: Soʻng men Abu Bakrga yoʻliqib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. Abu Bakr jim qoldi, menga hech narsa qaytarmadi. Men undan Usmondan koʻra koʻproq xafa boʻldim. Bir necha kecha turdim, soʻng uni Rasululloh ﷺ sovchilik qildilar, men uni u zotga nikohlab berdim. Soʻng Abu Bakr menga yoʻliqib: «Hafsani senga taklif qilganimda, men senga hech narsa qaytarmaganim uchun mendan xafa boʻlgandirsan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sen taklif qilgan narsada senga (javob) qaytarishimga shundan boshqa narsa toʻsqinlik qilmadiki, men Rasululloh ﷺ uni (Hafsani) zikr qilganlarini (sovchilik qilmoqchi ekanlarini) bilardim, men Rasululloh ﷺning sirini oshkor qila olmasdim. Agar u zot uni tark etganlarida, men uni qabul qilardim», dedi.Умар ибн Хаттоб — қизи Ҳафса Хунайс ибн Ҳузофа ас-Саҳмийдан бева қолганда (у Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан, Бадрда қатнашган, Мадинада вафот этган эди) — Умар айтди: Мен Усмон ибн Аффонга йўлиқиб, унга Ҳафсани таклиф қилиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. У: «Ишимни ўйлаб кўраман», деди. Бир неча кеча турдим, сўнг у: «Менга шу кунларда уйланмаслик маъқул бўлди (кўринди)», деди. Умар айтди: Сўнг мен Абу Бакрга йўлиқиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. Абу Бакр жим қолди, менга ҳеч нарса қайтармади. Мен ундан Усмондан кўра кўпроқ хафа бўлдим. Бир неча кеча турдим, сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ совчилик қилдилар, мен уни у зотга никоҳлаб бердим. Сўнг Абу Бакр менга йўлиқиб: «Ҳафсани сенга таклиф қилганимда, мен сенга ҳеч нарса қайтармаганим учун мендан хафа бўлгандирсан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сен таклиф қилган нарсада сенга (жавоб) қайтаришимга шундан бошқа нарса тўсқинлик қилмадики, мен Расулуллоҳ ﷺ уни (Ҳафсани) зикр қилганларини (совчилик қилмоқчи эканларини) билардим, мен Расулуллоҳ ﷺнинг сирини ошкор қила олмасдим. Агар у зот уни тарк этганларида, мен уни қабул қилардим», деди.

وَعَنْهَا { أَنَّ أَبَا بَكْرٍ اَلصِّدِّيقَ ‏- رضى الله عنه ‏- قَبَّلَ اَلنَّبِيَّ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-بَعْدَ مَوْتِهِ } رَوَاهُ اَلْبُخَارِيُّ 1‏ .‏

(Oisha va Ibn Abbos (roziyallohu anhum) rivoyat qildilar)ki, Abu Bakr (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺni vafotlaridan keyin boʻ sa oldilar (oʻ pdilar).(Оиша ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум) ривоят қилдилар)ки, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺни вафотларидан кейин бў са олдилар (ў пдилар).

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: كُنَّا قُعُودًا حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَعنا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا فِي نَفَرٍ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ بَيْنَ أَظْهُرِنَا فَأَبْطَأَ عَلَيْنَا وَخَشِيَنَا أَنْ يُقْتَطَعَ دُونَنَا وَفَزِعْنَا فَقُمْنَا فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ فَزِعَ فَخَرَجْتُ أَبْتَغِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَيْتُ حَائِطًا لِلْأَنْصَارِ لِبَنِي النَّجَّارِ فَدُرْتُ بِهِ هَلْ أَجِدُ لَهُ بَابًا فَلَمْ أَجِدْ فَإِذَا رَبِيعٌ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ حَائِطٍ مِنْ بِئْرٍ خَارِجَةٍ وَالرَّبِيعُ الْجَدْوَلُ فاحتفزت كَمَا يحتفز الثَّعْلَب فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَا شَأْنُكَ قُلْتُ كُنْتَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا فَقُمْتَ فَأَبْطَأْتَ عَلَيْنَا فَخَشِينَا أَنْ تُقْتَطَعَ دُونَنَا فَفَزِعْنَا فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ فَزِعَ فَأَتَيْتُ هَذَا الْحَائِطَ فَاحْتَفَزْتُ كَمَا يَحْتَفِزُ الثَّعْلَبُ وَهَؤُلَاء النَّاس ورائي فَقَالَ يَا أَبَا هُرَيْرَة وَأَعْطَانِي نَعْلَيْه قَالَ اذْهَبْ بنعلي هَاتين فَمن لقِيت من وَرَاء هَذَا الْحَائِط يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ فَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ لَقِيتُ عُمَرَ فَقَالَ مَا هَاتَانِ النَّعْلَانِ يَا أَبَا هُرَيْرَة فَقلت هَاتَانِ نَعْلَا رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَنِي بِهِمَا مَنْ لَقِيتُ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ بَشرته بِالْجنَّةِ فَضرب عمر بِيَدِهِ بَيْنَ ثَدْيَيَّ فَخَرَرْتُ لِاسْتِي فَقَالَ ارْجِعْ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَرَجَعْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فأجهشت بكاء وركبني عمر فَإِذا هُوَ على أثري فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لَك يَا أَبَا هُرَيْرَة قلت لقِيت عمر فَأَخْبَرته بِالَّذِي بعثتني بِهِ فَضرب بَين ثديي فَخَرَرْت لاستي قَالَ ارْجع فَقَالَ لَهُ رَسُول الله يَا عُمَرُ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا فَعَلْتَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَبَعَثْتَ أَبَا هُرَيْرَةَ بِنَعْلَيْكَ مَنْ لَقِيَ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ بَشَّرَهُ بِالْجَنَّةِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَلَا تَفْعَلْ فَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَتَّكِلَ النَّاسُ عَلَيْهَا فخلهم يعْملُونَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فخلهم ". رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ning atroflarida oʻtirgan edik — biz bilan birga bir necha (kishi) ichida Abu Bakr va Umar (ham) bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ oramizdan oʻrnilaridan turib (ketdilar) va bizga (qaytishlari) kechikdi. Biz U Zot bizdan (ayri) joyda (dushman tomonidan) yoʻldan urilishidan (ushlanishidan) qoʻrqib, vahimaga tushdik-da, oʻrnimizdan turdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim. Bas, men Rasululloh ﷺ ni qidirib chiqdim — toki Ansorning, Banu Najjorga (qarashli) bir bogʻiga keldim. Men unga eshik bormikan deb, atrofidan aylandim, ammo topmadim. Shunda (qarasam) tashqaridagi quduqdan bogʻning ichiga kirib turgan bir ariq (rabiʼ) bor ekan. Men tulki siqilib (kirgandek) siqilib, Rasululloh ﷺ ning oldilariga kirdim. (Paygʻambar): «Abu Hurayrami?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedim. (Paygʻambar): «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Siz oramizda edingiz, soʻng oʻrningizdan turib (ketdingiz) va bizga (qaytishingiz) kechikdi; biz Siz bizdan (ayri) joyda yoʻldan urilishingizdan qoʻrqib, vahimaga tushdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim; shu bogʻga keldim va tulki siqilgandek siqildim; mana bu odamlar ham ortimda (kelyapti)», dedim. Shunda (Paygʻambar): «Ey Abu Hurayra!» deb, menga (oʻz) ikki kavushlarini berdilar-da: «Mana bu ikki kavushimni olib bor; bu bogʻdan tashqarida qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsang, uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men uchratgan birinchi (kishi) Umar boʻldi. U: «Bu ikki kavush nima, ey Abu Hurayra?» dedi. Men: «Bu Rasululloh ﷺ ning ikki kavushlari; meni shular bilan (shunday vazifa bilan) yubordilarki, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsam, uni jannat bilan xushxabarlayman», dedim. Shunda Umar qoʻli bilan koʻkragimga (shunday) urdiki, men orqamga (yiqilib) tushdim. U: «Qaytib bor, ey Abu Hurayra», dedi. Men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytdim va yigʻlab yubordim. Umar meni (ortimdan) quvib keldi — mana, u ortimda (turardi). Rasululloh ﷺ menga: «Senga nima boʻldi, ey Abu Hurayra?» dedilar. Men: «Umarni uchratdim va siz meni yuborgan (vazifa) haqida unga xabar berdim. Shunda u koʻkragimga bir (shunday) urdiki, orqamga (yiqilib) tushdim; (soʻng): ‹Qaytib bor›, dedi», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Ey Umar, seni bunday qilishga nima undadi?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, otam-onam Sizga fido boʻlsin, Siz Abu Hurayrani ikki kavushingiz bilan, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsa, uni jannat bilan xushxabarlasin deb yubordingizmi?» dedi. (Paygʻambar): «Ha», dedilar. U: «Unday qilmang, chunki men odamlar (faqat) shunga suyanib qolishidan qoʻrqaman; bas, ularni (amal qilib) ishlayverishlariga qoʻyib bering», dedi. Rasululloh ﷺ: «Mayli, ularni (oʻz holiga) qoʻy», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг атрофларида ўтирган эдик — биз билан бирга бир неча (киши) ичида Абу Бакр ва Умар (ҳам) бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ орамиздан ўрниларидан туриб (кетдилар) ва бизга (қайтишлари) кечикди. Биз У Зот биздан (айри) жойда (душман томонидан) йўлдан урилишидан (ушланишидан) қўрқиб, ваҳимага тушдик-да, ўрнимиздан турдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим. Бас, мен Расулуллоҳ ﷺ ни қидириб чиқдим — токи Ансорнинг, Бану Нажжорга (қарашли) бир боғига келдим. Мен унга эшик бормикан деб, атрофидан айландим, аммо топмадим. Шунда (қарасам) ташқаридаги қудуқдан боғнинг ичига кириб турган бир ариқ (рабиъ) бор экан. Мен тулки сиқилиб (киргандек) сиқилиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига кирдим. (Пайғамбар): «Абу Ҳурайрами?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. (Пайғамбар): «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Сиз орамизда эдингиз, сўнг ўрнингиздан туриб (кетдингиз) ва бизга (қайтишингиз) кечикди; биз Сиз биздан (айри) жойда йўлдан урилишингиздан қўрқиб, ваҳимага тушдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим; шу боғга келдим ва тулки сиқилгандек сиқилдим; мана бу одамлар ҳам ортимда (келяпти)», дедим. Шунда (Пайғамбар): «Эй Абу Ҳурайра!» деб, менга (ўз) икки кавушларини бердилар-да: «Мана бу икки кавушимни олиб бор; бу боғдан ташқарида қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсанг, уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен учратган биринчи (киши) Умар бўлди. У: «Бу икки кавуш нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. Мен: «Бу Расулуллоҳ ﷺ нинг икки кавушлари; мени шулар билан (шундай вазифа билан) юбордиларки, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсам, уни жаннат билан хушхабарлайман», дедим. Шунда Умар қўли билан кўкрагимга (шундай) урдики, мен орқамга (йиқилиб) тушдим. У: «Қайтиб бор, эй Абу Ҳурайра», деди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтдим ва йиғлаб юбордим. Умар мени (ортимдан) қувиб келди — мана, у ортимда (турарди). Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сенга нима бўлди, эй Абу Ҳурайра?» дедилар. Мен: «Умарни учратдим ва сиз мени юборган (вазифа) ҳақида унга хабар бердим. Шунда у кўкрагимга бир (шундай) урдики, орқамга (йиқилиб) тушдим; (сўнг): ‹Қайтиб бор›, деди», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Умар, сени бундай қилишга нима ундади?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам-онам Сизга фидо бўлсин, Сиз Абу Ҳурайрани икки кавушингиз билан, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратса, уни жаннат билан хушхабарласин деб юбордингизми?» деди. (Пайғамбар): «Ҳа», дедилар. У: «Ундай қилманг, чунки мен одамлар (фақат) шунга суяниб қолишидан қўрқаман; бас, уларни (амал қилиб) ишлайверишларига қўйиб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Майли, уларни (ўз ҳолига) қўй», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَعْقُوبَ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَعَنَ بَعْضَ رَقِيقِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ يَا أَبَا بَكْرٍ، اللَّعَّانِينَ وَالصِّدِّيقِينَ‏؟‏ كَلاَّ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، فَأَعْتَقَ أَبُو بَكْرٍ يَوْمَئِذٍ بَعْضَ رَقِيقِهِ، ثُمَّ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ‏:‏ لا أَعُودُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr oʻz qullaridan birini laʼnatladi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ey Abu Bakr, laʼnat qiluvchilar-yu siddiqlar (bir boʻladimi)?! Yoʻq, Kaʼbaning Robbiga qasam!» — deb ikki yoki uch marta takrorladilar. Oʻsha kuni Abu Bakr baʼzi qullarini ozod qildi. Soʻng Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Boshqa qaytmayman (bunday qilmayman)», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ўз қулларидан бирини лаънатлади. Шунда Набий ﷺ: «Эй Абу Бакр, лаънат қилувчилар-ю сиддиқлар (бир бўладими)?! Йўқ, Каъбанинг Роббига қасам!» — деб икки ёки уч марта такрорладилар. Ўша куни Абу Бакр баъзи қулларини озод қилди. Сўнг Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Бошқа қайтмайман (бундай қилмайман)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَرْزُوقٍ أَبُو عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ قَيْسٍ أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ‏:‏ كَانَ لِنَعْلِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم قِبَالانِ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَأَوَّلُ مَنْ عَقَدَ عَقْدًا وَاحِدًا عُثْمَانُ رضي الله عنه‏.‏‏.‏

