Hilol ibn Yasof

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ سَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ فَعَطَسَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ ‏.‏ فَقَالَ سَالِمٌ وَعَلَيْكَ وَعَلَى أُمِّكَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بَعْدُ لَعَلَّكَ وَجَدْتَ مِمَّا قُلْتُ لَكَ قَالَ لَوَدِدْتُ أَنَّكَ لَمْ تَذْكُرْ أُمِّي بِخَيْرٍ وَلاَ بِشَرٍّ قَالَ إِنَّمَا قُلْتُ لَكَ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّا بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ عَطَسَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ وَعَلَى أُمِّكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا عَطَسَ أَحَدُكُمْ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرَ بَعْضَ الْمَحَامِدِ ‏"‏ وَلْيَقُلْ لَهُ مَنْ عِنْدَهُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ وَلْيَرُدَّ - يَعْنِي عَلَيْهِمْ - يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Hilol ibn Yasofdan rivoyat qilinadi: Biz Salim ibn Ubayd (roziyallohu anhu) bilan birga edik. Shunda jamoadan bir kishi aksa urdi va: «Assalomu alaykum», dedi. Salim: «Va alayka va alo ummika (senga va onangga ham)», dedi. Soʻng keyinroq: «Balki sen menga aytgan soʻzimdan (koʻnglingga ogʻir olib) noxush sezgandirsan?» dedi. U kishi: «Onamni yaxshilik bilan ham, yomonlik bilan ham eslamaganingni istardim», dedi. Salim: «Men senga faqat Rasululloh ﷺ aytganlaridek aytdim, xolos. Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida boʻlganimizda jamoadan bir kishi aksa urib: ‹Assalomu alaykum›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Va alayka va alo ummika›, dedilar. Soʻng: ‹Sizlardan biringiz aksa urganda Allohga hamd aytsin›, dedilar», dedi. (Roviy) baʼzi hamdlarni zikr qildi, soʻng: «Uning yonidagi kishi unga: ‹Yarhamukalloh (Alloh senga rahm qilsin)›, desin. U esa ularga: ‹Yagʻfirullohu lano va lakum (Alloh bizni ham, sizlarni ham magʻfirat qilsin)›, deb javob bersin», dedi.Ҳилол ибн Ясофдан ривоят қилинади: Биз Салим ибн Убайд (розияллоҳу анҳу) билан бирга эдик. Шунда жамоадан бир киши акса урди ва: «Ассалому алайкум», деди. Салим: «Ва алайка ва ало уммика (сенга ва онангга ҳам)», деди. Сўнг кейинроқ: «Балки сен менга айтган сўзимдан (кўнглингга оғир олиб) нохуш сезгандирсан?» деди. У киши: «Онамни яхшилик билан ҳам, ёмонлик билан ҳам эсламаганингни истардим», деди. Салим: «Мен сенга фақат Расулуллоҳ ﷺ айтганларидек айтдим, холос. Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида бўлганимизда жамоадан бир киши акса уриб: ‹Ассалому алайкум›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ва алайка ва ало уммика›, дедилар. Сўнг: ‹Сизлардан бирингиз акса урганда Аллоҳга ҳамд айтсин›, дедилар», деди. (Ровий) баъзи ҳамдларни зикр қилди, сўнг: «Унинг ёнидаги киши унга: ‹Ярҳамукаллоҳ (Аллоҳ сенга раҳм қилсин)›, десин. У эса уларга: ‹Яғфируллоҳу лано ва лакум (Аллоҳ бизни ҳам, сизларни ҳам мағфират қилсин)›, деб жавоб берсин», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ كُنَّا نُزُولاً فِي دَارِ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ وَفِينَا شَيْخٌ فِيهِ حِدَّةٌ وَمَعَهُ جَارِيَةٌ فَلَطَمَ وَجْهَهَا فَمَا رَأَيْتُ سُوَيْدًا أَشَدَّ غَضَبًا مِنْهُ ذَاكَ الْيَوْمَ قَالَ عَجَزَ عَلَيْكَ إِلاَّ حُرُّ وَجْهِهَا لَقَدْ رَأَيْتُنَا سَابِعَ سَبْعَةٍ مِنْ وَلَدِ مُقَرِّنٍ وَمَا لَنَا إِلاَّ خَادِمٌ فَلَطَمَ أَصْغَرُنَا وَجْهَهَا فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعِتْقِهَا ‏.‏

