حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، جَمِيعًا عَنِ الْوَلِيدِ، - قَالَ زُهَيْرٌ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، - حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، - هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْ مَكَّةَ الْفِيلَ وَسَلَّطَ عَلَيْهَا رَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ وَإِنَّهَا لَنْ تَحِلَّ لأَحَدٍ كَانَ قَبْلِي وَإِنَّهَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ وَإِنَّهَا لَنْ تَحِلَّ لأَحَدٍ بَعْدِي فَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَلاَ يُخْتَلَى شَوْكُهَا وَلاَ تَحِلُّ سَاقِطَتُهَا إِلاَّ لِمُنْشِدٍ وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُفْدَى وَإِمَّا أَنْ يُقْتَلَ " . فَقَالَ الْعَبَّاسُ إِلاَّ الإِذْخِرَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّا نَجْعَلُهُ فِي قُبُورِنَا وَبُيُوتِنَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِلاَّ الإِذْخِرَ " . فَقَامَ أَبُو شَاهٍ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اكْتُبُوا لأَبِي شَاهٍ " . قَالَ الْوَلِيدُ فَقُلْتُ لِلأَوْزَاعِيِّ مَا قَوْلُهُ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَذِهِ الْخُطْبَةَ الَّتِي سَمِعَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Alloh azza va jalla Rasululloh ﷺ ga Makkani fath qilib berganida, u zot odamlar oldida turib, Allohga hamd aytdilar va Uni ulugʻladilar, soʻngra: «Albatta, Alloh Makkadan filni toʻsdi va unga oʻz Rasuli hamda moʻminlarni gʻolib qildi. Darhaqiqat, u mendan oldin hech kimga (jang qilish uchun) halol boʻlmagan, menga esa kunduzning bir soatigina halol qilingan va mendan keyin ham hech kimga halol boʻlmaydi. Bas, uning ovi hurkitilmaydi, tikoni oʻrilmaydi, undagi (yoʻqolgan narsa) faqat (uni) eʼlon qiluvchi uchungina halol boʻladi. Kimning bir kishisi oʻldirilgan boʻlsa, u ikki yaxshilikning birini (ixtiyor qilishda) erkindir: yo (xunbaho olib) tovon bersinlar, yoki (qotil) oʻldirilsin», — dedilar. Shunda Abbos: «Izxirdan boshqa, yo Rasululloh! Chunki biz uni qabrlarimizga va uylarimizga (ishlatib) qoʻyamiz», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Izxirdan boshqa», — dedilar. Soʻng Yaman ahlidan Abu Shoh degan bir kishi turib: «Yo Rasululloh! Buni menga yozib beringlar», — dedi. Rasululloh ﷺ: «Abu Shohga yozib beringlar», — dedilar. Valid aytdi: men al-Avzoiyga: «Uning ‹Yo Rasululloh, menga yozib beringlar› degani nima (degani)?» — dedim. U: «(Bu) u Rasululloh ﷺ dan eshitgan oʻsha xutbadir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Аллоҳ азза ва жалла Расулуллоҳ ﷺ га Маккани фатҳ қилиб берганида, у зот одамлар олдида туриб, Аллоҳга ҳамд айтдилар ва Уни улуғладилар, сўнгра: «Албатта, Аллоҳ Маккадан филни тўсди ва унга ўз Расули ҳамда мўминларни ғолиб қилди. Дарҳақиқат, у мендан олдин ҳеч кимга (жанг қилиш учун) ҳалол бўлмаган, менга эса кундузнинг бир соатигина ҳалол қилинган ва мендан кейин ҳам ҳеч кимга ҳалол бўлмайди. Бас, унинг ови ҳуркитилмайди, тикони ўрилмайди, ундаги (йўқолган нарса) фақат (уни) эълон қилувчи учунгина ҳалол бўлади. Кимнинг бир кишиси ўлдирилган бўлса, у икки яхшиликнинг бирини (ихтиёр қилишда) эркиндир: ё (хунбаҳо олиб) товон берсинлар, ёки (қотил) ўлдирилсин», — дедилар. Шунда Аббос: «Изхирдан бошқа, ё Расулуллоҳ! Чунки биз уни қабрларимизга ва уйларимизга (ишлатиб) қўямиз», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Изхирдан бошқа», — дедилар. Сўнг Яман аҳлидан Абу Шоҳ деган бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ! Буни менга ёзиб беринглар», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Шоҳга ёзиб беринглар», — дедилар. Валид айтди: мен ал-Авзоийга: «Унинг ‹Ё Расулуллоҳ, менга ёзиб беринглар› дегани нима (дегани)?» — дедим. У: «(Бу) у Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган ўша хутбадир», — деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ دَبَّرَ غُلاَمًا لَهُ فَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ . قَالَ جَابِرٌ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ الأَوَّلِ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِبَيْعِ الْمُدَبَّرِ بَأْسًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ بَيْعَ الْمُدَبَّرِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi oʻz qulini mudabbar qildi (yaʼni oʻzi oʻlgach ozod boʻlishini vasiyat qildi), soʻng vafot etdi va o quldan boshqa hech qanday mol qoldirmadi. Shunda Nabiy ﷺ uni sotdilar, uni Nuʼaym ibn Abdulloh ibn an-Nahhom sotib oldi. Jobir aytdi: U qibtiy bir qul edi, Ibn Zubayrning amirligi davrida, birinchi yilda vafot etdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobir ibn Abdullohdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, mudabbarni sotishda ayb koʻrmaganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli esa mudabbarni sotishni makruh deb bilganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va al-Avzoʻiyning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши ўз қулини мудаббар қилди (яъни ўзи ўлгач озод бўлишини васият қилди), сўнг вафот этди ва о қулдан бошқа ҳеч қандай мол қолдирмади. Шунда Набий ﷺ уни сотдилар, уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом сотиб олди. Жобир айтди: У қибтий бир қул эди, Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида, биринчи йилда вафот этди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобир ибн Абдуллоҳдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, мудаббарни сотишда айб кўрмаганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли эса мудаббарни сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва ал-Авзўийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ " وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْكُلَ وَهُوَ جُنُبٌ غَسَلَ يَدَيْهِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ فَجَعَلَ قِصَّةَ الأَكْلِ قَوْلَ عَائِشَةَ مَقْصُورًا وَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ عَنِ الزُّهْرِيِّ كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ عَنْ عُرْوَةَ أَوْ أَبِي سَلَمَةَ وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ .
Bu hadis Zuhriydan oʻz sanadi va shu maʼnoda rivoyat qilingan; (roviy) unga: «Agar junub holatda ovqatlanmoqchi boʻlsalar, ikkala qoʻllarini yuvar edilar», — deb qoʻshgan. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Vahb Yunusdan rivoyat qilib, ovqatlanish qissasini (faqat) Oishaning soʻzi qilib (Paygʻambar ﷺ ga nisbat bermay) keltirgan. Solih ibn Abul-Axzar buni Zuhriydan Ibn Muborak aytganidek rivoyat qilgan, faqat u «Urvadan yoki Abu Salamadan» degan. Avzoiy esa Yunusdan, u Zuhriydan, u Paygʻambar ﷺ dan — Ibn Muborak aytganidek rivoyat qilgan.Бу ҳадис Зуҳрийдан ўз санади ва шу маънода ривоят қилинган; (ровий) унга: «Агар жунуб ҳолатда овқатланмоқчи бўлсалар, иккала қўлларини ювар эдилар», — деб қўшган. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ваҳб Юнусдан ривоят қилиб, овқатланиш қиссасини (фақат) Оишанинг сўзи қилиб (Пайғамбар ﷺ га нисбат бермай) келтирган. Солиҳ ибн Абул-Ахзар буни Зуҳрийдан Ибн Муборак айтганидек ривоят қилган, фақат у «Урвадан ёки Абу Саламадан» деган. Авзоий эса Юнусдан, у Зуҳрийдан, у Пайғамбар ﷺ дан — Ибн Муборак айтганидек ривоят қилган.
أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَجُلٌ شَابٌّ قَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي الْعَنَتَ وَلاَ أَجِدُ طَوْلاً أَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ أَفَأَخْتَصِي فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى قَالَ ثَلاَثًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا أَبَا هُرَيْرَةَ جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا أَنْتَ لاَقٍ فَاخْتَصِ عَلَى ذَلِكَ أَوْ دَعْ " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَوْزَاعِيُّ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ قَدْ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli! Men yosh yigitman, oʻzimga zino kirib qolishidan qoʻrqaman, ammo ayollarga uylanishga qurbim yetmaydi. Oʻzimni bichib olaymi?» dedim. Nabiy ﷺ mendan yuz oʻgirdilar, men buni uch marta takrorladim. Soʻng Nabiy ﷺ: «Ey Abu Hurayra! Sen duch keladigan narsa haqida qalam qurib boʻlgan, endi shu holingda oʻzingni bichib ol yoki tark et», dedilar. Abu Abdurrahmon aytdi: Avzoiy bu hadisni Zuhriydan eshitmagan, biroq bu sahih hadisdir, uni Yunus Zuhriydan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули! Мен ёш йигитман, ўзимга зино кириб қолишидан қўрқаман, аммо аёлларга уйланишга қурбим етмайди. Ўзимни бичиб олайми?» дедим. Набий ﷺ мендан юз ўгирдилар, мен буни уч марта такрорладим. Сўнг Набий ﷺ: «Эй Абу Ҳурайра! Сен дуч келадиган нарса ҳақида қалам қуриб бўлган, энди шу ҳолингда ўзингни бичиб ол ёки тарк эт», дедилар. Абу Абдурраҳмон айтди: Авзоий бу ҳадисни Зуҳрийдан эшитмаган, бироқ бу саҳиҳ ҳадисдир, уни Юнус Зуҳрийдан ривоят қилган.
- وعن ثوبان رضي الله عنه قال: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم: إذا انصرف من صلاته استغفر ثلاثا ، وقال : " اللهم أنت السلام ومنك السلام تباركت يا ذا الجلال والإكرام “ قيل للأوزاعي ، وهو أحد رواة الحديث : كيف الاستغفار ؟ قال : يقول : أستغفر الله أستغفر الله " ((رواه مسلم)).
Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozlaridan boʻshaganlarida uch marta istigʻfor aytib, soʻng: «Allohim! Sen Salomsan (eyibdan salomat Zotsan), salomatlik Sendandir, Sen barakotli Zotsan, ey ulugʻlik va karam Egasi», derdilar. Al-Valid dedi: Men al-Avzoiyga: «Istigʻfor qanday boʻladi?» dedim. U: «Astagʻfirulloh, astagʻfirulloh (Allohdan magʻfirat soʻrayman) deysan», dedi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозларидан бўшаганларида уч марта истиғфор айтиб, сўнг: «Аллоҳим! Сен Саломсан (эйибдан саломат Зотсан), саломатлик Сендандир, Сен баракотли Зотсан, эй улуғлик ва карам Эгаси», дердилар. Ал-Валид деди: Мен ал-Авзоийга: «Истиғфор қандай бўлади?» дедим. У: «Астағфируллоҳ, астағфируллоҳ (Аллоҳдан мағфират сўрайман) дейсан», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا وَقَعَ الرَّجُلُ بِأَهْلِهِ وَهِيَ حَائِضٌ فَلْيَتَصَدَّقْ بِنِصْفِ دِينَارٍ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ بَذِيمَةَ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " آمُرُهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِخُمْسَىْ دِينَارٍ " . وَهَذَا مُعْضَلٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kishi xotini hayzli holatda unga (jimoʼ qilib) qoʻshilsa, yarim dinor sadaqa qilsin», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Ali ibn Baziyma ham Miqsamdan, u Paygʻambar ﷺ dan mursal qilib shunday degan. Avzoiy esa Yazid ibn Abu Molikdan, u Abdulhamid ibn Abdurahmondan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Men unga dinorning beshdan ikkisini sadaqa qilishni buyuraman», — deb rivoyat qilgan; bu (sanad) muʼzaldir (ikki roviy tushib qolgan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Киши хотини ҳайзли ҳолатда унга (жимоъ қилиб) қўшилса, ярим динор садақа қилсин», — дедилар. Абу Довуд айтди: Али ибн Базийма ҳам Миқсамдан, у Пайғамбар ﷺ дан мурсал қилиб шундай деган. Авзоий эса Язид ибн Абу Моликдан, у Абдулҳамид ибн Абдураҳмондан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мен унга динорнинг бешдан иккисини садақа қилишни буюраман», — деб ривоят қилган; бу (санад) муъзалдир (икки ровий тушиб қолган).
أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ مَرْوَانَ بْنِ الْهَيْثَمِ بْنِ عِمْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ - قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، حَدَّثَهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَثَلُ الَّذِي يَرْجِعُ فِي صَدَقَتِهِ كَمَثَلِ الْكَلْبِ يَقِيءُ ثُمَّ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ " . قَالَ الأَوْزَاعِيُّ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqasini qaytarib oluvchining misoli qusib, soʻng qusugʻiga qaytadigan itning misoliga oʻxshaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақасини қайтариб олувчининг мисоли қусиб, сўнг қусуғига қайтадиган итнинг мисолига ўхшайди», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، كَتَبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَهَلْ كَانَ يَضْرِبُ لَهُنَّ بِسَهْمٍ فَكَتَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ كَتَبْتَ إِلَىَّ تَسْأَلُنِي هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَكَانَ يَغْزُو بِهِنَّ فَيُدَاوِينَ الْمَرْضَى وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ وَأَمَّا يُسْهِمُ فَلَمْ يَضْرِبْ لَهُنَّ بِسَهْمٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسْهَمُ لِلْمَرْأَةِ وَالصَّبِيِّ . وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلصِّبْيَانِ بِخَيْبَرَ وَأَسْهَمَتْ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ لِكُلِّ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ .
قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلنِّسَاءِ بِخَيْبَرَ وَأَخَذَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَهُ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ بِهَذَا . وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ يَقُولُ يُرْضَخُ لَهُنَّ بِشَيْءٍ مِنَ الْغَنِيمَةِ يُعْطَيْنَ شَيْئًا .
