حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ، قَالَ ذَكَرَ سُفْيَانُ رَجُلاً فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَالَ لَمَّا قَدِمَ فُلاَنٌ الْكُوفَةَ أَقَامَ فُلاَنٌ خَطِيبًا فَأَخَذَ بِيَدِي سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ أَلاَ تَرَى إِلَى هَذَا الظَّالِمِ فَأَشْهَدُ عَلَى التِّسْعَةِ إِنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَلَوْ شَهِدْتُ عَلَى الْعَاشِرِ لَمْ إِيثَمْ - قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ وَالْعَرَبُ تَقُولُ آثَمْ - قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى حِرَاءٍ " اثْبُتْ حِرَاءُ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ " . قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ . قُلْتُ وَمَنِ الْعَاشِرُ فَتَلَكَّأَ هُنَيَّةً ثُمَّ قَالَ أَنَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنِ ابْنِ حَيَّانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ بِإِسْنَادِهِ .
Abdulloh ibn Zolim al-Moziniy (rahimahulloh) aytdi: Men Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Falonchi Kufaga kelib, falonchini odamlarga xutba qilishga turgʻizganida, Saʼid ibn Zayd qoʻlimdan ushlab: «Mana bu zolimni koʻryapsanmi? Men toʻqqiz kishining jannatda ekanliklariga guvohlik beraman, agar oʻninchisiga ham guvohlik bersam, gunohkor boʻlmasdim», dedi. — Ibn Idris: «Arablar ‹osam› (deb emas, ‹iysam› yoki shunga oʻxshash) deydi», dedi. — Men: «Oʻsha toʻqqiz kishi kimlar?» dedim. U dedi: Rasululloh ﷺ Hiro (togʻi) ustida turib: «Barqaror tur, ey Hiro! Sening ustingda Paygʻambar, yo siddiq, yo shahiddan boshqa hech kim yoʻq», dedilar. Men: «Oʻsha toʻqqiz kishi kimlar?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abdurrahmon ibn Avf», dedi. Men: «Oʻninchisi kim?» dedim. U bir oz suʼka boʻldi, soʻng: «U menman», dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Ashjaʼiy Sufyondan, u Mansurdan, u Hilol ibn Yasofdan, u Ibn Hayyondan, u Abdulloh ibn Zolimdan oʻz isnodi bilan rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Золим ал-Мозиний (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Фалончи Куфага келиб, фалончини одамларга хутба қилишга турғизганида, Саъид ибн Зайд қўлимдан ушлаб: «Мана бу золимни кўряпсанми? Мен тўққиз кишининг жаннатда эканликларига гувоҳлик бераман, агар ўнинчисига ҳам гувоҳлик берсам, гуноҳкор бўлмасдим», деди. — Ибн Идрис: «Араблар ‹осам› (деб эмас, ‹ийсам› ёки шунга ўхшаш) дейди», деди. — Мен: «Ўша тўққиз киши кимлар?» дедим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Ҳиро (тоғи) устида туриб: «Барқарор тур, эй Ҳиро! Сенинг устингда Пайғамбар, ё сиддиқ, ё шаҳиддан бошқа ҳеч ким йўқ», дедилар. Мен: «Ўша тўққиз киши кимлар?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдурраҳмон ибн Авф», деди. Мен: «Ўнинчиси ким?» дедим. У бир оз суъка бўлди, сўнг: «У менман», деди. Абу Довуд айтди: Буни Ашжаъий Суфёндан, у Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Ибн Ҳайёндан, у Абдуллоҳ ибн Золимдан ўз исноди билан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ أُقْرِئُ رِجَالاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَبَيْنَمَا أَنَا فِي مَنْزِلِهِ بِمِنًى، وَهْوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا، إِذْ رَجَعَ إِلَىَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَالَ لَوْ رَأَيْتَ رَجُلاً أَتَى أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْيَوْمَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي فُلاَنٍ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ لَقَدْ بَايَعْتُ فُلاَنًا، فَوَاللَّهِ مَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ إِلاَّ فَلْتَةً، فَتَمَّتْ. فَغَضِبَ عُمَرُ ثُمَّ قَالَ إِنِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَقَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ، فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أُمُورَهُمْ. قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ، فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى قُرْبِكَ حِينَ تَقُومُ فِي النَّاسِ، وَأَنَا أَخْشَى أَنْ تَقُومَ فَتَقُولَ مَقَالَةً يُطَيِّرُهَا عَنْكَ كُلُّ مُطَيِّرٍ، وَأَنْ لاَ يَعُوهَا، وَأَنْ لاَ يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا، فَأَمْهِلْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، فَتَخْلُصَ بِأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ، فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا، فَيَعِي أَهْلُ الْعِلْمِ مَقَالَتَكَ، وَيَضَعُونَهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا. فَقَالَ عُمَرُ أَمَا وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأَقُومَنَّ بِذَلِكَ أَوَّلَ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحَجَّةِ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ عَجَّلْنَا الرَّوَاحَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ، حَتَّى أَجِدَ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ جَالِسًا إِلَى رُكْنِ الْمِنْبَرِ، فَجَلَسْتُ حَوْلَهُ تَمَسُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ، فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ خَرَجَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَلَمَّا رَأَيْتُهُ مُقْبِلاً قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ مَقَالَةً لَمْ يَقُلْهَا مُنْذُ اسْتُخْلِفَ، فَأَنْكَرَ عَلَىَّ وَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ. قَبْلَهُ فَجَلَسَ عُمَرُ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُونَ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَائِلٌ لَكُمْ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا، لاَ أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَىْ أَجَلِي، فَمَنْ عَقَلَهَا وَوَعَاهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ، وَمَنْ خَشِيَ أَنْ لاَ يَعْقِلَهَا فَلاَ أُحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يَكْذِبَ عَلَىَّ، إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ فَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةُ الرَّجْمِ، فَقَرَأْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا، رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ، فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ وَاللَّهِ مَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ، وَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ، ثُمَّ إِنَّا كُنَّا نَقْرَأُ فِيمَا نَقْرَأُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنْ لاَ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، فَإِنَّهُ كُفْرٌ بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَوْ إِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَلاَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ". ثُمَّ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلاً مِنْكُمْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْ مَاتَ عُمَرُ بَايَعْتُ فُلاَنًا. فَلاَ يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّمَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ فَلْتَةً وَتَمَّتْ أَلاَ وَإِنَّهَا قَدْ كَانَتْ كَذَلِكَ وَلَكِنَّ اللَّهَ وَقَى شَرَّهَا، وَلَيْسَ مِنْكُمْ مَنْ تُقْطَعُ الأَعْنَاقُ إِلَيْهِ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ، مَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُبَايَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ، وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ أَنَّ الأَنْصَارَ خَالَفُونَا وَاجْتَمَعُوا بِأَسْرِهِمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، وَخَالَفَ عَنَّا عَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ وَمَنْ مَعَهُمَا، وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ. فَانْطَلَقْنَا نُرِيدُهُمْ فَلَمَّا دَنَوْنَا مِنْهُمْ لَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ، فَذَكَرَا مَا تَمَالَى عَلَيْهِ الْقَوْمُ فَقَالاَ أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْنَا نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ. فَقَالاَ لاَ عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَقْرَبُوهُمُ اقْضُوا أَمْرَكُمْ. فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ. فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، فَإِذَا رَجُلٌ مُزَمَّلٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا هَذَا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ. فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا يُوعَكُ. فَلَمَّا جَلَسْنَا قَلِيلاً تَشَهَّدَ خَطِيبُهُمْ، فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ وَكَتِيبَةُ الإِسْلاَمِ، وَأَنْتُمْ مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ، وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْ قَوْمِكُمْ، فَإِذَا هُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْتَزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَأَنْ يَحْضُنُونَا مِنَ الأَمْرِ. فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أُرِيدُ أَنْ أُقَدِّمَهَا بَيْنَ يَدَىْ أَبِي بَكْرٍ، وَكُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى رِسْلِكَ. فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ، فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ هُوَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ، وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلاَّ قَالَ فِي بَدِيهَتِهِ مِثْلَهَا أَوْ أَفْضَلَ مِنْهَا حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ مَا ذَكَرْتُمْ فِيكُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ لَهُ أَهْلٌ، وَلَنْ يُعْرَفَ هَذَا الأَمْرُ إِلاَّ لِهَذَا الْحَىِّ مِنْ قُرَيْشٍ، هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا، وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ، فَبَايِعُوا أَيَّهُمَا شِئْتُمْ. فَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَهْوَ جَالِسٌ بَيْنَنَا، فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا، كَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لاَ يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ مِنْ إِثْمٍ، أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ، اللَّهُمَّ إِلاَّ أَنْ تُسَوِّلَ إِلَىَّ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ شَيْئًا لاَ أَجِدُهُ الآنَ. فَقَالَ قَائِلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ، وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ، مِنَّا أَمِيرٌ، وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ. فَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ حَتَّى فَرِقْتُ مِنَ الاِخْتِلاَفِ. فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ. فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ، وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ، ثُمَّ بَايَعَتْهُ الأَنْصَارُ، وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ. فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ. قَالَ عُمَرُ وَإِنَّا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا مِنْ أَمْرٍ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُبَايِعُوا رَجُلاً مِنْهُمْ بَعْدَنَا، فَإِمَّا بَايَعْنَاهُمْ عَلَى مَا لاَ نَرْضَى، وَإِمَّا نُخَالِفُهُمْ فَيَكُونُ فَسَادٌ، فَمَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُتَابَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men muhojirlardan baʼzi kishilarga — ular orasida Abdurahmon ibn Avf ham bor edi — Qurʼon oʻqitardim. Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ning oxirgi qilgan hajlaridan birida men Minoda Abdurahmonning manzilida edim, u esa Umarning huzurida edi. Birdan Abdurahmon mening oldimga qaytib kelib: «Koshki sen bugun moʻminlar amirining huzuriga kelib: ‹Yo amiral-moʻminin, falon kishi haqida (nima deysiz)? U: ‹Agar Umar oʻlsa, men albatta falonchiga bayʼat qilardim; vallohi, Abu Bakrning bayʼati ham faqat oldindan oʻylanmagan tasodifiy ish (falta) edi, soʻng u shu holda tamom boʻldi›, deyapti› degan bir kishini bugun koʻrganingda edi!» dedi. Umar gