Abu Sufyon ibn Harb

وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan — Abu Avonaning hadisi oʻxshashida — (rivoyat qilingan).Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан — Абу Авонанинг ҳадиси ўхшашида — (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ، - يَعْنِي ابْنَ قَيْسٍ - عَنْ عِيَاضِ، بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ الْفِطْرِ عَنْ كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ حُرٍّ أَوْ مَمْلُوكٍ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ فَلَمْ نَزَلْ نُخْرِجُهُ حَتَّى قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَكَلَّمَ النَّاسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَكَانَ فِيمَا كَلَّمَ بِهِ النَّاسَ أَنْ قَالَ إِنِّي أُرَى أَنَّ مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَأَمَّا أَنَا فَلاَ أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ أَبَدًا مَا عِشْتُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oramizda boʻlganlarida biz fitr zakotini har bir kichik va katta, ozod yoki qul (nomidan) bir soʼ taom yoki bir soʼ quritilgan qatiq (aqit) yoki bir soʼ arpa yoki bir soʼ xurmo yoki bir soʼ mayiz qilib chiqarar edik. Bizga Muoviya ibn Abu Sufyon haj yoki umra qilish uchun kelguniga qadar shu (miqdorni) chiqaraverdik. U minbarda odamlarga gapirdi, odamlarga aytgan soʻzlari orasida shu ham bor edi: «Men Shomning aʼlo bugʻdoyidan ikki mudd bir soʼ xurmoga teng deb bilaman», dedi. Shunda odamlar shuni oldilar. Abu Said dedi: «Men esa tirik ekanman, uni avval chiqarganimdek chiqaraveraman», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлганларида биз фитр закотини ҳар бир кичик ва катта, озод ёки қул (номидан) бир сў таом ёки бир сў қуритилган қатиқ (ақит) ёки бир сў арпа ёки бир сў хурмо ёки бир сў майиз қилиб чиқарар эдик. Бизга Муовия ибн Абу Суфён ҳаж ёки умра қилиш учун келгунига қадар шу (миқдорни) чиқаравердик. У минбарда одамларга гапирди, одамларга айтган сўзлари орасида шу ҳам бор эди: «Мен Шомнинг аъло буғдойидан икки мудд бир сў хурмога тенг деб биламан», деди. Шунда одамлар шуни олдилар. Абу Саид деди: «Мен эса тирик эканман, уни аввал чиқарганимдек чиқаравераман», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، حَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ، مُنَبِّهٍ - وَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فِي دَارِهِ بِصَنْعَاءَ فَأَطْعَمَنِي مِنْ جَوْزَةٍ فِي دَارِهِ - عَنْ أَخِيهِ قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrashda qistab-yalinmanglar. Ollohga qasamki, sizlardan biror kishi mendan biror narsa soʻrasa-yu, men yoqtirmagan holimda uning soʻrovi mendan biror narsa chiqartirsa, men bergan narsada unga baraka boʻlmaydi», — dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўрашда қистаб-ялинманглар. Оллоҳга қасамки, сизлардан бирор киши мендан бирор нарса сўраса-ю, мен ёқтирмаган ҳолимда унинг сўрови мендан бирор нарса чиқартирса, мен берган нарсада унга барака бўлмайди», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ وَيُعْطِي اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih (chuqur bilimli) qiladi. Men faqat taqsimlovchiman, beruvchi esa Ollohdir», — dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ (чуқур билимли) қилади. Мен фақат тақсимловчиман, берувчи эса Оллоҳдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ وَصَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ وَالأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ كُلَّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَأَعْطَى عَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ دُونَ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ أَتَجْعَلُ نَهْبِي وَنَهْبَ الْعُبَيْدِ بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالأَقْرَعِ فَمَا كَانَ بَدْرٌ وَلاَ حَابِسٌ يَفُوقَانِ مِرْدَاسَ فِي الْمَجْمَعِ وَمَا كُنْتُ دُونَ امْرِئٍ مِنْهُمَا وَمَنْ تَخْفِضِ الْيَوْمَ لاَ يُرْفَعِ قَالَ فَأَتَمَّ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةً ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Sufyon ibn Harb, Safvon ibn Umayya, Uyayna ibn Hisn va Aqraʼ ibn Hobisning har biriga yuztadan tuya berdilar, Abbos ibn Mirdosga esa undan kamroq berdilar. Shunda Abbos ibn Mirdos (sheʼr aytib): «Mening oʻljam va otimning oʻljasini Uyayna bilan Aqraʼ orasida boʻlasanmi? Holbuki, Badr ham, Hobis ham (qabila) yigʻinida Mirdosdan ustun emas edi. Men esa bu ikkovidan hech birining quyisida emasdim. Bugun sen kimni pasaytirsang, u (boshqa) koʻtarilmas», dedi. (Rovi) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ unga (atosini) yuztaga toʻldirib berdilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ибн Ҳарб, Сафвон ибн Умайя, Уяйна ибн Ҳисн ва Ақраъ ибн Ҳобиснинг ҳар бирига юзтадан туя бердилар, Аббос ибн Мирдосга эса ундан камроқ бердилар. Шунда Аббос ибн Мирдос (шеър айтиб): «Менинг ўлжам ва отимнинг ўлжасини Уяйна билан Ақраъ орасида бўласанми? Ҳолбуки, Бадр ҳам, Ҳобис ҳам (қабила) йиғинида Мирдосдан устун эмас эди. Мен эса бу икковидан ҳеч бирининг қуйисида эмасдим. Бугун сен кимни пасайтирсанг, у (бошқа) кўтарилмас», деди. (Рови) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга (атосини) юзтага тўлдириб бердилар.

وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَسَمَ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ فَأَعْطَى أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ وَزَادَ وَأَعْطَى عَلْقَمَةَ بْنَ عُلاَثَةَ مِائَةً ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hunayn gʻanimatlarini taqsimlab, Abu Sufyon ibn Harbga yuztadan tuya berdilar... va hadis xuddi shunga oʻxshash naql qilinib, unda: «Va u Alqama ibn Ulosaga ham yuzta berdilar», deb qoʻshimcha qilingan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳунайн ғаниматларини тақсимлаб, Абу Суфён ибн Ҳарбга юзтадан туя бердилар... ва ҳадис худди шунга ўхшаш нақл қилиниб, унда: «Ва у Алқама ибн Улосага ҳам юзта бердилар», деб қўшимча қилинган.

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، خَطِيبًا بِالْمَدِينَةِ - يَعْنِي فِي قَدْمَةٍ قَدِمَهَا - خَطَبَهُمْ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَقَالَ أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِهَذَا الْيَوْمِ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ وَلَمْ يَكْتُبِ اللَّهُ عَلَيْكُمْ صِيَامَهُ وَأَنَا صَائِمٌ فَمَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يَصُومَ فَلْيَصُمْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُفْطِرَ فَلْيُفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U Madinada oshuro kuni xutba oʻqib, dedi: «Yo ahli Madina, ulamolaringiz qani? Men Rasululloh ﷺ ning shu kun haqida: ‹Bu oshuro kunidir, Alloh sizlarga uning roʻzasini farz qilmagan, men esa roʻzadorman. Bas, sizlardan kim roʻza tutishni xohlasa, roʻza tutsin; kim iftor qilishni (roʻza tutmaslikni) xohlasa, iftor qilsin› deganlarini eshitdim.»Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У Мадинада ошуро куни хутба ўқиб, деди: «Ё аҳли Мадина, уламоларингиз қани? Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шу кун ҳақида: ‹Бу ошуро кунидир, Аллоҳ сизларга унинг рўзасини фарз қилмаган, мен эса рўзадорман. Бас, сизлардан ким рўза тутишни хоҳласа, рўза тутсин; ким ифтор қилишни (рўза тутмасликни) хоҳласа, ифтор қилсин› деганларини эшитдим.»

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ هَلْ لَكَ فِي أُخْتِي بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ ‏"‏ أَفْعَلُ مَاذَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ تَنْكِحُهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوَتُحِبِّينَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَسْتُ لَكَ بِمُخْلِيَةٍ وَأَحَبُّ مَنْ شَرِكَنِي فِي الْخَيْرِ أُخْتِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِي ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُخْبِرْتُ أَنَّكَ تَخْطُبُ دُرَّةَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِنْتَ أُمِّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ رَبِيبَتِي فِي حَجْرِي مَا حَلَّتْ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ أَرْضَعَتْنِي وَأَبَاهَا ثُوَيْبَةُ فَلاَ تَعْرِضْنَ عَلَىَّ بَنَاتِكُنَّ وَلاَ أَخَوَاتِكُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Habiba bint Abu Sufyon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar. Men u zotga: «Singlim, Abu Sufyonning qiziga moyilligingiz bormi?» — dedim. U zot: «Nima qilay?» — dedilar. Men: «Uni nikohingizga olsangiz», — dedim. U zot: «Buni xohlaysanmi?» — dedilar. Men: «Men sizning yolgʻiz (xotiningiz) emasman, yaxshilikda menga sherik boʻladigan eng yaxshi (kishi) singlimdir», — dedim. U zot: «Albatta u menga halol emas», — dedilar. Men: «Menga aytishlaricha, siz Durra bint Abu Salamani xostgorlik qilmoqchi ekansiz», — dedim. U zot: «Ummu Salamaning qizinimi?» — dedilar. Men: «Ha», — dedim. U zot: «Agar u mening qaramogʻimda tarbiyalangan oʻgay qizim boʻlmaganda ham, menga halol boʻlmas edi, chunki u mening emikdosh akamning qizidir. Suvayba meni ham, uning otasini ham emizgan. Bas, menga qizlaringizni ham, singillaringizni ham taklif qilmanglar», — dedilar.Умму Ҳабиба бинт Абу Суфён (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар. Мен у зотга: «Синглим, Абу Суфённинг қизига мойиллигингиз борми?» — дедим. У зот: «Нима қилай?» — дедилар. Мен: «Уни никоҳингизга олсангиз», — дедим. У зот: «Буни хоҳлайсанми?» — дедилар. Мен: «Мен сизнинг ёлғиз (хотинингиз) эмасман, яхшиликда менга шерик бўладиган энг яхши (киши) синглимдир», — дедим. У зот: «Албатта у менга ҳалол эмас», — дедилар. Мен: «Менга айтишларича, сиз Дурра бинт Абу Саламани хостгорлик қилмоқчи экансиз», — дедим. У зот: «Умму Саламанинг қизиними?» — дедилар. Мен: «Ҳа», — дедим. У зот: «Агар у менинг қарамоғимда тарбияланган ўгай қизим бўлмаганда ҳам, менга ҳалол бўлмас эди, чунки у менинг эмикдош акамнинг қизидир. Сувайба мени ҳам, унинг отасини ҳам эмизган. Бас, менга қизларингизни ҳам, сингилларингизни ҳам таклиф қилманглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، مَوْلَى الأَسْوَدِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلُهُ بِشَعِيرٍ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ ‏.‏ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ عَلَيْهِ نَفَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتَقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs uni gʻoyibligida (uydan uzoqda turib) batta (qatʼiy) taloq qildi va vakilini unga arpa bilan yubordi. (Fotima) bunga gʻazablandi (norozi boʻldi). Shunda (vakil): «Vallohi, bizning zimmamizda senga (beradigan) hech narsa yoʻq», dedi. (Fotima) Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib buni u zotga aytdi. U zot: «Uning (eringning) zimmasida senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng unga Ummu Sharikning uyida idda oʻtkazishni buyurdilar. Keyin: «U shunday ayolki, oldiga mening sahobalarim koʻp boradi. Idda(ngni) Ibn Ummu Maktumning oldida oʻtkaz, chunki u koʻr kishi, (uning oldida) kiyimingni yechishing mumkin. Idda(ng) tugab (eraga) hatto boʻlganingda menga xabar ber», dedilar. (Fotima) dedi: «Idda(m) tugab eraga hatto boʻlganimda, men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchi qoʻyganini aytdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Abu Jahmga kelsak, u hassasini yelkasidan qoʻymaydi (xotinlarini koʻp uradi); Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, moli yoʻq. Usoma ibn Zaydga turmushga chiq›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: ‹Usomaga turmushga chiq›, dedilar. Men unga turmushga chiqdim. Alloh unda yaxshilik (baraka) ato etdi va men u bilan (boshqalar) havas qiladigan (saodatli) holatga keldim.»Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс уни ғойиблигида (уйдан узоқда туриб) батта (қатъий) талоқ қилди ва вакилини унга арпа билан юборди. (Фотима) бунга ғазабланди (норози бўлди). Шунда (вакил): «Валлоҳи, бизнинг зиммамизда сенга (берадиган) ҳеч нарса йўқ», деди. (Фотима) Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб буни у зотга айтди. У зот: «Унинг (эрингнинг) зиммасида сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг унга Умму Шарикнинг уйида идда ўтказишни буюрдилар. Кейин: «У шундай аёлки, олдига менинг саҳобаларим кўп боради. Идда(нгни) Ибн Умму Мактумнинг олдида ўтказ, чунки у кўр киши, (унинг олдида) кийимингни ечишинг мумкин. Идда(нг) тугаб (эрага) ҳатто бўлганингда менга хабар бер», дедилар. (Фотима) деди: «Идда(м) тугаб эрага ҳатто бўлганимда, мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм менга совчи қўйганини айтдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Жаҳмга келсак, у ҳассасини елкасидан қўймайди (хотинларини кўп уради); Муовияга келсак, у камбағал, моли йўқ. Усома ибн Зайдга турмушга чиқ›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: ‹Усомага турмушга чиқ›, дедилар. Мен унга турмушга чиқдим. Аллоҳ унда яхшилик (барака) ато этди ва мен у билан (бошқалар) ҳавас қиладиган (саодатли) ҳолатга келдим.»

وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ هَذِهِ الأَحَادِيثَ الثَّلاَثَةَ، قَالَ قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ خَلُوقٌ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ سَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنُهَا أَفَنَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ لاَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعَرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ قُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعَرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ فَقَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَيْرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعَرَةً فَتَرْمِي بِهَا ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏

Zaynab bint Umm Salama (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi: Otasi Abu Sufyon vafot etganida men Nabiy ﷺ ning zavjasi Umm Habibaning oldiga kirdim. Umm Habiba sargʻish rangli xaluq atridan yoki boshqasini soʻradi va undan bir choriga surtdi, soʻng oʻzining ikki yonogʻiga tegizdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Soʻng men Zaynab binti Jahshning oldiga akasi vafot etganida kirdim. U ham atir soʻrab undan surtdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Onam Umm Salamani shunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Qizimning eri vafot etdi, koʻzi ogʻrib qoldi, unga surma surtaylikmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. (Buni) ikki yoki uch marta (takrorladilar), har safar «yoʻq» der edilar. Soʻng: «(Idda) atigi toʻrt oy oʻn kun-ku! Holbuki sizlardan biringiz johiliyatda bir yil oʻtgach (tezakni) uloqtirar edingiz», dedilar. Humayd aytdi: Men Zaynabga: «Bir yil oʻtgach tezakni uloqtirish nimasi?» dedim. Shunda Zaynab dedi: «Ayolning eri vafot etsa, u (kichik) kulbaga kirib, eng yomon kiyimlarini kiyar, atir ham, boshqa narsa ham tegizmas, toki bir yil oʻtmaguncha shunday turardi. Soʻng unga eshak, qoʻy yoki qush kabi bir hayvon keltirilar, u esa unga ishqalanib (tozalanardi), u nimaga ishqalansa, oʻsha narsa kamdan-kam holatlarda oʻlmasdan qolardi. Soʻng u (kulbadan) chiqar, unga tezak berilar, uni uloqtirar, keyin atir yoki boshqasidan xohlaganini ishlatishga qaytardi».Зайнаб бинт Умм Салама (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади: Отаси Абу Суфён вафот этганида мен Набий ﷺ нинг завжаси Умм Ҳабибанинг олдига кирдим. Умм Ҳабиба сарғиш рангли халуқ атридан ёки бошқасини сўради ва ундан бир чорига суртди, сўнг ўзининг икки ёноғига тегизди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Сўнг мен Зайнаб бинти Жаҳшнинг олдига акаси вафот этганида кирдим. У ҳам атир сўраб ундан суртди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Онам Умм Саламани шундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Қизимнинг эри вафот этди, кўзи оғриб қолди, унга сурма суртайликми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. (Буни) икки ёки уч марта (такрорладилар), ҳар сафар «йўқ» дер эдилар. Сўнг: «(Идда) атиги тўрт ой ўн кун-ку! Ҳолбуки сизлардан бирингиз жоҳилиятда бир йил ўтгач (тезакни) улоқтирар эдингиз», дедилар. Ҳумайд айтди: Мен Зайнабга: «Бир йил ўтгач тезакни улоқтириш нимаси?» дедим. Шунда Зайнаб деди: «Аёлнинг эри вафот этса, у (кичик) кулбага кириб, энг ёмон кийимларини кияр, атир ҳам, бошқа нарса ҳам тегизмас, токи бир йил ўтмагунча шундай турарди. Сўнг унга эшак, қўй ёки қуш каби бир ҳайвон келтирилар, у эса унга ишқаланиб (тозаланарди), у нимага ишқаланса, ўша нарса камдан-кам ҳолатларда ўлмасдан қоларди. Сўнг у (кулбадан) чиқар, унга тезак берилар, уни улоқтирар, кейин атир ёки бошқасидан хоҳлаганини ишлатишга қайтарди».

