Abu Zar al-G'iforiy

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ، عَنِ الْمَعْرُورِ، قَالَ لَقِيتُ أَبَا ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ، وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ، وَعَلَى غُلاَمِهِ حُلَّةٌ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ إِنِّي سَابَبْتُ رَجُلاً، فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ، فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ ‏"‏‏.‏

Al-Maʼrur (ibn Suvayd)dan rivoyat qilinadi: Men Rabaza (degan joy)da Abu Zarni koʻrdim; egnida (bir) chopon, qulida ham xuddi shunday chopon bor edi. Men buning sababini soʻradim. U: «Men bir kishini onasini (yomon nom bilan) soʻkib haqorat qilgan edim. Shunda Paygʻambar ﷺ menga: ‹Ey Abu Zar, uni onasini (soʻkib) haqorat qildingmi? Sende hali johiliyat (xislati) bor ekan. Qullaringiz — sizning birodarlaringizdir; Alloh ularni sizning qoʻlingiz ostiga qilib qoʻygan. Kimning birodari qoʻli ostida boʻlsa, oʻzi yeydigan narsadan unga yedirsin, oʻzi kiyadigan narsadan unga kiygizsin. Ularga kuchidan ortiq ishni buyurmanglar; agar buyursangiz, ularga yordam beringlar›, — dedilar», — dedi.Ал-Маърур (ибн Сувайд)дан ривоят қилинади: Мен Рабаза (деган жой)да Абу Зарни кўрдим; эгнида (бир) чопон, қулида ҳам худди шундай чопон бор эди. Мен бунинг сабабини сўрадим. У: «Мен бир кишини онасини (ёмон ном билан) сўкиб ҳақорат қилган эдим. Шунда Пайғамбар ﷺ менга: ‹Эй Абу Зар, уни онасини (сўкиб) ҳақорат қилдингми? Сенде ҳали жоҳилият (хислати) бор экан. Қулларингиз — сизнинг биродарларингиздир; Аллоҳ уларни сизнинг қўлингиз остига қилиб қўйган. Кимнинг биродари қўли остида бўлса, ўзи ейдиган нарсадан унга едирсин, ўзи киядиган нарсадан унга кийгизсин. Уларга кучидан ортиқ ишни буюрманглар; агар буюрсангиз, уларга ёрдам беринглар›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، سَمِعَ هُشَيْمًا، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا أَنَا بِأَبِي، ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ فَقُلْتُ لَهُ مَا أَنْزَلَكَ مَنْزِلَكَ هَذَا قَالَ كُنْتُ بِالشَّأْمِ، فَاخْتَلَفْتُ أَنَا وَمُعَاوِيَةُ فِي الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ فَقُلْتُ نَزَلَتْ فِينَا وَفِيهِمْ‏.‏ فَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فِي ذَاكَ، وَكَتَبَ إِلَى عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ يَشْكُونِي، فَكَتَبَ إِلَىَّ عُثْمَانُ أَنِ اقْدَمِ الْمَدِينَةَ‏.‏ فَقَدِمْتُهَا فَكَثُرَ عَلَىَّ النَّاسُ حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْنِي قَبْلَ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ ذَاكَ لِعُثْمَانَ فَقَالَ لِي إِنْ شِئْتَ تَنَحَّيْتَ فَكُنْتَ قَرِيبًا‏.‏ فَذَاكَ الَّذِي أَنْزَلَنِي هَذَا الْمَنْزِلَ، وَلَوْ أَمَّرُوا عَلَىَّ حَبَشِيًّا لَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ‏.‏

Zayd ibn Vahb (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Rabaza degan joydan oʻtdim va tasodifan Abu Zar bilan uchrashib, undan: «Seni bu joyga nima keltirdi?» — deb soʻradim. U: «Men Shomda edim va Muoviya bilan (quyidagi Qurʼon oyatlarining maʼnosi borasida) ixtilof qildim: ‹Oltin va kumushni toʻplab-yashirib, ularni Alloh yoʻlida sarflamaydiganlar...› (Tavba, 34). Muoviya: ‹Bu oyat ahli kitob (yahudiy va nasroniylar) haqida nozil boʻlgan›, — dedi. Men: ‹U biz haqimizda ham, ahli kitob haqida ham nozil boʻlgan›, — dedim. Bas, biz janjallashdik va Muoviya men haqimda Usmonga shikoyat yoʻlladi. Usmon menga — Madinaga kelishni — yozdi va men Madinaga keldim. Koʻp odamlar mening oldimga — goʻyo meni ilgari koʻrmagandek — keldi. Men buni Usmonga aytdim; u menga: ‹Xohlasang, (Madinadan) chiqib, (uning) yaqinida yashab turishing mumkin›, — dedi. Mening bu yerda (Rabazada) boʻlishimning sababi — shu; (lekin) menga bir habash (qora tanli) kishi amir (hokim) qilib tayinlansa ham, men unga itoat qilar edim», — dedi.Зайд ибн Ваҳб (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Рабаза деган жойдан ўтдим ва тасодифан Абу Зар билан учрашиб, ундан: «Сени бу жойга нима келтирди?» — деб сўрадим. У: «Мен Шомда эдим ва Муовия билан (қуйидаги Қуръон оятларининг маъноси борасида) ихтилоф қилдим: ‹Олтин ва кумушни тўплаб-яшириб, уларни Аллоҳ йўлида сарфламайдиганлар...› (Тавба, 34). Муовия: ‹Бу оят аҳли китоб (яҳудий ва насронийлар) ҳақида нозил бўлган›, — деди. Мен: ‹У биз ҳақимизда ҳам, аҳли китоб ҳақида ҳам нозил бўлган›, — дедим. Бас, биз жанжаллашдик ва Муовия мен ҳақимда Усмонга шикоят йўллади. Усмон менга — Мадинага келишни — ёзди ва мен Мадинага келдим. Кўп одамлар менинг олдимга — гўё мени илгари кўрмагандек — келди. Мен буни Усмонга айтдим; у менга: ‹Хоҳласанг, (Мадинадан) чиқиб, (унинг) яқинида яшаб туришинг мумкин›, — деди. Менинг бу ерда (Рабазада) бўлишимнинг сабаби — шу; (лекин) менга бир ҳабаш (қора танли) киши амир (ҳоким) қилиб тайинланса ҳам, мен унга итоат қилар эдим», — деди.

