حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ " . قُلْتُ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ خَابُوا وَخَسِرُوا فَقَالَ " الْمَنَّانُ وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch (toifa kishi) borki, Alloh qiyomat kuni ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi, ularni poklamaydi va ular uchun alamli azob bordir», dedilar. Men: «Ular kimlar, ey Allohning Rasuli? Ular albatta noumid boʻlib, ziyon koʻribdilar», dedim. U zot: «Bergan narsasini minnat qiluvchi, izorini (toʻpigʻidan past) suzdirib yuruvchi va molini yolgʻon qasam bilan oʻtkazuvchidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Abu Hurayra, Abu Umoma ibn Saʼlaba, Imron ibn Husayn va Maʼqil ibn Yasordan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Zarrning hadisi hasan sahihdir.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч (тоифа киши) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга (раҳмат назари билан) қарамайди, уларни покламайди ва улар учун аламли азоб бордир», дедилар. Мен: «Улар кимлар, эй Аллоҳнинг Расули? Улар албатта ноумид бўлиб, зиён кўрибдилар», дедим. У зот: «Берган нарсасини миннат қилувчи, изорини (тўпиғидан паст) суздириб юрувчи ва молини ёлғон қасам билан ўтказувчидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Умома ибн Саълаба, Имрон ибн Ҳусайн ва Маъқил ибн Ясордан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ " . فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلَكَ بَيِّنَةٌ " . قُلْتُ لاَ . فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ " احْلِفْ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي . فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ) . إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki bir musulmonning molini nohaqdan olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga gunohkor holida yoʻliqadi va Alloh unga gʻazablangan boʻladi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu men haqimda boʻlgan. Men bilan yahudiylardan boʻlgan bir kishi oʻrtasida bir yer (mojaroli) edi, u meni inkor qildi. Men uni Paygʻambar ﷺ huzuriga olib bordim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Sening daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda u zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, unday boʻlsa u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar…} (Oli Imron 77) oyatini oxirigacha nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Abu Muso, Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriy va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки бир мусулмоннинг молини ноҳақдан олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга гуноҳкор ҳолида йўлиқади ва Аллоҳ унга ғазабланган бўлади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу мен ҳақимда бўлган. Мен билан яҳудийлардан бўлган бир киши ўртасида бир ер (можароли) эди, у мени инкор қилди. Мен уни Пайғамбар ﷺ ҳузурига олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенинг далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда у зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундай бўлса у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар…} (Оли Имрон 77) оятини охиригача нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ سَكْتَتَانِ حَفِظْتُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَقَالَ حَفِظْنَا سَكْتَةً . فَكَتَبْنَا إِلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ بِالْمَدِينَةِ فَكَتَبَ أُبَىٌّ أَنْ حَفِظَ سَمُرَةُ . قَالَ سَعِيدٌ فَقُلْنَا لِقَتَادَةَ مَا هَاتَانِ السَّكْتَتَانِ قَالَ إِذَا دَخَلَ فِي صَلاَتِهِ وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ . ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِذَا قَرَأَ : (وَلاَ الضَّالِّينَ ) . قَالَ وَكَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَسْكُتَ حَتَّى يَتَرَادَّ إِلَيْهِ نَفَسُهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلإِمَامِ أَنْ يَسْكُتَ بَعْدَ مَا يَفْتَتِحُ الصَّلاَةَ وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْقِرَاءَةِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُنَا .
Hasan (al-Basriy rahimahulloh), Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U: «Men Rasululloh ﷺdan ikkita sukutni yodlab oldim», dedi. Imron ibn Husayn buni inkor qilib: «Biz bitta sukutni yodlaganmiz», dedi. Shunda biz Madinaga Ubay ibn Kaʼbga xat yozdik. Ubay: «Samura toʻgʻri yodlabdi», deb (javob) yozdi. Said aytdi: Biz Qatodaga: «Bu ikki sukut nima?» dedik. U: «Namozga kirganida va qiroatdan boʻshaganida (qiladigan sukut)dir», dedi. Soʻng shundan keyin: «Hamda {adashganlarning (yoʻliga) emas} (Fotiha 7) ni oʻqiganida (ham)», dedi. (Qatoda) aytdi: U (Samura) qiroatdan boʻshaganida nafasi joyiga tushguncha sukut qilishni maʼqul koʻrar edi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan hadisdir. Bu ilm ahlidan bir nechtasining soʻzidir — ular imom namozni boshlaganidan keyin va qiroatdan boʻshagandan keyin sukut qilishini mustahab sanaydilar. Ahmad, Ishoq va bizning ashoblarimiz ham shuni aytadilar.Ҳасан (ал-Басрий раҳимаҳуллоҳ), Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан иккита сукутни ёдлаб олдим», деди. Имрон ибн Ҳусайн буни инкор қилиб: «Биз битта сукутни ёдлаганмиз», деди. Шунда биз Мадинага Убай ибн Каъбга хат ёздик. Убай: «Самура тўғри ёдлабди», деб (жавоб) ёзди. Саид айтди: Биз Қатодага: «Бу икки сукут нима?» дедик. У: «Намозга кирганида ва қироатдан бўшаганида (қиладиган сукут)дир», деди. Сўнг шундан кейин: «Ҳамда {адашганларнинг (йўлига) эмас} (Фотиҳа 7) ни ўқиганида (ҳам)», деди. (Қатода) айтди: У (Самура) қироатдан бўшаганида нафаси жойига тушгунча сукут қилишни маъқул кўрар эди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу илм аҳлидан бир нечтасининг сўзидир — улар имом намозни бошлаганидан кейин ва қироатдан бўшагандан кейин сукут қилишини мустаҳаб санайдилар. Аҳмад, Ишоқ ва бизнинг ашобларимиз ҳам шуни айтадилар.
وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ أَنَّهُ يَقُولُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَلاَةِ الْمَرِيضِ فَقَالَ " صَلِّ قَائِمًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ " . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ نَحْوَ رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ . وَقَدْ رَوَى أَبُو أُسَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ نَحْوَ رِوَايَةِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ . وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي صَلاَةِ التَّطَوُّعِ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ إِنْ شَاءَ الرَّجُلُ صَلَّى صَلاَةَ التَّطَوُّعِ قَائِمًا وَجَالِسًا وَمُضْطَجِعًا . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي صَلاَةِ الْمَرِيضِ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ جَالِسًا فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُصَلِّي عَلَى جَنْبِهِ الأَيْمَنِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلِّي مُسْتَلْقِيًا عَلَى قَفَاهُ وَرِجْلاَهُ إِلَى الْقِبْلَةِ . وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ " مَنْ صَلَّى جَالِسًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَائِمِ " . قَالَ هَذَا لِلصَّحِيحِ وَلِمَنْ لَيْسَ لَهُ عُذْرٌ . يَعْنِي فِي النَّوَافِلِ فَأَمَّا مَنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ أَوْ غَيْرِهِ فَصَلَّى جَالِسًا فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَائِمِ . وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ هَذَا الْحَدِيثِ مِثْلُ قَوْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ .
Bu hadis Ibrohim ibn Tahmondan, shu isnod bilan rivoyat qilingan; biroq u: «Imron ibn Husaynidan (rivoyat qilib), u aytdi: Men Rasululloh ﷺdan kasal kishining namozi haqida soʻradim. U zot: ‹Tik turgan holda oʻqi; agar qodir boʻlmasang, oʻtirgan holda; agar (unga ham) qodir boʻlmasang, yon (boqib yotgan) holda (oʻqi)›, dedilar», deydi. Buni bizga Hannod aytib berdi, Vakiyʼ bizga aytib berdi, u Ibrohim ibn Tahmondan, u Husayn al-Muallimdan ushbu hadisni (rivoyat qildi). Abu Iso aytdi: Biz Husayn al-Muallimdan Ibrohim ibn Tahmonning rivoyati kabi rivoyat qilgan birortasini bilmaymiz. Abu Usoma va boshqa bir necha (rovi) esa Husayn al-Muallimdan