Amr ibn Avs (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning kavushlarida ikkita tasma bor edi», dedi.Амр ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг кавушларида иккита тасма бор эди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَدَّ مَرَضُهُ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ إِنَّهُ رَجُلٌ رَقِيقٌ، إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ فَعَادَتْ فَقَالَ ‏"‏ مُرِي أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ، فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَصَلَّى بِالنَّاسِ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ kasal boʻldilar; dardlari ogʻirlashganida: ‹Abu Bakrga aytinglar, namozga imomlik qilsin›, — dedilar. Oisha: ‹U yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi›, — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin›, — dedilar. U (Oisha) yana shu javob berdi, lekin u zot: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin. Sizlar Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar›, — dedilar. Bas, elchi Abu Bakrning oldiga (shu buyruq bilan) bordi va u Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida odamlarga imomlik qildi».Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ касал бўлдилар; дардлари оғирлашганида: ‹Абу Бакрга айтинглар, намозга имомлик қилсин›, — дедилар. Оиша: ‹У юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди›, — деди. Пайғамбар ﷺ яна: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин›, — дедилар. У (Оиша) яна шу жавоб берди, лекин у зот: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин. Сизлар Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар›, — дедилар. Бас, элчи Абу Бакрнинг олдига (шу буйруқ билан) борди ва у Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида одамларга имомлик қилди».

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا قُعُودًا حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَنَا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فِي نَفَرٍ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِنَا فَأَبْطَأَ عَلَيْنَا وَخَشِينَا أَنْ يُقْتَطَعَ دُونَنَا وَفَزِعْنَا فَقُمْنَا فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ فَزِعَ فَخَرَجْتُ أَبْتَغِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَيْتُ حَائِطًا لِلأَنْصَارِ لِبَنِي النَّجَّارِ فَدُرْتُ بِهِ هَلْ أَجِدُ لَهُ بَابًا فَلَمْ أَجِدْ فَإِذَا رَبِيعٌ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ حَائِطٍ مِنْ بِئْرٍ خَارِجَةٍ - وَالرَّبِيعُ الْجَدْوَلُ - فَاحْتَفَزْتُ كَمَا يَحْتَفِزُ الثَّعْلَبُ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ كُنْتَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا فَقُمْتَ فَأَبْطَأْتَ عَلَيْنَا فَخَشِينَا أَنْ تُقْتَطَعَ دُونَنَا فَفَزِعْنَا فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ فَزِعَ فَأَتَيْتُ هَذَا الْحَائِطَ فَاحْتَفَزْتُ كَمَا يَحْتَفِزُ الثَّعْلَبُ وَهَؤُلاَءِ النَّاسُ وَرَائِي فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَعْطَانِي نَعْلَيْهِ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ بِنَعْلَىَّ هَاتَيْنِ فَمَنْ لَقِيتَ مِنْ وَرَاءِ هَذَا الْحَائِطِ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ فَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ لَقِيتُ عُمَرُ فَقَالَ مَا هَاتَانِ النَّعْلاَنِ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ‏.‏ فَقُلْتُ هَاتَانِ نَعْلاَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَنِي بِهِمَا مَنْ لَقِيتُ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ بَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ ‏.‏ فَضَرَبَ عُمَرُ بِيَدِهِ بَيْنَ ثَدْيَىَّ فَخَرَرْتُ لاِسْتِي فَقَالَ ارْجِعْ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَرَجَعْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَجْهَشْتُ بُكَاءً وَرَكِبَنِي عُمَرُ فَإِذَا هُوَ عَلَى أَثَرِي فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَقِيتُ عُمَرَ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي بَعَثْتَنِي بِهِ فَضَرَبَ بَيْنَ ثَدْيَىَّ ضَرْبَةً خَرَرْتُ لاِسْتِي قَالَ ارْجِعْ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُمَرُ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا فَعَلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَبَعَثْتَ أَبَا هُرَيْرَةَ بِنَعْلَيْكَ مَنْ لَقِيَ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مُسْتَيْقِنًا بِهَا قَلْبُهُ بَشَّرَهُ بِالْجَنَّةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَتَّكِلَ النَّاسُ عَلَيْهَا فَخَلِّهِمْ يَعْمَلُونَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَخَلِّهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ning atroflarida oʻtirgan edik — biz bilan birga bir necha (kishi) ichida Abu Bakr va Umar (ham) bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ oramizdan oʻrnilaridan turib (ketdilar) va bizga (qaytishlari) kechikdi. Biz U Zot bizdan (ayri) joyda (dushman tomonidan) yoʻldan urilishidan (ushlanishidan) qoʻrqib, vahimaga tushdik-da, oʻrnimizdan turdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim. Bas, men Rasululloh ﷺ ni qidirib chiqdim — toki Ansorning, Banu Najjorga (qarashli) bir bogʻiga keldim. Men unga eshik bormikan deb, atrofidan aylandim, ammo topmadim. Shunda (qarasam) tashqaridagi quduqdan bogʻning ichiga kirib turgan bir ariq (rabiʼ) bor ekan. Men tulki siqilib (kirgandek) siqilib, Rasululloh ﷺ ning oldilariga kirdim. (Paygʻambar): «Abu Hurayrami?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedim. (Paygʻambar): «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Siz oramizda edingiz, soʻng oʻrningizdan turib (ketdingiz) va bizga (qaytishingiz) kechikdi; biz Siz bizdan (ayri) joyda yoʻldan urilishingizdan qoʻrqib, vahimaga tushdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim; shu bogʻga keldim va tulki siqilgandek siqildim; mana bu odamlar ham ortimda (kelyapti)», dedim. Shunda (Paygʻambar): «Ey Abu Hurayra!» deb, menga (oʻz) ikki kavushlarini berdilar-da: «Mana bu ikki kavushimni olib bor; bu bogʻdan tashqarida qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsang, uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men uchratgan birinchi (kishi) Umar boʻldi. U: «Bu ikki kavush nima, ey Abu Hurayra?» dedi. Men: «Bu Rasululloh ﷺ ning ikki kavushlari; meni shular bilan (shunday vazifa bilan) yubordilarki, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsam, uni jannat bilan xushxabarlayman», dedim. Shunda Umar qoʻli bilan koʻkragimga (shunday) urdiki, men orqamga (yiqilib) tushdim. U: «Qaytib bor, ey Abu Hurayra», dedi. Men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytdim va yigʻlab yubordim. Umar meni (ortimdan) quvib keldi — mana, u ortimda (turardi). Rasululloh ﷺ menga: «Senga nima boʻldi, ey Abu Hurayra?» dedilar. Men: «Umarni uchratdim va siz meni yuborgan (vazifa) haqida unga xabar berdim. Shunda u koʻkragimga bir (shunday) urdiki, orqamga (yiqilib) tushdim; (soʻng): ‹Qaytib bor›, dedi», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Ey Umar, seni bunday qilishga nima undadi?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, otam-onam Sizga fido boʻlsin, Siz Abu Hurayrani ikki kavushingiz bilan, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsa, uni jannat bilan xushxabarlasin deb yubordingizmi?» dedi. (Paygʻambar): «Ha», dedilar. U: «Unday qilmang, chunki men odamlar (faqat) shunga suyanib qolishidan qoʻrqaman; bas, ularni (amal qilib) ishlayverishlariga qoʻyib bering», dedi. Rasululloh ﷺ: «Mayli, ularni (oʻz holiga) qoʻy», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг атрофларида ўтирган эдик — биз билан бирга бир неча (киши) ичида Абу Бакр ва Умар (ҳам) бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ орамиздан ўрниларидан туриб (кетдилар) ва бизга (қайтишлари) кечикди. Биз У Зот биздан (айри) жойда (душман томонидан) йўлдан урилишидан (ушланишидан) қўрқиб, ваҳимага тушдик-да, ўрнимиздан турдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим. Бас, мен Расулуллоҳ ﷺ ни қидириб чиқдим — токи Ансорнинг, Бану Нажжорга (қарашли) бир боғига келдим. Мен унга эшик бормикан деб, атрофидан айландим, аммо топмадим. Шунда (қарасам) ташқаридаги қудуқдан боғнинг ичига кириб турган бир ариқ (рабиъ) бор экан. Мен тулки сиқилиб (киргандек) сиқилиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига кирдим. (Пайғамбар): «Абу Ҳурайрами?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. (Пайғамбар): «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Сиз орамизда эдингиз, сўнг ўрнингиздан туриб (кетдингиз) ва бизга (қайтишингиз) кечикди; биз Сиз биздан (айри) жойда йўлдан урилишингиздан қўрқиб, ваҳимага тушдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим; шу боғга келдим ва тулки сиқилгандек сиқилдим; мана бу одамлар ҳам ортимда (келяпти)», дедим. Шунда (Пайғамбар): «Эй Абу Ҳурайра!» деб, менга (ўз) икки кавушларини бердилар-да: «Мана бу икки кавушимни олиб бор; бу боғдан ташқарида қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсанг, уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен учратган биринчи (киши) Умар бўлди. У: «Бу икки кавуш нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. Мен: «Бу Расулуллоҳ ﷺ нинг икки кавушлари; мени шулар билан (шундай вазифа билан) юбордиларки, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсам, уни жаннат билан хушхабарлайман», дедим. Шунда Умар қўли билан кўкрагимга (шундай) урдики, мен орқамга (йиқилиб) тушдим. У: «Қайтиб бор, эй Абу Ҳурайра», деди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтдим ва йиғлаб юбордим. Умар мени (ортимдан) қувиб келди — мана, у ортимда (турарди). Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сенга нима бўлди, эй Абу Ҳурайра?» дедилар. Мен: «Умарни учратдим ва сиз мени юборган (вазифа) ҳақида унга хабар бердим. Шунда у кўкрагимга бир (шундай) урдики, орқамга (йиқилиб) тушдим; (сўнг): ‹Қайтиб бор›, деди», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Умар, сени бундай қилишга нима ундади?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам-онам Сизга фидо бўлсин, Сиз Абу Ҳурайрани икки кавушингиз билан, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратса, уни жаннат билан хушхабарласин деб юбордингизми?» деди. (Пайғамбар): «Ҳа», дедилар. У: «Ундай қилманг, чунки мен одамлар (фақат) шунга суяниб қолишидан қўрқаман; бас, уларни (амал қилиб) ишлайверишларига қўйиб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Майли, уларни (ўз ҳолига) қўй», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺni, Abu Bakr va Umarni janoza oldida yurib ketayotganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юриб кетаётганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّ الْقَعْقَاعَ، وَزَيْدَ بْنَ أَسْلَمَ، أَرْسَلاَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ يَسْأَلُهُ كَيْفَ تَغْتَسِلُ الْمُسْتَحَاضَةُ فَقَالَ تَغْتَسِلُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ وَتَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ فَإِنْ غَلَبَهَا الدَّمُ اسْتَثْفَرَتْ بِثَوْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ تَغْتَسِلُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رَوَى دَاوُدُ وَعَاصِمٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ امْرَأَتِهِ عَنْ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ إِلاَّ أَنَّ دَاوُدَ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ عَاصِمٍ عِنْدَ الظُّهْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ إِنِّي لأَظُنُّ حَدِيثَ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ ‏.‏ فَقَلَبَهَا النَّاسُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ وَلَكِنَّ الْوَهَمَ دَخَلَ فِيهِ وَرَوَاهُ الْمِسْوَرُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ قَالَ فِيهِ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ ‏.‏ فَقَلَبَهَا النَّاسُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ ‏.‏