حَدَّثَنَا عَيَّاشٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ جَلَسْتُ‏.‏ وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَلاَءِ بْنُ الشِّخِّيرِ، أَنَّ الأَحْنَفَ بْنَ قَيْسٍ، حَدَّثَهُمْ قَالَ جَلَسْتُ إِلَى مَلإٍ مِنْ قُرَيْشٍ، فَجَاءَ رَجُلٌ خَشِنُ الشَّعَرِ وَالثِّيَابِ وَالْهَيْئَةِ حَتَّى قَامَ عَلَيْهِمْ فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ بَشِّرِ الْكَانِزِينَ بِرَضْفٍ يُحْمَى عَلَيْهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، ثُمَّ يُوضَعُ عَلَى حَلَمَةِ ثَدْىِ أَحَدِهِمْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ نُغْضِ كَتِفِهِ، وَيُوضَعُ عَلَى نُغْضِ كَتِفِهِ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ حَلَمَةِ ثَدْيِهِ يَتَزَلْزَلُ، ثُمَّ وَلَّى فَجَلَسَ إِلَى سَارِيَةٍ، وَتَبِعْتُهُ وَجَلَسْتُ إِلَيْهِ، وَأَنَا لاَ أَدْرِي مَنْ هُوَ فَقُلْتُ لَهُ لاَ أُرَى الْقَوْمَ إِلاَّ قَدْ كَرِهُوا الَّذِي قُلْتَ‏.‏ قَالَ إِنَّهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئًا‏.‏ قَالَ لِي خَلِيلِي ـ قَالَ قُلْتُ مَنْ خَلِيلُكَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ أَتُبْصِرُ أُحُدًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَى الشَّمْسِ مَا بَقِيَ مِنَ النَّهَارِ وَأَنَا أُرَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرْسِلُنِي فِي حَاجَةٍ لَهُ، قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا أُنْفِقُهُ كُلَّهُ إِلاَّ ثَلاَثَةَ دَنَانِيرَ ‏"‏‏.‏ وَإِنَّ هَؤُلاَءِ لاَ يَعْقِلُونَ، إِنَّمَا يَجْمَعُونَ الدُّنْيَا‏.‏ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَسْأَلُهُمْ دُنْيَا، وَلاَ أَسْتَفْتِيهِمْ عَنْ دِينٍ حَتَّى أَلْقَى اللَّهَ‏.‏

Ahnaf ibn Qays (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Qurayshdan baʼzi odamlar bilan oʻtirgan paytimda, soch-soqoli, kiyimi va koʻrinishi juda gʻadir-budur (qoʻpol) bir kishi kelib, oldimizda turdi, bizga salom berdi va: «Mol-dunyoni toʻplab-yashiruvchilarga — doʻzax oʻtida bir tosh qizdirilib, uning koʻksining emchaklariga qoʻyilishini — to u yelka suyaklaridan chiqib ketguncha — soʻng yelka suyaklariga qoʻyilishini — to u koʻkraklaridan chiqib ketguncha — (xabar) bering — (bu) tosh harakatlanib, urib turar», — dedi. Buni aytgach, u kishi orqaga chekindi va ustun yonida oʻtirdi. Men uning ortidan borib, yonida oʻtirdim va men uning kim ekanini bilmas edim. Men unga: «Menimcha, odamlar sen aytgan narsani yoqtirmadi», — dedim. U: «Bu odamlar hech narsani tushunmaydi; holbuki mening doʻstim menga (shunday) degan edi», — dedi. Men: «Sening doʻsting kim?» — dedim. U: «Paygʻambar ﷺ (menga): ‹Ey Abu Zar, Uhud togʻini koʻryapsanmi?› — dedilar. Shunda men — Rasululloh ﷺ meni biror ishga joʻnatmoqchi, deb oʻylab — kun (qancha) qolganini bilish uchun quyoshga qarab: ‹Ha!› — dedim. U zot: ‹Men — uni (Uhud togʻidek oltinni) butunlay (Alloh yoʻlida) sarflamaguncha — uch dinordan boshqa, oʻshancha (Uhud togʻichalik) oltinga ega boʻlishni yoqtirmayman. Bu odamlar (buni) tushunmaydi va dunyo molini toʻplaydi. Yoʻq, Allohga qasamki, men — to Aziz va Jalil boʻlgan Allohga yoʻliqgunimcha — ulardan na dunyo (manfaati) soʻrayman, na ularning diniy nasihatiga muhtoj(man)›, — dedilar», — dedi.Аҳнаф ибн Қайс (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Қурайшдан баъзи одамлар билан ўтирган пайтимда, соч-соқоли, кийими ва кўриниши жуда ғадир-будур (қўпол) бир киши келиб, олдимизда турди, бизга салом берди ва: «Мол-дунёни тўплаб-яширувчиларга — дўзах ўтида бир тош қиздирилиб, унинг кўксининг эмчакларига қўйилишини — то у елка суякларидан чиқиб кетгунча — сўнг елка суякларига қўйилишини — то у кўкракларидан чиқиб кетгунча — (хабар) беринг — (бу) тош ҳаракатланиб, уриб турар», — деди. Буни айтгач, у киши орқага чекинди ва устун ёнида ўтирди. Мен унинг ортидан бориб, ёнида ўтирдим ва мен унинг ким эканини билмас эдим. Мен унга: «Менимча, одамлар сен айтган нарсани ёқтирмади», — дедим. У: «Бу одамлар ҳеч нарсани тушунмайди; ҳолбуки менинг дўстим менга (шундай) деган эди», — деди. Мен: «Сенинг дўстинг ким?» — дедим. У: «Пайғамбар ﷺ (менга): ‹Эй Абу Зар, Уҳуд тоғини кўряпсанми?› — дедилар. Шунда мен — Расулуллоҳ ﷺ мени бирор ишга жўнатмоқчи, деб ўйлаб — кун (қанча) қолганини билиш учун қуёшга қараб: ‹Ҳа!› — дедим. У зот: ‹Мен — уни (Уҳуд тоғидек олтинни) бутунлай (Аллоҳ йўлида) сарфламагунча — уч динордан бошқа, ўшанча (Уҳуд тоғичалик) олтинга эга бўлишни ёқтирмайман. Бу одамлар (буни) тушунмайди ва дунё молини тўплайди. Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — то Азиз ва Жалил бўлган Аллоҳга йўлиқгунимча — улардан на дунё (манфаати) сўрайман, на уларнинг диний насиҳатига муҳтож(ман)›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ الأَحْدَبُ، قَالَ سَمِعْتُ الْمَعْرُورَ بْنَ سُوَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ الْغِفَارِيَّ ـ رضى الله عنه ـ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ حُلَّةٌ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي سَابَبْتُ رَجُلاً فَشَكَانِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ إِخْوَانَكُمْ خَوَلُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ فَأَعِينُوهُمْ ‏"‏‏.‏

Maʼrur ibn Suvayd (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Abu Zar al-Gʻiforiyni — bir choponni kiygan holda — koʻrdim va uning quli ham (xuddi shunday) choponni kiygan edi. Biz undan bu haqda (yaʼni ikkalasi qanday oʻxshash chopon kiyganini) soʻradik. U: «Bir marta men bir kishini soʻkdim va u meni Paygʻambar ﷺ ga shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ mendan: ‹Sen uni — onasini kamsitib — soʻkdingmi?› — deb soʻradi», — dedi. U (yana) qoʻshdi: «(Paygʻambar ﷺ:) ‹Qullaringiz — sizning birodaringiz(dir); Alloh ularni sizning qoʻlingiz ostiga (ixtiyoringizga) bergan. Bas, kimning birodari oʻz qoʻli ostida boʻlsa, uni oʻzi yeydigan (taom) bilan boqsin va oʻzi kiyadigan (kiyim) bilan kiydirsin. Ularga koʻtara olmaydigan (ish)ni yuklamanglar; agar (shunday) yuklasangiz, ularga (oʻsha ogʻir ishda) yordam beringlar›, — dedilar», — dedi.Маърур ибн Сувайд (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Абу Зар ал-Ғифорийни — бир чопонни кийган ҳолда — кўрдим ва унинг қули ҳам (худди шундай) чопонни кийган эди. Биз ундан бу ҳақда (яъни иккаласи қандай ўхшаш чопон кийганини) сўрадик. У: «Бир марта мен бир кишини сўкдим ва у мени Пайғамбар ﷺ га шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ мендан: ‹Сен уни — онасини камситиб — сўкдингми?› — деб сўради», — деди. У (яна) қўшди: «(Пайғамбар ﷺ:) ‹Қулларингиз — сизнинг биродарингиз(дир); Аллоҳ уларни сизнинг қўлингиз остига (ихтиёрингизга) берган. Бас, кимнинг биродари ўз қўли остида бўлса, уни ўзи ейдиган (таом) билан боқсин ва ўзи киядиган (кийим) билан кийдирсин. Уларга кўтара олмайдиган (иш)ни юкламанглар; агар (шундай) юкласангиз, уларга (ўша оғир ишда) ёрдам беринглар›, — дедилар», — деди.

قَالَ عَبْدَانُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَنَسٌ كَانَ أَبُو ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُرِجَ سَقْفُ بَيْتِي وَأَنَا بِمَكَّةَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ، فَفَرَجَ صَدْرِي، ثُمَّ غَسَلَهُ بِمَاءِ زَمْزَمَ، ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا فَأَفْرَغَهَا فِي صَدْرِي، ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي، فَعَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ، فَلَمَّا جَاءَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، قَالَ جِبْرِيلُ لِخَازِنِ السَّمَاءِ افْتَحْ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا جِبْرِيلُ‏.‏ قَالَ مَعَكَ أَحَدٌ قَالَ مَعِيَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قَالَ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ، فَافْتَحْ‏.‏ فَلَمَّا عَلَوْنَا السَّمَاءَ إِذَا رَجُلٌ عَنْ يَمِينِهِ أَسْوِدَةٌ، وَعَنْ يَسَارِهِ أَسْوِدَةٌ، فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا آدَمُ، وَهَذِهِ الأَسْوِدَةُ عَنْ يَمِينِهِ، وَعَنْ شِمَالِهِ نَسَمُ بَنِيهِ، فَأَهْلُ الْيَمِينِ مِنْهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ، وَالأَسْوِدَةُ الَّتِي عَنْ شِمَالِهِ أَهْلُ النَّارِ، فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى، ثُمَّ عَرَجَ بِي جِبْرِيلُ، حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ، فَقَالَ لِخَازِنِهَا افْتَحْ‏.‏ فَقَالَ لَهُ خَازِنُهَا مِثْلَ مَا قَالَ الأَوَّلُ، فَفَتَحَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ فِي السَّمَوَاتِ إِدْرِيسَ وَمُوسَى وَعِيسَى وَإِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ يُثْبِتْ لِي كَيْفَ مَنَازِلُهُمْ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ آدَمَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّادِسَةِ‏.‏ وَقَالَ أَنَسٌ فَلَمَّا مَرَّ جِبْرِيلُ بِإِدْرِيسَ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ، ثُمَّ مَرَرْتُ بِمُوسَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مُوسَى‏.‏ ثُمَّ مَرَرْتُ بِعِيسَى، فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عِيسَى‏.‏ ثُمَّ مَرَرْتُ بِإِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِبْرَاهِيمُ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ حَزْمٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا حَبَّةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَا يَقُولاَنِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثُمَّ عُرِجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوًى أَسْمَعُ صَرِيفَ الأَقْلاَمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ حَزْمٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ خَمْسِينَ صَلاَةً، فَرَجَعْتُ بِذَلِكَ حَتَّى أَمُرَّ بِمُوسَى، فَقَالَ مُوسَى مَا الَّذِي فُرِضَ عَلَى أُمَّتِكَ قُلْتُ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ صَلاَةً‏.‏ قَالَ فَرَاجِعْ رَبَّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ، فَرَجَعْتُ فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَقَالَ هِيَ خَمْسٌ، وَهْىَ خَمْسُونَ، لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ‏.‏ فَقُلْتُ قَدِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي، ثُمَّ انْطَلَقَ، حَتَّى أَتَى السِّدْرَةَ الْمُنْتَهَى، فَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لاَ أَدْرِي مَا هِيَ، ثُمَّ أُدْخِلْتُ ‏{‏الْجَنَّةَ‏}‏ فَإِذَا فِيهَا جَنَابِذُ اللُّؤْلُؤِ وَإِذَا تُرَابُهَا الْمِسْكُ ‏"‏‏.‏