Iso ibn Yunusning rivoyati kabi rivoyat qilganlar. Bu hadisning maʼnosi ahli ilmdan baʼzilari nazdida nafl namozi haqidadir. Bizga Muhammad ibn Bashshor aytib berdi, Ibn Abu Adiy bizga aytib berdi, u Ashʼas ibn Abdulmalikdan, u al-Hasandan (rivoyat qildi). U aytdi: «Kishi xohlasa, nafl namozini tik turgan, oʻtirgan va yonboshlab yotgan holda oʻqishi (mumkin)». Ahli ilm kasal kishining namozi haqida — agar oʻtirgan holda oʻqishga qodir boʻlmasa — ixtilof qilganlar. Ahli ilmdan baʼzilari: «Oʻng yoni bilan (yonboshlab) oʻqiydi», dedi. Baʼzilari: «Chalqancha yotgan holda, oyoqlari qiblaga qaratilgan holda oʻqiydi», dedi. Sufyon as-Savriy bu hadis haqida: «Kim oʻtirgan holda namoz oʻqisa, unga tik turuvchining ajridan yarmi (bor)» (deganini sharhlab) aytdiki, bu sogʻlom va uzri yoʻq kishi haqida, yaʼni nafllarda (shunday). Ammo kimga kasallik yoki boshqa (sabab)dan uzr boʻlib, oʻtirgan holda oʻqisa, unga tik turuvchining ajri kabi (toʻliq ajr bor). Bu hadisning baʼzisida Sufyon as-Savriyning soʻziga oʻxshash (rivoyat) ham kelgan.Бу ҳадис Иброҳим ибн Таҳмондан, шу иснод билан ривоят қилинган; бироқ у: «Имрон ибн Ҳусайнидан (ривоят қилиб), у айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан касал кишининг намози ҳақида сўрадим. У зот: ‹Тик турган ҳолда ўқи; агар қодир бўлмасанг, ўтирган ҳолда; агар (унга ҳам) қодир бўлмасанг, ён (боқиб ётган) ҳолда (ўқи)›, дедилар», дейди. Буни бизга Ҳаннод айтиб берди, Вакийъ бизга айтиб берди, у Иброҳим ибн Таҳмондан, у Ҳусайн ал-Муаллимдан ушбу ҳадисни (ривоят қилди). Абу Исо айтди: Биз Ҳусайн ал-Муаллимдан Иброҳим ибн Таҳмоннинг ривояти каби ривоят қилган бирортасини билмаймиз. Абу Усома ва бошқа бир неча (рови) эса Ҳусайн ал-Муаллимдан Исо ибн Юнуснинг ривояти каби ривоят қилганлар. Бу ҳадиснинг маъноси аҳли илмдан баъзилари наздида нафл намози ҳақидадир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор айтиб берди, Ибн Абу Адий бизга айтиб берди, у Ашъас ибн Абдулмаликдан, у ал-Ҳасандан (ривоят қилди). У айтди: «Киши хоҳласа, нафл намозини тик турган, ўтирган ва ёнбошлаб ётган ҳолда ўқиши (мумкин)». Аҳли илм касал кишининг намози ҳақида — агар ўтирган ҳолда ўқишга қодир бўлмаса — ихтилоф қилганлар. Аҳли илмдан баъзилари: «Ўнг ёни билан (ёнбошлаб) ўқийди», деди. Баъзилари: «Чалқанча ётган ҳолда, оёқлари қиблага қаратилган ҳолда ўқийди», деди. Суфён ас-Саврий бу ҳадис ҳақида: «Ким ўтирган ҳолда намоз ўқиса, унга тик турувчининг ажридан ярми (бор)» (деганини шарҳлаб) айтдики, бу соғлом ва узри йўқ киши ҳақида, яъни нафлларда (шундай). Аммо кимга касаллик ёки бошқа (сабаб)дан узр бўлиб, ўтирган ҳолда ўқиса, унга тик турувчининг ажри каби (тўлиқ ажр бор). Бу ҳадиснинг баъзисида Суфён ас-Саврийнинг сўзига ўхшаш (ривоят) ҳам келган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَشْعَثُ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِهِمْ فَسَهَا فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ تَشَهَّدَ ثُمَّ سَلَّمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثُ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ وَهُوَ عَمُّ أَبِي قِلاَبَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ . وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ أَيْضًا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو . وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَهُشَيْمٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ بِطُولِهِ وَهُوَ حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَلَّمَ فِي ثَلاَثِ رَكَعَاتٍ مِنَ الْعَصْرِ فَقَامَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْخِرْبَاقُ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي التَّشَهُّدِ فِي سَجْدَتَىِ السَّهْوِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَتَشَهَّدُ فِيهِمَا وَيُسَلِّمُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ فِيهِمَا تَشَهُّدٌ وَتَسْلِيمٌ وَإِذَا سَجَدَهُمَا قَبْلَ السَّلاَمِ لَمْ يَتَشَهَّدْ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالاَ إِذَا سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ قَبْلَ السَّلاَمِ لَمْ يَتَشَهَّدْ .