Hilol ibn Yasof (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Biz Suvayd ibn Muqarrinning uyiga mehmon boʻlib tushgan edik. Oramizda jahli tez bir chol bor edi, uning yonida bir choʻri bor edi. U choʻrining yuziga tarsaki tortdi. Men Suvaydni oʻsha kunidan koʻra qattiqroq gʻazablanganini hech qachon koʻrmaganman. U: «Uning yuzdan boshqa joyiga (urishga) ojiz qoldingmi? Bizni koʻrgansan, biz Muqarrin farzandlaridan yetti kishi edik, bizning bir xizmatkorimizdan boshqa hech narsamiz yoʻq edi. Bas, eng kichigimiz uning yuziga tarsaki tortgan edi, Nabiy ﷺ bizga uni ozod qilishni amr etdilar», dedi.Ҳилол ибн Ясоф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, у деди: Биз Сувайд ибн Муқарриннинг уйига меҳмон бўлиб тушган эдик. Орамизда жаҳли тез бир чол бор эди, унинг ёнида бир чўри бор эди. У чўрининг юзига тарсаки тортди. Мен Сувайдни ўша кунидан кўра қаттиқроқ ғазабланганини ҳеч қачон кўрмаганман. У: «Унинг юздан бошқа жойига (уришга) ожиз қолдингми? Бизни кўргансан, биз Муқаррин фарзандларидан етти киши эдик, бизнинг бир хизматкоримиздан бошқа ҳеч нарсамиз йўқ эди. Бас, энг кичигимиз унинг юзига тарсаки тортган эди, Набий ﷺ бизга уни озод қилишни амр этдилар», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ أَخَذَ زِيَادُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ بِيَدِي وَنَحْنُ بِالرَّقَّةِ فَقَامَ بِي عَلَى شَيْخٍ يُقَالُ لَهُ وَابِصَةُ بْنُ مَعْبَدٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ زِيَادٌ حَدَّثَنِي هَذَا الشَّيْخُ أَنَّ رَجُلاً صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَالشَّيْخُ يَسْمَعُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ وَابِصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا يُعِيدُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى حَدِيثِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَيْضًا قَالُوا مَنْ صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ يُعِيدُ ‏.‏ مِنْهُمْ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَوَكِيعٌ ‏.‏ وَرَوَى حَدِيثَ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ حُصَيْنٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هِلاَلاً قَدْ أَدْرَكَ وَابِصَةَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْحَدِيثِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ ‏.‏

Hilol ibn Yasof (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Biz Raqqada ekanmiz, Ziyod ibn Abul-Jaʼd qoʻlimdan tutib, meni Bani Asaddan boʻlgan Vobisa ibn Maʼbad degan bir shayxning oldiga olib bordi. Soʻng Ziyod: ‹Menga ushbu shayx rivoyat qilib aytdiki — shayx esa (buni) eshitib turardi — bir kishi safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan edi, shunda Rasululloh ﷺ unga namozni qaytadan oʻqishni buyurdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali ibn Shaybon va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Vobisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm kishining safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqishini makruh sanaganlar va: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqigan boʻlsa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir qavm esa: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqisa, bu unga kifoya qiladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Kufa ahlidan bir qavm ham Vobisa ibn Maʼbadning hadisiga (amal qilib): «Kim safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqisa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ular orasida Hammod ibn Abu Sulaymon, Ibn Abu Laylo va Vakiʼ bor. Husaynning Hilol ibn Yasofdan (rivoyat qilgan) hadisini Abul-Ahvasning Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) rivoyati misli bir necha kishi rivoyat qilgan. Husaynning hadisida Hilol Vobisaga yetishganiga (uni koʻrganiga) dalolat qiluvchi (narsa) bor. Hadis ahli bunda ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Amr ibn Murraning Hilol ibn Yasofdan, u Amr ibn Roshiddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Baʼzilari esa: «Husaynning Hilol ibn Yasofdan, u Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mening nazdimda Amr ibn Murraning hadisidan asahhroqdir, chunki u Hilol ibn Yasofning hadisidan boshqa (yoʻl) bilan ham Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisadan rivoyat qilingan.Ҳилол ибн Ясоф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: «Биз Раққада эканмиз, Зиёд ибн Абул-Жаъд қўлимдан тутиб, мени Бани Асаддан бўлган Вобиса ибн Маъбад деган бир шайхнинг олдига олиб борди. Сўнг Зиёд: ‹Менга ушбу шайх ривоят қилиб айтдики — шайх эса (буни) эшитиб турарди — бир киши сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган эди, шунда Расулуллоҳ ﷺ унга намозни қайтадан ўқишни буюрдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Али ибн Шайбон ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Вобисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм кишининг сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқишини макруҳ санаганлар ва: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиган бўлса, қайтадан ўқийди», деганлар. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир қавм эса: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиса, бу унга кифоя қилади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Куфа аҳлидан бир қавм ҳам Вобиса ибн Маъбаднинг ҳадисига (амал қилиб): «Ким сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиса, қайтадан ўқийди», деганлар. Улар орасида Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Ибн Абу Лайло ва Вакиъ бор. Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан (ривоят қилган) ҳадисини Абул-Аҳваснинг Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ривояти мисли бир неча киши ривоят қилган. Ҳусайннинг ҳадисида Ҳилол Вобисага етишганига (уни кўрганига) далолат қилувчи (нарса) бор. Ҳадис аҳли бунда ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Амр ибн Мурранинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Амр ибн Рошиддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Баъзилари эса: «Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу менинг наздимда Амр ибн Мурранинг ҳадисидан асаҳҳроқдир, чунки у Ҳилол ибн Ясофнинг ҳадисидан бошқа (йўл) билан ҳам Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобисадан ривоят қилинган.