Anas (Abu Zarrdan) rivoyat qiladi: Abu Zarr — Allohning Rasuli ﷺ shunday degan, deb aytardi: «Men Makkada ekanimda, uyimning tomi ochildi va Jabroil tushib, koʻkragimni ochdi va uni Zamzam suvi bilan yuvdi. Soʻng u — hikmat va iymonga toʻla — oltin tovoq keltirdi va uning (toʻla) narsasini koʻkragimga quygach, uni yopdi. Soʻng u qoʻlimdan ushlab, men bilan osmonga koʻtarildi. Jabroil eng yaqin osmonga yetganda, u osmon darvozaboniga: ‹(Darvozani) och›, — dedi. Darvozabon: ‹Bu kim?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Jabroil›, — deb javob berdi. U: ‹Sen bilan birga kimdir bormi?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Muhammad ﷺ men bilan birga›, — deb javob berdi. U: ‹U (huzurga) chaqirilganmi?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Ha›, — dedi. Bas, darvoza ochildi va biz eng yaqin osmonga oʻtdik; u yerda biz — oʻngida bir guruh (koʻp odamlar) va chapida bir guruh boʻlgan — bir kishini oʻtirgan holda koʻrdik. U oʻngiga qaraganda kulardi, chapiga qaraganda esa yigʻlardi. U (menga): ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih oʻgʻil›, — dedi. Men: ‹Bu kishi kim, ey Jabroil?› — dedim. Jabroil: ‹U — Odam; oʻngida va chapidagi odamlar — uning naslining ruhlari. Oʻngdagilar — jannat ahli, chapdagilar — doʻzax ahlidir. Shu sabab u oʻngga qaraganda kuladi, chapga qaraganda yigʻlaydi›, — deb javob berdi. Soʻng Jabroil men bilan — ikkinchi osmonga yetguncha — koʻtarildi va darvozaboniga: ‹(Darvozani) och›, — dedi. Darvozabon unga — birinchi osmon darvozaboni aytgan (gap)ni aytdi va u darvozani ochdi». Anas qoʻshdi: Abu Zarr — Paygʻambar ﷺ osmonlar ustida Idris, Muso, Iso va Ibrohimni uchratganini zikr qildi, lekin u ularning joylarini (yaʼni har biri qaysi osmonda boʻlganini) aniqlamadi; ammo u — (Paygʻambar ﷺ) Odamni eng yaqin osmonda, Ibrohimni esa oltinchi (osmon)da uchratganini — zikr qildi. Anas: «Jabroil va Paygʻambar ﷺ Idris yonidan oʻtganda, u (Idris): ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹U kim?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹U — Idris›, — dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng men Muso yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. Jabroil: ‹U — Muso›, — dedi. Soʻng men Iso yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. U: ‹U — Iso›, — deb javob berdi. Soʻng men Paygʻambar Ibrohim yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih oʻgʻil!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. Jabroil: ‹U — Ibrohim›, — deb javob berdi». Ibn Abbos va Abu Hayya al-Ansoriydan (rivoyat qilinadi): Paygʻambar ﷺ: «Soʻng Jabroil men bilan — qalamlarning gʻiy-gʻiyini eshitadigan bir joyga — koʻtarildi», — dedi. Ibn Hazm va Anas ibn Molik — Paygʻambar ﷺ shunday degan (deb) aytadi: «Alloh menga ellik (vaqt) namozni farz qildi. Men Allohning bu buyrugʻi bilan qaytganimda, Muso yonidan oʻtdim — u mendan: ‹Alloh sening ummatingga nimani farz qildi?› — deb soʻradi. Men: ‹U ularga ellik (vaqt) namozni farz qildi›, — deb javob berdim. Shunda Muso menga: ‹Robbing huzuriga qayt (va kamaytirishni soʻra) — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Bas, men Robbim huzuriga qaytib, biroz kamaytirishni soʻradim va U uni yarmiga (qadar) kamaytirdi. Men yana Muso yonidan oʻtib, bu haqda unga xabar berganimda, u yana menga: ‹Robbing huzuriga qayt — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Bas, men avvalgidek Robbim huzuriga qaytdim va uning yarmi (yana) kamaytirildi. Men yana Muso yonidan oʻtdim — u menga: ‹Robbing huzuriga qayt — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Men yana Robbim huzuriga qaytdim va U: ‹Bular — besh (vaqt namoz) va ular (savob jihatidan) elliktaga (teng); chunki Mening Soʻzim oʻzgarmaydi›, — dedi. Men Musoning oldiga qaytdim — u yana menga Robbim huzuriga (yana kamaytirish uchun) qaytishni aytdi, lekin men unga: ‹Men endi Robbimdan soʻrashga uyalaman›, — dedim. Soʻng Jabroil meni — Sidratul Muntahoga yetguncha — olib bordi; u — taʼriflab boʻlmaydigan ranglar bilan oʻralgan edi. Soʻng men jannatga kiritildim — u yerda men marvariddan (yasalgan) kichik chodirlarni topdim va uning tuprogʻi mushk (bir xil atir) edi».Анас (Абу Заррдан) ривоят қилади: Абу Зарр — Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деган, деб айтарди: «Мен Маккада эканимда, уйимнинг томи очилди ва Жаброил тушиб, кўкрагимни очди ва уни Замзам суви билан ювди. Сўнг у — ҳикмат ва иймонга тўла — олтин товоқ келтирди ва унинг (тўла) нарсасини кўкрагимга қуйгач, уни ёпди. Сўнг у қўлимдан ушлаб, мен билан осмонга кўтарилди. Жаброил энг яқин осмонга етганда, у осмон дарвозабонига: ‹(Дарвозани) оч›, — деди. Дарвозабон: ‹Бу ким?› — деб сўради. Жаброил: ‹Жаброил›, — деб жавоб берди. У: ‹Сен билан бирга кимдир борми?› — деб сўради. Жаброил: ‹Муҳаммад ﷺ мен билан бирга›, — деб жавоб берди. У: ‹У (ҳузурга) чақирилганми?› — деб сўради. Жаброил: ‹Ҳа›, — деди. Бас, дарвоза очилди ва биз энг яқин осмонга ўтдик; у ерда биз — ўнгида бир гуруҳ (кўп одамлар) ва чапида бир гуруҳ бўлган — бир кишини ўтирган ҳолда кўрдик. У ўнгига қараганда куларди, чапига қараганда эса йиғларди. У (менга): ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ ўғил›, — деди. Мен: ‹Бу киши ким, эй Жаброил?› — дедим. Жаброил: ‹У — Одам; ўнгида ва чапидаги одамлар — унинг наслининг руҳлари. Ўнгдагилар — жаннат аҳли, чапдагилар — дўзах аҳлидир. Шу сабаб у ўнгга қараганда кулади, чапга қараганда йиғлайди›, — деб жавоб берди. Сўнг Жаброил мен билан — иккинчи осмонга етгунча — кўтарилди ва дарвозабонига: ‹(Дарвозани) оч›, — деди. Дарвозабон унга — биринчи осмон дарвозабони айтган (гап)ни айтди ва у дарвозани очди». Анас қўшди: Абу Зарр — Пайғамбар ﷺ осмонлар устида Идрис, Мусо, Исо ва Иброҳимни учратганини зикр қилди, лекин у уларнинг жойларини (яъни ҳар бири қайси осмонда бўлганини) аниқламади; аммо у — (Пайғамбар ﷺ) Одамни энг яқин осмонда, Иброҳимни эса олтинчи (осмон)да учратганини — зикр қилди. Анас: «Жаброил ва Пайғамбар ﷺ Идрис ёнидан ўтганда, у (Идрис): ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹У ким?› — деб сўради. Жаброил: ‹У — Идрис›, — деди», — деди. Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг мен Мусо ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. Жаброил: ‹У — Мусо›, — деди. Сўнг мен Исо ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. У: ‹У — Исо›, — деб жавоб берди. Сўнг мен Пайғамбар Иброҳим ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ ўғил!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. Жаброил: ‹У — Иброҳим›, — деб жавоб берди». Ибн Аббос ва Абу Ҳайя ал-Ансорийдан (ривоят қилинади): Пайғамбар ﷺ: «Сўнг Жаброил мен билан — қаламларнинг ғий-ғийини эшитадиган бир жойга — кўтарилди», — деди. Ибн Ҳазм ва Анас ибн Молик — Пайғамбар ﷺ шундай деган (деб) айтади: «Аллоҳ менга эллик (вақт) намозни фарз қилди. Мен Аллоҳнинг бу буйруғи билан қайтганимда, Мусо ёнидан ўтдим — у мендан: ‹Аллоҳ сенинг умматингга нимани фарз қилди?› — деб сўради. Мен: ‹У уларга эллик (вақт) намозни фарз қилди›, — деб жавоб бердим. Шунда Мусо менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт (ва камайтиришни сўра) — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Бас, мен Роббим ҳузурига қайтиб, бироз камайтиришни сўрадим ва У уни ярмига (қадар) камайтирди. Мен яна Мусо ёнидан ўтиб, бу ҳақда унга хабар берганимда, у яна менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Бас, мен аввалгидек Роббим ҳузурига қайтдим ва унинг ярми (яна) камайтирилди. Мен яна Мусо ёнидан ўтдим — у менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Мен яна Роббим ҳузурига қайтдим ва У: ‹Булар — беш (вақт намоз) ва улар (савоб жиҳатидан) элликтага (тенг); чунки Менинг Сўзим ўзгармайди›, — деди. Мен Мусонинг олдига қайтдим — у яна менга Роббим ҳузурига (яна камайтириш учун) қайтишни айтди, лекин мен унга: ‹Мен энди Роббимдан сўрашга уяламан›, — дедим. Сўнг Жаброил мени — Сидратул Мунтаҳога етгунча — олиб борди; у — таърифлаб бўлмайдиган ранглар билан ўралган эди. Сўнг мен жаннатга киритилдим — у ерда мен марвариддан (ясалган) кичик чодирларни топдим ва унинг тупроғи мушк (бир хил атир) эди».