Abu Muhallab (rahimahulloh) Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Paygʻambar ﷺ ularga namoz oʻqib berdilar-da, sahv qildilar (yanglishdilar), shunda ikki sajda qildilar, soʻng tashahhud (oʻqi)dilar, soʻng salom berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Muhammad ibn Siyrin Abu Muhallabdan — u Abu Qilobaning amakisidir — bu hadisdan boshqasini rivoyat qilgan. Muhammad bu hadisni Xolid al-Hazzodan, u Abu Qilobadan, u Abu Muhallabdan rivoyat qilgan. Abu Muhallabning ismi Abdurrahmon ibn Amr boʻlib, Muoviya ibn Amr ham deyiladi. Abdulvahhob as-Saqafiy, Hushaym va boshqa bir necha (rovi) bu hadisni Xolid al-Hazzodan, u Abu Qilobadan toʻliq holda rivoyat qilgan; u Imron ibn Husayn hadisi boʻlib, unda Paygʻambar ﷺ asrning uch rakaatida salom berib qoʻyganlari, shunda al-Xirboq deb ataladigan bir kishi turgani (zikr qilinadi). Ilm ahli sahvning ikki sajdasida tashahhud (oʻqish) haqida ixtilof qilishgan. Baʼzilari: «Ularda tashahhud oʻqib, salom beradi», dedi. Baʼzilari esa: «Ularda tashahhud va salom yoʻq; agar ularni salomdan avval qilsa, tashahhud oʻqimaydi», dedi. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzi boʻlib, ular: «Agar sahvning ikki sajdasini salomdan avval qilsa, tashahhud oʻqimaydi», dedilar.Абу Муҳаллаб (раҳимаҳуллоҳ) Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Пайғамбар ﷺ уларга намоз ўқиб бердилар-да, саҳв қилдилар (янглишдилар), шунда икки сажда қилдилар, сўнг ташаҳҳуд (ўқи)дилар, сўнг салом бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Сийрин Абу Муҳаллабдан — у Абу Қилобанинг амакисидир — бу ҳадисдан бошқасини ривоят қилган. Муҳаммад бу ҳадисни Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Абу Муҳаллабдан ривоят қилган. Абу Муҳаллабнинг исми Абдурраҳмон ибн Амр бўлиб, Муовия ибн Амр ҳам дейилади. Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Ҳушайм ва бошқа бир неча (рови) бу ҳадисни Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан тўлиқ ҳолда ривоят қилган; у Имрон ибн Ҳусайн ҳадиси бўлиб, унда Пайғамбар ﷺ асрнинг уч ракаатида салом бериб қўйганлари, шунда ал-Хирбоқ деб аталадиган бир киши тургани (зикр қилинади). Илм аҳли саҳвнинг икки саждасида ташаҳҳуд (ўқиш) ҳақида ихтилоф қилишган. Баъзилари: «Уларда ташаҳҳуд ўқиб, салом беради», деди. Баъзилари эса: «Уларда ташаҳҳуд ва салом йўқ; агар уларни саломдан аввал қилса, ташаҳҳуд ўқимайди», деди. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзи бўлиб, улар: «Агар саҳвнинг икки саждасини саломдан аввал қилса, ташаҳҳуд ўқимайди», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ فَإِنْ أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلاَ سَمْعَ عَلَيْهِ وَلاَ طَاعَةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَالْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishi ustiga, u yoqtirgan va yoqtirmagan narsada (boʻysunish) — eshitish va itoat qilish (vojibdir), agar maʼsiyat (gunoh)ga buyurilmasa. Bordi-yu maʼsiyatga buyurilsa, u holda eshitish ham, itoat qilish ham (vojib) boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Imron ibn Husayn va Hakam ibn Amr al-Gʻiforiydan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон киши устига, у ёқтирган ва ёқтирмаган нарсада (бўйсуниш) — эшитиш ва итоат қилиш (вожибдир), агар маъсият (гуноҳ)га буюрилмаса. Борди-ю маъсиятга буюрилса, у ҳолда эшитиш ҳам, итоат қилиш ҳам (вожиб) бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Имрон ибн Ҳусайн ва Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорийдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " حُرِّمَ لِبَاسُ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي وَأُحِلَّ لإِنَاثِهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ وَحُذَيْفَةَ وَأُمِّ هَانِئٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَجَابِرٍ وَأَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ . وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ipak va oltin (kiyim) ummatimning erkaklariga harom, ayollariga esa halol