وَقَالَ لَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الأَنْصَارِيُّ وَخَرَجَ مَعَهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَزَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ رضى الله عنهم فَاسْتَسْقَى، فَقَامَ بِهِمْ عَلَى رِجْلَيْهِ عَلَى غَيْرِ مِنْبَرٍ فَاسْتَغْفَرَ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ يَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ وَلَمْ يُؤَذِّنْ، وَلَمْ يُقِمْ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَرَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم.
Abdulloh ibn Yazid al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Baroʼ ibn Ozib va Zayd ibn Arqam bilan (uydan) chiqib, yomgʻir uchun duo qildi. U (Abdulloh ibn Yazid) — minbarda emas (balki yerda) — turib, yomgʻir uchun Allohga duo qildi, soʻng azon va iqomat aytmay, jahriy qiroat bilan ikki rakat namoz oʻqidi. Abu Ishoq: «Abdulloh ibn Yazid Paygʻambar ﷺ ni (shunday qilayotgan holda) koʻrgan edi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Язид ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Барў ибн Озиб ва Зайд ибн Арқам билан (уйдан) чиқиб, ёмғир учун дуо қилди. У (Абдуллоҳ ибн Язид) — минбарда эмас (балки ерда) — туриб, ёмғир учун Аллоҳга дуо қилди, сўнг азон ва иқомат айтмай, жаҳрий қироат билан икки ракат намоз ўқиди. Абу Ишоқ: «Абдуллоҳ ибн Язид Пайғамбар ﷺ ни (шундай қилаётган ҳолда) кўрган эди», — деди.
وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ كَمْ غَزَوْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ . قَالَ وَحَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا تِسْعَ عَشْرَةَ وَأَنَّهُ حَجَّ بَعْدَ مَا هَاجَرَ حَجَّةً وَاحِدَةً حَجَّةَ الْوَدَاعِ . قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَبِمَكَّةَ أُخْرَى .
Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Isʼhoq undan: «Rasululloh ﷺ bilan birga necha marta gʻazotga chiqqansan?» — deb soʻraganida, u: «Oʻn yetti marta», dedi. Soʻng Zayd ibn Arqam: Rasululloh ﷺ oʻn toʻqqiz marta gʻazot qildilar, hijratdan keyin esa bir martagina — vidolashuv haji (Hajjatul-vidoʼ)ni qildilar, dedi. Abu Isʼhoq: «Yana boshqasini (hijratdan oldin) Makkada (qilganlar)», dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Исъҳоқ ундан: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга неча марта ғазотга чиққансан?» — деб сўраганида, у: «Ўн етти марта», деди. Сўнг Зайд ибн Арқам: Расулуллоҳ ﷺ ўн тўққиз марта ғазот қилдилар, ҳижратдан кейин эса бир мартагина — видолашув ҳажи (Ҳажжатул-видў)ни қилдилар, деди. Абу Исъҳоқ: «Яна бошқасини (ҳижратдан олдин) Маккада (қилганлар)», деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَغَيْرِهِ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَوَضَّأُ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الأَسْوَدِ . وَقَدْ رَوَى عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ . وَيَرَوْنَ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu Said ibn al-Musayyab va boshqalarning soʻzidir. Birdan ortiq kishi al-Asvaddan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan — u zot uxlashdan oldin tahorat qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Bu Abu Ishoqning al-Asvaddan qilgan hadisidan sahihroqdir. Abu Ishoqdan bu hadisni Shuʼba, Savriy va birdan ortiq kishi rivoyat qilgan. Ular bu Abu Ishoqning xatosi deb hisoblaydilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан шунга ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу Саид ибн ал-Мусайяб ва бошқаларнинг сўзидир. Бирдан ортиқ киши ал-Асваддан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан — у зот ухлашдан олдин таҳорат қилар эдилар, деб ривоят қилган. Бу Абу Ишоқнинг ал-Асваддан қилган ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ишоқдан бу ҳадисни Шуъба, Саврий ва бирдан ортиқ киши ривоят қилган. Улар бу Абу Ишоқнинг хатоси деб ҳисоблайдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُ وَهُوَ جُنُبٌ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمَسَّ مَاءً . قَالَ أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَاسِطِيُّ قَالَ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ يَقُولُ هَذَا الْحَدِيثُ وَهَمٌ . يَعْنِي حَدِيثَ أَبِي إِسْحَاقَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ suvga (qoʻl) tegizmasdan junub holatda uxlar edilar. Abu Dovud aytdi: Hasan ibn Ali al-Vositiy: «Men Yazid ibn Horunning: ‹Bu hadis — vahmdir (xato eslangan)›, deganini eshitdim», — dedi; (u) Abu Ishoqning hadisini (nazarda tutdi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сувга (қўл) тегизмасдан жунуб ҳолатда ухлар эдилар. Абу Довуд айтди: Ҳасан ибн Али ал-Воситий: «Мен Язид ибн Ҳоруннинг: ‹Бу ҳадис — ваҳмдир (хато эсланган)›, деганини эшитдим», — деди; (у) Абу Ишоқнинг ҳадисини (назарда тутди).
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ آدَمَ - قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ، يَتَشَهَّدُ بِهَذَا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ وَيَقُولُ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا مَنْصُورٌ وَحَمَّادٌ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺ orqali rivoyat qilinishicha, u zot tashahhudni farz va nafl namozlarda shu tarzda oʻqishga oʻrgatganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺ орқали ривоят қилинишича, у зот ташаҳҳудни фарз ва нафл намозларда шу тарзда ўқишга ўргатганлар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ مِنَ النَّوْمِ فَأَرَادَ أَنْ يَتَوَضَّأَ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ وَلاَ عَلَى مَا وَضَعَهَا " .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz uyqudan turib, taharat qilmoqchi boʻlsa, qoʻlini yuvmaguncha taharat suviga solmasin. Chunki u qoʻli tunni qayerda oʻtkazganini va uni nimaga qoʻyganini bilmaydi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз уйқудан туриб, таҳарат қилмоқчи бўлса, қўлини ювмагунча таҳарат сувига солмасин. Чунки у қўли тунни қаерда ўтказганини ва уни нимага қўйганини билмайди», дедилар.
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَإِسْرَائِيلُ، وَأَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ تَطَوُّعِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّهَارِ فَقَالَ إِنَّكُمْ لَا تُطِيقُونَهُ قَالَ قُلْنَا أَخْبِرْنَا بِهِ نَأْخُذْ مِنْهُ مَا أَطَقْنَا قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا صَلَّى الْفَجْرَ أَمْهَلَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ مِقْدَارُهَا مِنْ صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ هَاهُنَا مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَتْ الشَّمْسُ مِنْ هَاهُنَا يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ مِقْدَارُهَا مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ مِنْ هَاهُنَا يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ قَامَ فَصَلَّى أَرْبَعًا وَأَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ إِذَا زَالَتْ الشَّمْسُ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَأَرْبَعًا قَبْلَ الْعَصْرِ يَفْصِلُ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالنَّبِيِّينَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تِلْكَ سِتَّ عَشْرَةَ رَكْعَةً تَطَوُّعُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّهَارِ وَقَلَّ مَنْ يُدَاوِمُ عَلَيْهَا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَأَبِي إِسْحَاقَ حِينَ حَدَّثَهُ يَا أَبَا إِسْحَاقَ يَسْوَى حَدِيثُكَ هَذَا مِلْءَ مَسْجِدِكَ ذَهَبًا.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz undan Nabiy ﷺning kunduzdagi nafl namozlari haqida soʻradik. U: «Sizlar unga toqat qila olmaysizlar», dedi. Biz: «Bizga xabar bering, undan qila olganimizcha olamiz», dedik. U dedi: «Nabiy ﷺ bomdodni oʻqiganlarida, quyosh mana bu yerdan — mashriq tomondan asr namozi vaqtidagi holatidek magʻrib tomonga koʻtarilgunicha kutar, soʻng turib ikki rakat oʻqir edilar. Soʻng quyosh mana bu yerdan — mashriq tomondan peshin namozi vaqtidagi holatidek magʻrib tomonga koʻtarilgunicha kutar, soʻng turib toʻrt rakat oʻqir edilar. Quyosh ogʻganda peshindan oldin toʻrt rakat, undan keyin ikki rakat, asrdan oldin toʻrt rakat oʻqir, har ikki rakat orasini muqarrab farishtalarga, paygʻambarlarga va ularga ergashgan moʻminlar va musulmonlarga salom berish bilan ajratar edilar». Ali (roziyallohu anhu) dedi: «Bu Nabiy ﷺning kunduzdagi oʻn olti rakat nafl namozidir. Bunga davomiy amal qiladigan kishi kam».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз ундан Набий ﷺнинг кундуздаги нафл намозлари ҳақида сўрадик. У: «Сизлар унга тоқат қила олмайсизлар», деди. Биз: «Бизга хабар беринг, ундан қила олганимизча оламиз», дедик. У деди: «Набий ﷺ бомдодни ўқиганларида, қуёш мана бу ердан — машриқ томондан аср намози вақтидаги ҳолатидек мағриб томонга кўтарилгунича кутар, сўнг туриб икки ракат ўқир эдилар. Сўнг қуёш мана бу ердан — машриқ томондан пешин намози вақтидаги ҳолатидек мағриб томонга кўтарилгунича кутар, сўнг туриб тўрт ракат ўқир эдилар. Қуёш оғганда пешиндан олдин тўрт ракат, ундан кейин икки ракат, асрдан олдин тўрт ракат ўқир, ҳар икки ракат орасини муқарраб фаришталарга, пайғамбарларга ва уларга эргашган мўминлар ва мусулмонларга салом бериш билан ажратар эдилар». Али (розияллоҳу анҳу) деди: «Бу Набий ﷺнинг кундуздаги ўн олти ракат нафл намозидир. Бунга давомий амал қиладиган киши кам».