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ امْرَأَةُ أَبِي سُفْيَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ لاَ يُعْطِينِي مِنَ النَّفَقَةِ مَا يَكْفِينِي وَيَكْفِي بَنِيَّ إِلاَّ مَا أَخَذْتُ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ عِلْمِهِ ‏.‏ فَهَلْ عَلَىَّ فِي ذَلِكَ مِنْ جُنَاحٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذِي مِنْ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ مَا يَكْفِيكِ وَيَكْفِي بَنِيكِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning xotini Hind binti Utba Rasululloh ﷺ ning oldilariga kirib: «Yo Rasululloh! Abu Sufyon ziqna kishi. U menga oʻzimga va bolalarimga yetadigan nafaqani bermaydi, faqat men uning bilmagan holida molidan olganim (yetadi). Bunda menga (gunoh) bormi?» — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning molidan oʻzingga va bolalaringga yetadigan miqdorni maʼruf (odat boʻlgan, oʻrinli) yoʻsinda olgin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг хотини Ҳинд бинти Утба Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига кириб: «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён зиқна киши. У менга ўзимга ва болаларимга етадиган нафақани бермайди, фақат мен унинг билмаган ҳолида молидан олганим (етади). Бунда менга (гуноҳ) борми?» — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг молидан ўзингга ва болаларингга етадиган миқдорни маъруф (одат бўлган, ўринли) йўсинда олгин», — дедилар.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يُذِلَّهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَمَا عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يُعِزَّهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مُمْسِكٌ فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُنْفِقَ عَلَى عِيَالِهِ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُنْفِقِي عَلَيْهِمْ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh! Alloh haqqi, yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek xor boʻlishini istagan birorta xonadon ahli men uchun mahbubroq emas edi. (Endi esa) yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek aziz boʻlishini Alloh nasib etishini istagan birorta xonadon ahli men uchun mahbubroq emas», — dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, (bu muhabbating) yana ham (ortadi)», — dedilar. Soʻng (Hind): «Yo Rasululloh! Abu Sufyon mol-dunyoni ushlab qoladigan kishi. Uning oilasiga moli hisobidan, uning ruxsatisiz nafaqa qilsam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ularga maʼruf (oʻrinli) yoʻsinda nafaqa qilsang, senga gunoh yoʻq», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ ҳаққи, ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек хор бўлишини истаган бирорта хонадон аҳли мен учун маҳбуброқ эмас эди. (Энди эса) ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек азиз бўлишини Аллоҳ насиб этишини истаган бирорта хонадон аҳли мен учун маҳбуброқ эмас», — деди. Шунда Набий ﷺ: «Жоним Қўлида бўлган Зот билан қасамки, (бу муҳаббатинг) яна ҳам (ортади)», — дедилар. Сўнг (Ҳинд): «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён мол-дунёни ушлаб қоладиган киши. Унинг оиласига моли ҳисобидан, унинг рухсатисиз нафақа қилсам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. Шунда Набий ﷺ: «Уларга маъруф (ўринли) йўсинда нафақа қилсанг, сенга гуноҳ йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ خِبَاءٌ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَمَا أَصْبَحَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ خِبَاءٌ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَعِزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ مِنْ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ لاَ إِلاَّ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind binti Utba ibn Robiʼa kelib: «Yo Rasululloh! Alloh haqqi, yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek xor boʻlishini istagan birorta xonadon men uchun mahbubroq emas edi. Bugun esa yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek aziz boʻlishini istagan birorta xonadon men uchun mahbubroq emas», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, (bu muhabbating) yana ham (ortadi)», — dedilar. Soʻng (Hind): «Yo Rasululloh! Abu Sufyon ziqna kishi. Uning molidan oilamizni boqsam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. Shunda (Rasululloh) unga: «Yoʻq, faqat maʼruf (oʻrinli) yoʻsinda boʻlsa (gunoh emas)», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд бинти Утба ибн Робиъа келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ ҳаққи, ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек хор бўлишини истаган бирорта хонадон мен учун маҳбуброқ эмас эди. Бугун эса ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек азиз бўлишини истаган бирорта хонадон мен учун маҳбуброқ эмас», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним Қўлида бўлган Зот билан қасамки, (бу муҳаббатинг) яна ҳам (ортади)», — дедилар. Сўнг (Ҳинд): «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён зиқна киши. Унинг молидан оиламизни боқсам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. Шунда (Расулуллоҳ) унга: «Йўқ, фақат маъруф (ўринли) йўсинда бўлса (гуноҳ эмас)», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ، حُمَيْدٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ ابْنُ رَافِعٍ وَابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ، أَخْبَرَهُ مِنْ، فِيهِ إِلَى فِيهِ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ يَعْنِي عَظِيمَ الرُّومِ - قَالَ - وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى هِرَقْلَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالُوا نَعَمْ - قَالَ - فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ فَأَجْلَسَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا ‏.‏ فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي ثُمَّ دَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنِ الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ لَوْلاَ مَخَافَةَ أَنْ يُؤْثَرَ عَلَىَّ الْكَذِبُ لَكَذَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ وَمَنْ يَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ ‏.‏ قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ ‏.‏ وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَهُ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَدْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُ كُمْ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ قَالَ إِنْ يَكُنْ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَمْ أَكُنْ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ وَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ ‏{‏ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ وَكَثُرَ اللَّغْطُ وَأَمَرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ - قَالَ - فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon unga ogʻizdan ogʻizga (bevosita) xabar berib dedi: Men bilan Rasululloh ﷺ orasidagi (sulh) muddatida (savdo uchun) yoʻlga chiqdim. Men Shomda ekanman, Rasululloh ﷺ dan Hiraqlga — yaʼni Rum kattasiga — bir maktub keltirildi. Uni Dihya al-Kalbiy keltirib, Busro kattasiga topshirgan, Busro kattasi esa uni Hiraqlga yetkazgan edi. Hiraql: «Bu yerda oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan ana shu kishining qavmidan biron kishi bormi?» dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda men Qurayshdan bir necha kishi bilan chaqirildim. Biz Hiraql huzuriga kirdik, u bizni oʻz oldiga oʻtqazdi va: «Sizlardan qaysingiz oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan ana shu kishiga nasab jihatdan yaqinroqsiz?» dedi. Men: «Men», dedim. Shunda ular meni uning oldiga, sheriklarimni esa ortimga oʻtqazishdi. Soʻng (Hiraql) tarjimonini chaqirib, unga: «Ularga aytgin, men bundan (Abu Sufyondan) oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan kishi haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, sizlar uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon dedi: Alloh nomiga qasamki, agar mendan yolgʻon (gap rivoyat qilinib) qoʻyilishidan qoʻrqmaganimda, albatta yolgʻon gapirardim. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Undan soʻra, uning sizlar orasidagi nasl-nasabi qanaqa?» dedi. Men: «U bizning oramizda asl-nasabli», dedim. (Hiraql): «Ota-bobolari orasida podshoh boʻlganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «Aytadigan gapini aytishidan oldin uni yolgʻon bilan ayblaganmidinglar?