qilindi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Uqba ibn Omir, Anas, Ummu Honiʼ, Huzayfa, Abdulloh ibn Amr, Imron ibn Husayn, Abdulloh ibn az-Zubayr, Jobir, Abu Rayhona, Ibn Umar va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Musoning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ипак ва олтин (кийим) умматимнинг эркакларига ҳаром, аёлларига эса ҳалол қилинди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Али, Уқба ибн Омир, Анас, Умму Ҳониъ, Ҳузайфа, Абдуллоҳ ибн Амр, Имрон ибн Ҳусайн, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр, Жобир, Абу Райҳона, Ибн Умар ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Мусонинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ زَاذَانَ، يَقُولُ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَمَّا نَهَى عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الأَوْعِيَةِ أَخْبِرْنَاهُ بِلُغَتِكُمْ وَفَسِّرْهُ لَنَا بِلُغَتِنَا . فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَنْتَمَةِ وَهِيَ الْجَرَّةُ وَنَهَى عَنِ الدُّبَّاءِ وَهِيَ الْقَرْعَةُ وَنَهَى عَنِ النَّقِيرِ وَهُوَ أَصْلُ النَّخْلِ يُنْقَرُ نَقْرًا أَوْ يُنْسَحُ نَسْحًا وَنَهَى عَنِ الْمُزَفَّتِ وَهِيَ الْمُقَيَّرُ وَأَمَرَ أَنْ يُنْبَذَ فِي الأَسْقِيَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ وَسَمُرَةَ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَائِذِ بْنِ عَمْرٍو وَالْحَكَمِ الْغِفَارِيِّ وَمَيْمُونَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Zazon aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan Rasululloh ﷺ qaytargan idishlar haqida soʻrab: «Bizga uni oʻz tilingiz bilan ayting va biz uchun bizning tilimizda tushuntiring», dedim. U: «Rasululloh ﷺ hantamadan qaytardilar, u — sopol kuvadir; dubbodan qaytardilar, u — quritilgan qovoqdir; naqirdan qaytardilar, u — oʻyib yoki yoʻnib tayyorlangan xurmo daraxtining tagi (ildizi)dir; muzaffatdan qaytardilar, u — qatron surtilgan idishdir; va meshlarda (terilarda) nabiz tayyorlashga buyurdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зазон айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан Расулуллоҳ ﷺ қайтарган идишлар ҳақида сўраб: «Бизга уни ўз тилингиз билан айтинг ва биз учун бизнинг тилимизда тушунтиринг», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ ҳантамадан қайтардилар, у — сопол кувадир; дуббодан қайтардилар, у — қуритилган қовоқдир; нақирдан қайтардилар, у — ўйиб ёки йўниб тайёрланган хурмо дарахтининг таги (илдизи)дир; музаффатдан қайтардилар, у — қатрон суртилган идишдир; ва мешларда (териларда) набиз тайёрлашга буюрдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَيْرُ أُمَّتِي الْقَرْنُ الَّذِي بُعِثْتُ فِيهِمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ " . قَالَ وَلاَ أَعْلَمُ ذَكَرَ الثَّالِثَ أَمْ لاَ " ثُمَّ يَنْشَأُ أَقْوَامٌ يَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ وَيَفْشُو فِيهِمُ السِّمَنُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimning eng yaxshisi men ular orasida yuborilgan asr, soʻng ularga ergashganlardir», dedilar. (Rivoyatchi) aytdi: U zot uchinchisini zikr qildilarmi yoki yoʻqmi, bilmayman. «Soʻngra shunday qavmlar paydo boʻladiki, soʻralmasdan guvohlik beradilar, xiyonat qiladilar va omonatga rioya etmaydilar, ularda semizlik avj oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг энг яхшиси мен улар орасида юборилган аср, сўнг уларга эргашганлардир», дедилар. (Ривоятчи) айтди: У зот учинчисини зикр қилдиларми ёки йўқми, билмайман. «Сўнгра шундай қавмлар пайдо бўладики, сўралмасдан гувоҳлик берадилар, хиёнат қиладилар ва омонатга риоя этмайдилар, уларда семизлик авж олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ يِسَافٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ . قَالَ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ " يُعْطُونَ الشَّهَادَةَ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلُوهَا " . إِنَّمَا يَعْنِي شَهَادَةَ الزُّورِ يَقُولُ يَشْهَدُ أَحَدُهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُسْتَشْهَدَ وَبَيَانُ هَذَا فِي [الحديث التالي]...