- وعن جابر بن سَمُرة، رضي الله عنهما، قال: شكا أهل الكوفة سعدًا، يعني: ابن أبي وقاص، رضي الله عنه الله عنه، إلى عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، فعزله واستعمل عليهم عمارًا، فشكوا حتى ذكروا أنه لا يحسن يصلي، فأرسل إليه، فقال: يا أبا إسحاق، إن هؤلاء يزعمون أنك لا تحسن تصلي، فقال: أما أنا والله فإني كنت أصلي بهم رسول الله صلى الله عليه وسلم، لا أخرم عنها أصلي صلاة العشاء فأركد في الأوليين، وأخف في الأخريين، قال: ذلك الظن بك يا أبا إسحاق، وأرسل معه رجلا -أو رجالا- إلى الكوفة يسأل عنه أهل الكوفة، فلم يدع مسجدًا إلا سأل عنه، ويثنون معروفًا، حتى دخل مسجدًا لبني عبس، فقام رجل منهم، يقال له أسامة بن قتادة، يكنى أبا سعدة. فقال: أما إذ نشدتنا فإن سعدًا كان لا يسير بالسرية ولا يقسم بالسوية، ولا يعدل في القضية، قال سعد: أم والله لأدعون بثلاث: اللهم إن كان عبدك هذا كاذبًا، قام رياء، وسمعة، فأطل عمره، وأطل فقره، وعرضه للفتن. وكان بعد ذلك إذا سئل يقول: شيخ كبير مفتون، أصابتني دعوة سعد.
قال عبد الملك بن عمير الرواي عن جابر بن سمرة: فأنا رأيته بعد قد سقط حاجباه على عينيه من الكبر، وإنه ليتعرض للجواري في الطرق فيغمزهن. ((متفق عليه)).
Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli Saʼddan Umarga shikoyat qildi va u (Umar) uni (vazifadan) chetlatib, oʻrniga Ammorni amir qildi. Ular Saʼd ustidan koʻp shikoyat qildi, hatto uni namozni durust oʻqimaydi deb (aybladi). Umar uni chaqirib: «Ey Abu Ishoq, bu odamlar sen namozni durust oʻqimaysan deb daʼvo qilyapti», — dedi. Abu Ishoq: «Allohga qasamki, men ular bilan Rasululloh ﷺ ning namoziga oʻxshash namoz oʻqir edim va undan hech narsani kamaytirmas edim. Men xufton namozining birinchi ikki rakatini choʻzar, soʻnggi ikki rakatini qisqartirar edim», — dedi. Umar: «Ey Abu Ishoq, men sen haqda shunday (yaxshi) oʻylar edim», — dedi. Soʻng u Saʼd bilan birga Kufaga bir yoki bir necha kishi yubordi — odamlardan u haqda soʻrash uchun. Ular u yerga borib, har bir masjidda u haqda soʻramay qoldirmadi. Barcha odamlar uni maqtadi — to Bani Abs (qabilasi)ning masjidiga kelguncha; u yerda Usoma ibn Qatoda — kunyasi Abu Saʼda — degan kishi turib: «Madomki, sen bizni qasamga solding, men senga aytishga majburman: Saʼd hech qachon lashkar bilan oʻzi (jangga) bormas, (oʻljani) teng taqsimlamas va hukmlarda adolat qilmas edi», — dedi. (Buni eshitgach) Saʼd: «Men Allohdan uch narsani soʻrayman: Allohim, agar shu quling yolgʻonchi boʻlsa va riyo uchun turgan boʻlsa, unga uzun umr ber, uning faqirligini koʻpaytir va uni fitnalarga giriftor qil», — dedi. (Va shunday boʻldi.) Keyin oʻsha kishidan ahvoli soʻralganida, u: «Men qari (chol)man, Saʼdning duosi sababli fitnaga giriftorman», — deb javob berar edi. Roviy Abdulmalik: «Men uni keyin koʻrdim, qarilik tufayli qoshlari koʻzlari ustiga osilib tushgan edi va u yoʻlda yosh qizlarni izillab, ularga tegajogʻlik qilar edi», — dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли Саъддан Умарга шикоят қилди ва у (Умар) уни (вазифадан) четлатиб, ўрнига Амморни амир қилди. Улар Саъд устидан кўп шикоят қилди, ҳатто уни намозни дуруст ўқимайди деб (айблади). Умар уни чақириб: «Эй Абу Ишоқ, бу одамлар сен намозни дуруст ўқимайсан деб даъво қиляпти», — деди. Абу Ишоқ: «Аллоҳга қасамки, мен улар билан Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига ўхшаш намоз ўқир эдим ва ундан ҳеч нарсани камайтирмас эдим. Мен хуфтон намозининг биринчи икки ракатини чўзар, сўнгги икки ракатини қисқартирар эдим», — деди. Умар: «Эй Абу Ишоқ, мен сен ҳақда шундай (яхши) ўйлар эдим», — деди. Сўнг у Саъд билан бирга Куфага бир ёки бир неча киши юборди — одамлардан у ҳақда сўраш учун. Улар у ерга бориб, ҳар бир масжидда у ҳақда сўрамай қолдирмади. Барча одамлар уни мақтади — то Бани Абс (қабиласи)нинг масжидига келгунча; у ерда Усома ибн Қатода — куняси Абу Саъда — деган киши туриб: «Мадомки, сен бизни қасамга солдинг, мен сенга айтишга мажбурман: Саъд ҳеч қачон лашкар билан ўзи (жангга) бормас, (ўлжани) тенг тақсимламас ва ҳукмларда адолат қилмас эди», — деди. (Буни эшитгач) Саъд: «Мен Аллоҳдан уч нарсани сўрайман: Аллоҳим, агар шу қулинг ёлғончи бўлса ва риё учун турган бўлса, унга узун умр бер, унинг фақирлигини кўпайтир ва уни фитналарга гирифтор қил», — деди. (Ва шундай бўлди.) Кейин ўша кишидан аҳволи сўралганида, у: «Мен қари (чол)ман, Саъднинг дуоси сабабли фитнага гирифторман», — деб жавоб берар эди. Ровий Абдулмалик: «Мен уни кейин кўрдим, қарилик туфайли қошлари кўзлари устига осилиб тушган эди ва у йўлда ёш қизларни изиллаб, уларга тегажоғлик қилар эди», — деди.
وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ فَقَالَ: «هِيَ فِي كُلِّ رَمَضَانَ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَقَالَ: رَوَاهُ سُفْيَان وَشعْبَة عَن أبي إِسْحَق مَوْقُوفا على ابْن عمر
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan Qadr kechasi haqida soʻralganda: «U har Ramazonda boʻladi», dedilar. Abu Dovud rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан Қадр кечаси ҳақида сўралганда: «У ҳар Рамазонда бўлади», дедилар. Абу Довуд ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يَقُولُ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَحْسَنَ فِي حُلَّةٍ حَمْرَاءَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِي عَنْ مَالِكٍ إِنَّ جُمَّتَهُ لَتَضْرِبُ قَرِيبًا مِنْ مَنْكِبَيْهِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ، مَا حَدَّثَ بِهِ قَطُّ إِلاَّ ضَحِكَ. تَابَعَهُ شُعْبَةُ شَعَرُهُ يَبْلُغُ شَحْمَةَ أُذُنَيْهِ.