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «Unga kishilarning ashroflari (oliymaqomlari) ergashadimi yoki zaiflarimi?» dedi. Men: «Aksincha, ularning zaiflari», dedim. (Hiraql): «Ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami?» dedi. Men: «Yoʻq, aksincha, koʻpaymoqda», dedim. (Hiraql): «Ulardan biron kishi diniga kirganidan keyin undan norozi boʻlib, dinidan qaytib ketadimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «U bilan jang qildingizmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. (Hiraql): «Sizlarning u bilan jangingiz qanday boʻldi?» dedi. Men: «Biz bilan uning orasidagi urush galma-gal boʻladi: u bizdan (zarar) yetkazadi, biz undan (zarar) yetkazamiz», dedim. (Hiraql): «U xiyonat qiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq. Biz hozir u bilan bir muddat (sulhda)miz, bu (muddat) ichida u nima qilishini bilmaymiz», dedim. Alloh nomiga qasamki, shu (gapdan) boshqa hech qanday soʻzni unga (zarariga) qoʻshib kirita olmadim. (Hiraql): «Undan oldin bu gapni biror kishi aytganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql) tarjimoniga: «Unga aytgin: Men sendan uning nasab-nasli haqida soʻradim, sen uni sizlar orasida asl-nasabli deb daʼvo qilding; paygʻambarlar ham xuddi shunday — oʻz qavmlarining asl-nasablilari ichidan yuboriladi. Sendan ota-bobolari orasida podshoh boʻlganmi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men (oʻzimga): ‹Agar ota-bobolari orasida podshoh boʻlganida, ota-bobolarining mulkini talab qilayotgan kishi der edim›, dedim. Sendan unga ergashganlar haqida — ularning zaiflarimi yoki ashroflarimi deb soʻradim, sen: ‹Aksincha, ularning zaiflari›, deding; paygʻambarlarga ergashuvchilar ham ana shular. Sendan, aytadigan gapini aytishidan oldin uni yolgʻon bilan ayblaganmidingiz deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men angladim: u kishilarga yolgʻon gapirmagan boʻlsa, borib Allohga (nisbatan) yolgʻon toʻqimaydi. Sendan, ulardan biron kishi diniga kirganidan soʻng undan norozi boʻlib dinidan qaytadimi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding; iymon dilning chuqurligiga aralashganda ana shunday boʻladi. Sendan, ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami deb soʻradim, sen ular koʻpaymoqda deb daʼvo qilding; iymon ham toki kamolga yetgunicha ana shunday boʻladi. Sendan, u bilan jang qildingizmi deb soʻradim, sen u bilan jang qilganingizni va biz bilan uning orasidagi urush galma-gal boʻlib, u sizlardan (zarar) yetkazib, sizlar undan (zarar) yetkazganingizni daʼvo qilding; paygʻambarlar ham ana shunday sinaladi, soʻng oqibat ularniki boʻladi. Sendan, u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen u xiyonat qilmasligini daʼvo qilding; paygʻambarlar ham ana shunday — xiyonat qilmaydilar. Sendan, undan oldin bu gapni biror kishi aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men (oʻzimga): ‹Agar undan oldin bu gapni biror kishi aytgan boʻlsa, oʻzidan oldin aytilgan gapga ergashayotgan kishi der edim›, dedim», dedi. Soʻng (Hiraql): «U sizlarni nimaga buyuradi?» dedi. Men: «U bizni namozga, zakotga, sila-rahmga va iffatga buyuradi», dedim. (Hiraql): «Agar sen u haqda aytayotganing rost boʻlsa, u albatta paygʻambardir. Men uning chiqishini bilar edim, biroq uni sizlardan boʻladi deb gumon qilmasdim. Agar men unga yetib bora olishimni bilsaydim, albatta u bilan uchrashishni yaxshi koʻrardim; agar uning huzurida boʻlsaydim, oyoqlarini yuvardim. Uning mulki, albatta, oyoqlarim ostidagi (shu yerga)gacha yetadi», dedi. Soʻng (Hiraql) Rasululloh ﷺ ning maktubini soʻrab oldi va uni oʻqidi. Unda shunday (yozilgan) edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning Rasuli Muhammaddan Rum kattasi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Soʻngra, men seni Islomning daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman; Islomni qabul qil — salomat boʻlasan, Islomni qabul qil — Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, arislar (ergashuvchilaring)ning gunohi senga (boʻlur). {Ey Kitob ahli! Bizga ham, sizlarga ham birdek (adolatli) boʻlgan bir kalimaga kelinglar: Allohdan oʻzgaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni rabb tutmaylik. Bordi-yu, ular yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslim (Allohga boʻysunuvchi)lar ekanligimizga guvoh boʻlinglar!›, deyaveringlar} (Oli Imron 64)». U maktubni oʻqib boʻlgach, uning oldida ovozlar koʻtarildi va shovqin avj oldi, bizni (chiqarib yuborishga) buyurdi va biz chiqarib yuborildik. Chiqib ketayotganimizda men sheriklarimga: «Ibn Abu Kabshaning (Muhammad ﷺ ning) ishi ulgʻaydi, hatto Banul-Asfar (Rum) podshohi ham undan qoʻrqyapti», dedim. Toki Alloh menga Islomni nasib etgunicha men Rasululloh ﷺ ning ishi tez orada gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён унга оғиздан оғизга (бевосита) хабар бериб деди: Мен билан Расулуллоҳ ﷺ орасидаги (сулҳ) муддатида (савдо учун) йўлга чиқдим. Мен Шомда эканман, Расулуллоҳ ﷺ дан Ҳирақлга — яъни Рум каттасига — бир мактуб келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро каттасига топширган, Бусро каттаси эса уни Ҳирақлга етказган эди. Ҳирақл: «Бу ерда ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ана шу кишининг қавмидан бирон киши борми?» деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда мен Қурайшдан бир неча киши билан чақирилдим. Биз Ҳирақл ҳузурига кирдик, у бизни ўз олдига ўтқазди ва: «Сизлардан қайсингиз ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ана шу кишига насаб жиҳатдан яқинроқсиз?» деди. Мен: «Мен», дедим. Шунда улар мени унинг олдига, шерикларимни эса ортимга ўтқазишди. Сўнг (Ҳирақл) таржимонини чақириб, унга: «Уларга айтгин, мен бундан (Абу Суфёндан) ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган киши ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, сизлар уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён деди: Аллоҳ номига қасамки, агар мендан ёлғон (гап ривоят қилиниб) қўйилишидан қўрқмаганимда, албатта ёлғон гапирардим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Ундан сўра, унинг сизлар орасидаги насл-насаби қанақа?» деди. Мен: «У бизнинг орамизда асл-насабли», дедим. (Ҳирақл): «Ота-боболари орасида подшоҳ бўлганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «Айтадиган гапини айтишидан олдин уни ёлғон билан айблаганмидинглар?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «Унга кишиларнинг ашрофлари (олиймақомлари) эргашадими ёки заифларими?» деди. Мен: «Аксинча, уларнинг заифлари», дедим. (Ҳирақл): «Улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?» деди. Мен: «Йўқ, аксинча, кўпаймоқда», дедим. (Ҳирақл): «Улардан бирон киши динига кирганидан кейин ундан норози бўлиб, динидан қайтиб кетадими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «У билан жанг қилдингизми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. (Ҳирақл): «Сизларнинг у билан жангингиз қандай бўлди?» деди. Мен: «Биз билан унинг орасидаги уруш галма-гал бўлади: у биздан (зарар) етказади, биз ундан (зарар) етказамиз», дедим. (Ҳирақл): «У хиёнат қиладими?» деди. Мен: «Йўқ. Биз ҳозир у билан бир муддат (сулҳда)миз, бу (муддат) ичида у нима қилишини билмаймиз», дедим. Аллоҳ номига қасамки, шу (гапдан) бошқа ҳеч қандай сўзни унга (зарарига) қўшиб кирита олмадим. (Ҳирақл): «Ундан олдин бу гапни бирор киши айтганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл) таржимонига: «Унга айтгин: Мен сендан унинг насаб-насли ҳақида сўрадим, сен уни сизлар орасида асл-насабли деб даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам худди шундай — ўз қавмларининг асл-насаблилари ичидан юборилади. Сендан ота-боболари орасида подшоҳ бўлганми деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен (ўзимга): ‹Агар ота-боболари орасида подшоҳ бўлганида, ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши дер эдим›, дедим. Сендан унга эргашганлар ҳақида — уларнинг заифларими ёки ашрофларими деб сўрадим, сен: ‹Аксинча, уларнинг заифлари›, дединг; пайғамбарларга эргашувчилар ҳам ана шулар. Сендан, айтадиган гапини айтишидан олдин уни ёлғон билан айблаганмидингиз деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен англадим: у кишиларга ёлғон гапирмаган бўлса, бориб Аллоҳга (нисбатан) ёлғон тўқимайди. Сендан, улардан бирон киши динига кирганидан сўнг ундан норози бўлиб динидан қайтадими деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг; иймон дилнинг чуқурлигига аралашганда ана шундай бўлади. Сендан, улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами деб сўрадим, сен улар кўпаймоқда деб даъво қилдинг; иймон ҳам токи камолга етгунича ана шундай бўлади. Сендан, у билан жанг қилдингизми деб сўрадим, сен у билан жанг қилганингизни ва биз билан унинг орасидаги уруш галма-гал бўлиб, у сизлардан (зарар) етказиб, сизлар ундан (зарар) етказганингизни даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам ана шундай синалади, сўнг оқибат уларники бўлади. Сендан, у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен у хиёнат қилмаслигини даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам ана шундай — хиёнат қилмайдилар. Сендан, ундан олдин бу гапни бирор киши айтганми деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен (ўзимга): ‹Агар ундан олдин бу гапни бирор киши айтган бўлса, ўзидан олдин айтилган гапга эргашаётган киши дер эдим›, дедим», деди. Сўнг (Ҳирақл): «У сизларни нимага буюради?» деди. Мен: «У бизни намозга, закотга, сила-раҳмга ва иффатга буюради», дедим. (Ҳирақл): «Агар сен у ҳақда айтаётганинг рост бўлса, у албатта пайғамбардир. Мен унинг чиқишини билар эдим, бироқ уни сизлардан бўлади деб гумон қилмасдим. Агар мен унга етиб бора олишимни билсайдим, албатта у билан учрашишни яхши кўрардим; агар унинг ҳузурида бўлсайдим, оёқларини ювардим. Унинг мулки, албатта, оёқларим остидаги (шу ерга)гача етади», деди. Сўнг (Ҳирақл) Расулуллоҳ ﷺ нинг мактубини сўраб олди ва уни ўқиди. Унда шундай (ёзилган) эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Рум каттаси Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Сўнгра, мен сени Исломнинг даъвати билан (Исломга) чақираман; Исломни қабул қил — саломат бўласан, Исломни қабул қил — Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арислар (эргашувчиларинг)нинг гуноҳи сенга (бўлур). {Эй Китоб аҳли! Бизга ҳам, сизларга ҳам бирдек (адолатли) бўлган бир калимага келинглар: Аллоҳдан ўзгага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни рабб тутмайлик. Борди-ю, улар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслим (Аллоҳга бўйсунувчи)лар эканлигимизга гувоҳ бўлинглар!›, деяверинглар} (Оли Имрон 64)». У мактубни ўқиб бўлгач, унинг олдида овозлар кўтарилди ва шовқин авж олди, бизни (чиқариб юборишга) буюрди ва биз чиқариб юборилдик. Чиқиб кетаётганимизда мен шерикларимга: «Ибн Абу Кабшанинг (Муҳаммад ﷺ нинг) иши улғайди, ҳатто Банул-Асфар (Рум) подшоҳи ҳам ундан қўрқяпти», дедим. Токи Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича мен Расулуллоҳ ﷺ нинг иши тез орада ғолиб бўлишига ишониб юрдим.