حَدَّثَنَا زَيْدٌ ـ هُوَ ابْنُ أَخْزَمَ ـ قَالَ أَبُو قُتَيْبَةَ سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنِي مُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ الْقَصِيرُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، قَالَ لَنَا ابْنُ عَبَّاسِ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِإِسْلاَمِ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قُلْنَا بَلَى‏.‏ قَالَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنْتُ رَجُلاً مِنْ غِفَارٍ، فَبَلَغَنَا أَنَّ رَجُلاً قَدْ خَرَجَ بِمَكَّةَ، يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَقُلْتُ لأَخِي انْطَلِقْ إِلَى هَذَا الرَّجُلِ كَلِّمْهُ وَأْتِنِي بِخَبَرِهِ‏.‏ فَانْطَلَقَ فَلَقِيَهُ، ثُمَّ رَجَعَ فَقُلْتُ مَا عِنْدَكَ فَقَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ رَجُلاً يَأْمُرُ بِالْخَيْرِ وَيَنْهَى عَنِ الشَّرِّ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ لَمْ تَشْفِنِي مِنَ الْخَبَرِ‏.‏ فَأَخَذْتُ جِرَابًا وَعَصًا، ثُمَّ أَقْبَلْتُ إِلَى مَكَّةَ فَجَعَلْتُ لاَ أَعْرِفُهُ، وَأَكْرَهُ أَنْ أَسْأَلَ عَنْهُ، وَأَشْرَبُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ وَأَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ‏.‏ قَالَ فَمَرَّ بِي عَلِيٌّ فَقَالَ كَأَنَّ الرَّجُلَ غَرِيبٌ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَانْطَلِقْ إِلَى الْمَنْزِلِ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ لاَ يَسْأَلُنِي عَنْ شَىْءٍ، وَلاَ أُخْبِرُهُ، فَلَمَّا أَصْبَحْتُ غَدَوْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ لأَسْأَلَ عَنْهُ، وَلَيْسَ أَحَدٌ يُخْبِرُنِي عَنْهُ بِشَىْءٍ‏.‏ قَالَ فَمَرَّ بِي عَلِيٌّ فَقَالَ أَمَا نَالَ لِلرَّجُلِ يَعْرِفُ مَنْزِلَهُ بَعْدُ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ انْطَلِقْ مَعِي‏.‏ قَالَ فَقَالَ مَا أَمْرُكَ وَمَا أَقْدَمَكَ هَذِهِ الْبَلْدَةَ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنْ كَتَمْتَ عَلَىَّ أَخْبَرْتُكَ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أَفْعَلُ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لَهُ بَلَغَنَا أَنَّهُ قَدْ خَرَجَ هَا هُنَا رَجُلٌ يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَأَرْسَلْتُ أَخِي لِيُكَلِّمَهُ فَرَجَعَ وَلَمْ يَشْفِنِي مِنَ الْخَبَرِ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَلْقَاهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَمَا إِنَّكَ قَدْ رَشَدْتَ، هَذَا وَجْهِي إِلَيْهِ، فَاتَّبِعْنِي، ادْخُلْ حَيْثُ أَدْخُلُ، فَإِنِّي إِنْ رَأَيْتُ أَحَدًا أَخَافُهُ عَلَيْكَ، قُمْتُ إِلَى الْحَائِطِ، كَأَنِّي أُصْلِحُ نَعْلِي، وَامْضِ أَنْتَ، فَمَضَى وَمَضَيْتُ مَعَهُ، حَتَّى دَخَلَ وَدَخَلْتُ مَعَهُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ اعْرِضْ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ فَعَرَضَهُ فَأَسْلَمْتُ مَكَانِي، فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ اكْتُمْ هَذَا الأَمْرَ، وَارْجِعْ إِلَى بَلَدِكَ، فَإِذَا بَلَغَكَ ظُهُورُنَا فَأَقْبِلْ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لأَصْرُخَنَّ بِهَا بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ‏.‏ فَجَاءَ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَقُرَيْشٌ فِيهِ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ، إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ‏.‏ فَقَالُوا قُومُوا إِلَى هَذَا الصَّابِئِ‏.‏ فَقَامُوا فَضُرِبْتُ لأَمُوتَ فَأَدْرَكَنِي الْعَبَّاسُ، فَأَكَبَّ عَلَىَّ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ وَيْلَكُمْ تَقْتُلُونَ رَجُلاً مِنْ غِفَارَ، وَمَتْجَرُكُمْ وَمَمَرُّكُمْ عَلَى غِفَارَ‏.‏ فَأَقْلَعُوا عَنِّي، فَلَمَّا أَنْ أَصْبَحْتُ الْغَدَ رَجَعْتُ فَقُلْتُ مِثْلَ مَا قُلْتُ بِالأَمْسِ، فَقَالُوا قُومُوا إِلَى هَذَا الصَّابِئِ‏.‏ فَصُنِعَ ‏{‏بِي‏}‏ مِثْلَ مَا صُنِعَ بِالأَمْسِ وَأَدْرَكَنِي الْعَبَّاسُ فَأَكَبَّ عَلَىَّ، وَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ بِالأَمْسِ‏.‏ قَالَ فَكَانَ هَذَا أَوَّلَ إِسْلاَمِ أَبِي ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ‏.‏