Abu Bakrning ozod qilgan quli Sumayy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Qaʼqoʼ va Zayd ibn Aslam uni Said ibn al-Musayyabning oldiga, istihoza (qon ketishi) boʻlgan ayol qanday gʻusl qilishini soʻrash uchun yuborishdi. U: «(Ayol) bir peshindan keyingi peshingacha gʻusl qiladi va har bir namoz uchun taharat oladi. Agar qon (toʻxtovsiz) gʻolib kelaversa, mato bilan (avratini) bogʻlab oladi», dedi. Abu Dovud aytdi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) va Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan ham «bir peshindan keyingi peshingacha gʻusl qiladi» deb rivoyat qilingan. Shuningdek, Dovud va Osim Shaʼbiydan, u oʻz ayolidan, u Qamiyrdan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildilar. Faqat Dovud «har kuni» dedi, Osimning hadisida esa «peshin paytida» deyilgan. Bu Solim ibn Abdulloh, Hasan va Atoning soʻzidir. Abu Dovud aytdi: Molik dedi: «Men Ibn al-Musayyabning hadisi ‹bir tozalanishdan keyingi tozalanishgacha› deb edi, deb gumon qilaman, ammo odamlar uni ‹bir peshindan keyingi peshingacha› deb aylantirib yuborishgan, biroq unga adashish kirib qolgan». Uni Misvar ibn Abdulmalik ibn Said ibn Abdurrahmon ibn Yarbuʼ ham rivoyat qilib, unda «bir tozalanishdan keyingi tozalanishgacha» degan, soʻng odamlar uni «bir peshindan keyingi peshingacha» deb aylantirib yuborishgan.Абу Бакрнинг озод қилган қули Сумайй (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Қаъқў ва Зайд ибн Аслам уни Саид ибн ал-Мусайябнинг олдига, истиҳоза (қон кетиши) бўлган аёл қандай ғусл қилишини сўраш учун юборишди. У: «(Аёл) бир пешиндан кейинги пешингача ғусл қилади ва ҳар бир намоз учун таҳарат олади. Агар қон (тўхтовсиз) ғолиб келаверса, мато билан (авратини) боғлаб олади», деди. Абу Довуд айтди: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ва Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ҳам «бир пешиндан кейинги пешингача ғусл қилади» деб ривоят қилинган. Шунингдек, Довуд ва Осим Шаъбийдан, у ўз аёлидан, у Қамийрдан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдилар. Фақат Довуд «ҳар куни» деди, Осимнинг ҳадисида эса «пешин пайтида» дейилган. Бу Солим ибн Абдуллоҳ, Ҳасан ва Атонинг сўзидир. Абу Довуд айтди: Молик деди: «Мен Ибн ал-Мусайябнинг ҳадиси ‹бир тозаланишдан кейинги тозаланишгача› деб эди, деб гумон қиламан, аммо одамлар уни ‹бир пешиндан кейинги пешингача› деб айлантириб юборишган, бироқ унга адашиш кириб қолган». Уни Мисвар ибн Абдулмалик ибн Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъ ҳам ривоят қилиб, унда «бир тозаланишдан кейинги тозаланишгача» деган, сўнг одамлар уни «бир пешиндан кейинги пешингача» деб айлантириб юборишган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فِي حَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ حِينَ نُفِسَتْ بِذِي الْحُلَيْفَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ مُرْهَا أَنْ تَغْتَسِلَ وَتُهِلَّ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Asmo binti Umays Zul-Hulayfada koʻrik koʻrgan (tuqqan) vaqtidagi hadisda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga: «Unga aytgin, gʻusl qilib, ehromga kirsin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Асмо бинти Умайс Зул-Ҳулайфада кўрик кўрган (туққан) вақтидаги ҳадисда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга: «Унга айтгин, ғусл қилиб, эҳромга кирсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، أَنَّهُ قَالَ سَقَطَ عِقْدُ عَائِشَةَ فَتَخَلَّفَتْ لاِلْتِمَاسِهِ فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهَا فِي حَبْسِهَا النَّاسَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الرُّخْصَةَ فِي التَّيَمُّمِ ‏.‏ قَالَ فَمَسَحْنَا يَوْمَئِذٍ إِلَى الْمَنَاكِبِ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ فَقَالَ مَا عَلِمْتُ إِنَّكِ لَمُبَارَكَةٌ ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oishaning marjoni tushib qoldi, u uni qidirish uchun ortda qoldi. Abu Bakr Oishaning oldiga kelib, odamlarni ushlab turgani uchun unga gʻazablandi. Shunda Alloh azza va jalla tayammum toʻgʻrisidagi ruxsatni nozil qildi. U aytdi: «Biz oʻsha kuni yelkalargacha masih tortdik». Soʻng Abu Bakr Oishaning oldiga kelib: «Sen muborak ekaningni bilmagan ekanman», dedi.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Оишанинг маржони тушиб қолди, у уни қидириш учун ортда қолди. Абу Бакр Оишанинг олдига келиб, одамларни ушлаб тургани учун унга ғазабланди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла таяммум тўғрисидаги рухсатни нозил қилди. У айтди: «Биз ўша куни елкаларгача масиҳ тортдик». Сўнг Абу Бакр Оишанинг олдига келиб: «Сен муборак эканингни билмаган эканман», деди.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، وَسُفْيَانُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ الثَّقَفِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الْوَالِبِيِّ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ بِمَا شَاءَ مِنْهُ وَإِذَا حَدَّثَنِي عَنْهُ غَيْرِي اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدَّثَنِي وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ الْوُضُوءَ قَالَ مِسْعَرٌ وَيُصَلِّي وَقَالَ سُفْيَانُ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا غَفَرَ لَهُ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishi bir gunoh qilsa, soʻng taharat olib, taharatni chiroyli qilsa, keyin ikki rakat namoz oʻqib, Alloh azza va jalladan magʻfirat soʻrasa, albatta Alloh uni magʻfirat qiladi», dedilar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қайси бир киши бир гуноҳ қилса, сўнг таҳарат олиб, таҳаратни чиройли қилса, кейин икки ракат намоз ўқиб, Аллоҳ азза ва жалладан мағфират сўраса, албатта Аллоҳ уни мағфират қилади», дедилар.

- وعن جابر رضي الله عنه قال‏:‏ قال لي النبى صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏لو قد جاء مال البحرين أعطيتك هكذا وهكذا وهكذا‏"‏ فلم يجئ مال البحرين حتى قبض النبى صلى الله عليه وسلم، فلما جاء مال البحرين أمر أبو بكر رضي الله عنه فنادي‏:‏ من كان له عند رسول صلى الله عليه وسلم عدة أو دين فليأتنا‏.‏ فأتيته وقلت له‏:‏ إن النبى صلى الله عليه وسلم قال لى كذا وكذا، فحثى لى حثية، فعددتها، فإذا هى خمسمائة، فقال لى‏:‏ خذ مثلها‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ (menga): «Agar Bahraynning puli (moli) kelsa, men senga undan shuncha-shuncha beraman», — dedilar. Lekin Bahrayn puli kelishdan oldin Paygʻambar ﷺ vafot etdilar. Bahrayn puli yetib kelganda, Abu Bakr: «Kimga Paygʻambar ﷺ (biror narsa) vaʼda qilgan boʻlsa, bizning oldimizga kelsin», — deb eʼlon qildi. Men Abu Bakr oldiga borib: «Paygʻambar ﷺ menga shuncha-shuncha vaʼda qilgan edilar», — dedim. Abu Bakr menga bir hovuch tanga berdi va men ularni sanaganimda, ular besh yuz (tanga) edi. Soʻng Abu Bakr: «Sen olgan (miqdor)ning ikki barobarini (yana) ol», — dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ (менга): «Агар Баҳрайннинг пули (моли) келса, мен сенга ундан шунча-шунча бераман», — дедилар. Лекин Баҳрайн пули келишдан олдин Пайғамбар ﷺ вафот этдилар. Баҳрайн пули етиб келганда, Абу Бакр: «Кимга Пайғамбар ﷺ (бирор нарса) ваъда қилган бўлса, бизнинг олдимизга келсин», — деб эълон қилди. Мен Абу Бакр олдига бориб: «Пайғамбар ﷺ менга шунча-шунча ваъда қилган эдилар», — дедим. Абу Бакр менга бир ҳовуч танга берди ва мен уларни санаганимда, улар беш юз (танга) эди. Сўнг Абу Бакр: «Сен олган (миқдор)нинг икки баробарини (яна) ол», — деди.

وَعَنْ سَالِمٍ, عَنْ أَبِيهِ ‏- رضى الله عنه ‏- { أَنَّهُ رَأَى اَلنَّبِيَّ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ, يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ } رَوَاهُ اَلْخَمْسَةُ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ, وَأَعَلَّهُ النَّسَائِيُّ وَطَائِفَةٌ بِالْإِرْسَالِ 1‏ .‏

Solim otasidan rivoyat qilib aytadi: Men Nabiy ﷺ ni, Abu Bakr va Umarni janozaning oldida yurib borayotganlarini koʻrdim.Солим отасидан ривоят қилиб айтади: Мен Набий ﷺ ни, Абу Бакр ва Умарни жанозанинг олдида юриб бораётганларини кўрдим.

عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَزِنُوا عَلَيْهِ حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يُوَسْوِسُ قَالَ عُثْمَان وَكنت مِنْهُم فَبينا أَنا جَالس فِي ظلّ أَطَم من الْآطَام مر عَليّ عمر رَضِي الله عَنهُ فَسلم عَليّ فَلم أشعر أَنه مر وَلَا سلم فَانْطَلق عمر حَتَّى دخل على أبي بكر رَضِي الله عَنهُ فَقَالَ لَهُ مَا يُعْجِبك أَنِّي مَرَرْت على عُثْمَان فَسلمت عَلَيْهِ فَلم يرد عَليّ السَّلَام وَأَقْبل هُوَ وَأَبُو بكر فِي وِلَايَةَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَتَّى سلما عَليّ جَمِيعًا ثمَّ قَالَ أَبُو بكر جَاءَنِي أَخُوك عمر فَذكر أَنه مر عَلَيْك فَسلم فَلم ترد عَلَيْهِ السَّلَام فَمَا الَّذِي حملك على ذَلِك قَالَ قُلْتُ مَا فَعَلْتُ فَقَالَ عُمَرُ بَلَى وَاللَّهِ لقد فعلت وَلكنهَا عبيتكم يَا بني أُميَّة قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّكَ مَرَرْتَ وَلَا سَلَّمْتَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ صَدَقَ عُثْمَانُ وَقد شَغَلَكَ عَنْ ذَلِكَ أَمْرٌ فَقُلْتُ أَجْلَ قَالَ مَا هُوَ فَقَالَ عُثْمَان رَضِي الله عَنهُ توفى الله عز وَجل نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ عَنْ نَجَاةِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ أَبُو بكر قد سَأَلته عَن ذَلِك قَالَ فَقُمْت إِلَيْهِ فَقلت لَهُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ قَبِلَ مِنِّي الْكَلِمَةَ الَّتِي عَرَضْتُ عَلَى عَمِّي فَرَدَّهَا فَهِيَ لَهُ نجاة. رَوَاهُ أَحْمد

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ vafot etganlarida u zotning ashoblaridan baʼzilari shunchalik qaygʻurdilarki, hattoki baʼzilari deyarli oʻzini yoʻqotayozdi. Usmon dedi: «Men ham ulardan biri edim. Bir kuni men qalʼalardan birining soyasida oʻtirganimda, Umar (roziyallohu anhu) yonimdan oʻtib, menga salom berdi, men esa uning oʻtganini ham, salom berganini ham sezmadim. Umar Abu Bakr (roziyallohu anhu) huzuriga kirib, unga: ‹Men Usmonning yonidan oʻtib, salom berdim, u esa salomimga alik olmadi, buni gʻalati koʻrmaysanmi?›, dedi». Soʻng u va Abu Bakr — Abu Bakr (roziyallohu anhu) hukmronligi davrida — kelib, ikkalasi menga salom berishdi. Keyin Abu Bakr: «Birodaring Umar oldimga kelib, sening yoningdan oʻtib salom berganini, sen esa alik olmaganingni aytdi. Seni bunga nima olib bordi?», dedi. Men: «Men bunday qilmadim», dedim. Umar: «Yoʻq, Alloh haqi, sen qilding, lekin bu sizlarning kibringiz, ey Umayya oʻgʻillari», dedi. Men: «Alloh haqi, sen oʻtganingni ham, salom berganingni ham sezmadim», dedim. Abu Bakr: «Usmon rost aytdi, seni bundan bir ish mashgʻul qilib qoʻygan», dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Nima u?», dedi. Usmon (roziyallohu anhu) dedi: «Alloh azza va jalla oʻz Nabiysini ﷺ biz undan bu ishning najotini soʻrashimizdan avval vafot ettirdi», dedim. Abu Bakr: «Men undan bu haqda soʻraganman», dedi. Men uning oldiga borib: «Otam-onam senga fido boʻlsin, unga sen haqliroqsan», dedim. Abu Bakr dedi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, bu ishning najoti nima?›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Men amakimga taqdim qilgan, u esa menga qaytargan kalimani mendan qabul qilgan kishi uchun u najotdir›, dedilar».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ вафот этганларида у зотнинг ашобларидан баъзилари шунчалик қайғурдиларки, ҳаттоки баъзилари деярли ўзини йўқотаёзди. Усмон деди: «Мен ҳам улардан бири эдим. Бир куни мен қалъалардан бирининг соясида ўтирганимда, Умар (розияллоҳу анҳу) ёнимдан ўтиб, менга салом берди, мен эса унинг ўтганини ҳам, салом берганини ҳам сезмадим. Умар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳузурига кириб, унга: ‹Мен Усмоннинг ёнидан ўтиб, салом бердим, у эса саломимга алик олмади, буни ғалати кўрмайсанми?›, деди». Сўнг у ва Абу Бакр — Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳукмронлиги даврида — келиб, иккаласи менга салом беришди. Кейин Абу Бакр: «Биродаринг Умар олдимга келиб, сенинг ёнингдан ўтиб салом берганини, сен эса алик олмаганингни айтди. Сени бунга нима олиб борди?», деди. Мен: «Мен бундай қилмадим», дедим. Умар: «Йўқ, Аллоҳ ҳақи, сен қилдинг, лекин бу сизларнинг кибрингиз, эй Умайя ўғиллари», деди. Мен: «Аллоҳ ҳақи, сен ўтганингни ҳам, салом берганингни ҳам сезмадим», дедим. Абу Бакр: «Усмон рост айтди, сени бундан бир иш машғул қилиб қўйган», деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Нима у?», деди. Усмон (розияллоҳу анҳу) деди: «Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсини ﷺ биз ундан бу ишнинг нажотини сўрашимиздан аввал вафот эттирди», дедим. Абу Бакр: «Мен ундан бу ҳақда сўраганман», деди. Мен унинг олдига бориб: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, унга сен ҳақлироқсан», дедим. Абу Бакр деди: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, бу ишнинг нажоти нима?›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен амакимга тақдим қилган, у эса менга қайтарган калимани мендан қабул қилган киши учун у нажотдир›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو بَكْرٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ عُمَرُ، نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو عُبَيْدَةَ، نِعْمَ الرَّجُلُ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، قَالَ‏:‏ وَبِئْسَ الرَّجُلُ فُلاَنٌ، وَبِئْسَ الرَّجُلُ فُلاَنٌ حَتَّى عَدَّ سَبْعَةً‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn Jarroh qanday yaxshi kishi! Usayd ibn Huzayr qanday yaxshi kishi! Sobit ibn Qays ibn Shammos qanday yaxshi kishi! Muoz ibn Jabal qanday yaxshi kishi! Muoz ibn Amr ibn Jamuh qanday yaxshi kishi!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Suhaylning hadisi sifatida bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн Жарроҳ қандай яхши киши! Усайд ибн Ҳузайр қандай яхши киши! Собит ибн Қайс ибн Шаммос қандай яхши киши! Муоз ибн Жабал қандай яхши киши! Муоз ибн Амр ибн Жамуҳ қандай яхши киши!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Суҳайлнинг ҳадиси сифатида биламиз.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ اتَّخَذَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، خَاتَمًا مِنْ وَرِقٍ، فَكَانَ فِي يَدِهِ ثُمَّ كَانَ فِي يَدِ أَبِي بَكْرٍ، وَيَدِ عُمَرَ، ثُمَّ كَانَ فِي يَدِ عُثْمَانَ، حَتَّى وَقَعَ فِي بِئْرِ أَرِيسٍ، نَقْشُهُ‏:‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kumushdan uzuk yasattirdilar. U zotning qoʻlida boʻlar edi, soʻng Abu Bakrning qoʻlida boʻldi, soʻng Umarning qoʻlida boʻldi, soʻng Usmonning qoʻlida boʻldi — toki u undan Aris qudugʻiga tushib ketguniga qadar. Uning naqshi «Muhammad Rasululloh» (deb yozilgan) edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кумушдан узук ясаттирдилар. У зотнинг қўлида бўлар эди, сўнг Абу Бакрнинг қўлида бўлди, сўнг Умарнинг қўлида бўлди, сўнг Усмоннинг қўлида бўлди — токи у ундан Арис қудуғига тушиб кетгунига қадар. Унинг нақши «Муҳаммад Расулуллоҳ» (деб ёзилган) эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي مَرَضِهِ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ قُلْتُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ‏.‏ فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْ، إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ مَا كُنْتُ لأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا‏.‏

Oisha (moʻminlar onasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kasallik (paytlari)da: «Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin», — dedilar. Men u zotga: «Agar Abu Bakr sizning oʻrningizda tursa, (koʻp) yigʻlagani tufayli odamlar uni eshitmaydi; shuning uchun Umarga imomlik qilishni buyuring», — dedim. Oisha qoʻshimcha qildi: Men Hafsaga: «U zotga ayt: Agar Abu Bakr sizning oʻrningizda odamlarga imomlik qilsa, yigʻlagani tufayli odamlar uni eshita olmaydi; shuning uchun Umarga imomlik qilishni buyuring», — dedim. Hafsa shunday qildi, lekin Rasululloh ﷺ: «Tinch boʻlinglar! Albatta, sizlar Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar. Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin», — dedilar. Hafsa Oishaga: «Men sendan hech qachon yaxshilik koʻrmadim», — dedi.Оиша (мўминлар онаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ касаллик (пайтлари)да: «Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин», — дедилар. Мен у зотга: «Агар Абу Бакр сизнинг ўрнингизда турса, (кўп) йиғлагани туфайли одамлар уни эшитмайди; шунинг учун Умарга имомлик қилишни буюринг», — дедим. Оиша қўшимча қилди: Мен Ҳафсага: «У зотга айт: Агар Абу Бакр сизнинг ўрнингизда одамларга имомлик қилса, йиғлагани туфайли одамлар уни эшита олмайди; шунинг учун Умарга имомлик қилишни буюринг», — дедим. Ҳафса шундай қилди, лекин Расулуллоҳ ﷺ: «Тинч бўлинглар! Албатта, сизлар Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар. Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин», — дедилар. Ҳафса Оишага: «Мен сендан ҳеч қачон яхшилик кўрмадим», — деди.

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ التُّجِيبِيُّ، أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولاَنِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَشْرَبُ الْخَمْرَ حِينَ يَشْرَبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ يُحَدِّثُهُمْ هَؤُلاَءِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ثُمَّ يَقُولُ وَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يُلْحِقُ مَعَهُنَّ ‏"‏ وَلاَ يَنْتَهِبُ نُهْبَةً ذَاتَ شَرَفٍ يَرْفَعُ النَّاسُ إِلَيْهِ فِيهَا أَبْصَارَهُمْ حِينَ يَنْتَهِبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zinokor zino qilayotgan paytida moʻmin holida zino qilmaydi; oʻgʻri oʻgʻrilik qilayotgan paytida moʻmin holida oʻgʻirlik qilmaydi; va xamr ichuvchi uni ichayotgan paytida moʻmin holida ichmaydi», dedilar. Abu Hurayra bularga: «...va talon-toroj qiluvchi, odamlar (hayratdan) unga koʻzlarini koʻtaradigan qadrli (qimmatli) bir narsani talon-toroj qilayotgan paytida moʻmin holida talon-toroj qilmaydi» (degan)ni qoʻshib qoʻyardi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зинокор зино қилаётган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди; ўғри ўғрилик қилаётган пайтида мўмин ҳолида ўғирлик қилмайди; ва хамр ичувчи уни ичаётган пайтида мўмин ҳолида ичмайди», дедилар. Абу Ҳурайра буларга: «...ва талон-торож қилувчи, одамлар (ҳайратдан) унга кўзларини кўтарадиган қадрли (қимматли) бир нарсани талон-торож қилаётган пайтида мўмин ҳолида талон-торож қилмайди» (деган)ни қўшиб қўярди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَبَكْرٍ الْكُوفِيِّ، وَزِيَادٍ، وَسُفْيَانَ، كُلُّهُمْ يَذْكُرُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺni, Abu Bakr va Umarni janoza oldida yurib ketayotganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юриб кетаётганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ نُفِسَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ بِالشَّجَرَةِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ تَغْتَسِلَ فَتُهِلَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Asmo bint Umays Shajara degan joyda Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻib, nifos koʻrdi. Shunda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga buyurdilarki, u (Asmo) gʻusl qilib, (soʻng) ehrom bogʻlasin.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Асмо бинт Умайс Шажара деган жойда Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғиб, нифос кўрди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга буюрдиларки, у (Асмо) ғусл қилиб, (сўнг) эҳром боғласин.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ، يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ - رضى الله عنها - وَأَخُوهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ فَسَأَلَهَا عَنْ غُسْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَتْ بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ قَدْرَ صَاعٍ وَسَتَرَتْ سِتْرًا فَاغْتَسَلَتْ فَأَفْرَغَتْ عَلَى رَأْسِهَا ثَلاَثًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Salama u kishining oldiga kirdi va undan Nabiyning ﷺ gʻusllari haqida soʻradi. Shunda u ayol ichida bir soʻ chamasi suv boʻlgan idishni keltirishni buyurdi va bir toʻsiq bilan toʻsinib gʻusl qildi, boshiga uch marta suv quydi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Салама у кишининг олдига кирди ва ундан Набийнинг ﷺ ғусллари ҳақида сўради. Шунда у аёл ичида бир сў чамаси сув бўлган идишни келтиришни буюрди ва бир тўсиқ билан тўсиниб ғусл қилди, бошига уч марта сув қуйди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ سَأَلَتِ امْرَأَةٌ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَتْ إِنِّي أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ دَعِي قَدْرَ الأَيَّامِ وَاللَّيَالِي الَّتِي كُنْتِ تَحِيضِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ وَقَدْرَهُنَّ مِنَ الشَّهْرِ ثُمَّ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺdan soʻrab: «Men istihoza koʻraman, poklanmayman. Namozni tark etaymi?» dedi. U zot: «Yoʻq, balki oldin hayz koʻradigan kunlaring va tunlaring miqdoricha namozni tark et», dedilar. Abu Bakr oʻz rivoyatida: «Va oydan ularning miqdorini (hisobla), soʻng gʻusl qil, avrat joyingni mato bilan bogʻla va namoz oʻqi», deb keltirdi.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺдан сўраб: «Мен истиҳоза кўраман, покланмайман. Намозни тарк этайми?» деди. У зот: «Йўқ, балки олдин ҳайз кўрадиган кунларинг ва тунларинг миқдорича намозни тарк эт», дедилар. Абу Бакр ўз ривоятида: «Ва ойдан уларнинг миқдорини (ҳисобла), сўнг ғусл қил, аврат жойингни мато билан боғла ва намоз ўқи», деб келтирди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو سَعِيدٍ يَعْنِي الْعَنْقَزِيَّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ اشْتَرَى أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ سَرْجًا بِثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعَازِبٍ مُرْ الْبَرَاءَ فَلْيَحْمِلْهُ إِلَى مَنْزِلِي فَقَالَ لَا حَتَّى تُحَدِّثَنَا كَيْفَ صَنَعْتَ حِينَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْتَ مَعَهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ خَرَجْنَا فَأَدْلَجْنَا فَأَحْثَثْنَا يَوْمَنَا وَلَيْلَتَنَا حَتَّى أَظْهَرْنَا وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ فَضَرَبْتُ بِبَصَرِي هَلْ أَرَى ظِلًّا نَأْوِي إِلَيْهِ فَإِذَا أَنَا بِصَخْرَةٍ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَإِذَا بَقِيَّةُ ظِلِّهَا فَسَوَّيْتُهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفَرَشْتُ لَهُ فَرْوَةً وَقُلْتُ اضْطَجِعْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاضْطَجَعَ ثُمَّ خَرَجْتُ أَنْظُرُ هَلْ أَرَى أَحَدًا مِنْ الطَّلَبِ فَإِذَا أَنَا بِرَاعِي غَنَمٍ فَقُلْتُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلَامُ فَقَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَسَمَّاهُ فَعَرَفْتُهُ فَقُلْتُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ لِي قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَمَرْتُهُ فَاعْتَقَلَ شَاةً مِنْهَا ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ ضَرْعَهَا مِنْ الْغُبَارِ ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ كَفَّيْهِ مِنْ الْغُبَارِ وَمَعِي إِدَاوَةٌ عَلَى فَمِهَا خِرْقَةٌ فَحَلَبَ لِي كُثْبَةً مِنْ اللَّبَنِ فَصَبَبْتُ يَعْنِي الْمَاءَ عَلَى الْقَدَحِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَافَيْتُهُ وَقَدْ اسْتَيْقَظَ فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قُلْتُ هَلْ أَنَى الرَّحِيلُ قَالَ فَارْتَحَلْنَا وَالْقَوْمُ يَطْلُبُونَا فَلَمْ يُدْرِكْنَا أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ عَلَى فَرَسٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا فَقَالَ ‏{‏لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا‏}‏ حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَّا فَكَانَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ قَدْرُ رُمْحٍ أَوْ رُمْحَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا وَبَكَيْتُ قَالَ لِمَ تَبْكِي قَالَ قُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ مَا عَلَى نَفْسِي أَبْكِي وَلَكِنْ أَبْكِي عَلَيْكَ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ اللَّهُمَّ اكْفِنَاهُ بِمَا شِئْتَ فَسَاخَتْ قَوَائِمُ فَرَسِهِ إِلَى بَطْنِهَا فِي أَرْضٍ صَلْدٍ وَوَثَبَ عَنْهَا وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ هَذَا عَمَلُكَ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُنْجِيَنِي مِمَّا أَنَا فِيهِ فَوَاللَّهِ لَأُعَمِّيَنَّ عَلَى مَنْ وَرَائِي مِنْ الطَّلَبِ وَهَذِهِ كِنَانَتِي فَخُذْ مِنْهَا سَهْمًا فَإِنَّكَ سَتَمُرُّ بِإِبِلِي وَغَنَمِي فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا فَخُذْ مِنْهَا حَاجَتَكَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا حَاجَةَ لِي فِيهَا قَالَ وَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأُطْلِقَ فَرَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَتَلَقَّاهُ النَّاسُ فَخَرَجُوا فِي الطَّرِيقِ وَعَلَى الْأَجَاجِيرِ فَاشْتَدَّ الْخَدَمُ وَالصِّبْيَانُ فِي الطَّرِيقِ يَقُولُونَ اللَّهُ أَكْبَرُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَاءَ مُحَمَّدٌ قَالَ وَتَنَازَعَ الْقَوْمُ أَيُّهُمْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْزِلُ اللَّيْلَةَ عَلَى بَنِي النَّجَّارِ أَخْوَالِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لِأُكْرِمَهُمْ بِذَلِكَ فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا حَيْثُ أُمِرَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ أَوَّلُ مَنْ كَانَ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ الْمُهَاجِرِينَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ أَخُو بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ الْأَعْمَى أَخُو بَنِي فِهْرٍ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ رَاكِبًا فَقُلْنَا مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ هُوَ عَلَى أَثَرِي ثُمَّ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ مَعَهُ قَالَ الْبَرَاءُ وَلَمْ يَقْدَمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى حَفِظْتُ سُوَرًا مِنْ الْمُفَصَّلِ قَالَ إِسْرَائِيلُ وَكَانَ الْبَرَاءُ مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot dedi: «Biz yoʻlga chiqdik va tun boʻyi yurdik, kunimizni va tunimizni tez yurib oʻtkazdik, hatto tush payti boʻlib, quyosh tik keldi. Men koʻz yugurtirdim: panoh olsak boʻladigan biror soya bormikin, deb. Shunda bir qoyaga koʻzim tushdi, unga tomon bordim, uning ozgina soyasi bor edi. Men uni Rasululloh ﷺ uchun tekisladim va bir poʻstak toʻshadim, soʻng: ‹Yoting, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot yotdilar. Keyin men chiqib, taʼqib qiluvchilardan birortasi koʻrinmadimikin, deb qaradim. Shunda bir qoʻychiga koʻzim tushdi. ‹Sen kimning qoʻychisisan, ey bola?› dedim. U bir qurayshlik kishini aytdi, men uni tanidim. ‹Qoʻyingda sut bormi?› dedim. ‹Ha›, dedi. ‹Menga sogʻib berasanmi?› dedim. ‹Ha›, dedi. Men unga buyurdim, u qoʻylardan bittasini ushlab turdi, soʻng buyurdim, u qoʻyning yelinini changdan tozaladi, soʻng buyurdim, u qoʻllarini changdan qoqdi. Mening ogʻzi latta bilan bogʻlangan bir idishim bor edi. U menga bir hovuch sut sogʻib berdi. Men idishning ostiga uning tagi sovuguncha suv quydim, soʻng Rasululloh ﷺ oldilariga keldim, u zotga yetib bordim, u zot uygʻongan edilar. ‹Iching, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot men mamnun boʻlgunimga qadar ichdilar. Soʻng: ‹Yoʻlga chiqish vaqti boʻldimi?› dedim. Biz yoʻlga chiqdik, qavm bizni taʼqib qilar edi. Ulardan hech kim bizga yetib ololmadi, faqat Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum oʻz otida yetib keldi. ‹Ey Allohning Rasuli! Mana taʼqibchi bizga yetdi›, dedim. U zot: ‹Xafa boʻlma, albatta Alloh biz bilan birga› (Tavba 40), dedilar. Nihoyat u bizga yaqinlashdi, biz bilan uning orasi bir nayza yoki ikki nayza yoxud uch nayza masofasi qolganda: ‹Ey Allohning Rasuli! Mana taʼqibchi bizga yetdi›, dedim va yigʻladim. U zot: ‹Nega yigʻlayapsan?› dedilar. ‹Vallohi, oʻzim uchun yigʻlayotganim yoʻq, balki Siz uchun yigʻlayapman›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga qarshi duo qildilar va: ‹Ey Alloh! Uni Oʻzing xohlagan narsa bilan bizdan kifoya qil›, dedilar. Shunda uning otining oyoqlari qattiq yerda qorniga qadar botib ketdi, u otdan sakrab tushdi va: ‹Ey Muhammad! Bu senning ishing ekanini bildim. Allohga duo qilgin, meni bu ahvoldan qutqarsin. Vallohi, orqamdagi taʼqibchilarni chalgʻitaman. Mana bu oʻqdonim, undan bir oʻq ol, chunki sen falon-falon joyda mening tuyalarim va qoʻylarim yonidan oʻtasan, undan ehtiyojingni ol›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Menga uning kerimasi yoʻq›, dedilar. Va Rasululloh ﷺ unga duo qildilar, u ozod boʻldi va sheriklariga qaytdi. Rasululloh ﷺ yoʻllarida davom etdilar, men ham u zot bilan birga edim, hatto Madinaga yetib keldik. Odamlar u zotni kutib oldilar, yoʻlga va tomlarga chiqib oldilar. Xizmatkorlar va bolalar yoʻlda: ‹Allohu akbar! Rasululloh ﷺ keldilar! Muhammad keldilar!› deb chopdilar.» Al-Baro ibn Ozib dedi: «Muhojirlardan bizga birinchi kelgan kishi Musʼab ibn Umayr edi, soʻng bizga koʻzi ojiz Ibn Ummi Maktum keldi, keyin bizga Umar ibn al-Xattob yigirma otliq bilan keldi. Soʻng Rasululloh ﷺ keldilar, Abu Bakr u zot bilan birga edi.»Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот деди: «Биз йўлга чиқдик ва тун бўйи юрдик, кунимизни ва тунимизни тез юриб ўтказдик, ҳатто туш пайти бўлиб, қуёш тик келди. Мен кўз югуртирдим: паноҳ олсак бўладиган бирор соя бормикин, деб. Шунда бир қояга кўзим тушди, унга томон бордим, унинг озгина сояси бор эди. Мен уни Расулуллоҳ ﷺ учун текисладим ва бир пўстак тўшадим, сўнг: ‹Ётинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот ётдилар. Кейин мен чиқиб, таъқиб қилувчилардан бирортаси кўринмадимикин, деб қарадим. Шунда бир қўйчига кўзим тушди. ‹Сен кимнинг қўйчисисан, эй бола?› дедим. У бир қурайшлик кишини айтди, мен уни танидим. ‹Қўйингда сут борми?› дедим. ‹Ҳа›, деди. ‹Менга соғиб берасанми?› дедим. ‹Ҳа›, деди. Мен унга буюрдим, у қўйлардан биттасини ушлаб турди, сўнг буюрдим, у қўйнинг елинини чангдан тозалади, сўнг буюрдим, у қўлларини чангдан қоқди. Менинг оғзи латта билан боғланган бир идишим бор эди. У менга бир ҳовуч сут соғиб берди. Мен идишнинг остига унинг таги совугунча сув қуйдим, сўнг Расулуллоҳ ﷺ олдиларига келдим, у зотга етиб бордим, у зот уйғонган эдилар. ‹Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот мен мамнун бўлгунимга қадар ичдилар. Сўнг: ‹Йўлга чиқиш вақти бўлдими?› дедим. Биз йўлга чиқдик, қавм бизни таъқиб қилар эди. Улардан ҳеч ким бизга етиб ололмади, фақат Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум ўз отида етиб келди. ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Мана таъқибчи бизга етди›, дедим. У зот: ‹Хафа бўлма, албатта Аллоҳ биз билан бирга› (Тавба 40), дедилар. Ниҳоят у бизга яқинлашди, биз билан унинг ораси бир найза ёки икки найза ёхуд уч найза масофаси қолганда: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Мана таъқибчи бизга етди›, дедим ва йиғладим. У зот: ‹Нега йиғлаяпсан?› дедилар. ‹Валлоҳи, ўзим учун йиғлаётганим йўқ, балки Сиз учун йиғлаяпман›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга қарши дуо қилдилар ва: ‹Эй Аллоҳ! Уни Ўзинг хоҳлаган нарса билан биздан кифоя қил›, дедилар. Шунда унинг отининг оёқлари қаттиқ ерда қорнига қадар ботиб кетди, у отдан сакраб тушди ва: ‹Эй Муҳаммад! Бу сеннинг ишинг эканини билдим. Аллоҳга дуо қилгин, мени бу аҳволдан қутқарсин. Валлоҳи, орқамдаги таъқибчиларни чалғитаман. Мана бу ўқдоним, ундан бир ўқ ол, чунки сен фалон-фалон жойда менинг туяларим ва қўйларим ёнидан ўтасан, ундан эҳтиёжингни ол›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Менга унинг керимаси йўқ›, дедилар. Ва Расулуллоҳ ﷺ унга дуо қилдилар, у озод бўлди ва шерикларига қайтди. Расулуллоҳ ﷺ йўлларида давом этдилар, мен ҳам у зот билан бирга эдим, ҳатто Мадинага етиб келдик. Одамлар у зотни кутиб олдилар, йўлга ва томларга чиқиб олдилар. Хизматкорлар ва болалар йўлда: ‹Аллоҳу акбар! Расулуллоҳ ﷺ келдилар! Муҳаммад келдилар!› деб чопдилар.» Ал-Баро ибн Озиб деди: «Муҳожирлардан бизга биринчи келган киши Мусъаб ибн Умайр эди, сўнг бизга кўзи ожиз Ибн Умми Мактум келди, кейин бизга Умар ибн ал-Хаттоб йигирма отлиқ билан келди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келдилар, Абу Бакр у зот билан бирга эди.»