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ قَالَ عَبَّاسٌ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَزِمْتُ أَنَا وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ نُفَارِقْهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَةٍ لَهُ بَيْضَاءَ أَهْدَاهَا لَهُ فَرْوَةُ بْنُ نُفَاثَةَ الْجُذَامِيُّ فَلَمَّا الْتَقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْكُفَّارُ وَلَّى الْمُسْلِمُونَ مُدْبِرِينَ فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْكُضُ بَغْلَتَهُ قِبَلَ الْكُفَّارِ قَالَ عَبَّاسٌ وَ أَنَا آخِذٌ بِلِجَامِ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكُفُّهَا إِرَادَةَ أَنْ لاَ تُسْرِعَ وَأَبُو سُفْيَانَ آخِذٌ بِرِكَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىْ عَبَّاسُ نَادِ أَصْحَابَ السَّمُرَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عَبَّاسٌ وَكَانَ رَجُلاً صَيِّتًا فَقُلْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي أَيْنَ أَصْحَابُ السَّمُرَةِ قَالَ فَوَاللَّهِ لَكَأَنَّ عَطْفَتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ الْبَقَرِ عَلَى أَوْلاَدِهَا ‏.‏ فَقَالُوا يَا لَبَّيْكَ يَا لَبَّيْكَ - قَالَ - فَاقْتَتَلُوا وَالْكُفَّارَ وَالدَّعْوَةُ فِي الأَنْصَارِ يَقُولُونَ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ قَالَ ثُمَّ قُصِرَتِ الدَّعْوَةُ عَلَى بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ فَقَالُوا يَا بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ يَا بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى بَغْلَتِهِ كَالْمُتَطَاوِلِ عَلَيْهَا إِلَى قِتَالِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا حِينَ حَمِيَ الْوَطِيسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَصَيَاتٍ فَرَمَى بِهِنَّ وُجُوهَ الْكُفَّارِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْهَزَمُوا وَرَبِّ مُحَمَّدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَهَبْتُ أَنْظُرُ فَإِذَا الْقِتَالُ عَلَى هَيْئَتِهِ فِيمَا أَرَى - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَمَاهُمْ بِحَصَيَاتِهِ فَمَا زِلْتُ أَرَى حَدَّهُمْ كَلِيلاً وَأَمْرَهُمْ مُدْبِرًا ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. Men va Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ ga yopishib oldik va u zotdan ayrilmadik. Rasululloh ﷺ esa Farva ibn Nufosa al-Juzomiy u zotga tuhfa qilgan oq xachirlarida edilar. Musulmonlar bilan kofirlar toʻqnashganda, musulmonlar orqaga qarab qocha boshlashdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarini kofirlar tomon hayday boshladilar. Men Rasululloh ﷺ ning xachirlari jilovidan ushlab, tez yurmasligi uchun uni tutib turardim, Abu Sufyon esa Rasululloh ﷺ ning uzangisidan ushlab turardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abbos, samura (daraxti) ahlini (Hudaybiya bayʼati sohiblarini) chaqir!» dedilar. Men jarangdor ovozli kishi edim, shunda butun ovozim bilan: «Samura ahli qayda?» dedim. Alloh nomiga qasamki, ular ovozimni eshitganlarida ularning (qaytishi) sigirlarning bolalariga (mehr bilan) qaytishidek edi. Ular: «Labbayk, labbayk!» deb (kela boshlashdi). Ular kofirlar bilan jang qildilar. Ansorlarga (qarata): «Ey ansorlar jamoasi! Ey ansorlar jamoasi!» deb chaqiriq boʻlardi. Soʻng chaqiriq Banul-Horis ibn al-Xazrajga qisqartirildi (ularga qaratildi), shunda: «Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj! Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj!» deyishdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida boʻyinlarini choʻzgancha ularning jangiga qarab turib: «Mana, endi tandir qizidi (jang qizgʻin pallaga yetdi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ bir necha mayda toshlar olib, ularni kofirlarning yuzlariga otdilar, soʻng: «Muhammadning Robbiga qasamki, ular magʻlub boʻldilar!» dedilar. Men borib qaradim, koʻrishimcha, jang oʻsha holatida (davom etardi). Alloh nomiga qasamki, u zot ularga toshlarini otishlari bilan men ularning shijoati susayganini va ishlari orqaga ketganini koʻrib turdim.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олдик ва у зотдан айрилмадик. Расулуллоҳ ﷺ эса Фарва ибн Нуфоса ал-Жузомий у зотга туҳфа қилган оқ хачирларида эдилар. Мусулмонлар билан кофирлар тўқнашганда, мусулмонлар орқага қараб қоча бошлашди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларини кофирлар томон ҳайдай бошладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирлари жиловидан ушлаб, тез юрмаслиги учун уни тутиб турардим, Абу Суфён эса Расулуллоҳ ﷺ нинг узангисидан ушлаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аббос, самура (дарахти) аҳлини (Ҳудайбия байъати соҳибларини) чақир!» дедилар. Мен жарангдор овозли киши эдим, шунда бутун овозим билан: «Самура аҳли қайда?» дедим. Аллоҳ номига қасамки, улар овозимни эшитганларида уларнинг (қайтиши) сигирларнинг болаларига (меҳр билан) қайтишидек эди. Улар: «Лаббайк, лаббайк!» деб (кела бошлашди). Улар кофирлар билан жанг қилдилар. Ансорларга (қарата): «Эй ансорлар жамоаси! Эй ансорлар жамоаси!» деб чақириқ бўларди. Сўнг чақириқ Банул-Ҳорис ибн ал-Хазражга қисқартирилди (уларга қаратилди), шунда: «Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж! Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж!» дейишди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида бўйинларини чўзганча уларнинг жангига қараб туриб: «Мана, энди тандир қизиди (жанг қизғин паллага етди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бир неча майда тошлар олиб, уларни кофирларнинг юзларига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Роббига қасамки, улар мағлуб бўлдилар!» дедилар. Мен бориб қарадим, кўришимча, жанг ўша ҳолатида (давом этарди). Аллоҳ номига қасамки, у зот уларга тошларини отишлари билан мен уларнинг шижоати сусайганини ва ишлари орқага кетганини кўриб турдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ يَا أَبَا عُمَارَةَ أَفَرَرْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ عَلَيْهِمْ سِلاَحٌ أَوْ كَثِيرُ سِلاَحٍ فَلَقُوا قَوْمًا رُمَاةً لاَ يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ فَأَقْبَلُوا هُنَاكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ فَنَزَلَ فَاسْتَنْصَرَ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ صَفَّهُمْ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi unga: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. (Baro): «Yoʻq, Alloh nomiga qasamki, Rasululloh ﷺ orqalariga burilmadilar. Lekin u zotning sahobalaridan yosh va yengil (qurolli) yigitlar — egnida sovuti yoʻq yoki koʻp quroli boʻlmagan holda — chiqib qolishdi-da, oʻqlari (mutlaqo) nishonga tegmaydigan bir qavm bilan — Havozin va Banu Nasr toʻplami bilan toʻqnashishdi. (Ular) ularga (shunday) oʻq otishdiki, deyarli xato qilmasdilar. Shunda (musulmonlar) Rasululloh ﷺ tomon yuzlandilar. Rasululloh ﷺ esa oq xachirlarida edilar, Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib uni yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, (Allohdan) nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman!› dedilar. Soʻng (sahobalarni) saf tortdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унга: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. (Баро): «Йўқ, Аллоҳ номига қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқаларига бурилмадилар. Лекин у зотнинг саҳобаларидан ёш ва енгил (қуролли) йигитлар — эгнида совути йўқ ёки кўп қуроли бўлмаган ҳолда — чиқиб қолишди-да, ўқлари (мутлақо) нишонга тегмайдиган бир қавм билан — Ҳавозин ва Бану Наср тўплами билан тўқнашишди. (Улар) уларга (шундай) ўқ отишдики, деярли хато қилмасдилар. Шунда (мусулмонлар) Расулуллоҳ ﷺ томон юзландилар. Расулуллоҳ ﷺ эса оқ хачирларида эдилар, Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб уни етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, (Аллоҳдан) нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман!› дедилар. Сўнг (саҳобаларни) саф тортдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ جَنَابٍ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ زَكَرِيَّاءَ، عَنْ أَبِي، إِسْحَاقَ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْبَرَاءِ فَقَالَ أَكُنْتُمْ وَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ يَا أَبَا عُمَارَةَ فَقَالَ أَشْهَدُ عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا وَلَّى وَلَكِنَّهُ انْطَلَقَ أَخِفَّاءُ مِنَ النَّاسِ وَحُسَّرٌ إِلَى هَذَا الْحَىِّ مِنْ هَوَازِنَ وَهُمْ قَوْمٌ رُمَاةٌ فَرَمَوْهُمْ بِرِشْقٍ مِنْ نَبْلٍ كَأَنَّهَا رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ فَانْكَشَفُوا فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ يَقُودُ بِهِ بَغْلَتَهُ فَنَزَلَ وَدَعَا وَاسْتَنْصَرَ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ اللَّهُمَّ نَزِّلْ نَصْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْبَرَاءُ كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ ‏.‏ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi uning huzuriga kelib: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. Shunda (Baro): «Men Allohning Nabiysi ﷺ haqida guvohlik beramanki, u zot orqalariga burilmadilar. Lekin kishilardan yengil (qurolli) va sovutsiz (yigitlar) Havozinning shu qavmi tomon yoʻl olishdi, ular esa oʻqchi qavm edi. (Havozin) ularga goʻyo bir toʻda chigirtkadek oʻq yogʻdirishdi, shunda (ular) ochilib (chekinib) ketishdi. Shunda jamoa Rasululloh ﷺ tomon yuzlandi, Abu Sufyon ibn Horis u zotning xachirini yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, duo qilib, nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman! Ey Alloh, nusratingni nozil qil!› der edilar», dedi. Baro dedi: «Alloh nomiga qasamki, biz urush qizigan paytda u zot bilan (oʻzimizni) himoya qilardik. Bizdan eng botiri esa u zotga (yaqin turib, dushman) roʻparasida turgan kishi (hisoblanar) edi» — yaʼni Nabiy ﷺ ni (nazarda tutdi).Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унинг ҳузурига келиб: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. Шунда (Баро): «Мен Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳақида гувоҳлик бераманки, у зот орқаларига бурилмадилар. Лекин кишилардан енгил (қуролли) ва совутсиз (йигитлар) Ҳавозиннинг шу қавми томон йўл олишди, улар эса ўқчи қавм эди. (Ҳавозин) уларга гўё бир тўда чигирткадек ўқ ёғдиришди, шунда (улар) очилиб (чекиниб) кетишди. Шунда жамоа Расулуллоҳ ﷺ томон юзланди, Абу Суфён ибн Ҳорис у зотнинг хачирини етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, дуо қилиб, нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман! Эй Аллоҳ, нусратингни нозил қил!› дер эдилар», деди. Баро деди: «Аллоҳ номига қасамки, биз уруш қизиган пайтда у зот билан (ўзимизни) ҳимоя қилардик. Биздан энг ботири эса у зотга (яқин туриб, душман) рўпарасида турган киши (ҳисобланар) эди» — яъни Набий ﷺ ни (назарда тутди).

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ مِنْ قَيْسٍ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ الْبَرَاءُ وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ وَكَانَتْ هَوَازِنُ يَوْمَئِذٍ رُمَاةً وَإِنَّا لَمَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمُ انْكَشَفُوا فَأَكْبَبْنَا عَلَى الْغَنَائِمِ فَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ الْحَارِثِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Qays (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi undan: «Siz Hunayn kunida Rasululloh ﷺ ni (tashlab) qochdingizmi?» deb soʻradi. Shunda al-Baro: «Yoʻq, lekin Rasululloh ﷺ qochmadilar. Oʻsha kuni Havozin (qabilasi) kamonchilar edi. Biz ularning ustiga hujum qilganimizda, ular tarqab qochdilar, biz oʻljalarga yopishdik. Shunda ular bizning roʻparamizga oʻqlar bilan chiqdilar. Men Rasululloh ﷺ ni oq xachirlari ustida koʻrdim, Abu Sufyon ibn al-Horis esa uning jilovidan ushlab turardi. U zot: ‹Men Nabiyman, yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — derdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қайс (қабиласи)дан бўлган бир киши ундан: «Сиз Ҳунайн кунида Расулуллоҳ ﷺ ни (ташлаб) қочдингизми?» деб сўради. Шунда ал-Баро: «Йўқ, лекин Расулуллоҳ ﷺ қочмадилар. Ўша куни Ҳавозин (қабиласи) камончилар эди. Биз уларнинг устига ҳужум қилганимизда, улар тарқаб қочдилар, биз ўлжаларга ёпишдик. Шунда улар бизнинг рўпарамизга ўқлар билан чиқдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни оқ хачирлари устида кўрдим, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис эса унинг жиловидан ушлаб турарди. У зот: ‹Мен Набийман, ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дердилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَاوَرَ حِينَ بَلَغَهُ إِقْبَالُ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ عُمَرُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقَالَ إِيَّانَا تُرِيدُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نُخِيضَهَا الْبَحْرَ لأَخَضْنَاهَا وَلَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَضْرِبَ أَكْبَادَهَا إِلَى بَرْكِ الْغِمَادِ لَفَعَلْنَا - قَالَ - فَنَدَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ فَانْطَلَقُوا حَتَّى نَزَلُوا بَدْرًا وَوَرَدَتْ عَلَيْهِمْ رَوَايَا قُرَيْشٍ وَفِيهِمْ غُلاَمٌ أَسْوَدُ لِبَنِي الْحَجَّاجِ فَأَخَذُوهُ فَكَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُونَهُ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ مَا لِي عِلْمٌ بِأَبِي سُفْيَانَ وَلَكِنْ هَذَا أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ ضَرَبُوهُ فَقَالَ نَعَمْ أَنَا أُخْبِرُكُمْ هَذَا أَبُو سُفْيَانَ ‏.‏ فَإِذَا تَرَكُوهُ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ مَا لِي بِأَبِي سُفْيَانَ عِلْمٌ وَلَكِنْ هَذَا أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ فِي النَّاسِ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ هَذَا أَيْضًا ضَرَبُوهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ يُصَلِّي فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَضْرِبُوهُ إِذَا صَدَقَكُمْ وَتَتْرُكُوهُ إِذَا كَذَبَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مَصْرَعُ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَيَضَعُ يَدَهُ عَلَى الأَرْضِ هَا هُنَا وَهَا هُنَا قَالَ فَمَا مَاطَ أَحَدُهُمْ عَنْ مَوْضِعِ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Sufyonning (Shomdan) kelayotgani haqidagi xabar yetganida (sahobalar bilan) maslahatlashdilar. (Anas) dedi: Abu Bakr soʻzladi, ammo u zot undan yuz oʻgirdilar; soʻng Umar soʻzladi, undan ham yuz oʻgirdilar. Shunda Saʼd ibn Uboda turib: «Bizni nazarda tutyapsizmi, yo Rasululloh? Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar bizga ularni (otlarni) dengizga solishni buyursangiz, albatta solar edik; agar bizga otlarning jigarini (yelib borib) Birkul-Gʻimodgacha urishni buyursangiz, albatta qilar edik», dedi. (Anas) dedi: shunda Rasululloh ﷺ odamlarni (chiqishga) chaqirdilar, ular yoʻlga chiqib, Badrga tushdilar. Ularga Quraysh suvchilari kelib qoldi, ular ichida Banul-Hajjojga tegishli bir qora qul bor edi. Uni ushlab oldilar va Rasululloh ﷺ ning sahobalari undan Abu Sufyon va uning hamrohlari haqida soʻrardilar. U esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba, Shayba va Umayya ibn Xalaf (bor)», derdi. U buni aytganda, uni urardilar. Shunda u: «Ha, men sizlarga xabar beraman, mana bu — Abu Sufyon», derdi. Uni qoʻyib yuborib, soʻng (yana) soʻraganlarida esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba va Umayya ibn Xalaf odamlar ichida (bor)», derdi. U yana shuni aytganda, uni urardilar. Rasululloh ﷺ esa turib namoz oʻqiyotgan edilar. U zot buni koʻrganlarida, (namozdan) boʻshab: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, u sizlarga rost gapirsa urasiz, yolgʻon gapirsa qoʻyib yuborasizlar», dedilar. (Anas) dedi: soʻng Rasululloh ﷺ: «Bu — falonchining halok boʻladigan joyi», dedilar. (Anas) dedi: u zot qoʻllarini yerga — bu yerga, bu yerga qoʻyardilar. (Anas) dedi: ulardan birortasi Rasululloh ﷺ qoʻllarini qoʻygan joydan nariga siljimadi (oʻsha yerda halok boʻldilar).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфённинг (Шомдан) келаётгани ҳақидаги хабар етганида (саҳобалар билан) маслаҳатлашдилар. (Анас) деди: Абу Бакр сўзлади, аммо у зот ундан юз ўгирдилар; сўнг Умар сўзлади, ундан ҳам юз ўгирдилар. Шунда Саъд ибн Убода туриб: «Бизни назарда тутяпсизми, ё Расулуллоҳ? Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар бизга уларни (отларни) денгизга солишни буюрсангиз, албатта солар эдик; агар бизга отларнинг жигарини (елиб бориб) Биркул-Ғимодгача уришни буюрсангиз, албатта қилар эдик», деди. (Анас) деди: шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларни (чиқишга) чақирдилар, улар йўлга чиқиб, Бадрга тушдилар. Уларга Қурайш сувчилари келиб қолди, улар ичида Банул-Ҳажжожга тегишли бир қора қул бор эди. Уни ушлаб олдилар ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари ундан Абу Суфён ва унинг ҳамроҳлари ҳақида сўрардилар. У эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба, Шайба ва Умайя ибн Халаф (бор)», дерди. У буни айтганда, уни урардилар. Шунда у: «Ҳа, мен сизларга хабар бераман, мана бу — Абу Суфён», дерди. Уни қўйиб юбориб, сўнг (яна) сўраганларида эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба ва Умайя ибн Халаф одамлар ичида (бор)», дерди. У яна шуни айтганда, уни урардилар. Расулуллоҳ ﷺ эса туриб намоз ўқиётган эдилар. У зот буни кўрганларида, (намоздан) бўшаб: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, у сизларга рост гапирса урасиз, ёлғон гапирса қўйиб юборасизлар», дедилар. (Анас) деди: сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бу — фалончининг ҳалок бўладиган жойи», дедилар. (Анас) деди: у зот қўлларини ерга — бу ерга, бу ерга қўярдилар. (Анас) деди: улардан бирортаси Расулуллоҳ ﷺ қўлларини қўйган жойдан нарига силжимади (ўша ерда ҳалок бўлдилар).

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ وَفَدَتْ وُفُودٌ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ فَكَانَ يَصْنَعُ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ الطَّعَامَ فَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ مِمَّا يُكْثِرُ أَنْ يَدْعُوَنَا إِلَى رَحْلِهِ فَقُلْتُ أَلاَ أَصْنَعُ طَعَامًا فَأَدْعُوَهُمْ إِلَى رَحْلِي فَأَمَرْتُ بِطَعَامٍ يُصْنَعُ ثُمَّ لَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ مِنَ الْعَشِيِّ فَقُلْتُ الدَّعْوَةُ عِنْدِي اللَّيْلَةَ فَقَالَ سَبَقْتَنِي ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَلاَ أُعْلِمُكُمْ بِحَدِيثٍ مِنْ حَدِيثِكُمْ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ ثُمَّ ذَكَرَ فَتْحَ مَكَّةَ فَقَالَ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ فَبَعَثَ الزُّبَيْرَ عَلَى إِحْدَى الْمُجَنِّبَتَيْنِ وَبَعَثَ خَالِدًا عَلَى الْمُجَنِّبَةِ الأُخْرَى وَبَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ عَلَى الْحُسَّرِ فَأَخَذُوا بَطْنَ الْوَادِي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كَتِيبَةٍ - قَالَ - فَنَظَرَ فَرَآنِي فَقَالَ ‏"‏ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَأْتِينِي إِلاَّ أَنْصَارِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ غَيْرُ شَيْبَانَ فَقَالَ ‏"‏ اهْتِفْ لِي بِالأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَطَافُوا بِهِ وَوَبَّشَتْ قُرَيْشٌ أَوْبَاشًا لَهَا وَأَتْبَاعًا ‏.‏ فَقَالُوا نُقَدِّمُ هَؤُلاَءِ فَإِنْ كَانَ لَهُمْ شَىْءٌ كُنَّا مَعَهُمْ ‏.‏ وَإِنْ أُصِيبُوا أَعْطَيْنَا الَّذِي سُئِلْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَرَوْنَ إِلَى أَوْبَاشِ قُرَيْشٍ وَأَتْبَاعِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِيَدَيْهِ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حَتَّى تُوَافُونِي بِالصَّفَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْنَا فَمَا شَاءَ أَحَدٌ مِنَّا أَنْ يَقْتُلَ أَحَدًا إِلاَّ قَتَلَهُ وَمَا أَحَدٌ مِنْهُمْ يُوَجِّهُ إِلَيْنَا شَيْئًا - قَالَ - فَجَاءَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُبِيحَتْ خَضْرَاءُ قُرَيْشٍ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَمَّا الرَّجُلُ فَأَدْرَكَتْهُ رَغْبَةٌ فِي قَرْيَتِهِ وَرَأْفَةٌ بِعَشِيرَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَجَاءَ الْوَحْىُ وَكَانَ إِذَا جَاءَ الْوَحْىُ لاَ يَخْفَى عَلَيْنَا فَإِذَا جَاءَ فَلَيْسَ أَحَدٌ يَرْفَعُ طَرْفَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَنْقَضِيَ الْوَحْىُ فَلَمَّا انْقَضَى الْوَحْىُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ قُلْتُمْ أَمَّا الرَّجُلُ فَأَدْرَكَتْهُ رَغْبَةٌ فِي قَرْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا قَدْ كَانَ ذَاكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَلاَّ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ هَاجَرْتُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكُمْ وَالْمَحْيَا مَحْيَاكُمْ وَالْمَمَاتُ مَمَاتُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَبْكُونَ وَيَقُولُونَ وَاللَّهِ مَا قُلْنَا الَّذِي قُلْنَا إِلاَّ الضِّنَّ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُصَدِّقَانِكُمْ وَيَعْذِرَانِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَى دَارِ أَبِي سُفْيَانَ وَأَغْلَقَ النَّاسُ أَبْوَابَهُمْ - قَالَ - وَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَقْبَلَ إِلَى الْحَجَرِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ - قَالَ - فَأَتَى عَلَى صَنَمٍ إِلَى جَنْبِ الْبَيْتِ كَانُوا يَعْبُدُونَهُ - قَالَ - وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْسٌ وَهُوَ آخِذٌ بِسِيَةِ الْقَوْسِ فَلَمَّا أَتَى عَلَى الصَّنَمِ جَعَلَ يَطْعُنُهُ فِي عَيْنِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ أَتَى الصَّفَا فَعَلاَ عَلَيْهِ حَتَّى نَظَرَ إِلَى الْبَيْتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَحْمَدُ اللَّهَ وَيَدْعُو بِمَا شَاءَ أَنْ يَدْعُوَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviyaga (kishilardan) vakillar kelishdi, bu Ramazonda edi. Baʼzimiz baʼzimizga taom tayyorlardik. Abu Hurayra esa bizni koʻp marta oʻz uyiga taklif qilardi. Men: «Men ham taom tayyorlab, ularni oʻz uyimga taklif qilsam-chi?» dedim va taom tayyorlashga buyurdim. Soʻng kechqurun Abu Hurayra bilan uchrashib: «Bugun kechasi ziyofat menikida», dedim. U: «Sen mendan oʻzib ketding», dedi. Men: «Ha», dedim va ularni taklif qildim. Shunda Abu Hurayra: «Ey ansorlar jamoasi, sizlarga oʻz hadislaringizdan bir hadisni bildiraymi?» dedi va Makka fathini zikr qilib, dedi: Rasululloh ﷺ kelib, Makkaga