Abu Jamra (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos bizga: «Sizlarga Abu Zarrning Islomni qabul qilishi (qissasini) aytib beraymi?» — dedi. Biz: «Ha», — dedik. U: «Abu Zarr (shunday) dedi: Men — Gʻifor qabilasidan bir kishi edim. Biz — Makkada bir kishi paydo boʻlib, oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilmoqda, deb eshitdik. Men akamga: ‹Oʻsha kishining oldiga borib, u bilan gaplash va menga uning xabarini olib kel›, — dedim. U yoʻlga chiqdi, u bilan uchrashdi va qaytdi. Men undan: ‹Senda qanday xabar bor?› — deb soʻradim. U: ‹Allohga qasamki, men — yaxshilikka buyuradigan va yomonlikdan qaytaradigan bir kishini koʻrdim›, — dedi. Men unga: ‹Sen meni bu oz maʼlumot bilan qoniqtirmading›, — dedim. Bas, men bir mesh (suv) va bir hassani olib, Makka tomon yoʻlga chiqdim. Men na uni (yaʼni Paygʻambarni) tanir, na u haqda biror kishidan soʻrashni xohlardim. Men Zamzam suvidan ichib, masjidda turishda davom etdim. Soʻng Ali yonimdan oʻtib: ‹Sen — gʻarib (musofir)ga oʻxshaysan?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim. U oʻz uyiga (yoʻl) oldi va men unga hamroh boʻldim. U na mendan biror narsa soʻradi, na men unga biror narsa aytdim. Ertasi kuni ertalab men — Paygʻambar haqida soʻrash uchun — masjidga bordim, lekin hech kim menga u haqda biror narsa aytmadi. Ali yana yonimdan oʻtib: ‹Bu kishi hali oʻz manzilini (joyini) tanimadimi?› — deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Men bilan yur›, — dedi. U mendan: ‹Sening ishing nima? Seni bu shaharga nima olib keldi?› — deb soʻradi. Men unga: ‹Agar mening sirimni saqlasang, men senga aytaman›, — dedim. U: ‹Men (shunday) qilaman›, — dedi. Men unga: ‹Biz — bu yerda bir kishi paydo boʻlib, oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilmoqda, deb eshitdik. Men akamni u bilan gaplashishga yuborgan edim, lekin u qaytganda, qoniqarli xabar olib kelmadi; shu sabab men u bilan shaxsan uchrashmoqchi boʻldim›, — dedim. Ali (Abu Zarrga): ‹Sen maqsadingga yetding; men hozir uning oldiga boryapman; bas, menga ergash va men qaerga kirsam, mendan keyin (oʻsha yerga) kir. Agar men senga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan birovni koʻrsam, men — goʻyo poyabzalimni tuzatayotgandek — bir devor yonida turaman; shunda sen (oʻsha yerdan) ketib qol›, — dedi. Ali (oldinga) yurdi va men unga hamroh boʻldim — to u bir joyga kirguncha; men (ham) u bilan birga Paygʻambar ﷺ ning oldiga kirdim va unga: ‹Menga Islom(ning asoslarini) taqdim et›, — dedim. U buni qilganda, men darhol Islomni qabul qildim. U menga: ‹Ey Abu Zarr! Islomni qabul qilganingni sir saqla va oʻz shahringga qayt; bizning gʻalabamiz haqida eshitganingda, bizning oldimizga qayt›, — dedi. Men: ‹Seni Haq (din) bilan yuborgan Zotga qasamki, men oʻzimning Islomni qabul qilganimni ular (yaʼni kofirlar) orasida oshkora eʼlon qilaman›, — dedim. Abu Zarr masjidga bordi — u yerda Qurayshdan baʼzi kishilar bor edi — va: ‹Ey Quraysh ahli! Men — Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yoʻqligiga va Muhammad — Allohning bandasi hamda elchisi ekaniga — guvohlik beraman›, — dedi. (Buni eshitib) qurayshliklar: ‹Bu Sobiyni (yaʼni musulmonni) ushlanglar!› — dedi. Ular (oʻrnidan) turib, meni — oʻlardek (holatga keltirib) — urdi. Abbos meni koʻrib, meni himoya qilish uchun ustimga oʻzini tashladi. Soʻng u ularga yuzlanib: ‹Holingizga voy! Sizlar Gʻifor qabilasidan bir kishini oʻldirmoqchimisiz — holbuki savdongiz va aloqalaringiz Gʻifor hududidan oʻtadi-ku?› — dedi. Bas, ular meni qoʻyib yubordi. Ertasi kuni ertalab men (yana masjidga) qaytib, avvalgi kuni aytganimni aytdim. Ular yana: ‹Bu Sobiyni ushlanglar!› — dedi. Menga avvalgi kunidagidek muomala qilindi va yana Abbos meni topib, meni himoya qilish uchun ustimga oʻzini tashladi va ularga avvalgi kuni aytganini aytdi›, — dedi. Mana shu — Abu Zarr (rahimahulloh)ning Islomni qabul qilishi edi», — dedi.Абу Жамра (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос бизга: «Сизларга Абу Заррнинг Исломни қабул қилиши (қиссасини) айтиб берайми?» — деди. Биз: «Ҳа», — дедик. У: «Абу Зарр (шундай) деди: Мен — Ғифор қабиласидан бир киши эдим. Биз — Маккада бир киши пайдо бўлиб, ўзини пайғамбар деб даъво қилмоқда, деб эшитдик. Мен акамга: ‹Ўша кишининг олдига бориб, у билан гаплаш ва менга унинг хабарини олиб кел›, — дедим. У йўлга чиқди, у билан учрашди ва қайтди. Мен ундан: ‹Сенда қандай хабар бор?› — деб сўрадим. У: ‹Аллоҳга қасамки, мен — яхшиликка буюрадиган ва ёмонликдан қайтарадиган бир кишини кўрдим›, — деди. Мен унга: ‹Сен мени бу оз маълумот билан қониқтирмадинг›, — дедим. Бас, мен бир меш (сув) ва бир ҳассани олиб, Макка томон йўлга чиқдим. Мен на уни (яъни Пайғамбарни) танир, на у ҳақда бирор кишидан сўрашни хоҳлардим. Мен Замзам сувидан ичиб, масжидда туришда давом этдим. Сўнг Али ёнимдан ўтиб: ‹Сен — ғариб (мусофир)га ўхшайсан?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим. У ўз уйига (йўл) олди ва мен унга ҳамроҳ бўлдим. У на мендан бирор нарса сўради, на мен унга бирор нарса айтдим. Эртаси куни эрталаб мен — Пайғамбар ҳақида сўраш учун — масжидга бордим, лекин ҳеч ким менга у ҳақда бирор нарса айтмади. Али яна ёнимдан ўтиб: ‹Бу киши ҳали ўз манзилини (жойини) танимадими?› — деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Мен билан юр›, — деди. У мендан: ‹Сенинг ишинг нима? Сени бу шаҳарга нима олиб келди?› — деб сўради. Мен унга: ‹Агар менинг сиримни сақласанг, мен сенга айтаман›, — дедим. У: ‹Мен (шундай) қиламан›, — деди. Мен унга: ‹Биз — бу ерда бир киши пайдо бўлиб, ўзини пайғамбар деб даъво қилмоқда, деб эшитдик. Мен акамни у билан гаплашишга юборган эдим, лекин у қайтганда, қониқарли хабар олиб келмади; шу сабаб мен у билан шахсан учрашмоқчи бўлдим›, — дедим. Али (Абу Заррга): ‹Сен мақсадингга етдинг; мен ҳозир унинг олдига боряпман; бас, менга эргаш ва мен қаэрга кирсам, мендан кейин (ўша ерга) кир. Агар мен сенга зарар етказиши мумкин бўлган бировни кўрсам, мен — гўё поябзалимни тузатаётгандек — бир девор ёнида тураман; шунда сен (ўша ердан) кетиб қол›, — деди. Али (олдинга) юрди ва мен унга ҳамроҳ бўлдим — то у бир жойга киргунча; мен (ҳам) у билан бирга Пайғамбар ﷺ нинг олдига кирдим ва унга: ‹Менга Ислом(нинг асосларини) тақдим эт›, — дедим. У буни қилганда, мен дарҳол Исломни қабул қилдим. У менга: ‹Эй Абу Зарр! Исломни қабул қилганингни сир сақла ва ўз шаҳрингга қайт; бизнинг ғалабамиз ҳақида эшитганингда, бизнинг олдимизга қайт›, — деди. Мен: ‹Сени Ҳақ (дин) билан юборган Зотга қасамки, мен ўзимнинг Исломни қабул қилганимни улар (яъни кофирлар) орасида ошкора эълон қиламан›, — дедим. Абу Зарр масжидга борди — у ерда Қурайшдан баъзи кишилар бор эди — ва: ‹Эй Қурайш аҳли! Мен — Аллоҳдан бошқа ибодатга сазовор зот йўқлигига ва Муҳаммад — Аллоҳнинг бандаси ҳамда элчиси эканига — гувоҳлик бераман›, — деди. (Буни эшитиб) қурайшликлар: ‹Бу Собийни (яъни мусулмонни) ушланглар!› — деди. Улар (ўрнидан) туриб, мени — ўлардек (ҳолатга келтириб) — урди. Аббос мени кўриб, мени ҳимоя қилиш учун устимга ўзини ташлади. Сўнг у уларга юзланиб: ‹Ҳолингизга вой! Сизлар Ғифор қабиласидан бир кишини ўлдирмоқчимисиз — ҳолбуки савдонгиз ва алоқаларингиз Ғифор ҳудудидан ўтади-ку?› — деди. Бас, улар мени қўйиб юборди. Эртаси куни эрталаб мен (яна масжидга) қайтиб, аввалги куни айтганимни айтдим. Улар яна: ‹Бу Собийни ушланглар!› — деди. Менга аввалги кунидагидек муомала қилинди ва яна Аббос мени топиб, мени ҳимоя қилиш учун устимга ўзини ташлади ва уларга аввалги куни айтганини айтди›, — деди. Мана шу — Абу Зарр (раҳимаҳуллоҳ)нинг Исломни қабул қилиши эди», — деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا بَلَغَ أَبَا ذَرٍّ مَبْعَثُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَخِيهِ ارْكَبْ إِلَى هَذَا الْوَادِي، فَاعْلَمْ لِي عِلْمَ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، يَأْتِيهِ الْخَبَرُ مِنَ السَّمَاءِ، وَاسْمَعْ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ ائْتِنِي‏.‏ فَانْطَلَقَ الأَخُ حَتَّى قَدِمَهُ وَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَبِي ذَرٍّ، فَقَالَ لَهُ رَأَيْتُهُ يَأْمُرُ بِمَكَارِمِ الأَخْلاَقِ، وَكَلاَمًا مَا هُوَ بِالشِّعْرِ‏.‏ فَقَالَ مَا شَفَيْتَنِي مِمَّا أَرَدْتُ، فَتَزَوَّدَ وَحَمَلَ شَنَّةً لَهُ فِيهَا مَاءٌ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَأَتَى الْمَسْجِدَ، فَالْتَمَسَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَعْرِفُهُ، وَكَرِهَ أَنْ يَسْأَلَ عَنْهُ حَتَّى أَدْرَكَهُ بَعْضُ اللَّيْلِ، فَرَآهُ عَلِيٌّ فَعَرَفَ أَنَّهُ غَرِيبٌ‏.‏ فَلَمَّا رَآهُ تَبِعَهُ، فَلَمْ يَسْأَلْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ احْتَمَلَ قِرْبَتَهُ وَزَادَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَظَلَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلاَ يَرَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَمْسَى، فَعَادَ إِلَى مَضْجَعِهِ، فَمَرَّ بِهِ عَلِيٌّ فَقَالَ أَمَا نَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَعْلَمَ مَنْزِلَهُ فَأَقَامَهُ، فَذَهَبَ بِهِ مَعَهُ لاَ يَسْأَلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمَ الثَّالِثِ، فَعَادَ عَلِيٌّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَقَامَ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ أَلاَ تُحَدِّثُنِي مَا الَّذِي أَقْدَمَكَ قَالَ إِنْ أَعْطَيْتَنِي عَهْدًا وَمِيثَاقًا لَتُرْشِدَنَّنِي فَعَلْتُ فَفَعَلَ فَأَخْبَرَهُ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ حَقٌّ وَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَإِذَا أَصْبَحْتَ فَاتْبَعْنِي، فَإِنِّي إِنْ رَأَيْتُ شَيْئًا أَخَافُ عَلَيْكَ قُمْتُ كَأَنِّي أُرِيقُ الْمَاءَ، فَإِنْ مَضَيْتُ فَاتْبَعْنِي حَتَّى تَدْخُلَ مَدْخَلِي‏.‏ فَفَعَلَ، فَانْطَلَقَ يَقْفُوهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَدَخَلَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، وَأَسْلَمَ مَكَانَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ إِلَى قَوْمِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي ‏"‏‏.‏ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَصْرُخَنَّ بِهَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى الْمَسْجِدَ فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ ثُمَّ قَامَ الْقَوْمُ فَضَرَبُوهُ حَتَّى أَضْجَعُوهُ، وَأَتَى الْعَبَّاسُ فَأَكَبَّ عَلَيْهِ قَالَ وَيْلَكُمْ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ غِفَارٍ وَأَنَّ طَرِيقَ تِجَارِكُمْ إِلَى الشَّأْمِ فَأَنْقَذَهُ مِنْهُمْ، ثُمَّ عَادَ مِنَ الْغَدِ لِمِثْلِهَا، فَضَرَبُوهُ وَثَارُوا إِلَيْهِ، فَأَكَبَّ الْعَبَّاسُ عَلَيْهِ‏.‏