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qiladi. Bu Muhammad ibn Fuzayl hadisidan sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu hadisning maʼnosi baʼzi ilm ahli nazdida — «guvohlik soʻralmasidan oldin guvohlik beradi» — degani aslida yolgʻon guvohlikni anglatadi; yaʼni ularning biri guvohlikka chaqirilmasdan turib guvohlik beradi. Buning bayoni esa keyingi hadisdadir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан юқоридагига ўхшаш ривоят қилади. Бу Муҳаммад ибн Фузайл ҳадисидан саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадиснинг маъноси баъзи илм аҳли наздида — «гувоҳлик сўралмасидан олдин гувоҳлик беради» — дегани аслида ёлғон гувоҳликни англатади; яъни уларнинг бири гувоҳликка чақирилмасдан туриб гувоҳлик беради. Бунинг баёни эса кейинги ҳадисдадир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّهُ مَرَّ عَلَى قَارِىءٍ يَقْرَأُ ثُمَّ سَأَلَ فَاسْتَرْجَعَ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَلْيَسْأَلِ اللَّهَ بِهِ فَإِنَّهُ سَيَجِيءُ أَقْوَامٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَسْأَلُونَ بِهِ النَّاسَ " . وَقَالَ مَحْمُودٌ هَذَا خَيْثَمَةُ الْبَصْرِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْهُ جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ وَلَيْسَ هُوَ خَيْثَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَخَيْثَمَةُ هَذَا شَيْخٌ بَصْرِيٌّ يُكْنَى أَبَا نَصْرٍ قَدْ رَوَى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَحَادِيثَ وَقَدْ رَوَى جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ عَنْ خَيْثَمَةَ هَذَا أَيْضًا أَحَادِيثَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ .
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U bir qoriyning yoniga oʻtdiki, u (Qurʼon) oʻqib boʻlgach soʻrab (tilanchilik qila boshladi). Shunda (Imron): «Innaa lillaahi va innaa ilayhi roojiʼuun», dedi va soʻng: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Kim Qurʼon oʻqisa, u bilan Allohdan soʻrasin. Chunki yaqinda shunday qavmlar kelurki, ular Qurʼon oʻqib, u bilan odamlardan soʻraydilar (tilaydilar)›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, isnodi unchalik (kuchli) emas.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У бир қорийнинг ёнига ўтдики, у (Қуръон) ўқиб бўлгач сўраб (тиланчилик қила бошлади). Шунда (Имрон): «Иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи роожиъуун», деди ва сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Ким Қуръон ўқиса, у билан Аллоҳдан сўрасин. Чунки яқинда шундай қавмлар келурки, улар Қуръон ўқиб, у билан одамлардан сўрайдилар (тилайдилар)›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, исноди унчалик (кучли) эмас.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ سُئِلَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ عَنْ صَلاَةِ الْمُسَافِرِ، فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَحَجَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُمَرَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُثْمَانَ سِتَّ سِنِينَ مِنْ خِلاَفَتِهِ أَوْ ثَمَانِيَ سِنِينَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan musofirning namozi haqida soʻralganda, u: «Men Rasululloh ﷺ bilan haj qildim, u zot ikki rakaat oʻqidilar. Abu Bakr bilan haj qildim, u ikki rakaat oʻqidi. Umar bilan (haj qildim), u ikki rakaat oʻqidi. Usmon bilan xalifaligining olti yili — yoki sakkiz yili — (haj qildim), u ikki rakaat oʻqidi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан мусофирнинг намози ҳақида сўралганда, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот икки ракаат ўқидилар. Абу Бакр билан ҳаж қилдим, у икки ракаат ўқиди. Умар билан (ҳаж қилдим), у икки ракаат ўқиди. Усмон билан халифалигининг олти йили — ёки саккиз йили — (ҳаж қилдим), у икки ракаат ўқиди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.