Yazid ibn Hurmuz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Najda Haruriy Ibn Abbosga xat yozib, Rasululloh ﷺ ayollar bilan birga jang qilarmidilar va ularga ulush ajratarmidilar, deb soʻradi. Shunda Ibn Abbos unga (javoban) yozdi: «Sen menga xat yozib, Rasululloh ﷺ ayollar bilan jang qilarmidilar, deb soʻrabsan. U zot ular bilan jang qilardilar, ular yaradorlarni davolardilar va gʻanimatdan (biror narsa) berilardi. Ulush (ajratish)ga kelsak, u zot ularga ulush ajratmaganlar.» Bu bobda Anas va Ummu Atiyyadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir, bu Sufyon Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir. Baʼzilari: «Ayolga va bolaga ulush ajratiladi», dedilar, bu Avzoiyning soʻzidir. Avzoiy aytdi: Paygʻambar ﷺ Xaybarda bolalarga ulush ajratganlar, musulmon imomlari ham urush yurtida tugʻilgan har bir chaqaloqqa ulush ajratganlar. Avzoiy aytdi: Paygʻambar ﷺ Xaybarda ayollarga ulush ajratganlar va undan keyin musulmonlar shunga amal qilganlar. Buni bizga Ali ibn Xashram aytdi: bizga Iso ibn Yunus Avzoiydan shuni rivoyat qildi. «Ularga gʻanimatdan berilardi» degan soʻzning maʼnosi — ularga gʻanimatdan biror narsa rajʼ etib (ulush boʻlmasdan) berilardi, demakdir.Язид ибн Ҳурмуз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нажда Ҳарурий Ибн Аббосга хат ёзиб, Расулуллоҳ ﷺ аёллар билан бирга жанг қилармидилар ва уларга улуш ажратармидилар, деб сўради. Шунда Ибн Аббос унга (жавобан) ёзди: «Сен менга хат ёзиб, Расулуллоҳ ﷺ аёллар билан жанг қилармидилар, деб сўрабсан. У зот улар билан жанг қилардилар, улар ярадорларни даволардилар ва ғаниматдан (бирор нарса) бериларди. Улуш (ажратиш)га келсак, у зот уларга улуш ажратмаганлар.» Бу бобда Анас ва Умму Атийядан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир, бу Суфён Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир. Баъзилари: «Аёлга ва болага улуш ажратилади», дедилар, бу Авзоийнинг сўзидир. Авзоий айтди: Пайғамбар ﷺ Хайбарда болаларга улуш ажратганлар, мусулмон имомлари ҳам уруш юртида туғилган ҳар бир чақалоққа улуш ажратганлар. Авзоий айтди: Пайғамбар ﷺ Хайбарда аёлларга улуш ажратганлар ва ундан кейин мусулмонлар шунга амал қилганлар. Буни бизга Али ибн Хашрам айтди: бизга Исо ибн Юнус Авзоийдан шуни ривоят қилди. «Уларга ғаниматдан бериларди» деган сўзнинг маъноси — уларга ғаниматдан бирор нарса ражъ этиб (улуш бўлмасдан) бериларди, демакдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَقِيلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمِصْرِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ، خَتَنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَلَكِنْ هَذَا عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتُحِيضَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ - وَهِيَ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - سَبْعَ سِنِينَ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْكَلاَمَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ الأَوْزَاعِيِّ وَرَوَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَاللَّيْثُ وَيُونُسُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَمَعْمَرٌ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْكَلاَمَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَإِنَّمَا هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ أَيْضًا أَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . وَهُوَ وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ شَىْءٌ يَقْرُبُ مِنَ الَّذِي زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي حَدِيثِهِ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh — u Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurahmon ibn Avfning xotini edi — yetti yil istihoza boʻldi. U Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu hayz emas, balki (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Avzoiy bu hadisda — Zuhriydan, u Urva va Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba binti Jahsh — u Abdurahmon ibn Avfning xotini — yetti yil istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga: ‹Hayz kelganda, namozni tark et; u ketganda, gʻusl qil va namoz oʻqi›, deb buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning shogirdlaridan Avzoiydan boshqa hech kim bu soʻzni keltirmagan; Zuhriydan uni Amr ibn al-Horis, Lays, Yunus, Ibn Abu Ziʼb, Maʼmar, Ibrohim ibn Saʼd, Sulaymon ibn Kasir, Ibn Ishoq va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilishgan-u, bu soʻzni keltirishmagan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hishom ibn Urvaning otasidan, u Oishadan (qilgan) hadisining lafzidir. Abu Dovud aytdi: Ibn Uyayna unda yana: ‹U zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar›, deb (qoʻshimcha) keltirgan; bu — Ibn Uyaynaning vahmidir. Muhammad ibn Amrning Zuhriydan (qilgan) hadisida esa Avzoiy oʻz hadisida qoʻshganiga yaqin bir narsa bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини эди — етти йил истиҳоза бўлди. У Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳайз эмас, балки (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», — дедилар. Абу Довуд айтди: Авзоий бу ҳадисда — Зуҳрийдан, у Урва ва Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини — етти йил истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга: ‹Ҳайз келганда, намозни тарк эт; у кетганда, ғусл қил ва намоз ўқи›, деб буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг шогирдларидан Авзоийдан бошқа ҳеч ким бу сўзни келтирмаган; Зуҳрийдан уни Амр ибн ал-Ҳорис, Лайс, Юнус, Ибн Абу Зиъб, Маъмар, Иброҳим ибн Саъд, Сулаймон ибн Касир, Ибн Ишоқ ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилишган-у, бу сўзни келтиришмаган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳишом ибн Урванинг отасидан, у Оишадан (қилган) ҳадисининг лафзидир. Абу Довуд айтди: Ибн Уяйна унда яна: ‹У зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар›, деб (қўшимча) келтирган; бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир. Муҳаммад ибн Амрнинг Зуҳрийдан (қилган) ҳадисида эса Авзоий ўз ҳадисида қўшганига яқин бир нарса бор.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ الْبَعْلَبَكِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْعُمْرَى لِمَنْ أُعْمِرَهَا هِيَ لَهُ وَلِعَقِبِهِ يَرِثُهَا مَنْ يَرِثُهُ مِنْ عَقِبِهِ " .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Umro oʻzi umro qilib berilgan kishiniki boʻladi; u oʻsha kishiga va uning avlodiga tegishli boʻladi, uning avlodidan meros oluvchi kishi uni meros qilib oladi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умро ўзи умро қилиб берилган кишиники бўлади; у ўша кишига ва унинг авлодига тегишли бўлади, унинг авлодидан мерос олувчи киши уни мерос қилиб олади», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ خَيْبَرَ فَأَسْهَمَ لَنَا مَعَ الَّذِينَ افْتَتَحُوهَا . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ مَنْ لَحِقَ بِالْمُسْلِمِينَ قَبْلَ أَنْ يُسْهَمَ لِلْخَيْلِ أُسْهِمَ لَهُ . وَبُرَيْدٌ يُكْنَى أَبَا بُرَيْدَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ وَرَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُهُمَا .
Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Asʼariylardan bir guruh kishilar bilan birga Xaybarda Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim. U zot bizga ham (Xaybarni) fath qilgan kishilar bilan birga ulush berdilar», dedi. Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi. Avzoiy aytdi: Kim otlarga ulush taqsim qilinishidan oldin musulmonlarga yetib kelsa, unga ham ulush beriladi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Асъарийлардан бир гуруҳ кишилар билан бирга Хайбарда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим. У зот бизга ҳам (Хайбарни) фатҳ қилган кишилар билан бирга улуш бердилар», деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади. Авзоий айтди: Ким отларга улуш тақсим қилинишидан олдин мусулмонларга етиб келса, унга ҳам улуш берилади.
حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فِيهِ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الْقَاسِمُ بْنُ مَبْرُورٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ جَحْشٍ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَرُبَّمَا قَالَ مَعْمَرٌ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِمَعْنَاهُ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِ وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ أَيْضًا قَالَ فِيهِ قَالَتْ عَائِشَةُ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ .
Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan rivoyat qilingan; (roviy) unda: «U har namozga gʻusl qilar edi», — degan. Abu Dovud aytdi: Buni Qosim ibn Mabrur Yunusdan, u Ibn Shihobdan, u Amradan, u Oishadan, u Umm Habiba binti Jahshdan rivoyat qilgan. Buni Maʼmar ham Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan; baʼzan Maʼmar: «Amradan, u Umm Habibadan» — shu maʼnoda degan. Buni Ibrohim ibn Saʼd va Ibn Uyayna ham Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan rivoyat qilishgan. Ibn Uyayna oʻz hadisida: «Paygʻambar ﷺ unga gʻusl qilishni buyurdilar», — demagan. Buni Avzoiy ham shunday rivoyat qilib, unda: «Oisha: ‹U har namozga gʻusl qilar edi›, dedi», — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан ривоят қилинган; (ровий) унда: «У ҳар намозга ғусл қилар эди», — деган. Абу Довуд айтди: Буни Қосим ибн Мабрур Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан, у Амрадан, у Оишадан, у Умм Ҳабиба бинти Жаҳшдан ривоят қилган. Буни Маъмар ҳам Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан шундай ривоят қилган; баъзан Маъмар: «Амрадан, у Умм Ҳабибадан» — шу маънода деган. Буни Иброҳим ибн Саъд ва Ибн Уяйна ҳам Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилишган. Ибн Уяйна ўз ҳадисида: «Пайғамбар ﷺ унга ғусл қилишни буюрдилар», — демаган. Буни Авзоий ҳам шундай ривоят қилиб, унда: «Оиша: ‹У ҳар намозга ғусл қилар эди›, деди», — деган.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ الْبَعْلَبَكِّيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو عَمْرٍو يَعْنِي الأَوْزَاعِيَّ، أَنَّهُ سَأَلَ الزُّهْرِيَّ عَنْ صَلاَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الصَّلاَةَ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَوَّلَ مَا فَرَضَهَا رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ أُتِمَّتْ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَأُقِرَّتْ صَلاَةُ السَّفَرِ عَلَى الْفَرِيضَةِ الأُولَى .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Alloh azza va jalla Rasuliga ﷺ namozni farz qilganda, dastlab uni ikki rakaat, ikki rakaat qilib farz qildi, soʻng muqimlik holida toʻrt rakaatga toʻldirildi, safar namozi esa avvalgi farz holida qoldirildi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ азза ва жалла Расулига ﷺ намозни фарз қилганда, дастлаб уни икки ракаат, икки ракаат қилиб фарз қилди, сўнг муқимлик ҳолида тўрт ракаатга тўлдирилди, сафар намози эса аввалги фарз ҳолида қолдирилди», деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ . زَادَ الزُّهْرِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا رُخْصَةً لَهُ خَاصَّةً فَلَوْ أَنَّ رَجُلاً فَعَلَ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَمْ يَكُنْ لَهُ بُدٌّ مِنَ التَّكْفِيرِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ وَعِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ عَلَى مَعْنَى ابْنِ عُيَيْنَةَ . زَادَ الأَوْزَاعِيُّ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ .
al-Hasan ibn Ali bizga hadis aytdi, Abdurrazzoq bizga hadis aytdi, Maʼmar bizga xabar berdi, u az-Zuhriydan shu hadisni shu maʼnoda (rivoyat qildi). az-Zuhriy (rivoyatiga) shuni qoʻshdi: Bu faqat unga xos ruxsat edi; agar bir kishi bugun shunday qilsa, kafforat toʻlashdan oʻzga chorasi boʻlmaydi. Abu Dovud aytdi: Buni Lays ibn Saʼd, al-Avzoiy, Mansur ibn al-Muʼtamir va Iroq ibn Molik Ibn Uyaynaning maʼnosida rivoyat qilishdi. al-Avzoiy (rivoyatiga) «Allohdan magʻfirat soʻragin» (degan soʻzni) qoʻshdi.ал-Ҳасан ибн Али бизга ҳадис айтди, Абдурраззоқ бизга ҳадис айтди, Маъмар бизга хабар берди, у аз-Зуҳрийдан шу ҳадисни шу маънода (ривоят қилди). аз-Зуҳрий (ривоятига) шуни қўшди: Бу фақат унга хос рухсат эди; агар бир киши бугун шундай қилса, каффорат тўлашдан ўзга чораси бўлмайди. Абу Довуд айтди: Буни Лайс ибн Саъд, ал-Авзоий, Мансур ибн ал-Муътамир ва Ироқ ибн Молик Ибн Уяйнанинг маъносида ривоят қилишди. ал-Авзоий (ривоятига) «Аллоҳдан мағфират сўрагин» (деган сўзни) қўшди.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ قَالَ حَدَّثَنَا حَبَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْفَقْرِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْقِلَّةِ وَالذِّلَّةِ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ " . خَالَفَهُ الأَوْزَاعِيُّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ shunday deb aytardilar: «Allohumma inniy aʼuzu bika minal-faqri va aʼuzu bika minal-qillati vaz-zillati va aʼuzu bika an azlima av uzlam (Ey Alloh, men Sendan faqirlikdan panoh soʻrayman, Sendan kambagʻallik va xorlikdan panoh soʻrayman va zulm qilishdan yoxud zulmga uchrashdan Sendan panoh soʻrayman)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деб айтардилар: «Аллоҳумма инний аъузу бика минал-фақри ва аъузу бика минал-қиллати ваз-зиллати ва аъузу бика ан азлима ав узлам (Эй Аллоҳ, мен Сендан фақирликдан паноҳ сўрайман, Сендан камбағаллик ва хорликдан паноҳ сўрайман ва зулм қилишдан ёхуд зулмга учрашдан Сендан паноҳ сўрайман)».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ وَهْبٍ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، أَنَّ أَبَاهَا، أَخْبَرَهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُوطَأَ السَّبَايَا حَتَّى يَضَعْنَ مَا فِي بُطُونِهِنَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ . وَحَدِيثُ عِرْبَاضٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا اشْتَرَى الرَّجُلُ الْجَارِيَةَ مِنَ السَّبْىِ وَهِيَ حَامِلٌ فَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ لاَ تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ . قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَمَّا الْحَرَائِرُ فَقَدْ مَضَتِ السُّنَّةُ فِيهِنَّ بِأَنْ أُمِرْنَ بِالْعِدَّةِ . قَالَ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ .
Umm Habiba binti Irboz ibn Soriya otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ asira (qul qilingan) ayollar qornidagini tugʻib boʻlmagunlaricha ular bilan yaqinlik qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ruvayfiʼ ibn Sobitdan ham (rivoyat) bor. Irbozning hadisi gʻaribdir. Ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi. Avzoiy aytdi: Kishi asiralardan homilador choʻrini sotib olsa — Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u: «Homilador (ayol) tugʻmaguncha u bilan yaqinlik qilinmaydi», degan. Avzoiy aytdi: Ozod ayollarga kelsak, ular haqida idda (kutish muddati) buyurilgani sunnatda oʻtgan.Умм Ҳабиба бинти Ирбоз ибн Сория отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ асира (қул қилинган) аёллар қорнидагини туғиб бўлмагунларича улар билан яқинлик қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Рувайфиъ ибн Собитдан ҳам (ривоят) бор. Ирбознинг ҳадиси ғарибдир. Илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади. Авзоий айтди: Киши асиралардан ҳомиладор чўрини сотиб олса — Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: «Ҳомиладор (аёл) туғмагунча у билан яқинлик қилинмайди», деган. Авзоий айтди: Озод аёлларга келсак, улар ҳақида идда (кутиш муддати) буюрилгани суннатда ўтган.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ " . قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ .
Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَدَى رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِرَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَمُّ أَبِي قِلاَبَةَ هُوَ أَبُو الْمُهَلَّبِ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَأَبُو قِلاَبَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ لِلإِمَامِ أَنْ يَمُنَّ عَلَى مَنْ شَاءَ مِنَ الأُسَارَى وَيَقْتُلَ مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ وَيَفْدِيَ مَنْ شَاءَ . وَاخْتَارَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقَتْلَ عَلَى الْفِدَاءِ . وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ بَلَغَنِي أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ مَنْسُوخَةٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً) نَسَخَتْهَا: (وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ) حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا أُسِرَ الأَسِيرُ يُقْتَلُ أَوْ يُفَادَى أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ إِنْ قَدَرُوا أَنْ يُفَادُوا فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ وَإِنْ قُتِلَ فَمَا أَعْلَمُ بِهِ بَأْسًا . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الإِثْخَانُ أَحَبُّ إِلَىَّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْرُوفًا فَأَطْمَعُ بِهِ الْكَثِيرَ .
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ musulmonlardan ikki kishini mushriklardan bir kishi evaziga fido qildilar (asir almashtirib qutqardilar). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilganlar: imom asirlardan xohlaganiga minnat qoʻyib qoʻyib yuborishi, xohlaganini oʻldirishi va xohlaganini fido evaziga almashtirishi mumkin. Baʼzi ilm ahli esa fidodan koʻra oʻldirishni afzal koʻrgan. Avzoiy aytdi: Menga yetib kelishicha, Alloh taoloning {Soʻngra yo minnat qilib (qoʻyib yuborasizlar) yoki tovon olib (ozod qilasizlar)} (Muhammad 4) degan oyati mansux boʻlib, uni {Ularni qayerda topsangiz oʻldiringlar} (Baqara 191) degan oyat bekor qilgan. Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmaddan: «Asir asir olinganda, seningcha oʻldirilishi yoki fido evaziga almashtirilishi afzalmi?» deb soʻradim. U: «Agar fido qila olsalar, bunda gunoh yoʻq, agar oʻldirilsa ham, men bunda gunoh deb bilmayman», dedi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ мусулмонлардан икки кишини мушриклардан бир киши эвазига фидо қилдилар (асир алмаштириб қутқардилар). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шунга амал қилганлар: имом асирлардан хоҳлаганига миннат қўйиб қўйиб юбориши, хоҳлаганини ўлдириши ва хоҳлаганини фидо эвазига алмаштириши мумкин. Баъзи илм аҳли эса фидодан кўра ўлдиришни афзал кўрган. Авзоий айтди: Менга етиб келишича, Аллоҳ таолонинг {Сўнгра ё миннат қилиб (қўйиб юборасизлар) ёки товон олиб (озод қиласизлар)} (Муҳаммад 4) деган ояти мансух бўлиб, уни {Уларни қаерда топсангиз ўлдиринглар} (Бақара 191) деган оят бекор қилган. Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмаддан: «Асир асир олинганда, сенингча ўлдирилиши ёки фидо эвазига алмаштирилиши афзалми?» деб сўрадим. У: «Агар фидо қила олсалар, бунда гуноҳ йўқ, агар ўлдирилса ҳам, мен бунда гуноҳ деб билмайман», деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ، وَابْنُ السَّرْحِ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعْتُ ابْنَ أُكَيْمَةَ، يُحَدِّثُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةً نَظُنُّ أَنَّهَا الصُّبْحُ بِمَعْنَاهُ إِلَى قَوْلِهِ " مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مُسَدَّدٌ فِي حَدِيثِهِ قَالَ مَعْمَرٌ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ فِيمَا جَهَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ابْنُ السَّرْحِ فِي حَدِيثِهِ قَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَانْتَهَى النَّاسُ . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ مِنْ بَيْنِهِمْ قَالَ سُفْيَانُ وَتَكَلَّمَ الزُّهْرِيُّ بِكَلِمَةٍ لَمْ أَسْمَعْهَا فَقَالَ مَعْمَرٌ إِنَّهُ قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَانْتَهَى حَدِيثُهُ إِلَى قَوْلِهِ " مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ " . وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ فِيهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاتَّعَظَ الْمُسْلِمُونَ بِذَلِكَ فَلَمْ يَكُونُوا يَقْرَءُونَ مَعَهُ فِيمَا يَجْهَرُ بِهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ قَالَ قَوْلُهُ فَانْتَهَى النَّاسُ . مِنْ كَلاَمِ الزُّهْرِيِّ .