yetib bordilar. Zubayrni ikki qanotning biriga, Xolidni boshqa qanotga, Abu Ubaydani esa sovutsizlar (piyodalar) ustiga qoʻyib yubordilar. Ular vodiyning ichidan oʻtdilar, Rasululloh ﷺ esa bir qoʻshin ichida edilar. (Abu Hurayra) dedi: u zot qarab meni koʻrdilar-da: «Abu Hurayra!» dedilar. Men: «Labbayka, yo Rasululloh!» dedim. U zot: «Menga ansoriydan boshqasi kelmasin», dedilar. Shaybondan boshqasi (rovsiy) qoʻshib aytdi: u zot: «Menga ansorlarni chaqir», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: ular u zotni oʻrab oldilar. Quraysh esa oʻzining bir guruh oʻtkinchilarini va ergashuvchilarini toʻpladi. Ular: «Mana bularni oldinga suramiz, agar ularga biror narsa (oʻlja) tegsa, biz ular bilan birga boʻlamiz; agar magʻlub boʻlsalar, bizdan soʻralgan narsani (tovonni) toʻlaymiz», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Quraysh oʻtkinchilari va ularning ergashuvchilarini koʻryapsizlarmi?» dedilar. Soʻng ikki qoʻllari bilan, birini ikkinchisining ustiga qoʻyib (ishora qilib): «Toki menga Safoda yetib kelgunlaringizcha (ularni qiringlar)», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: biz yoʻlga chiqdik, bizdan biror kishi kimni oʻldirishni istasa, albatta uni oʻldirardi, ulardan esa birortasi bizga qarshi biror narsa qila olmasdi. (Abu Hurayra) dedi: soʻng Abu Sufyon kelib: «Yo Rasululloh, Quraysh (jangchilarining) qoni halol boʻldi, bugundan keyin Quraysh (qolmaydi)», dedi. Soʻng u zot: «Kim Abu Sufyonning uyiga kirsa, u omondadir», dedilar. Shunda ansorlar baʼzilari baʼzilariga: «Bu kishini (Paygʻambarni) oʻz shahriga ragʻbati va oʻz qabilasiga rahm-shafqati egallab oldi (shekilli)», dedilar. Abu Hurayra dedi: shunda vahiy keldi. Vahiy kelganda, u bizga maxfiy qolmasdi. Vahiy kelganida esa, hech kim vahiy tamom boʻlguncha koʻzini Rasululloh ﷺ ga koʻtara olmasdi. Vahiy tamom boʻlganida, Rasululloh ﷺ: «Ey ansorlar jamoasi!» dedilar. Ular: «Labbayka, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Sizlar: ‹Bu kishini oʻz shahriga ragʻbat egallab oldi›, dedingizlarmi?» dedilar. Ular: «Shunday boʻldi», dedilar. U zot: «Aslo unday emas! Men Allohning bandasi va Rasuliman. Men Allohga va sizlarga (tomon) hijrat qildim. Hayotim sizlarning hayotingiz, oʻlimim sizlarning oʻlimingizdir», dedilar. Shunda ular yigʻlab u zotga yuzlandilar va: «Vallohi, biz aytgan soʻzimizni faqat Alloh va Rasuliga (boʻlgan) muhabbatimizdan (qoʻrqib) aytdik», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh va Rasuli sizlarni tasdiqlaydilar va uzringizni qabul qiladilar», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: soʻng odamlar Abu Sufyonning uyiga yuzlandilar, odamlar esa eshiklarini berkitdilar. (Abu Hurayra) dedi: Rasululloh ﷺ kelib, Hajarul-(Asvad)ning oldiga keldilar va uni istilom qildilar (qoʻl tegizdilar), soʻng Baytni tavof qildilar. (Abu Hurayra) dedi: u zot Baytning yonidagi, ular ibodat qiladigan bir butga keldilar. (Abu Hurayra) dedi: Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida kamon bor edi, u zot kamonning uchidan ushlab turardilar. Butning oldiga kelganlarida, uning koʻziga (kamon uchini) sancha boshladilar va: «Haq keldi, botil yoʻq boʻldi», derdilar. Tavofdan boʻshaganlarida, Safoga kelib, unga koʻtarildilar, toki Baytni koʻrdilar, qoʻllarini koʻtarib Allohga hamd ayta boshladilar va Oʻzi xohlagan narsalar bilan duo qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовияга (кишилардан) вакиллар келишди, бу Рамазонда эди. Баъзимиз баъзимизга таом тайёрлардик. Абу Ҳурайра эса бизни кўп марта ўз уйига таклиф қиларди. Мен: «Мен ҳам таом тайёрлаб, уларни ўз уйимга таклиф қилсам-чи?» дедим ва таом тайёрлашга буюрдим. Сўнг кечқурун Абу Ҳурайра билан учрашиб: «Бугун кечаси зиёфат меникида», дедим. У: «Сен мендан ўзиб кетдинг», деди. Мен: «Ҳа», дедим ва уларни таклиф қилдим. Шунда Абу Ҳурайра: «Эй ансорлар жамоаси, сизларга ўз ҳадисларингиздан бир ҳадисни билдирайми?» деди ва Макка фатҳини зикр қилиб, деди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, Маккага етиб бордилар. Зубайрни икки қанотнинг бирига, Холидни бошқа қанотга, Абу Убайдани эса совутсизлар (пиёдалар) устига қўйиб юбордилар. Улар водийнинг ичидан ўтдилар, Расулуллоҳ ﷺ эса бир қўшин ичида эдилар. (Абу Ҳурайра) деди: у зот қараб мени кўрдилар-да: «Абу Ҳурайра!» дедилар. Мен: «Лаббайка, ё Расулуллоҳ!» дедим. У зот: «Менга ансорийдан бошқаси келмасин», дедилар. Шайбондан бошқаси (ровсий) қўшиб айтди: у зот: «Менга ансорларни чақир», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: улар у зотни ўраб олдилар. Қурайш эса ўзининг бир гуруҳ ўткинчиларини ва эргашувчиларини тўплади. Улар: «Мана буларни олдинга сурамиз, агар уларга бирор нарса (ўлжа) тегса, биз улар билан бирга бўламиз; агар мағлуб бўлсалар, биздан сўралган нарсани (товонни) тўлаймиз», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қурайш ўткинчилари ва уларнинг эргашувчиларини кўряпсизларми?» дедилар. Сўнг икки қўллари билан, бирини иккинчисининг устига қўйиб (ишора қилиб): «Токи менга Сафода етиб келгунларингизча (уларни қиринглар)», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: биз йўлга чиқдик, биздан бирор киши кимни ўлдиришни истаса, албатта уни ўлдирарди, улардан эса бирортаси бизга қарши бирор нарса қила олмасди. (Абу Ҳурайра) деди: сўнг Абу Суфён келиб: «Ё Расулуллоҳ, Қурайш (жангчиларининг) қони ҳалол бўлди, бугундан кейин Қурайш (қолмайди)», деди. Сўнг у зот: «Ким Абу Суфённинг уйига кирса, у омондадир», дедилар. Шунда ансорлар баъзилари баъзиларига: «Бу кишини (Пайғамбарни) ўз шаҳрига рағбати ва ўз қабиласига раҳм-шафқати эгаллаб олди (шекилли)», дедилар. Абу Ҳурайра деди: шунда ваҳий келди. Ваҳий келганда, у бизга махфий қолмасди. Ваҳий келганида эса, ҳеч ким ваҳий тамом бўлгунча кўзини Расулуллоҳ ﷺ га кўтара олмасди. Ваҳий тамом бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй ансорлар жамоаси!» дедилар. Улар: «Лаббайка, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Сизлар: ‹Бу кишини ўз шаҳрига рағбат эгаллаб олди›, дедингизларми?» дедилар. Улар: «Шундай бўлди», дедилар. У зот: «Асло ундай эмас! Мен Аллоҳнинг бандаси ва Расулиман. Мен Аллоҳга ва сизларга (томон) ҳижрат қилдим. Ҳаётим сизларнинг ҳаётингиз, ўлимим сизларнинг ўлимингиздир», дедилар. Шунда улар йиғлаб у зотга юзландилар ва: «Валлоҳи, биз айтган сўзимизни фақат Аллоҳ ва Расулига (бўлган) муҳаббатимиздан (қўрқиб) айтдик», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ва Расули сизларни тасдиқлайдилар ва узрингизни қабул қиладилар», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: сўнг одамлар Абу Суфённинг уйига юзландилар, одамлар эса эшикларини беркитдилар. (Абу Ҳурайра) деди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, Ҳажарул-(Асвад)нинг олдига келдилар ва уни истилом қилдилар (қўл тегиздилар), сўнг Байтни тавоф қилдилар. (Абу Ҳурайра) деди: у зот Байтнинг ёнидаги, улар ибодат қиладиган бир бутга келдилар. (Абу Ҳурайра) деди: Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида камон бор эди, у зот камоннинг учидан ушлаб турардилар. Бутнинг олдига келганларида, унинг кўзига (камон учини) санча бошладилар ва: «Ҳақ келди, ботил йўқ бўлди», дердилар. Тавофдан бўшаганларида, Сафога келиб, унга кўтарилдилар, токи Байтни кўрдилар, қўлларини кўтариб Аллоҳга ҳамд айта бошладилар ва Ўзи хоҳлаган нарсалар билан дуо қилдилар.