- وعن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه ، أنه توضأ في بيته، ثم خرج فقال‏:‏ لألزمن رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ولأكونن معه يومي هذا، فجاء المسجد، فسأل عن النبي صلى الله عليه وسلم الله عليه وسلم ، فقالوا‏:‏ وجه ههنا، قال‏:‏ فخرجت على أثره أسأل عنه ، حتى دخل بئر أريس، فجلست عند الباب حتى قضى رسول الله صلى الله عليه وسلم حاجته وتوضأ، فقمت إليه، فإذا هو قد جلس على بئر أريس وتوسط قفها، وكشف عن ساقيه ودلاهما في البئر، فسلمت عليه ثم انصرفت، فجلست عند الباب فقلت‏:‏ لأكونن بواب رسول الله صلى الله عليه وسلم اليوم، فجاء أبو بكر رضي الله عنه فدفع الباب فقلت‏:‏ من هذا‏؟‏ فقال‏:‏ أبو بكر، فقلت على رسلك، ثم ذهبت فقلت‏:‏ يا رسول الله هذا أبو بكر يستأذن، فقال‏:‏ ‏"‏ائذن له وبشره بالجنة‏"‏ فأقلبت حتى قلت لأبي بكر‏:‏ ادخل ورسول الله يبشرك بالجنة، فدخل أبو بكر حتى جلس عن يمين النبي صلى الله عليه وسلمى الله عليه وسلم معه في القف، ودلى رجليه في البئر كما صنع رسول الله صلى الله عليه وسلم ، وكشف عن ساقيه، ثم رجعت وجلست، وقد تركت أخي يتوضأ ويلحقني ، فقلت‏:‏ إن يرد الله بفلان -يرد أخاه- خيراً يأت به، فإذا إنسان يحرك الباب، فقلت‏:‏ من هذا‏؟‏ فقال‏:‏ عمر بن الخطاب‏:‏ فقلت‏:‏ على رسلك ، ثم جئت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فسلمت عليه وقلت‏:‏ هذا عمر يستأذن‏؟‏ فقال‏:‏”ائذن له وبشره بالجنة‏"‏ فجئت عمر، فقلت‏:‏ أذن ويبشرك رسول الله صلى الله عليه وسلم بالجنة، فدخل فجلس مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في القف عن يساره، ودلى رجليه في البئر، ثم رجعت فجلست فقلت‏:‏ إن يرد الله بفلان خيراً -يعني أخاه- يأت به، فجاء إنسان فحرك الباب‏.‏ فقلت‏:‏ من هذا ‏؟‏ فقال‏:‏ عثمان بن عفان فقلت‏:‏ على رسلك، وجئت النبي صلى الله عليه وسلم الله عليه وسلم ، فأخبرته فقال‏:‏ ‏"‏ائذن له وبشره بالجنة مع بلوى تصيبه‏"‏ فجئت فقلت له‏:‏ ادخل ويبشرك رسول الله صلى الله عليه وسلم بالجنة مع بلوى تصيبك، فدخل فوجد القف قد ملئ، فجلس وجاههم من الشق الآخر‏.‏ قال سعيد بن المسيب‏:‏ فأولتها قبورهم ‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏ وزاد في رواية‏:‏ “وأمرني رسول الله صلى الله عليه وسلم بحفظ الباب‏.‏ وفيها أن عثمان حين بشره حمد الله تعالى، ثم قال‏:‏ الله المستعان‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u uyida tahorat olib, soʻng (uydan) chiqdi va: «Bugun shu kunim Rasululloh ﷺ ga albatta hamroh boʻlaman va U zot bilan birga boʻlaman», dedi. (U) dedi: U masjidga keldi va Nabiy ﷺ ni soʻradi. Ular: «(U zot) chiqib ketdilar, ana u tomonga yoʻl oldilar», deyishdi. (Abu Muso) dedi: Men ham U zotning izidan, U zotni soʻrab chiqdim, nihoyat U zot Bani Aris qudugʻiga kirdilar. (U) dedi: Men eshik oldida oʻtirdim — uning eshigi xurmo shoxlaridan (yasalgan) edi — toki Rasululloh ﷺ hojatlarini oʻtab, tahorat olgunlaricha. Soʻng U zot tomonga (oʻrnimdan) turdim, qarasam, U zot Aris qudugʻining (toshli) chetiga oʻtirib, uning oʻrtasini egallab olgan, ikki boldirini ochib, ularni quduqqa osiltirib qoʻygan ekanlar. (U) dedi: Men U zotga salom berdim, soʻng qaytib, eshik oldida oʻtirdim va: «Bugun albatta Rasululloh ﷺ ning eshikbonlari boʻlaman», dedim. Shu payt Abu Bakr kelib eshikni surdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. (U) dedi: Soʻng (Rasululloh ﷺ huzurlariga) borib: «Yo Rasululloh! Mana Abu Bakr (kirishga) ruxsat soʻramoqda», dedim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni jannat bilan suyunchila», dedilar. (U) dedi: Men qaytib kelib, Abu Bakrga: «Kir, Rasululloh ﷺ seni jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: Abu Bakr kirdi va Rasululloh ﷺ ning oʻng tomonlariga, U zot bilan birga (quduq) chetiga oʻtirdi va Nabiy ﷺ qilganlaridek ikki oyogʻini quduqqa osiltirdi va ikki boldirini ochdi. Soʻng men qaytib oʻtirdim. Akamni tahorat olayotgan holida qoldirib kelgan edim, u menga yetib kelishi (kerak edi). Men: «Agar Alloh falonchiga — u akasini nazarda tutardi — yaxshilikni iroda qilsa, uni (shu yerga) yetkazadi», dedim. Shunda bir kishi eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Umar ibn Xattob», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, U zotga salom berdim va: «Mana Umar (kirishga) ruxsat soʻramoqda», dedim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni jannat bilan suyunchila», dedilar. Men Umarning oldiga kelib: «(Sizga) ruxsat (berildi) va Rasululloh ﷺ sizni jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: U kirib, Rasululloh ﷺ bilan birga (quduq) chetida, U zotning chap tomonlarida oʻtirdi va ikki oyogʻini quduqqa osiltirdi. Soʻng men qaytib oʻtirdim va: «Agar Alloh falonchiga — yaʼni akasiga — yaxshilikni iroda qilsa, uni (shu yerga) yetkazadi», dedim. Shu payt bir kishi kelib eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Usmon ibn Affon», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. (U) dedi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, U zotga xabar berdim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni — boshiga tushadigan bir balo bilan birga — jannat bilan suyunchila», dedilar. (U) dedi: Men kelib: «Kir, Rasululloh ﷺ seni — boshingga tushadigan bir balo bilan birga — jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: U kirdi va (quduq) chetining toʻlib qolganini koʻrib, ularning roʻparasiga, narigi tomonga oʻtirdi. Sharik dedi: Said ibn al-Musayyab dedi: Men buni ularning qabrlari (deb taʼbir qildim).Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у уйида таҳорат олиб, сўнг (уйдан) чиқди ва: «Бугун шу куним Расулуллоҳ ﷺ га албатта ҳамроҳ бўламан ва У зот билан бирга бўламан», деди. (У) деди: У масжидга келди ва Набий ﷺ ни сўради. Улар: «(У зот) чиқиб кетдилар, ана у томонга йўл олдилар», дейишди. (Абу Мусо) деди: Мен ҳам У зотнинг изидан, У зотни сўраб чиқдим, ниҳоят У зот Бани Арис қудуғига кирдилар. (У) деди: Мен эшик олдида ўтирдим — унинг эшиги хурмо шохларидан (ясалган) эди — токи Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини ўтаб, таҳорат олгунларича. Сўнг У зот томонга (ўрнимдан) турдим, қарасам, У зот Арис қудуғининг (тошли) четига ўтириб, унинг ўртасини эгаллаб олган, икки болдирини очиб, уларни қудуққа осилтириб қўйган эканлар. (У) деди: Мен У зотга салом бердим, сўнг қайтиб, эшик олдида ўтирдим ва: «Бугун албатта Расулуллоҳ ﷺ нинг эшикбонлари бўламан», дедим. Шу пайт Абу Бакр келиб эшикни сурди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. (У) деди: Сўнг (Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига) бориб: «Ё Расулуллоҳ! Мана Абу Бакр (киришга) рухсат сўрамоқда», дедим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни жаннат билан суюнчила», дедилар. (У) деди: Мен қайтиб келиб, Абу Бакрга: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: Абу Бакр кирди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг ўнг томонларига, У зот билан бирга (қудуқ) четига ўтирди ва Набий ﷺ қилганларидек икки оёғини қудуққа осилтирди ва икки болдирини очди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим. Акамни таҳорат олаётган ҳолида қолдириб келган эдим, у менга етиб келиши (керак эди). Мен: «Агар Аллоҳ фалончига — у акасини назарда тутарди — яхшиликни ирода қилса, уни (шу ерга) етказади», дедим. Шунда бир киши эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Умар ибн Хаттоб», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, У зотга салом бердим ва: «Мана Умар (киришга) рухсат сўрамоқда», дедим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни жаннат билан суюнчила», дедилар. Мен Умарнинг олдига келиб: «(Сизга) рухсат (берилди) ва Расулуллоҳ ﷺ сизни жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: У кириб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (қудуқ) четида, У зотнинг чап томонларида ўтирди ва икки оёғини қудуққа осилтирди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим ва: «Агар Аллоҳ фалончига — яъни акасига — яхшиликни ирода қилса, уни (шу ерга) етказади», дедим. Шу пайт бир киши келиб эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Усмон ибн Аффон», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. (У) деди: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келиб, У зотга хабар бердим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни — бошига тушадиган бир бало билан бирга — жаннат билан суюнчила», дедилар. (У) деди: Мен келиб: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени — бошингга тушадиган бир бало билан бирга — жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: У кирди ва (қудуқ) четининг тўлиб қолганини кўриб, уларнинг рўпарасига, нариги томонга ўтирди. Шарик деди: Саид ибн ал-Мусайяб деди: Мен буни уларнинг қабрлари (деб таъбир қилдим).