Abu Zarga Paygʻambar ﷺning mabʼasi (paygʻambar boʻlib yuborilgani) haqida xabar yetganda, u akasiga: «Mana bu vodiyga (Makkaga) borib, oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan, unga osmondan xabar (vahiy) keladigan deyilayotgan bu kishi haqida menga maʼlumot topib kel va uning soʻzidan eshit, soʻng menga kel», dedi. Akasi yoʻlga chiqib, u (Paygʻambar ﷺ)ning oldiga keldi va uning soʻzidan eshitdi, soʻng Abu Zarning oldiga qaytib: «Men uni goʻzal axloqlarga buyurayotganini va sheʼr boʻlmagan bir kalom (aytayotganini) koʻrdim», dedi. (Abu Zar:) «Sen meni istagan narsamdan shifolamading», dedi va ozuqa olib, ichida suv boʻlgan bir meshini koʻtarib, to Makkaga keldi. U masjidga kelib, Paygʻambar ﷺni izladi — ammo uni tanimasdi — va undan soʻrashni xush koʻrmadi, to kechaning bir qismi kirguncha. Uni Ali koʻrib, uning gʻarib (musofir) ekanini bildi. Uni koʻrgach, (Ali)ga ergashdi, ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi, to tong otguncha. Soʻng (Abu Zar) mesh va ozugʻini koʻtarib masjidga (qaytdi), oʻsha kuni (shunday) qoldi — Paygʻambar ﷺ uni koʻrmasdi — to kech kirguncha. U (yana) yotar joyiga qaytdi. Uning yonidan Ali oʻtib: «Bu kishiga oʻz manzilini bilish vaqti kelmadimi?» dedi va uni turgʻizib, oʻzi bilan olib ketdi — ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi. Uchinchi kun boʻlganda, Ali yana shunday qildi va uni oʻzi bilan oʻtkazdi, soʻng: «Seni nima (Makkaga) keltirganini menga aytmaysanmi?» dedi. (Abu Zar:) «Agar menga meni toʻgʻri yoʻlga boshlashingga ahd va vasiqa bersang, qilaman (aytaman)», dedi. (Ali) shunday qildi, u (Abu Zar) unga xabar berdi. (Ali:) «Albatta u haqdir va u Allohning Rasulidir ﷺ. Tong otganda, menga ergash. Agar men sen uchun xavfli biror narsa koʻrsam, goʻyo suv toʻkayotgandek turaman; agar (yoʻlda) davom etsam, menga ergash, to men kirgan joyga kirguningcha», dedi. (Abu Zar) shunday qildi va uning ortidan ergashib bordi, to u Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdi, u ham u bilan kirdi. U (Paygʻambar ﷺning) soʻzidan eshitib, oʻsha joyda islom qabul qildi. Paygʻambar ﷺ unga: «Qavming oldiga qaytib, ularga (islomni) xabar ber, to mening (gʻalaba) ishim senga yetib kelguncha», dedilar. (Abu Zar:) «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men buni (kalimani) ularning (mushriklarning) orasida ovoz chiqarib aytaman», dedi va chiqib, masjidga keldi-da, baland ovozda: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasulidir», deb nido qildi. Shunda qavm turib, uni urdi, to uni yiqitishdi. Abbos kelib, uning ustiga egildi (himoya qilib): «Sizlarga halokat boʻlsin! U Gʻifor (qabilasi)dan ekanini va sizlarning Shomga (boradigan) savdo yoʻlingiz (oʻsha tomonda) ekanini bilmaysizlarmi?» dedi va uni ulardan qutqardi. Soʻng u ertasi kuni yana shunga oʻxshashni (takror) qildi, ular uni (yana) urib, ustiga otildilar, Abbos esa (yana) uning ustiga egilib (himoya qildi).Абу Зарга Пайғамбар ﷺнинг мабъаси (пайғамбар бўлиб юборилгани) ҳақида хабар етганда, у акасига: «Мана бу водийга (Маккага) бориб, ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган, унга осмондан хабар (ваҳий) келадиган дейилаётган бу киши ҳақида менга маълумот топиб кел ва унинг сўзидан эшит, сўнг менга кел», деди. Акаси йўлга чиқиб, у (Пайғамбар ﷺ)нинг олдига келди ва унинг сўзидан эшитди, сўнг Абу Зарнинг олдига қайтиб: «Мен уни гўзал ахлоқларга буюраётганини ва шеър бўлмаган бир калом (айтаётганини) кўрдим», деди. (Абу Зар:) «Сен мени истаган нарсамдан шифоламадинг», деди ва озуқа олиб, ичида сув бўлган бир мешини кўтариб, то Маккага келди. У масжидга келиб, Пайғамбар ﷺни излади — аммо уни танимасди — ва ундан сўрашни хуш кўрмади, то кечанинг бир қисми киргунча. Уни Али кўриб, унинг ғариб (мусофир) эканини билди. Уни кўргач, (Али)га эргашди, икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади, то тонг отгунча. Сўнг (Абу Зар) меш ва озуғини кўтариб масжидга (қайтди), ўша куни (шундай) қолди — Пайғамбар ﷺ уни кўрмасди — то кеч киргунча. У (яна) ётар жойига қайтди. Унинг ёнидан Али ўтиб: «Бу кишига ўз манзилини билиш вақти келмадими?» деди ва уни турғизиб, ўзи билан олиб кетди — икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади. Учинчи кун бўлганда, Али яна шундай қилди ва уни ўзи билан ўтказди, сўнг: «Сени нима (Маккага) келтирганини менга айтмайсанми?» деди. (Абу Зар:) «Агар менга мени тўғри йўлга бошлашингга аҳд ва васиқа берсанг, қиламан (айтаман)», деди. (Али) шундай қилди, у (Абу Зар) унга хабар берди. (Али:) «Албатта у ҳақдир ва у Аллоҳнинг Расулидир ﷺ. Тонг отганда, менга эргаш. Агар мен сен учун хавфли бирор нарса кўрсам, гўё сув тўкаётгандек тураман; агар (йўлда) давом эцам, менга эргаш, то мен кирган жойга киргунингча», деди. (Абу Зар) шундай қилди ва унинг ортидан эргашиб борди, то у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирди, у ҳам у билан кирди. У (Пайғамбар ﷺнинг) сўзидан эшитиб, ўша жойда ислом қабул қилди. Пайғамбар ﷺ унга: «Қавминг олдига қайтиб, уларга (исломни) хабар бер, то менинг (ғалаба) ишим сенга етиб келгунча», дедилар. (Абу Зар:) «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен буни (калимани) уларнинг (мушрикларнинг) орасида овоз чиқариб айтаман», деди ва чиқиб, масжидга келди-да, баланд овозда: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир», деб нидо қилди. Шунда қавм туриб, уни урди, то уни йиқитишди. Аббос келиб, унинг устига эгилди (ҳимоя қилиб): «Сизларга ҳалокат бўлсин! У Ғифор (қабиласи)дан эканини ва сизларнинг Шомга (борадиган) савдо йўлингиз (ўша томонда) эканини билмайсизларми?» деди ва уни улардан қутқарди. Сўнг у эртаси куни яна шунга ўхшашни (такрор) қилди, улар уни (яна) уриб, устига отилдилар, Аббос эса (яна) унинг устига эгилиб (ҳимоя қилди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ يُقْسِمُ لَنَزَلَتْ هَؤُلاَءِ الآيَاتُ فِي هَؤُلاَءِ الرَّهْطِ السِّتَّةِ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏

Men Abu Zar (roziyallohu anhu)ning: «Albatta mana bu oyatlar mana bu olti kishi (toifa) haqida Badr kuni nozil boʻldi», deb qasam ichganini eshitdim — shunga oʻxshash (rivoyat).Мен Абу Зар (розияллоҳу анҳу)нинг: «Албатта мана бу оятлар мана бу олти киши (тоифа) ҳақида Бадр куни нозил бўлди», деб қасам ичганини эшитдим — шунга ўхшаш (ривоят).

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ‏}‏ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَىْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

Men Abu Zarning qasam ichib: «Albatta mana bu oyat — ‹Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...› (Hajj surasi, 19) — Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlar haqida nozil boʻldi: Hamza, Ali va Ubayda ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Valid ibn Utba (haqida)», deganini eshitdim.Мен Абу Зарнинг қасам ичиб: «Албатта мана бу оят — ‹Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...› (Ҳажж сураси, 19) — Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлар ҳақида нозил бўлди: Ҳамза, Али ва Убайда ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Валид ибн Утба (ҳақида)», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ عَلَى أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَكَ بِهَذِهِ الأَرْضِ قَالَ كُنَّا بِالشَّأْمِ فَقَرَأْتُ ‏[quran sura="9" aya_start="34" aya_end="34"]{‏وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ‏}‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَا هَذِهِ فِينَا، مَا هَذِهِ إِلاَّ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنَّهَا لَفِينَا وَفِيهِمْ‏.‏

(Zayd ibn Vahb aytdi:) Men Robazada Abu Zarning yonidan oʻ tdim va: «Seni bu yerga (choʻ lga) nima tushirdi?» dedim. U: «Biz Shomda edik; men ‹Oltin va kumushni xazina qilib, ularni Alloh yoʻ lida sarflamaydiganlar — ularga alamli azob bilan xushxabar ber› (Tavba surasi, 34) (oyatini) oʻqidim. Muoviya: ‹Bu (oyat) biz (musulmonlar) haqida emas; bu faqat ahli kitob haqida› dedi. Men: ‹Albatta u — biz haqimizda ham, ular haqida ham› dedim», dedi.(Зайд ибн Ваҳб айтди:) Мен Робазада Абу Зарнинг ёнидан ў тдим ва: «Сени бу ерга (чў лга) нима туширди?» дедим. У: «Биз Шомда эдик; мен ‹Олтин ва кумушни хазина қилиб, уларни Аллоҳ йў лида сарфламайдиганлар — уларга аламли азоб билан хушхабар бер› (Тавба сураси, 34) (оятини) ўқидим. Муовия: ‹Бу (оят) биз (мусулмонлар) ҳақида эмас; бу фақат аҳли китоб ҳақида› деди. Мен: ‹Албатта у — биз ҳақимизда ҳам, улар ҳақида ҳам› дедим», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ كَانَ يُقْسِمُ فِيهَا إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ وَصَاحِبَيْهِ، وَعُتْبَةَ وَصَاحِبَيْهِ يَوْمَ بَرَزُوا فِي يَوْمِ بَدْرٍ رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ‏.‏ وَقَالَ عُثْمَانُ عَنْ جَرِيرٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ قَوْلَهُ‏.‏

(Qays ibn Ubod, Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi)ki, u: «Bu oyat — ‹Mana bu ikki xasm Robbilari haqida bahslashdilar› (Haj surasi, 19) — Hamza va uning ikki sherigi hamda Utba va uning ikki sherigi haqida — Badr kuni (jangga) chiqganlarida — nozil boʻ ldi», deb qasam ichar edi.(Қайс ибн Убод, Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди)ки, у: «Бу оят — ‹Мана бу икки хасм Роббилари ҳақида баҳслашдилар› (Ҳаж сураси, 19) — Ҳамза ва унинг икки шериги ҳамда Утба ва унинг икки шериги ҳақида — Бадр куни (жангга) чиқганларида — нозил бў лди», деб қасам ичар эди.