(al-Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Men qizil hullada Paygʻambar ﷺdan koʻra chiroyliroq hech kimni koʻrmaganman. (Baʼzi roviylar Malikdan: «Uning sochlari yelkalariga yaqin tushib turardi» dedilar. Abu Ishoq aytdi: «Men uni bir necha bor (rivoyat qilib) eshitdim; u qachon buni rivoyat qilmasin, albatta kular edi». Shuʼba (esa) mutobaat qildi: «Uning sochlari quloqlari yumshogʻiga yetardi».)(ал-Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен қизил ҳуллада Пайғамбар ﷺдан кўра чиройлироқ ҳеч кимни кўрмаганман. (Баъзи ровийлар Маликдан: «Унинг сочлари елкаларига яқин тушиб турарди» дедилар. Абу Ишоқ айтди: «Мен уни бир неча бор (ривоят қилиб) эшитдим; у қачон буни ривоят қилмасин, албатта кулар эди». Шуъба (эса) мутобаат қилди: «Унинг сочлари қулоқлари юмшоғига етарди».)
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ يَا أَبَا عُمَارَةَ أَفَرَرْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ عَلَيْهِمْ سِلاَحٌ أَوْ كَثِيرُ سِلاَحٍ فَلَقُوا قَوْمًا رُمَاةً لاَ يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ فَأَقْبَلُوا هُنَاكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ فَنَزَلَ فَاسْتَنْصَرَ وَقَالَ " أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ " . ثُمَّ صَفَّهُمْ .
Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi unga: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. (Baro): «Yoʻq, Alloh nomiga qasamki, Rasululloh ﷺ orqalariga burilmadilar. Lekin u zotning sahobalaridan yosh va yengil (qurolli) yigitlar — egnida sovuti yoʻq yoki koʻp quroli boʻlmagan holda — chiqib qolishdi-da, oʻqlari (mutlaqo) nishonga tegmaydigan bir qavm bilan — Havozin va Banu Nasr toʻplami bilan toʻqnashishdi. (Ular) ularga (shunday) oʻq otishdiki, deyarli xato qilmasdilar. Shunda (musulmonlar) Rasululloh ﷺ tomon yuzlandilar. Rasululloh ﷺ esa oq xachirlarida edilar, Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib uni yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, (Allohdan) nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman!› dedilar. Soʻng (sahobalarni) saf tortdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унга: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. (Баро): «Йўқ, Аллоҳ номига қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқаларига бурилмадилар. Лекин у зотнинг саҳобаларидан ёш ва енгил (қуролли) йигитлар — эгнида совути йўқ ёки кўп қуроли бўлмаган ҳолда — чиқиб қолишди-да, ўқлари (мутлақо) нишонга тегмайдиган бир қавм билан — Ҳавозин ва Бану Наср тўплами билан тўқнашишди. (Улар) уларга (шундай) ўқ отишдики, деярли хато қилмасдилар. Шунда (мусулмонлар) Расулуллоҳ ﷺ томон юзландилар. Расулуллоҳ ﷺ эса оқ хачирларида эдилар, Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб уни етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, (Аллоҳдан) нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман!› дедилар. Сўнг (саҳобаларни) саф тортдилар», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي صَخْرُ بْنُ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ الْغَادِرَ يُنْصَبُ لَهُ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ حَدِيثِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ " . فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, ahdiga xiyonat qilgan kishi uchun qiyomat kuni bir bayroq tikiladi›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Men Muhammaddan Suvayd — Abu Ishoq — Umora ibn Umayr — Ali — Nabiy ﷺdan: «Har bir ahdshikan uchun bayroq boʻladi» degan hadis haqida soʻradim. U: «Men bu hadisni marfuʼ holida bilmayman», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, аҳдига хиёнат қилган киши учун қиёмат куни бир байроқ тикилади›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Мен Муҳаммаддан Сувайд — Абу Ишоқ — Умора ибн Умайр — Али — Набий ﷺдан: «Ҳар бир аҳдшикан учун байроқ бўлади» деган ҳадис ҳақида сўрадим. У: «Мен бу ҳадисни марфуъ ҳолида билмайман», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، عَنْ يُونُسَ، وَإِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ يُونُسُ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ وَإِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ .
Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», dedilar. Abu Dovud dedi: «U Yunusdan, Abu Burdadan (rivoyat qilingan), Isroil esa Abu Ishoqdan, Abu Burdadan (rivoyat qilgan)».Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», дедилар. Абу Довуд деди: «У Юнусдан, Абу Бурдадан (ривоят қилинган), Исроил эса Абу Ишоқдан, Абу Бурдадан (ривоят қилган)».
أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُوتِرُ بِثَلاَثٍ يَقْرَأُ فِي الأُولَى بِـ { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى } وَفِي الثَّانِيَةِ بِـ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } وَفِي الثَّالِثَةِ بِـ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } أَوْقَفَهُ زُهَيْرٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday dedi: Rasululloh ﷺ vitrni uch rakaat qilib oʻqirdilar. Birinchi rakaatda {Sabbihisma robbikal aʼlaa} ni, ikkinchisida {Qul yaa ayyuhal kaafiruun} ni, uchinchisida {Qul huvallohu ahad} ni oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ витрни уч ракаат қилиб ўқирдилар. Биринчи ракаатда {Саббиҳисма роббикал аълаа} ни, иккинчисида {Қул яа айюҳал каафируун} ни, учинчисида {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ўқир эдилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ حَمْزَةَ الزَّيَّاتِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَغَرِّ أَبِي مُسْلِمٍ، أَنَّهُ شَهِدَ عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ أَنَّهُمَا شَهِدَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ " إِذَا قَالَ الْعَبْدُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ . قَالَ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ صَدَقَ عَبْدِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَأَنَا أَكْبَرُ . وَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ . قَالَ صَدَقَ عَبْدِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَحْدِي . وَإِذَا قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ . قَالَ صَدَقَ عَبْدِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَلاَ شَرِيكَ لِي . وَإِذَا قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ . قَالَ صَدَقَ عَبْدِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا لِيَ الْمُلْكُ وَلِيَ الْحَمْدُ . وَإِذَا قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ . قَالَ صَدَقَ عَبْدِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِي " . قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ ثُمَّ قَالَ الأَغَرُّ شَيْئًا لَمْ أَفْهَمْهُ . قَالَ فَقُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ مَا قَالَ فَقَالَ مَنْ رُزِقَهُنَّ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Banda: ‹La ilaha illallohu vallohu akbar› (Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq va Alloh eng ulugʻdir), desa, Alloh azza va jalla: ‹Bandam rost aytdi, Mendan oʻzga haq maʼbud yoʻq va Men eng ulugʻdirman›, deydi. Banda: ‹La ilaha illalloh vahdah› (Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, U yolgʻizdir), desa, Alloh: ‹Bandam rost aytdi, Mendan oʻzga haq maʼbud yoʻq, Men yolgʻizman›, deydi. Banda: ‹La ilaha illalloh la sharika lah› (Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq), desa, Alloh: ‹Bandam rost aytdi, Mendan oʻzga haq maʼbud yoʻq, Mening sherigim yoʻq›, deydi. Banda: ‹La ilaha illalloh lahul-mulku va lahul-hamd› (Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, mulk Unikidir va hamd Unikidir), desa, Alloh: ‹Bandam rost aytdi, Mendan oʻzga haq maʼbud yoʻq, mulk Meniki va hamd Menikidir›, deydi. Banda: ‹La ilaha illalloh va la havla va la quvvata illa billah› (Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, gunohdan qaytish ham, toat qilishga quvvat ham faqat Alloh bilandir), desa, Alloh: ‹Bandam rost aytdi, Mendan oʻzga haq maʼbud yoʻq, gunohdan qaytish ham, quvvat ham faqat Men bilandir›, deydi». Soʻng al-Agʻarr men tushunmagan bir narsani aytdi. Men Abu Jaʼfarga: «U nima dedi?», dedim. U: «Kim oʻlimi paytida bularni aytish nasib etilsa, unga oʻt tegmaydi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Банда: ‹Ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу акбар› (Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ ва Аллоҳ энг улуғдир), деса, Аллоҳ азза ва жалла: ‹Бандам рост айтди, Мендан ўзга ҳақ маъбуд йўқ ва Мен энг улуғдирман›, дейди. Банда: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ› (Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, У ёлғиздир), деса, Аллоҳ: ‹Бандам рост айтди, Мендан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, Мен ёлғизман›, дейди. Банда: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ ла шарика лаҳ› (Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ), деса, Аллоҳ: ‹Бандам рост айтди, Мендан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, Менинг шеригим йўқ›, дейди. Банда: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд› (Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд Уникидир), деса, Аллоҳ: ‹Бандам рост айтди, Мендан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, мулк Меники ва ҳамд Меникидир›, дейди. Банда: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ ва ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ› (Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, гуноҳдан қайтиш ҳам, тоат қилишга қувват ҳам фақат Аллоҳ биландир), деса, Аллоҳ: ‹Бандам рост айтди, Мендан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, гуноҳдан қайтиш ҳам, қувват ҳам фақат Мен биландир›, дейди». Сўнг ал-Ағарр мен тушунмаган бир нарсани айтди. Мен Абу Жаъфарга: «У нима деди?», дедим. У: «Ким ўлими пайтида буларни айтиш насиб этилса, унга ўт тегмайди», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ الْمَعْرُوفِ سِتٌّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِذَا لَقِيَهُ وَيُشَمِّتُهُ إِذَا عَطَسَ وَيَعُودُهُ إِذَا مَرِضَ وَيُجِيبُهُ إِذَا دَعَاهُ وَيَشْهَدُهُ إِذَا تُوُفِّيَ وَيُحِبُّ لَهُ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ وَيَنْصَحُ لَهُ بِالْغَيْبِ
حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonning musulmon ustidagi maʼruf haqi oltitadir: uni koʻrsa salom beradi, aksa urganda unga ‹yarhamukalloh› deydi, kasal boʻlsa uni koʻrgani boradi, taklif qilsa taklifiga javob beradi, vafot etsa janozasida hozir boʻladi, oʻzi uchun yaxshi koʻrgan narsani uning uchun ham yaxshi koʻradi va koʻzi ortidan ham unga xayrixohlik qiladi», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмоннинг мусулмон устидаги маъруф ҳақи олтитадир: уни кўрса салом беради, акса урганда унга ‹ярҳамукаллоҳ› дейди, касал бўлса уни кўргани боради, таклиф қилса таклифига жавоб беради, вафот этса жанозасида ҳозир бўлади, ўзи учун яхши кўрган нарсани унинг учун ҳам яхши кўради ва кўзи ортидан ҳам унга хайрихоҳлик қилади», дедилар.
- وعن أبي إسحاق سعد بن أبي وقاص مالك بن أهيب بن عبد مناف بن زهرة بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤى القرش الزهرى رضي الله عنه، أحد العشرة المشهود لهم بالجنة، رضي الله عنهم، قال: " جاءنى رسول الله صلى الله عليه وسلم يعودنى عام حجة الوداع من وجع اشتد بى فقلت: يارسول الله إني قد بلغ بى من الوجع ما ترى، وأنا ذو مال ولا يرثنى إلا ابنة لي، أفاتصدق بثلثى ما لي؟ قال: لا، قلت: فالشطر يارسول الله؟ فقال: لا، قلت: فالثلث يا رسول الله؟ قال الثلث والثلث كثير- أو كبير- إنك أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تذرهم عالة يتكففون الناس، وإنك لن تنفق نفقة تبتغى بها وجه الله إلا أجرت عليها حتى ما تجعل في فيّ امرأتك قال: فقلت: يارسول الله أخلف بعد أصحابي؟ قال: إنك لن تخلف فتعمل عملا تبتغي بهوجه الله إلا ازددت به درجة ورفعةً، ولعلك أن تخلف حتى ينتفع بك أقوام ويضرّ بك آخرون. اللهم امض لآصحابى هجرتهم، ولا تردهم على أعقابهم، لكن البائس سعد بن خولة" يرثى له رسول الله صلى الله عليه وسلم أن مات بمكة.((متفق عليه)).
Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dediki, Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi haji yilida men qattiq kasal boʻldim va Paygʻambar ﷺ ahvolimni soʻrab, meni ziyorat qilar edilar. Men u zotga: «Men kasallik tufayli shu holatga keldim; men boy odamman va bir qizimdan boshqa vorisim yoʻq. Mol-mulkimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar. Men: «Yarmini-mi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar, soʻng qoʻshdilar: «Uchdan biri — uchdan biri ham koʻp. Vorislaringni — ularni kambagʻal, odamlarga qoʻl choʻzadigan holda qoldirgandan koʻra — boy qoldirishing yaxshiroq. Sen Alloh (roziligi) yoʻlida sarflagan har bir narsa uchun — hatto xotiningning ogʻziga solgan (luqma) uchun ham — savob olasan», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men sheriklarimdan keyin (Makkada) yolgʻiz qoldirilamanmi?» — dedim. U zot: «Agar (bu yerda) qoldirilsang, qilgan har bir yaxshi amaling seni (darajangni) koʻtaradi va yuksaltiradi. Ehtimol, sen uzoq umr koʻrasan — shunda baʼzi odamlar sendan manfaat koʻradi, baʼzilari esa sendan zarar koʻradi. Allohim, sahobalarimning hijratini toʻliq (mukammal) qil va ularni ortga (din)dan qaytarma», — dedilar. Lekin Rasululloh ﷺ — Makkada vafot etgani uchun — bechora Saʼd ibn Xavla uchun gʻamgin boʻldilar.Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос (отасидан) ривоят қилади: Отам дедики, Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажи йилида мен қаттиқ касал бўлдим ва Пайғамбар ﷺ аҳволимни сўраб, мени зиёрат қилар эдилар. Мен у зотга: «Мен касаллик туфайли шу ҳолатга келдим; мен бой одамман ва бир қизимдан бошқа ворисим йўқ. Мол-мулкимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар. Мен: «Ярмини-ми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар, сўнг қўшдилар: «Учдан бири — учдан бири ҳам кўп. Ворисларингни — уларни камбағал, одамларга қўл чўзадиган ҳолда қолдиргандан кўра — бой қолдиришинг яхшироқ. Сен Аллоҳ (розилиги) йўлида сарфлаган ҳар бир нарса учун — ҳатто хотинингнинг оғзига солган (луқма) учун ҳам — савоб оласан», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен шерикларимдан кейин (Маккада) ёлғиз қолдириламанми?» — дедим. У зот: «Агар (бу ерда) қолдирилсанг, қилган ҳар бир яхши амалинг сени (даражангни) кўтаради ва юксалтиради. Эҳтимол, сен узоқ умр кўрасан — шунда баъзи одамлар сендан манфаат кўради, баъзилари эса сендан зарар кўради. Аллоҳим, саҳобаларимнинг ҳижратини тўлиқ (мукаммал) қил ва уларни ортга (дин)дан қайтарма», — дедилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ — Маккада вафот этгани учун — бечора Саъд ибн Хавла учун ғамгин бўлдилар.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ مِنْ قَيْسٍ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ الْبَرَاءُ وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ وَكَانَتْ هَوَازِنُ يَوْمَئِذٍ رُمَاةً وَإِنَّا لَمَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمُ انْكَشَفُوا فَأَكْبَبْنَا عَلَى الْغَنَائِمِ فَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ الْحَارِثِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَهُوَ يَقُولُ " أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ " .
Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Qays (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi undan: «Siz Hunayn kunida Rasululloh ﷺ ni (tashlab) qochdingizmi?» deb soʻradi. Shunda al-Baro: «Yoʻq, lekin Rasululloh ﷺ qochmadilar. Oʻsha kuni Havozin (qabilasi) kamonchilar edi. Biz ularning ustiga hujum qilganimizda, ular tarqab qochdilar, biz oʻljalarga yopishdik. Shunda ular bizning roʻparamizga oʻqlar bilan chiqdilar. Men Rasululloh ﷺ ni oq xachirlari ustida koʻrdim, Abu Sufyon ibn al-Horis esa uning jilovidan ushlab turardi. U zot: ‹Men Nabiyman, yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — derdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қайс (қабиласи)дан бўлган бир киши ундан: «Сиз Ҳунайн кунида Расулуллоҳ ﷺ ни (ташлаб) қочдингизми?» деб сўради. Шунда ал-Баро: «Йўқ, лекин Расулуллоҳ ﷺ қочмадилар. Ўша куни Ҳавозин (қабиласи) камончилар эди. Биз уларнинг устига ҳужум қилганимизда, улар тарқаб қочдилар, биз ўлжаларга ёпишдик. Шунда улар бизнинг рўпарамизга ўқлар билан чиқдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни оқ хачирлари устида кўрдим, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис эса унинг жиловидан ушлаб турарди. У зот: ‹Мен Набийман, ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дердилар», деди.
حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ، بَدْرٍ يَوْمَ بَدْرٍ كَعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ ثَلاَثِمِائَةٍ وَثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ .
Baroʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Badr ahli — Badr kunida (qatnashganlar) Tolut ahlining soni kabi — uch yuz oʻn uch kishi edi, deb gaplashar edik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Savriy va boshqalar Abu Ishoqdan rivoyat qilishgan.Барў (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Бадр аҳли — Бадр кунида (қатнашганлар) Толут аҳлининг сони каби — уч юз ўн уч киши эди, деб гаплашар эдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Саврий ва бошқалар Абу Ишоқдан ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارٍ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ فَأُتِيَ بِشَاةٍ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ هَذَا الْيَوْمَ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم .
Sila (rahimahulloh) aytadi: Biz shubhali kunda Ammor (roziyallohu anhu)ning huzurida edik. (Pishirilgan) qoʻy goʻshti keltirildi. Baʼzi odamlar (uni yeyishdan) chetga surildilar. Shunda Ammor (roziyallohu anhu): «Kim bu kuni roʻza tutsa, Abul Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi.Сила (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Биз шубҳали кунда Аммор (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида эдик. (Пиширилган) қўй гўшти келтирилди. Баъзи одамлар (уни ейишдан) четга сурилдилар. Шунда Аммор (розияллоҳу анҳу): «Ким бу куни рўза тутса, Абул Қосим ﷺга осий бўлибди», деди.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَانَ يُوتِرُ بِثَلاَثٍ بِـ { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى } وَ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } وَ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ }
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u vitrni uch rakaat qilib, {Sabbihisma robbikal aʼlaa}, {Qul yaa ayyuhal kaafiruun} va {Qul huvallohu ahad} bilan oʻqir edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у витрни уч ракаат қилиб, {Саббиҳисма роббикал аълаа}, {Қул яа айюҳал каафируун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад} билан ўқир эди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَأَبِي، وَإِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ السَّلُولِيِّ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا عَنْ تَطَوُّعِ، رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِالنَّهَارِ فَقَالَ إِنَّكُمْ لاَ تُطِيقُونَهُ فَقُلْنَا أَخْبِرْنَا بِهِ نَأْخُذْ مِنْهُ مَا اسْتَطَعْنَا . قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِذَا صَلَّى الْفَجْرَ يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَاهُنَا - يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ - بِمِقْدَارِهَا مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ مِنْ هَا هُنَا - يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ - قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ. ثُمَّ يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا - يَعْنِي مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ - مِقْدَارَهَا مِنْ صَلاَةِ الظُّهْرِ مِنْ هَا هُنَا قَامَ فَصَلَّى أَرْبَعًا. وَأَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ. وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا. وَأَرْبَعًا قَبْلَ الْعَصْرِ. يَفْصِلُ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالنَّبِيِّينَ. وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ .
قَالَ عَلِيٌّ: فَتِلْكَ سِتَّ عَشْرَةَ رَكْعَةً. تَطَوُّعُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِالنَّهَارِ. وَقَلَّ مَنْ يُدَاوِمُ عَلَيْهَا .
قَالَ وَكِيعٌ: زَادَ فِيهِ أَبِي: فَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ: يَا أَبَا إِسْحَاقَ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِحَدِيثِكَ هَذَا مِلْءَ مَسْجِدِكَ هَذَا ذَهَبًا .
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz undan Rasululloh ﷺning kunduzgi nafl namozlari haqida soʻradik. U: «Sizlar unga kuchingiz yetmaydi», dedi. Biz: «Bizga xabar bering, undan qoʻlimizdan kelganicha olamiz», dedik. U shunday dedi: «Rasululloh ﷺ bomdodni oʻqib boʻlgach, quyosh mana bu tarafdan — yaʼni sharq tarafidan — asr namozi vaqtida gʻarb tarafida boʻladigan miqdorda koʻtarilguncha kutib turar, soʻng turib ikki rakaat oʻqir edilar. Keyin yana kutib turar, quyosh mana bu tarafdan — yaʼni sharq tarafidan — peshin namozi vaqtidagi miqdorda koʻtarilganda turib toʻrt rakaat oʻqirdilar. Quyosh ogʻganda esa peshindan oldin toʻrt rakaat, undan keyin ikki rakaat va asrdan oldin toʻrt rakaat oʻqir, har ikki rakaat orasini muqarrab farishtalarga, paygʻambarlarga va ularga ergashgan musulmonu moʻminlarga salom berish bilan ajratardilar». Ali dedi: «Mana shu Rasululloh ﷺning kunduzgi oʻn olti rakaat nafl namozidir, unga doimiy amal qiladiganlar esa kam».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз ундан Расулуллоҳ ﷺнинг кундузги нафл намозлари ҳақида сўрадик. У: «Сизлар унга кучингиз етмайди», деди. Биз: «Бизга хабар беринг, ундан қўлимиздан келганича оламиз», дедик. У шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ бомдодни ўқиб бўлгач, қуёш мана бу тарафдан — яъни шарқ тарафидан — аср намози вақтида ғарб тарафида бўладиган миқдорда кўтарилгунча кутиб турар, сўнг туриб икки ракаат ўқир эдилар. Кейин яна кутиб турар, қуёш мана бу тарафдан — яъни шарқ тарафидан — пешин намози вақтидаги миқдорда кўтарилганда туриб тўрт ракаат ўқирдилар. Қуёш оғганда эса пешиндан олдин тўрт ракаат, ундан кейин икки ракаат ва асрдан олдин тўрт ракаат ўқир, ҳар икки ракаат орасини муқарраб фаришталарга, пайғамбарларга ва уларга эргашган мусулмону мўминларга салом бериш билан ажратардилар». Али деди: «Мана шу Расулуллоҳ ﷺнинг кундузги ўн олти ракаат нафл намозидир, унга доимий амал қиладиганлар эса кам».
حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ النُّعْمَانِ، قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَكَانَ رَجُلَ صِدْقٍ عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ وَالْأُذُنَ وَأَنْ لَا نُضَحِّيَ بِعَوْرَاءَ وَلَا مُقَابَلَةٍ وَلَا مُدَابَرَةٍ وَلَا شَرْقَاءَ وَلَا خَرْقَاءَ قَالَ زُهَيْرٌ قُلْتُ لِأَبِي إِسْحَاقَ أَذَكَرَ عَضْبَاءَ قَالَ لَا قُلْتُ مَا الْمُقَابَلَةُ قَالَ يُقْطَعُ طَرَفُ الْأُذُنِ قُلْتُ مَا الْمُدَابَرَةُ قَالَ يُقْطَعُ مُؤَخَّرُ الْأُذُنِ قُلْتُ مَا الشَّرْقَاءُ قَالَ تُشَقُّ الْأُذُنُ قُلْتُ مَا الْخَرْقَاءُ قَالَ تَخْرِقُ أُذُنَهَا السِّمَةُ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizga (qurbonlik hayvonining) koʻzi va qulogʻini diqqat bilan tekshirishni, hamda bir koʻzi koʻr, muqobala, mudobara, sharqo va xarqo (hayvon)ni qurbonlik qilmaslikni buyurdilar», dedi. Muqobala — qulogʻining uchi kesilgan hayvon; mudobara — qulogʻining orqasidan kesilgan hayvon; sharqo — qulogʻi uzunasiga yorilgan hayvon; xarqo — belgi uchun qulogʻi teshilgan hayvondir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизга (қурбонлик ҳайвонининг) кўзи ва қулоғини диққат билан текширишни, ҳамда бир кўзи кўр, муқобала, мудобара, шарқо ва харқо (ҳайвон)ни қурбонлик қилмасликни буюрдилар», деди. Муқобала — қулоғининг учи кесилган ҳайвон; мудобара — қулоғининг орқасидан кесилган ҳайвон; шарқо — қулоғи узунасига ёрилган ҳайвон; харқо — белги учун қулоғи тешилган ҳайвондир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ لَمَّا صَالَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْلَ الْحُدَيْبِيَةِ كَتَبَ عَلِيٌّ كِتَابًا بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَتَبَ " مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ " ثُمَّ ذَكَرَ بِنَحْوِ حَدِيثِ مُعَاذٍ غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْحَدِيثِ " هَذَا مَا كَاتَبَ عَلَيْهِ " .