Musaddad, Ahmad ibn Muhammad al-Marvaziy, Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Xalaf, Abdulloh ibn Muhammad az-Zuhriy va ibn as-Sarh bizga aytib berib, ular: Sufyon az-Zuhriydan bizga aytib berdi, dedilar. (Sufyon:) Men ibn Ukaymani Said ibn al-Musayyabga: «Abu Hurayrani shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ bizga bir namoz oʻqib berdilar, biz uni bomdod deb oʻylaymiz...» deb hadis aytayotganini eshitdim, deb yuqoridagi maʼnoda «Nima boʻldiki, Qurʼon (oʻqishda) menga qarshilik qilinmoqda?» degan soʻzlarigacha (rivoyat qildi). Abu Dovud aytdi: Musaddad oʻz hadisida: Maʼmar: «Odamlar Rasululloh ﷺ ovoz chiqarib oʻqigan (namozlar)da (Qurʼon) oʻqishni toʻxtatdilar», dedi, dedi. Ibn as-Sarh esa oʻz hadisida: Maʼmar az-Zuhriydan rivoyat qilib: Abu Hurayra: «Odamlar toʻxtatdilar», dedi, dedi. Abdulloh ibn Muhammad az-Zuhriy ular orasidan (alohida): Sufyon: «Az-Zuhriy men eshitmagan bir soʻzni aytdi, shunda Maʼmar: ‹U: ‹Odamlar toʻxtatdilar› dedi›, dedi», dedi, dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Abdurrahmon ibn Ishoq az-Zuhriydan rivoyat qilgan va uning hadisi «Nima boʻldiki, Qurʼon (oʻqishda) menga qarshilik qilinmoqda?» degan soʻzigacha yetib toʻxtagan. Avzoiy esa buni az-Zuhriydan rivoyat qilib, unda: Az-Zuhriy: «Musulmonlar bundan pand-nasihat oldilar va u zot ﷺ ovoz chiqarib oʻqiydigan (namoz)da u bilan birga oʻqimaydigan boʻldilar», dedi, dedi. Abu Dovud aytdi: Men Muhammad ibn Yahyo ibn Forisni: «Uning ‹Odamlar toʻxtatdilar› degan soʻzi az-Zuhriyning soʻzidandir», deganini eshitdim.Мусаддад, Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Марвазий, Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Халаф, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад аз-Зуҳрий ва ибн ас-Сарҳ бизга айтиб бериб, улар: Суфён аз-Зуҳрийдан бизга айтиб берди, дедилар. (Суфён:) Мен ибн Укаймани Саид ибн ал-Мусайябга: «Абу Ҳурайрани шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ бизга бир намоз ўқиб бердилар, биз уни бомдод деб ўйлаймиз...» деб ҳадис айтаётганини эшитдим, деб юқоридаги маънода «Нима бўлдики, Қуръон (ўқишда) менга қаршилик қилинмоқда?» деган сўзларигача (ривоят қилди). Абу Довуд айтди: Мусаддад ўз ҳадисида: Маъмар: «Одамлар Расулуллоҳ ﷺ овоз чиқариб ўқиган (намозлар)да (Қуръон) ўқишни тўхтатдилар», деди, деди. Ибн ас-Сарҳ эса ўз ҳадисида: Маъмар аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб: Абу Ҳурайра: «Одамлар тўхтатдилар», деди, деди. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад аз-Зуҳрий улар орасидан (алоҳида): Суфён: «Аз-Зуҳрий мен эшитмаган бир сўзни айтди, шунда Маъмар: ‹У: ‹Одамлар тўхтатдилар› деди›, деди», деди, деди. Абу Довуд айтди: Буни Абдурраҳмон ибн Ишоқ аз-Зуҳрийдан ривоят қилган ва унинг ҳадиси «Нима бўлдики, Қуръон (ўқишда) менга қаршилик қилинмоқда?» деган сўзигача етиб тўхтаган. Авзоий эса буни аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб, унда: Аз-Зуҳрий: «Мусулмонлар бундан панд-насиҳат олдилар ва у зот ﷺ овоз чиқариб ўқийдиган (намоз)да у билан бирга ўқимайдиган бўлдилар», деди, деди. Абу Довуд айтди: Мен Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форисни: «Унинг ‹Одамлар тўхтатдилар› деган сўзи аз-Зуҳрийнинг сўзидандир», деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ) قَالَ جَابِرٌ بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ وَلَمْ نُبَايِعْهُ عَلَى الْمَوْتِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَابْنِ عُمَرَ وَعُبَادَةَ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ أَبُو سَلَمَةَ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Allohning {Daraxt ostida senga bayʼat qilayotganlarida Alloh moʻminlardan rozi boʻldi} (Fath 18) degan oyati haqida: «Biz Rasululloh ﷺga qochmaslik uchun bayʼat qildik, ammo unga oʻlim uchun bayʼat qilmadik», dedi. Bu bobda Salama ibn al-Akvaʼ, Ibn Umar, Uboda va Jarir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Iso ibn Yunusdan, u al-Avzoiydan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan — «Jobir ibn Abdulloh aytdi» tarzida ham rivoyat qilingan va unda Abu Salama zikr qilinmagan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Аллоҳнинг {Дарахт остида сенга байъат қилаётганларида Аллоҳ мўминлардан рози бўлди} (Фатҳ 18) деган ояти ҳақида: «Биз Расулуллоҳ ﷺга қочмаслик учун байъат қилдик, аммо унга ўлим учун байъат қилмадик», деди. Бу бобда Салама ибн ал-Акваъ, Ибн Умар, Убода ва Жарир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Исо ибн Юнусдан, у ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан — «Жобир ибн Абдуллоҳ айтди» тарзида ҳам ривоят қилинган ва унда Абу Салама зикр қилинмаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا عِيَاضٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلَمْ يَدْرِ زَادَ أَمْ نَقَصَ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ قَاعِدٌ فَإِذَا أَتَاهُ الشَّيْطَانُ فَقَالَ إِنَّكَ قَدْ أَحْدَثْتَ فَلْيَقُلْ كَذَبْتَ إِلاَّ مَا وَجَدَ رِيحًا بِأَنْفِهِ أَوْ صَوْتًا بِأُذُنِهِ " . وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبَانَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ مَعْمَرٌ وَعَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ عِيَاضُ بْنُ هِلاَلٍ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ عِيَاضُ بْنُ أَبِي زُهَيْرٍ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aytdilar: «Agar biringiz namoz oʻqib, ortiqcha oʻqidimi yo kam oʻqidimi — bilmay qolsa, oʻtirgan holida ikki sajda qilsin. Bas, agar shayton uning oldiga kelib: ‹Sen taharatingni buzding› desa, u: ‹Yolgʻon aytding› desin — magar burni bilan hidni yoki qulogʻi bilan ovozni sezgan boʻlsagina (boshqa gap).» Bu Abonning hadisidagi lafzdir. Abu Dovud aytdi: Maʼmar va Ali ibn al-Muborak «Iyoz ibn Hilol» deyishdi, al-Avzoiy esa «Iyoz ibn Abu Zuhayr» dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ айтдилар: «Агар бирингиз намоз ўқиб, ортиқча ўқидими ё кам ўқидими — билмай қолса, ўтирган ҳолида икки сажда қилсин. Бас, агар шайтон унинг олдига келиб: ‹Сен таҳаратингни буздинг› деса, у: ‹Ёлғон айтдинг› десин — магар бурни билан ҳидни ёки қулоғи билан овозни сезган бўлсагина (бошқа гап).» Бу Абоннинг ҳадисидаги лафздир. Абу Довуд айтди: Маъмар ва Али ибн ал-Муборак «Иёз ибн Ҳилол» дейишди, ал-Авзоий эса «Иёз ибн Абу Зуҳайр» деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، قَالَ قَعَدْنَا نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَذَاكَرْنَا فَقُلْنَا لَوْ نَعْلَمُ أَىَّ الأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ لَعَمِلْنَاهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى : ( سبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ ) قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا ابْنُ سَلاَمٍ . قَالَ يَحْيَى فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا أَبُو سَلَمَةَ . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا الأَوْزَاعِيُّ . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا ابْنُ كَثِيرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ خُولِفَ مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ . وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ أَوْ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ . وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ نَحْوَ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ .
Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz, Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir necha kishi oʻtirib, oʻzaro suhbatlashib: ‹Qaysi amallar Allohga eng suyukli ekanini bilsak edi, oʻshani qilar edik›, dedik. Shunda Alloh taolo: {Osmonlardagi va yerdagi (barcha) narsalar Allohga tasbeh aytar. U Aziz va Hakimdir. Ey iymon keltirganlar! Nega oʻzlaring qilmaydigan narsani aytasizlar?} (Saff 1-2) (oyatlarini) nozil qildi. Abdulloh ibn Salom dedi: Shunda Rasululloh ﷺ uni bizga oʻqib berdilar. Abu Salama dedi: Soʻng uni bizga Ibn Salom oʻqib berdi. Yahyo dedi: Soʻng uni bizga Abu Salama oʻqib berdi. Ibn Kasir dedi: Soʻng uni bizga Avzoiy oʻqib berdi. Abdulloh dedi: Soʻng uni bizga Ibn Kasir oʻqib berdi. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Kasirning bu hadisning Avzoiydan boʻlgan isnodida (boshqalarga) muxolafat qilingan. Ibnul Muborak buni Avzoiydan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Hilol ibn Abu Maymunadan, u Ato ibn Yasordan, u Abdulloh ibn Salomdan, yoki Abu Salamadan, u Abdulloh ibn Salomdan rivoyat qilgan. Valid ibn Muslim esa bu hadisni Avzoiydan Muhammad ibn Kasirning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Биз, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир неча киши ўтириб, ўзаро суҳбатлашиб: ‹Қайси амаллар Аллоҳга энг суюкли эканини билсак эди, ўшани қилар эдик›, дедик. Шунда Аллоҳ таоло: {Осмонлардаги ва ердаги (барча) нарсалар Аллоҳга тасбеҳ айтар. У Азиз ва Ҳакимдир. Эй иймон келтирганлар! Нега ўзларинг қилмайдиган нарсани айтасизлар?} (Сафф 1-2) (оятларини) нозил қилди. Абдуллоҳ ибн Салом деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни бизга ўқиб бердилар. Абу Салама деди: Сўнг уни бизга Ибн Салом ўқиб берди. Яҳё деди: Сўнг уни бизга Абу Салама ўқиб берди. Ибн Касир деди: Сўнг уни бизга Авзоий ўқиб берди. Абдуллоҳ деди: Сўнг уни бизга Ибн Касир ўқиб берди. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Касирнинг бу ҳадиснинг Авзоийдан бўлган иснодида (бошқаларга) мухолафат қилинган. Ибнул Муборак буни Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Ҳилол ибн Абу Маймунадан, у Ато ибн Ясордан, у Абдуллоҳ ибн Саломдан, ёки Абу Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Саломдан ривоят қилган. Валид ибн Муслим эса бу ҳадисни Авзоийдан Муҳаммад ибн Касирнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي أَرْضَهُ حَتَّى بَلَغَهُ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ الأَنْصَارِيَّ حَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَلَقِيَهُ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ يَا ابْنَ خَدِيجٍ مَاذَا تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كِرَاءِ الأَرْضِ قَالَ رَافِعٌ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ سَمِعْتُ عَمَّىَّ وَكَانَا قَدْ شَهِدَا بَدْرًا يُحَدِّثَانِ أَهْلَ الدَّارِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَاللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الأَرْضَ تُكْرَى . ثُمَّ خَشِيَ عَبْدُ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثَ فِي ذَلِكَ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ عَلِمَهُ فَتَرَكَ كِرَاءَ الأَرْضِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ وَكَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَمَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنْ رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِنَانٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَلِكَ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ أَتَى رَافِعًا فَقَالَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ نَعَمْ . وَكَذَا قَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي النَّجَاشِيِّ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ . وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ أَبِي النَّجَاشِيِّ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عَمِّهِ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو النَّجَاشِيِّ عَطَاءُ بْنُ صُهَيْبٍ .
Solim ibn Abdulloh ibn Umar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) oʻz yerini ijaraga berar edi, toki unga Rofiʼ ibn Xadij al-Ansoriy: ‹Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarar edilar›, deb hadis aytgani yetib bordi. Bas, Abdulloh uni uchratib: «Ey Ibn Xadij, yerni ijaraga berish haqida Rasululloh ﷺdan nima deb hadis aytyapsan?» dedi. Rofiʼ Abdulloh ibn Umarga: «Men ikki amakimni — ular Badrda ishtirok etgan edilar — uy ahliga: ‹Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytardilar›, deb hadis aytayotganlarini eshitdim», dedi. Abdulloh dedi: «Vallohi, men Rasululloh ﷺ zamonlarida yer ijaraga berilishini bilar edim». Soʻng Abdulloh, Rasululloh ﷺ bu haqda oʻzi bilmagan biror yangi narsa (hukm) keltirgan boʻlishlaridan qoʻrqdi va yerni ijaraga berishni tark etdi. Abu Dovud aytdi: Buni Ayyub, Ubaydulloh, Kasir ibn Farqad va Molik — Nofeʼdan, u Rofiʼdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar. Uni Avzoiy — Hafs ibn Inondan, u Nofeʼdan, u Rofiʼdan rivoyat qilib, u: ‹Men Rasululloh ﷺdan eshitdim›, dedi. Shuningdek, uni Zayd ibn Abu Unaysa — Hakamdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan rivoyat qildiki, u Rofiʼning oldiga kelib: «Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Yana Ikrima ibn Ammor — Abun-Najoshiydan, u Rofiʼ ibn Xadijdan shunday dedi: «Men Paygʻambar alayhissalomdan eshitdim». Uni Avzoiy — Abun-Najoshiydan, u Rofiʼ ibn Xadijdan, u amakisi Zuhayr ibn Rofiʼdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Abun-Najoshiy — bu Ato ibn Suhaybdir.Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ўз ерини ижарага берар эди, токи унга Рофиъ ибн Хадиж ал-Ансорий: ‹Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарар эдилар›, деб ҳадис айтгани етиб борди. Бас, Абдуллоҳ уни учратиб: «Эй Ибн Хадиж, ерни ижарага бериш ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан нима деб ҳадис айтяпсан?» деди. Рофиъ Абдуллоҳ ибн Умарга: «Мен икки амакимни — улар Бадрда иштирок этган эдилар — уй аҳлига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтардилар›, деб ҳадис айтаётганларини эшитдим», деди. Абдуллоҳ деди: «Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида ер ижарага берилишини билар эдим». Сўнг Абдуллоҳ, Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда ўзи билмаган бирор янги нарса (ҳукм) келтирган бўлишларидан қўрқди ва ерни ижарага беришни тарк этди. Абу Довуд айтди: Буни Айюб, Убайдуллоҳ, Касир ибн Фарқад ва Молик — Нофеъдан, у Рофиъдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар. Уни Авзоий — Ҳафс ибн Инондан, у Нофеъдан, у Рофиъдан ривоят қилиб, у: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим›, деди. Шунингдек, уни Зайд ибн Абу Унайса — Ҳакамдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, у Рофиънинг олдига келиб: «Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Ҳа», деди. Яна Икрима ибн Аммор — Абун-Нажошийдан, у Рофиъ ибн Хадиждан шундай деди: «Мен Пайғамбар алайҳиссаломдан эшитдим». Уни Авзоий — Абун-Нажошийдан, у Рофиъ ибн Хадиждан, у амакиси Зуҳайр ибн Рофиъдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Абун-Нажоший — бу Ато ибн Суҳайбдир.
حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ فِيهِ " وَيَثُورُ الْمُسْلِمُونَ إِلَى أَسْلِحَتِهِمْ فَيَقْتَتِلُونَ فَيُكْرِمُ اللَّهُ تِلْكَ الْعِصَابَةَ بِالشَّهَادَةِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِلاَّ أَنَّ الْوَلِيدَ جَعَلَ الْحَدِيثَ عَنْ جُبَيْرٍ عَنْ ذِي مِخْبَرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ رَوْحٌ وَيَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ وَبِشْرُ بْنُ بَكْرٍ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ كَمَا قَالَ عِيسَى .
Hasson ibn Atiyya (rahimahulloh)dan shu hadis (boshqa sanad bilan) rivoyat qilinib, unda quyidagi ziyoda keltirilgan: «Va musulmonlar qurollariga otilib jang qiladilar. Bas, Alloh u jamoatni shahidlik bilan ikrom etadi». Abu Dovud aytdi: Lekin Validni bu hadisni Jubayrdan, u Zu Mixbardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Buni Ravh, Yahyo ibn Hamza va Bishr ibn Bakr ham al-Avzoiydan Iso aytgani kabi rivoyat qilganlar.Ҳассон ибн Атийя (раҳимаҳуллоҳ)дан шу ҳадис (бошқа санад билан) ривоят қилиниб, унда қуйидаги зиёда келтирилган: «Ва мусулмонлар қуролларига отилиб жанг қиладилар. Бас, Аллоҳ у жамоатни шаҳидлик билан икром этади». Абу Довуд айтди: Лекин Валидни бу ҳадисни Жубайрдан, у Зу Михбардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Буни Равҳ, Яҳё ибн Ҳамза ва Бишр ибн Бакр ҳам ал-Авзоийдан Исо айтгани каби ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا هِشَامٌ أَبُو مَرْوَانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - الْمَعْنَى - قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ زَارَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَنْزِلِنَا فَقَالَ " السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " . فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا . قَالَ قَيْسٌ فَقُلْتُ أَلاَ تَأْذَنُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ ذَرْهُ يُكْثِرْ عَلَيْنَا مِنَ السَّلاَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " . فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " . ثُمَّ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاتَّبَعَهُ سَعْدٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أَسْمَعُ تَسْلِيمَكَ وَأَرُدُّ عَلَيْكَ رَدًّا خَفِيًّا لِتُكْثِرَ عَلَيْنَا مِنَ السَّلاَمِ . قَالَ فَانْصَرَفَ مَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُ سَعْدٌ بِغِسْلٍ فَاغْتَسَلَ ثُمَّ نَاوَلَهُ مِلْحَفَةً مَصْبُوغَةً بِزَعْفَرَانٍ أَوْ وَرْسٍ فَاشْتَمَلَ بِهَا ثُمَّ رَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ " اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَرَحْمَتَكَ عَلَى آلِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ " . قَالَ ثُمَّ أَصَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الطَّعَامِ فَلَمَّا أَرَادَ الاِنْصِرَافَ قَرَّبَ لَهُ سَعْدٌ حِمَارًا قَدْ وَطَّأَ عَلَيْهِ بِقَطِيفَةٍ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا قَيْسُ اصْحَبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ قَيْسٌ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ارْكَبْ " . فَأَبَيْتُ ثُمَّ قَالَ " إِمَّا أَنْ تَرْكَبَ وَإِمَّا أَنْ تَنْصَرِفَ " . قَالَ فَانْصَرَفْتُ . قَالَ هِشَامٌ أَبُو مَرْوَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ وَابْنُ سَمَاعَةَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرَا قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ .
Qays ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizning manzilimizga (tashrif buyurib) ziyorat qildilar va: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Saʼd (otam) past ovozda alik oldi. Men: ‹Rasululloh ﷺ ga (kirishga) izn bermaysizmi?› dedim. U: ‹Uni qoʻyaver, bizga koʻproq salom bersin›, dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ yana: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Saʼd yana past ovozda alik oldi. Keyin Rasululloh ﷺ yana: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qaytib ketdilar, Saʼd esa ularning ortidan borib: ‹Ey Rasululloh, men sizning salomingizni eshitardim-u, bizga koʻproq salom berishingiz uchun past ovozda alik olardim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ u bilan birga qaytdilar. Saʼd ular uchun (yuvinishga) suv tayyorlashni buyurdi, ular gʻusl qildilar. Soʻng (Saʼd) ularga zaʼfaron yoxud vars bilan boʻyalgan bir choyshab uzatdi, ular unga oʻraldilar. Keyin Rasululloh ﷺ qoʻllarini koʻtarib: ‹Allohim, Saʼd ibn Ubada xonadoniga Oʻz salovotlaringni va rahmatingni nasib qil›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ovqatdan (yedilar). Qaytmoqchi boʻlganlarida, Saʼd ularga ustiga gilam toʻshalgan eshakni yaqin keltirdi, Rasululloh ﷺ unga mindilar. Saʼd: ‹Ey Qays, Rasululloh ﷺ ga hamroh boʻl›, dedi. Rasululloh ﷺ menga: ‹Min›, dedilar. Men unamadim. Soʻng: ‹Yo minasan, yo (uyingga) qaytasan›, dedilar. Shunda men qaytdim».Қайс ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизнинг манзилимизга (ташриф буюриб) зиёрат қилдилар ва: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Саъд (отам) паст овозда алик олди. Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ га (киришга) изн бермайсизми?› дедим. У: ‹Уни қўявер, бизга кўпроқ салом берсин›, деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ яна: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Саъд яна паст овозда алик олди. Кейин Расулуллоҳ ﷺ яна: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қайтиб кетдилар, Саъд эса уларнинг ортидан бориб: ‹Эй Расулуллоҳ, мен сизнинг саломингизни эшитардим-у, бизга кўпроқ салом беришингиз учун паст овозда алик олардим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ у билан бирга қайтдилар. Саъд улар учун (ювинишга) сув тайёрлашни буюрди, улар ғусл қилдилар. Сўнг (Саъд) уларга заъфарон ёхуд варс билан бўялган бир чойшаб узатди, улар унга ўралдилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ қўлларини кўтариб: ‹Аллоҳим, Саъд ибн Убада хонадонига Ўз саловотларингни ва раҳматингни насиб қил›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ овқатдан (едилар). Қайтмоқчи бўлганларида, Саъд уларга устига гилам тўшалган эшакни яқин келтирди, Расулуллоҳ ﷺ унга миндилар. Саъд: ‹Эй Қайс, Расулуллоҳ ﷺ га ҳамроҳ бўл›, деди. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Мин›, дедилар. Мен унамадим. Сўнг: ‹Ё минасан, ё (уйингга) қайтасан›, дедилар. Шунда мен қайтдим».