عَن جَابِرٍ: (أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِنُسْخَةٍ مِنَ التَّوْرَاةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ نُسْخَةٌ مِنَ التَّوْرَاةِ فَسَكَتَ فَجَعَلَ يقْرَأ وَوجه رَسُول الله يَتَغَيَّرُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ثَكِلَتْكَ الثَّوَاكِلُ مَا تَرَى مَا بِوَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَظَرَ عُمَرُ إِلَى وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ أَعُوذُ بِاللَّه من غضب الله وَغَضب رَسُوله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ بَدَا لَكُمْ مُوسَى فَاتَّبَعْتُمُوهُ وَتَرَكْتُمُونِي لَضَلَلْتُمْ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ وَلَوْ كَانَ حَيًّا وَأَدْرَكَ نُبُوَّتِي لَاتَّبَعَنِي) رَوَاهُ الدَّارمِيّ

Allohning paygʻambari ﷺ Badr kuni Qurayshning sarvarlaridan yigirma toʻrt kishi (haqida) buyurdilar — ular Badr quduqlaridan biriga, iflos, sassiq (bir quduqqa) tashlandi. U zot bir qavm ustidan gʻolib boʻlsalar, maydonda uch kecha turardilar. Badrda uchinchi kun boʻlganda, u zot ulovlariga buyurdilar, unga egari mahkamlandi, soʻng (u zot) yurdilar, sahobalari ortlaridan ergashib: «U zot faqat biror hojati uchun ketyaptilar shekilli», deyishdi — to quduqning labiga (yetib) turdilar. U zot ularni (oʻliklarni) ismlari va otalarining ismlari bilan chaqira boshladilar: «Ey falonchi, falonchining oʻgʻli, ey falonchi, falonchining oʻgʻli! Sizlar Alloh va Rasuliga itoat qilganingizda, sizni xursand qilarmidi? Albatta biz Robbimiz bizga vaʼda qilgan narsani haq (rost) holda topdik. Sizlar Robbingiz vaʼda qilgan narsani haq holda topdingizmi?» dedilar. (Rovi) aytdi: Umar: «Ey Allohning Rasuli, jonsiz jasadlar bilan nima (uchun) gaplashasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar men aytayotgan narsani ulardan koʻra (yaxshi) eshituvchi emassiz», dedilar. Qatoda: «Alloh ularni (oʻsha onda) tiriltirdiki, ularga u zotning soʻzini — taʼna, kamsitish, oʻch (jazo), hasrat va nadomat (qilib) eshittirdi», dedi.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Бадр куни Қурайшнинг сарварларидан йигирма тўрт киши (ҳақида) буюрдилар — улар Бадр қудуқларидан бирига, ифлос, сассиқ (бир қудуққа) ташланди. У зот бир қавм устидан ғолиб бўлсалар, майдонда уч кеча турардилар. Бадрда учинчи кун бўлганда, у зот уловларига буюрдилар, унга эгари маҳкамланди, сўнг (у зот) юрдилар, саҳобалари ортларидан эргашиб: «У зот фақат бирор ҳожати учун кетяптилар шекилли», дейишди — то қудуқнинг лабига (етиб) турдилар. У зот уларни (ўликларни) исмлари ва оталарининг исмлари билан чақира бошладилар: «Эй фалончи, фалончининг ўғли, эй фалончи, фалончининг ўғли! Сизлар Аллоҳ ва Расулига итоат қилганингизда, сизни хурсанд қилармиди? Албатта биз Роббимиз бизга ваъда қилган нарсани ҳақ (рост) ҳолда топдик. Сизлар Роббингиз ваъда қилган нарсани ҳақ ҳолда топдингизми?» дедилар. (Рови) айтди: Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, жонсиз жасадлар билан нима (учун) гаплашасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар мен айтаётган нарсани улардан кўра (яхши) эшитувчи эмассиз», дедилар. Қатода: «Аллоҳ уларни (ўша онда) тирилтирдики, уларга у зотнинг сўзини — таъна, камситиш, ўч (жазо), ҳасрат ва надомат (қилиб) эшиттирди», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ‏:‏ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ أَخْبِرُونِي بِشَجَرَةٍ مَثَلُهَا مَثَلُ الْمُسْلِمِ، تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا، لاَ تَحُتُّ وَرَقَهَا، فَوَقَعَ فِي نَفْسِي النَّخْلَةُ، فَكَرِهْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ، وَثَمَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، فَلَمَّا لَمْ يَتَكَلَّمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ هِيَ النَّخْلَةُ، فَلَمَّا خَرَجْتُ مَعَ أَبِي قُلْتُ‏:‏ يَا أَبَتِ، وَقَعَ فِي نَفْسِي النَّخْلَةُ، قَالَ‏:‏ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَقُولَهَا‏؟‏ لَوْ كُنْتَ قُلْتَهَا كَانَ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ كَذَا وَكَذَا، قَالَ‏:‏ مَا مَنَعَنِي إِلاَّ لَمْ أَرَكَ، وَلاَ أَبَا بَكْرٍ تَكَلَّمْتُمَا، فَكَرِهْتُ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Menga bir daraxt haqida xabar beringlar — uning masali musulmonning masali kabidir; u Robbining izni bilan har faslda (vaqtda) oʻz mevasini beradi va bargini toʻkmaydi» dedilar. Mening koʻnglimga: ‹U — xurmo daraxtidir› degan (fikr) keldi, ammo men gapirishni yoqtirmadim — u yerda Abu Bakr va Umar bor edi. Ular gapirmagach, Paygʻambar ﷺ: «U — xurmo daraxtidir» dedilar. Men otam bilan chiqqanimda: «Ey otajon, mening koʻnglimga: ‹U — xurmo daraxti› degan (fikr) kelgan edi» dedim. U: «Seni uni aytishdan nima toʻsdi? Agar sen uni aytganingda, bu menga falon-falon (narsa)dan koʻra sevimliroq boʻlar edi» dedi. Men: «Meni faqat — sen va Abu Bakrning gapirmaganingizni koʻrganim — toʻsdi, shuning uchun yoqtirmadim» dedim.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Менга бир дарахт ҳақида хабар беринглар — унинг масали мусулмоннинг масали кабидир; у Роббининг изни билан ҳар фаслда (вақтда) ўз мевасини беради ва баргини тўкмайди» дедилар. Менинг кўнглимга: ‹У — хурмо дарахтидир› деган (фикр) келди, аммо мен гапиришни ёқтирмадим — у ерда Абу Бакр ва Умар бор эди. Улар гапирмагач, Пайғамбар ﷺ: «У — хурмо дарахтидир» дедилар. Мен отам билан чиққанимда: «Эй отажон, менинг кўнглимга: ‹У — хурмо дарахти› деган (фикр) келган эди» дедим. У: «Сени уни айтишдан нима тўсди? Агар сен уни айтганингда, бу менга фалон-фалон (нарса)дан кўра севимлироқ бўлар эди» деди. Мен: «Мени фақат — сен ва Абу Бакрнинг гапирмаганингизни кўрганим — тўсди, шунинг учун ёқтирмадим» дедим.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَى أَشَرِّ الْقَوْمِ، يَتَأَلَّفُهُمْ بِذَلِكَ فَكَانَ يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَيَّ، حَتَّى ظَنَنْتُ أَنِّي خَيْرُ الْقَوْمِ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ أَبُو بَكْرٍ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ أَبُو بَكْرٍ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُمَرُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُمَرُ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُثْمَانُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُثْمَانُ، فَلَمَّا سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَصَدَقَنِي فَلَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ سَأَلْتُهُ‏.‏

Amr ibn Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qavmning eng yomoniga ham yuzlanib, u bilan gaplashar va shu yoʻl bilan uning koʻnglini olar edilar. U zot menga ham yuzlanib gaplashardilar, hattoki men oʻzimni qavmning eng yaxshisi deb oʻyladim. Shunda men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Abu Bakrmi?» dedim. U zot: «Abu Bakr», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Umarmi?» dedim. U zot: «Umar», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Usmonmi?» dedim. U zot: «Usmon», dedilar. Men Rasululloh ﷺdan soʻraganimda, u zot menga rostini aytdilar. Shuning uchun men koshki soʻramagan boʻlsam edi, deb orzu qildim.Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қавмнинг энг ёмонига ҳам юзланиб, у билан гаплашар ва шу йўл билан унинг кўнглини олар эдилар. У зот менга ҳам юзланиб гаплашардилар, ҳаттоки мен ўзимни қавмнинг энг яхшиси деб ўйладим. Шунда мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Абу Бакрми?» дедим. У зот: «Абу Бакр», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Умарми?» дедим. У зот: «Умар», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Усмонми?» дедим. У зот: «Усмон», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраганимда, у зот менга ростини айтдилар. Шунинг учун мен кошки сўрамаган бўлсам эди, деб орзу қилдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ ـ وَكَانَ تَبِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَخَدَمَهُ وَصَحِبَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ يُصَلِّي لَهُمْ فِي وَجَعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ وَهُمْ صُفُوفٌ فِي الصَّلاَةِ، فَكَشَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سِتْرَ الْحُجْرَةِ يَنْظُرُ إِلَيْنَا، وَهْوَ قَائِمٌ كَأَنَّ وَجْهَهُ وَرَقَةُ مُصْحَفٍ، ثُمَّ تَبَسَّمَ يَضْحَكُ، فَهَمَمْنَا أَنْ نَفْتَتِنَ مِنَ الْفَرَحِ بِرُؤْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ، وَظَنَّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَارِجٌ إِلَى الصَّلاَةِ، فَأَشَارَ إِلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ، وَأَرْخَى السِّتْرَ، فَتُوُفِّيَ مِنْ يَوْمِهِ‏.‏

Zuhriy (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik al-Ansoriy menga aytdi: «Paygʻambar ﷺ ning vafotlariga sabab boʻlgan kasallik paytida — to dushanba kunigacha — Abu Bakr odamlarga imomlik qilar edi. Odamlar (saflarda) namozga turganida, Paygʻambar ﷺ uyining pardasini koʻtarib, bizga qaray boshladilar va oʻsha paytda tik turgan edilar. U zotning yuzlari goʻyo Qurʼon sahifasidek (nurli) edi va u zot xushhol jilmaydilar. Biz Paygʻambar ﷺ ni koʻrishdan (sevinib) sinab qoʻyilay deb turgan edik. Abu Bakr — Paygʻambar ﷺ imomlik qiladilar deb oʻylab — safga qoʻshilishga orqaga chekindi. Paygʻambar ﷺ bizga namozni tugatishni ishora qildi va pardani tushirdilar. Oʻsha kuni u zot vafot etdilar».Зуҳрий (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик ал-Ансорий менга айтди: «Пайғамбар ﷺ нинг вафотларига сабаб бўлган касаллик пайтида — то душанба кунигача — Абу Бакр одамларга имомлик қилар эди. Одамлар (сафларда) намозга турганида, Пайғамбар ﷺ уйининг пардасини кўтариб, бизга қарай бошладилар ва ўша пайтда тик турган эдилар. У зотнинг юзлари гўё Қуръон саҳифасидек (нурли) эди ва у зот хушҳол жилмайдилар. Биз Пайғамбар ﷺ ни кўришдан (севиниб) синаб қўйилай деб турган эдик. Абу Бакр — Пайғамбар ﷺ имомлик қиладилар деб ўйлаб — сафга қўшилишга орқага чекинди. Пайғамбар ﷺ бизга намозни тугатишни ишора қилди ва пардани туширдилар. Ўша куни у зот вафот этдилар».

وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي ‏"‏ ‏.‏ وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ بِمِثْلِهِ يَذْكُرُ مَعَ ذِكْرِ النُّهْبَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَاتَ شَرَفٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ هَذَا إِلاَّ النُّهْبَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zinokor zino qilmaydi...» — deb hadis shuning oʻxshashida keltirildi; unda talon-toroj zikr qilindi, ammo «qadrli (narsani)» (degan) zikr qilinmadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зинокор зино қилмайди...» — деб ҳадис шунинг ўхшашида келтирилди; унда талон-торож зикр қилинди, аммо «қадрли (нарсани)» (деган) зикр қилинмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَأَهْلُ الْحَدِيثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمُرْسَلَ فِي ذَلِكَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا مُرْسَلٌ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَرَى ابْنَ جُرَيْجٍ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زِيَادٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ وَمَنْصُورٍ وَبَكْرٍ وَسُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَإِنَّمَا هُوَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ رَوَى عَنْهُ هَمَّامٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ أَمَامَ الْجَنَازَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمَشْىَ أَمَامَهَا أَفْضَلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar», dedi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisini Ibn Jurayj, Ziyod ibn Saʼd va boshqa bir necha kishi az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, Ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Maʼmar, Yunus ibn Yazid, Molik va huffozlardan boshqa bir necha kishi esa az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilganlar. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Hadis ahlining barchasi bu boradagi mursal hadis asahroq (eng sahih) deb bilishadi. Abu Iso aytdi: Men Yahyo ibn Musodan eshitdim, u: Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak aytdi: az-Zuhriyning bu boradagi mursal hadisi Ibn Uyaynaning hadisidan asahroqdir, dedi. Ibn Muborak: Men Ibn Jurayjni buni Ibn Uyaynadan olgan, deb oʻylayman, dedi. Abu Iso aytdi: Hammom ibn Yahyo bu hadisni Ziyoddan — u Ibn Saʼddir — hamda Mansur, Bakr va Sufyondan, ular az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilgan. Aslida u Sufyon ibn Uyaynadir, Hammom undan rivoyat qilgan. Ilm ahli janoza oldida yurish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli janoza oldida yurish afzalroq deb koʻrganlar. Bu Shofiiy va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso): Anasning bu bobdagi hadisi mahfuz emas, dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар», деди. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисини Ибн Журайж, Зиёд ибн Саъд ва бошқа бир неча киши аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Маъмар, Юнус ибн Язид, Молик ва ҳуффозлардан бошқа бир неча киши эса аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилганлар. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Ҳадис аҳлининг барчаси бу борадаги мурсал ҳадис асаҳроқ (энг саҳиҳ) деб билишади. Абу Исо айтди: Мен Яҳё ибн Мусодан эшитдим, у: Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак айтди: аз-Зуҳрийнинг бу борадаги мурсал ҳадиси Ибн Уяйнанинг ҳадисидан асаҳроқдир, деди. Ибн Муборак: Мен Ибн Журайжни буни Ибн Уяйнадан олган, деб ўйлайман, деди. Абу Исо айтди: Ҳаммом ибн Яҳё бу ҳадисни Зиёддан — у Ибн Саъддир — ҳамда Мансур, Бакр ва Суфёндан, улар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилган. Аслида у Суфён ибн Уяйнадир, Ҳаммом ундан ривоят қилган. Илм аҳли жаноза олдида юриш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли жаноза олдида юриш афзалроқ деб кўрганлар. Бу Шофиий ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо): Анаснинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз эмас, деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ ثُمَّ لاَ يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ وَدَعِي الْعُمْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ حَلُّوا ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى لِحَجِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَانُوا جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ نَحْوَهُ لَمْ يَذْكُرُوا طَوَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِعُمْرَةٍ وَطَوَافَ الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ‏.‏

al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ bilan (yoʻlga) chiqdik va umraga niyat qilib talbiya aytdik. Soʻngra Rasululloh ﷺ: «Kim bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) boʻlsa, umra bilan birga hajga niyat qilib talbiya aytsin, soʻngra ikkisidan (umra va hajdan) birga chiqquniga qadar ihromdan chiqmasin», dedilar. Men Makkaga hayzli holda keldim, shu sababli na Baytni tavof qildim, na Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildim. Buni Rasululloh ﷺ ga shikoyat qildim. U zot: «Sochingni yech va tara, hajga niyat qilib talbiya ayt va umrani qoʻyib tur», dedilar. U (Oisha) dedi: Men shunday qildim. Hajni ado etganimizdan soʻng, Rasululloh ﷺ meni Abdurrahmon ibn Abu Bakr bilan Tanʼimga joʻnatdilar, men umra qildim. U zot: «Bu sening umrang oʻrnida», dedilar. U (Oisha) dedi: Umraga niyat qilib talbiya aytganlar Baytni hamda Safo bilan Marva orasini tavof qildilar, soʻngra ihromdan chiqdilar, soʻngra hajlari uchun Minodan qaytganlaridan keyin boshqa bir tavof qildilar. Hajni umra bilan birga niyat qilganlar esa faqat bir tavof qildilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ibrohim ibn Saʼd va Maʼmar Ibn Shihobdan shunga oʻxshash rivoyat qildilar, (ammo) ular umraga niyat qilib talbiya aytganlarning tavofi bilan hajni umra bilan birga niyat qilganlarning tavofini zikr qilmadilar.ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ билан (йўлга) чиқдик ва умрага ният қилиб талбия айтдик. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ: «Ким билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) бўлса, умра билан бирга ҳажга ният қилиб талбия айтсин, сўнгра иккисидан (умра ва ҳаждан) бирга чиққунига қадар иҳромдан чиқмасин», дедилар. Мен Маккага ҳайзли ҳолда келдим, шу сабабли на Байтни тавоф қилдим, на Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдим. Буни Расулуллоҳ ﷺ га шикоят қилдим. У зот: «Сочингни еч ва тара, ҳажга ният қилиб талбия айт ва умрани қўйиб тур», дедилар. У (Оиша) деди: Мен шундай қилдим. Ҳажни адо этганимиздан сўнг, Расулуллоҳ ﷺ мени Абдурраҳмон ибн Абу Бакр билан Танъимга жўнатдилар, мен умра қилдим. У зот: «Бу сенинг умранг ўрнида», дедилар. У (Оиша) деди: Умрага ният қилиб талбия айтганлар Байтни ҳамда Сафо билан Марва орасини тавоф қилдилар, сўнгра иҳромдан чиқдилар, сўнгра ҳажлари учун Минодан қайтганларидан кейин бошқа бир тавоф қилдилар. Ҳажни умра билан бирга ният қилганлар эса фақат бир тавоф қилдилар. Абу Довуд айтди: Буни Иброҳим ибн Саъд ва Маъмар Ибн Шиҳобдан шунга ўхшаш ривоят қилдилар, (аммо) улар умрага ният қилиб талбия айтганларнинг тавофи билан ҳажни умра билан бирга ният қилганларнинг тавофини зикр қилмадилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ ذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْتِمَاسِهِ وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَتَى النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ - رضى الله عنه - فَقَالُوا أَلاَ تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِالنَّاسِ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ - رضى الله عنه - وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ فَقَالَ حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسَ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَعَاتَبَنِي أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ وَجَعَلَ يَطْعُنُ بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي فَمَا مَنَعَنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلاَّ مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ آيَةَ التَّيَمُّمِ ‏.‏ فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَتْ فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan safarlaridan birida chiqib, Baydo yoki Zotul-Jayshga yetganimizda, mening bir marjonim uzilib tushdi. Rasululloh ﷺ uni izlash uchun toʻxtadilar, odamlar ham u zot bilan toʻxtadilar. Ular suv boʻlmagan joyda edilar va ularning yonida suv ham yoʻq edi. Odamlar Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Oisha nima qilganini koʻrmaysanmi? U Rasululloh ﷺni va odamlarni toʻxtatib qoʻydi, holbuki ular suv boʻlmagan joyda va yonlarida suv ham yoʻq», deyishdi. Abu Bakr (roziyallohu anhu) keldi, Rasululloh ﷺ boshlarini mening sonimga qoʻygancha uxlab qolgan edilar. U: «Sen Rasululloh ﷺni va odamlarni toʻxtatib qoʻyding, holbuki ular suv boʻlmagan joyda va yonlarida suv ham yoʻq», dedi. Oisha aytdi: Abu Bakr meni koyidi va Alloh xohlagancha soʻzlarni aytdi, qoʻli bilan mening beligimga nuqiy boshladi. Meni qimirlashdan faqat Rasululloh ﷺning boshlari sonimda ekani toʻsib turardi. Rasululloh ﷺ suvsiz holda tong ottirguncha uxladilar. Shunda Alloh azza va jalla tayammum oyatini nozil qildi. Usayd ibn Huzayr: «Ey Abu Bakr xonadoni, bu sizlarning birinchi barakangiz emas», dedi. Oisha aytdi: Soʻng men mingan tuyani turgʻizdik va marjonni uning tagidan topdik.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарларидан бирида чиқиб, Байдо ёки Зотул-Жайшга етганимизда, менинг бир маржоним узилиб тушди. Расулуллоҳ ﷺ уни излаш учун тўхтадилар, одамлар ҳам у зот билан тўхтадилар. Улар сув бўлмаган жойда эдилар ва уларнинг ёнида сув ҳам йўқ эди. Одамлар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Оиша нима қилганини кўрмайсанми? У Расулуллоҳ ﷺни ва одамларни тўхтатиб қўйди, ҳолбуки улар сув бўлмаган жойда ва ёнларида сув ҳам йўқ», дейишди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) келди, Расулуллоҳ ﷺ бошларини менинг сонимга қўйганча ухлаб қолган эдилар. У: «Сен Расулуллоҳ ﷺни ва одамларни тўхтатиб қўйдинг, ҳолбуки улар сув бўлмаган жойда ва ёнларида сув ҳам йўқ», деди. Оиша айтди: Абу Бакр мени койиди ва Аллоҳ хоҳлаганча сўзларни айтди, қўли билан менинг белигимга нуқий бошлади. Мени қимирлашдан фақат Расулуллоҳ ﷺнинг бошлари сонимда экани тўсиб турарди. Расулуллоҳ ﷺ сувсиз ҳолда тонг оттиргунча ухладилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла таяммум оятини нозил қилди. Усайд ибн Ҳузайр: «Эй Абу Бакр хонадони, бу сизларнинг биринчи баракангиз эмас», деди. Оиша айтди: Сўнг мен минган туяни турғиздик ва маржонни унинг тагидан топдик.