al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hudaybiya ahli bilan sulh tuzganlarida, Ali ular oʻrtasida bir bitim yozdi. (al-Baro) dedi: u: «Muhammad, Allohning Rasuli» deb yozdi. Soʻng (roviy) Muozning hadisiga oʻxshash zikr qildi, faqat u hadisda «Bu — u kelishgan narsadir» (degan soʻzni) zikr qilmadi.ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия аҳли билан сулҳ тузганларида, Али улар ўртасида бир битим ёзди. (ал-Баро) деди: у: «Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули» деб ёзди. Сўнг (ровий) Муознинг ҳадисига ўхшаш зикр қилди, фақат у ҳадисда «Бу — у келишган нарсадир» (деган сўзни) зикр қилмади.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ لَحِقَنِي عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ وَأَنَا مَاشٍ، إِلَى الْجُمُعَةِ فَقَالَ أَبْشِرْ فَإِنَّ خُطَاكَ هَذِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَمِعْتُ أَبَا عَبْسٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُمَا حَرَامٌ عَلَى النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو عَبْسٍ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جَبْرٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى يَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ هُوَ رَجُلٌ شَامِيٌّ رَوَى عَنْهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَيَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ كُوفِيٌّ أَبُوهُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَرَوَى عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ وَيُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَشُعْبَةُ أَحَادِيثَ .
Abu Abs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ikki oyogʻi Alloh yoʻlida changga belansa, u (oyoq)lar doʻzaxga harom boʻladi», dedilar. (Yazid ibn Abu Maryam aytdi: Men juma (namoz)iga piyoda ketayotganimda Abaya ibn Rifoʼa ibn Rofiʼ menga yetib kelib: «Suyunchi boʻlsin, zero sening bu qadamlaring Alloh yoʻlidadir», dedi, soʻng yuqoridagini eshitganini aytdi.) Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Abu Absning ismi — Abdurrahmon ibn Jabrdir. Bu bobda Abu Bakr va Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan bir kishidan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Abu Maryam shomlik bir kishi boʻlib, undan Valid ibn Muslim, Yahyo ibn Hamza va Shom ahlidan bir nechtasi rivoyat qilgan; Burayd ibn Abu Maryam esa kufalik boʻlib, otasi Nabiy ﷺning ashoblaridandir, uning ismi Molik ibn Robiʼadir. Burayd ibn Abu Maryam Anas ibn Molikdan eshitgan, Burayd ibn Abu Maryamdan esa Abu Ishoq al-Hamdoniy, Ato ibn as-Soib, Yunus ibn Abu Ishoq va Shuʼba (baʼzi) hadislar rivoyat qilgan.Абу Абс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг икки оёғи Аллоҳ йўлида чангга беланса, у (оёқ)лар дўзахга ҳаром бўлади», дедилар. (Язид ибн Абу Марям айтди: Мен жума (намоз)ига пиёда кетаётганимда Абая ибн Рифўа ибн Рофиъ менга етиб келиб: «Суюнчи бўлсин, зеро сенинг бу қадамларинг Аллоҳ йўлидадир», деди, сўнг юқоридагини эшитганини айтди.) Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Абснинг исми — Абдурраҳмон ибн Жабрдир. Бу бобда Абу Бакр ва Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Абу Марям шомлик бир киши бўлиб, ундан Валид ибн Муслим, Яҳё ибн Ҳамза ва Шом аҳлидан бир нечтаси ривоят қилган; Бурайд ибн Абу Марям эса куфалик бўлиб, отаси Набий ﷺнинг ашобларидандир, унинг исми Молик ибн Робиъадир. Бурайд ибн Абу Марям Анас ибн Моликдан эшитган, Бурайд ибн Абу Марямдан эса Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний, Ато ибн ас-Соиб, Юнус ибн Абу Ишоқ ва Шуъба (баъзи) ҳадислар ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ النُّعْمَانِ، - وَكَانَ رَجُلَ صِدْقٍ - عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ وَالأُذُنَيْنِ وَلاَ نُضَحِّيَ بِعَوْرَاءَ وَلاَ مُقَابَلَةٍ وَلاَ مُدَابَرَةٍ وَلاَ خَرْقَاءَ وَلاَ شَرْقَاءَ . قَالَ زُهَيْرٌ فَقُلْتُ لأَبِي إِسْحَاقَ أَذَكَرَ عَضْبَاءَ قَالَ لاَ . قُلْتُ فَمَا الْمُقَابَلَةُ قَالَ يُقْطَعُ طَرَفُ الأُذُنِ . قُلْتُ فَمَا الْمُدَابَرَةُ قَالَ يُقْطَعُ مِنْ مُؤَخَّرِ الأُذُنِ . قُلْتُ فَمَا الشَّرْقَاءُ قَالَ تُشَقُّ الأُذُنُ . قُلْتُ فَمَا الْخَرْقَاءُ قَالَ تُخْرَقُ أُذُنُهَا لِلسِّمَةِ .
Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga Zuhayrdan, u Abu Ishoqdan, u Shurayh ibn Nuʼmondan — u rost soʻzli kishi edi —, u Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. (Ali) dedi: Rasululloh ﷺ bizni koʻz va ikki qulogʻni yaxshilab tekshirishimizga hamda koʻzi koʻr, muqobala, mudobara, xarqoʼ va sharqoʼ (boʻlgan hayvon)ni qurbonlik qilmasligimizga buyurdilar. Zuhayr dedi: Men Abu Ishoqqa: «U shoxi singan (azboʼ hayvon)ni zikr qildimi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Muqobala nima?» dedim. U: «Qulogʻining uchi kesilgan (hayvon)», dedi. Men: «Mudobara nima?» dedim. U: «Qulogʻining orqa qismidan kesilgan (hayvon)», dedi. Men: «Sharqoʼ nima?» dedim. U: «Qulogʻi tilingan (hayvon)», dedi. Men: «Xarqoʼ nima?» dedim. U: «Belgi (qoʻyish) uchun qulogʻi teshilgan (hayvon)», dedi.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга Зуҳайрдан, у Абу Ишоқдан, у Шурайҳ ибн Нуъмондан — у рост сўзли киши эди —, у Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. (Али) деди: Расулуллоҳ ﷺ бизни кўз ва икки қулоғни яхшилаб текширишимизга ҳамда кўзи кўр, муқобала, мудобара, харқў ва шарқў (бўлган ҳайвон)ни қурбонлик қилмаслигимизга буюрдилар. Зуҳайр деди: Мен Абу Ишоққа: «У шохи синган (азбў ҳайвон)ни зикр қилдими?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Муқобала нима?» дедим. У: «Қулоғининг учи кесилган (ҳайвон)», деди. Мен: «Мудобара нима?» дедим. У: «Қулоғининг орқа қисмидан кесилган (ҳайвон)», деди. Мен: «Шарқў нима?» дедим. У: «Қулоғи тилинган (ҳайвон)», деди. Мен: «Харқў нима?» дедим. У: «Белги (қўйиш) учун қулоғи тешилган (ҳайвон)», деди.
أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺ orqali shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺ орқали шунга ўхшаш ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى التَّيْمِيُّ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " صَائِمُ رَمَضَانَ فِي السَّفَرِ كَالْمُفْطِرِ فِي الْحَضَرِ " .قالَ أَبُو إِسْحاقَ: هَذاالْحَديثُ لَيْسَ بِشَيْءٍ.
Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Safarda Ramazon roʻzasini tutgan kishi xuddi muqim turgan joyida roʻzasini ochgan kishiga oʻxshaydi», dedilar. Abu Ishoq: «Bu hadis unchalik ahamiyatga ega emas», dedi.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сафарда Рамазон рўзасини тутган киши худди муқим турган жойида рўзасини очган кишига ўхшайди», дедилар. Абу Ишоқ: «Бу ҳадис унчалик аҳамиятга эга эмас», деди.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الصُّبَيُّ بْنُ الْأَشْعَثِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَعْدَ نَبِيِّهَا أَبُو بَكْرٍ وَالثَّانِي عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا وَلَوْ شِئْتُ سَمَّيْتُ الثَّالِثَ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ فَتَهَجَّاهَا عَبْدُ خَيْرٍ لِكَيْ لَا تَمْتَرُونَ فِيمَا قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlarga bu ummatning Nabiysidan keyin eng yaxshisini aytaymi? U Abu Bakr, ikkinchisi esa Umar (roziyallohu anhumo)dir. Xohlasam, uchinchisining ham nomini aytardim», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизларга бу умматнинг Набийсидан кейин энг яхшисини айтайми? У Абу Бакр, иккинчиси эса Умар (розияллоҳу анҳумо)дир. Хоҳласам, учинчисининг ҳам номини айтардим», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا
مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، أَنَّهُ سَمِعَ الْبَرَاءَ، يَقُولُ فِي هَذِهِ الآيَةِ لاَ يَسْتَوِي
الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم
زَيْدًا فَجَاءَ بِكَتِفٍ يَكْتُبُهَا فَشَكَا إِلَيْهِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ضَرَارَتَهُ فَنَزَلَتْ { لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} قَالَ شُعْبَةُ وَأَخْبَرَنِي سَعْدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ زَيْدِ
بْنِ ثَابِتٍ فِي هَذِهِ الآيَةِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِمِثْلِ حَدِيثِ الْبَرَاءِ وَقَالَ ابْنُ
بَشَّارٍ فِي رِوَايَتِهِ سَعْدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ .
Baroo ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bu oyat haqida shunday dedi: {Moʻminlardan (uzrsiz) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar teng boʻlmaslar} (Niso 95). Bas, Rasululloh ﷺ Zaydga buyurdilar, u (uni yozish uchun) bir suyak (kurak suyagi) keltirib, uni yozayotgan edi, Ibn Ummi Maktum unga oʻzining koʻr ekanini shikoyat qildi. Shunda {Moʻminlardan zarar (uzr) egalaridan boshqa oʻtirib qoluvchilar teng boʻlmaslar} (Niso 95) (oyati) nozil boʻldi.Бароо ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бу оят ҳақида шундай деди: {Мўминлардан (узрсиз) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар тенг бўлмаслар} (Нисо 95). Бас, Расулуллоҳ ﷺ Зайдга буюрдилар, у (уни ёзиш учун) бир суяк (курак суяги) келтириб, уни ёзаётган эди, Ибн Умми Мактум унга ўзининг кўр эканини шикоят қилди. Шунда {Мўминлардан зарар (узр) эгаларидан бошқа ўтириб қолувчилар тенг бўлмаслар} (Нисо 95) (ояти) нозил бўлди.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ائْتُونِي بِالْكَتِفِ أَوِ اللَّوْحِ " . فَكَتَبَ : ( لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَقَالَ هَلْ لِي مِنْ رُخْصَةٍ فَنَزَلَتْ : ( غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ) . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ .
Baroʻ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga kurak suyagini yoki taxtachani keltiringlar», dedilar. Soʻng {Moʻminlardan oʻtirib qoluvchilar baravar boʻla olmaydilar} (oyatini yozdirdilar). Amr ibn Ummi Maktum u zotning ortida edi. U: «Menga ruxsat bormi?» dedi. Shunda {— mashaqqat egalaridan boshqalari} (degan oyat) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Jobir va Zayd ibn Sobitdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir va u Sulaymon at-Taymiyning Abu Ishoqdan (qilgan) rivoyatidan gʻaribdir. Shuʼba va Savriy ham bu hadisni Abu Ishoqdan rivoyat qilganlar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга курак суягини ёки тахтачани келтиринглар», дедилар. Сўнг {Мўминлардан ўтириб қолувчилар баравар бўла олмайдилар} (оятини ёздирдилар). Амр ибн Умми Мактум у зотнинг ортида эди. У: «Менга рухсат борми?» деди. Шунда {— машаққат эгаларидан бошқалари} (деган оят) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Сулаймон ат-Таймийнинг Абу Ишоқдан (қилган) ривоятидан ғарибдир. Шуъба ва Саврий ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ أَبِي مُزَاحِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَسْتَفْتُونَكَ فِي الْكَلاَلَةِ فَمَا الْكَلاَلَةُ قَالَ " تُجْزِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ " . فَقُلْتُ لأَبِي إِسْحَاقَ هُوَ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَدَعْ وَلَدًا وَلاَ وَالِدًا قَالَ كَذَلِكَ ظَنُّوا أَنَّهُ كَذَلِكَ .
Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, ular sizdan kalola haqida fatvo soʻraydilar. Kalola nima oʻzi?» dedi. U zot: «Senga yoz oyati kifoya qiladi», dedilar. Men Abu Ishoqqa: «U — vafot etib, na bola, na ota qoldirmagan kishimi?» dedim. U: «Shunday, odamlar uni shunday deb oʻylashgan», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, улар сиздан калола ҳақида фатво сўрайдилар. Калола нима ўзи?» деди. У зот: «Сенга ёз ояти кифоя қилади», дедилар. Мен Абу Ишоққа: «У — вафот этиб, на бола, на ота қолдирмаган кишими?» дедим. У: «Шундай, одамлар уни шундай деб ўйлашган», деди.
أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فِسْقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ . فَقَالَ لَهُ أَبَانُ يَا أَبَا إِسْحَاقَ أَمَا سَمِعْتَهُ إِلاَّ مِنْ أَبِي الأَحْوَصِ قَالَ بَلْ سَمِعْتُهُ مِنَ الأَسْوَدِ وَهُبَيْرَةَ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Musulmonni soʻkish fisq, u bilan urushish esa kufrdir».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мусулмонни сўкиш фисқ, у билан урушиш эса куфрдир».
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ: تَسَحَّرْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ هُوَ النَّهَارُ إِلاَّ أَنَّ الشَّمْسَ لَمْ تَطْلُعْ .[ قالَ ابُو إسحاق: حديث حُذَيْفَةَ مَنْسوخٌ لَيْسَ بشَيْء.]
Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ bilan saharlik yedim, u kunduz edi, faqat quyosh hali chiqmagan edi», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан саҳарлик едим, у кундуз эди, фақат қуёш ҳали чиқмаган эди», деди.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَكِيمٍ الْأَوْدِيُّ، أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ وَهْبٍ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، قَالَا نَشَدَ عَلِيٌّ النَّاسَ فِي الرَّحَبَةِ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ إِلَّا قَامَ قَالَ فَقَامَ مِنْ قِبَلِ سَعِيدٍ سِتَّةٌ وَمِنْ قِبَلِ زَيْدٍ سِتَّةٌ فَشَهِدُوا أَنَّهُمْ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ قَالُوا بَلَى قَالَ اللَّهُمَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَكِيمٍ أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرٍو ذِي مُرٍّ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ يَعْنِي عَنْ سَعِيدٍ وَزَيْدٍ وَزَادَ فِيهِ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ.
Ali (roziyallohu anhu) Rahbada odamlarni qasamga chorlab: «Gʻadir Xum kuni Rasululloh ﷺning aytganini eshitgan kimsa boʻlsa, tursin», dedi. Shunda olti kishi va yana olti kishi turdi va ular Rasululloh ﷺ Gʻadir Xum kuni Aliga: «Alloh moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqliroq emasmi?», deganini eshitganliklarini guvohlik berdi. Ular: «Ha, shunday», dedilar. U zot: «Ey Alloh, men kimning valiysi boʻlsam, Ali ham uning valiysidir. Ey Alloh, unga doʻst boʻlganga doʻst boʻl va unga dushman boʻlganga dushman boʻl», dedilar. Boshqa rivoyatda unga: «Unga yordam berganga yordam ber va uni tashlab ketganni tashla», degan ziyoda ham kelgan.Али (розияллоҳу анҳу) Раҳбада одамларни қасамга чорлаб: «Ғадир Хум куни Расулуллоҳ ﷺнинг айтганини эшитган кимса бўлса, турсин», деди. Шунда олти киши ва яна олти киши турди ва улар Расулуллоҳ ﷺ Ғадир Хум куни Алига: «Аллоҳ мўминларга ўзларидан кўра ҳақлироқ эмасми?», деганини эшитганликларини гувоҳлик берди. Улар: «Ҳа, шундай», дедилар. У зот: «Эй Аллоҳ, мен кимнинг валийси бўлсам, Али ҳам унинг валийсидир. Эй Аллоҳ, унга дўст бўлганга дўст бўл ва унга душман бўлганга душман бўл», дедилар. Бошқа ривоятда унга: «Унга ёрдам берганга ёрдам бер ва уни ташлаб кетганни ташла», деган зиёда ҳам келган.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، كُلُّ هَؤُلاَءِ عَنْ قَتَادَةَ، فِي هَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ . وَفِي حَدِيثِ جَرِيرٍ عَنْ سُلَيْمَانَ عَنْ قَتَادَةَ مِنَ الزِّيَادَةِ " وَإِذَا قَرَأَ فَأَنْصِتُوا " . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ أَحَدٍ مِنْهُمْ " فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ " . إِلاَّ فِي رِوَايَةِ أَبِي كَامِلٍ وَحْدَهُ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ . قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ أَبُو بَكْرِ ابْنُ أُخْتِ أَبِي النَّضْرِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ مُسْلِمٌ تُرِيدُ أَحْفَظَ مِنْ سُلَيْمَانَ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ فَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَالَ هُوَ صَحِيحٌ يَعْنِي وَإِذَا قَرَأَ فَأَنْصِتُوا . فَقَالَ هُوَ عِنْدِي صَحِيحٌ . فَقَالَ لِمَ لَمْ تَضَعْهُ هَا هُنَا قَالَ لَيْسَ كُلُّ شَىْءٍ عِنْدِي صَحِيحٍ وَضَعْتُهُ هَا هُنَا . إِنَّمَا وَضَعْتُ هَا هُنَا مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ .
Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan unga oʻxshash rivoyat qilingan. Jarirning Sulaymondan, uning Qatodadan (rivoyatida) qoʻshimcha bor: «U (Qurʼon) qiroat qilinsa, jim turing». Ulardan birortasining hadisida: «Chunki Alloh oʻz nabiysi ﷺ tili bilan ‹Samiʼallohu liman hamidah› dedi» (degan soʻz) yoʻq, faqat Abu Komilning yolgʻiz oʻzining Abu Avonadan (rivoyatida) bor. Abu Isʼhoq dedi: Abu Bakr — Abun-Nazrning jiyani — bu hadis xususida (gapirdi). Shunda Muslim: «Sen Sulaymondan koʻra yodida saqlovchiroq (roviyni) istaysanmi?» dedi. Abu Bakr unga: «Xoʻsh, Abu Hurayraning hadisi-chi?» dedi — yaʼni ‹U (Qurʼon) qiroat qilinsa, jim turing› (hadisini nazarda tutdi). (Muslim): «U sahih», dedi. (Abu Bakr): «U mening nazdimda sahih», dedi. (Abu Bakr): «Nega uni bu yerga qoʻymading?» dedi. (Muslim): «Mening nazdimda sahih boʻlgan har bir narsani bu yerga qoʻyganim yoʻq, men bu yerga faqat (rovi)lar ittifoq qilgan narsanigina qoʻydim», dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан унга ўхшаш ривоят қилинган. Жарирнинг Сулаймондан, унинг Қатодадан (ривоятида) қўшимча бор: «У (Қуръон) қироат қилинса, жим туринг». Улардан бирортасининг ҳадисида: «Чунки Аллоҳ ўз набийси ﷺ тили билан ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деди» (деган сўз) йўқ, фақат Абу Комилнинг ёлғиз ўзининг Абу Авонадан (ривоятида) бор. Абу Исъҳоқ деди: Абу Бакр — Абун-Назрнинг жияни — бу ҳадис хусусида (гапирди). Шунда Муслим: «Сен Сулаймондан кўра ёдида сақловчироқ (ровийни) истайсанми?» деди. Абу Бакр унга: «Хўш, Абу Ҳурайранинг ҳадиси-чи?» деди — яъни ‹У (Қуръон) қироат қилинса, жим туринг› (ҳадисини назарда тутди). (Муслим): «У саҳиҳ», деди. (Абу Бакр): «У менинг наздимда саҳиҳ», деди. (Абу Бакр): «Нега уни бу ерга қўймадинг?» деди. (Муслим): «Менинг наздимда саҳиҳ бўлган ҳар бир нарсани бу ерга қўйганим йўқ, мен бу ерга фақат (рови)лар иттифоқ қилган нарсанигина қўйдим», деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ، عَمَّنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنْ بَيَّتَكُمُ الْعَدُوُّ فَقُولُوا: حم لاَ يُنْصَرُونَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ . وَهَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مِثْلَ رِوَايَةِ الثَّوْرِيِّ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Muhallab ibn Abu Sufra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺni eshitgan bir kishidan (rivoyat qiladiki), u zot: «Agar dushman sizlarga kechasi tusatdan hujum qilsa, ‹Ho Mim, ular yordam berilmaydilar (gʻolib boʻlmaydilar)›, deb aytinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Salama ibn al-Akvaʼdan ham (hadis) bor. Baʼzilar buni Abu Ishoqdan Savriyning rivoyati kabi rivoyat qilganlar. Undan Muhallab ibn Abu Sufradan, u Nabiy ﷺdan mursal koʻrinishda ham rivoyat qilingan.Муҳаллаб ибн Абу Суфра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺни эшитган бир кишидан (ривоят қиладики), у зот: «Агар душман сизларга кечаси тусатдан ҳужум қилса, ‹Ҳо Мим, улар ёрдам берилмайдилар (ғолиб бўлмайдилар)›, деб айтинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Салама ибн ал-Акваъдан ҳам (ҳадис) бор. Баъзилар буни Абу Ишоқдан Саврийнинг ривояти каби ривоят қилганлар. Ундан Муҳаллаб ибн Абу Суфрадан, у Набий ﷺдан мурсал кўринишда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَرَأَ { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى } قَالَ " سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ خُولِفَ وَكِيعٌ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَاهُ أَبُو وَكِيعٍ وَشُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا .
Zuhayr ibn Harb bizga Vakiʼdan, u Isroildan, u Abu Ishoqdan, u Muslim al-Batindan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan hadis aytdiki, Nabiy ﷺ {Eng Oliy boʻlmish Robbingning nomini poklab yod et} oyatini oʻqiganlarida: «Subhona Robbiyal aʼla (Eng Oliy boʻlmish Robbim pokdir)», der edilar. Abu Dovud dedi: Bu hadisda Vakiʼga muxolafat qilingan; uni Abu Vakiʼ va Shuʼba Abu Ishoqdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan mavquf (sahobiyning oʻz soʻzi sifatida) rivoyat qilishgan.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга Вакиъдан, у Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ҳадис айтдики, Набий ﷺ {Энг Олий бўлмиш Роббингнинг номини поклаб ёд эт} оятини ўқиганларида: «Субҳона Роббиял аъла (Энг Олий бўлмиш Роббим покдир)», дер эдилар. Абу Довуд деди: Бу ҳадисда Вакиъга мухолафат қилинган; уни Абу Вакиъ ва Шуъба Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан мавқуф (саҳобийнинг ўз сўзи сифатида) ривоят қилишган.
أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّ الرَّمْضَاءِ فَلَمْ يُشْكِنَا . قِيلَ لأَبِي إِسْحَاقَ فِي تَعْجِيلِهَا قَالَ نَعَمْ .
Xabbob ibn al-Aratt (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺga qizigan qumning issigʻidan shikoyat qildik, lekin u zot shikoyatimizni qabul qilmadilar (yaʼni namozni kechiktirishga izn bermadilar).Хаббоб ибн ал-Аратт (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺга қизиган қумнинг иссиғидан шикоят қилдик, лекин у зот шикоятимизни қабул қилмадилар (яъни намозни кечиктиришга изн бермадилар).
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَأَبُو خَيْثَمَةَ قَالَا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح قَالَ عَبْد اللَّهِ و حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَإِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ تَطَوُّعِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّهَارِ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ تِلْكَ سِتَّ عَشْرَةَ رَكْعَةً تَطَوُّعُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّهَارِ وَقَلَّ مَنْ يُدَاوِمُ عَلَيْهَا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ قَالَ وَقَالَ أَبِي قَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ يَا أَبَا إِسْحَاقَ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِحَدِيثِكَ هَذَا مِلْءَ مَسْجِدِكَ هَذَا ذَهَبًا.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Alidan Paygʻambar ﷺning kunduzdagi nafl namozlari haqida soʻradik. Ali: «Bu Rasululloh ﷺning kunduzdagi oʻn olti rakat nafl namozlaridir, unga davomiy amal qiladigan kishi kamdir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Алидан Пайғамбар ﷺнинг кундуздаги нафл намозлари ҳақида сўрадик. Али: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг кундуздаги ўн олти ракат нафл намозларидир, унга давомий амал қиладиган киши камдир», дедилар.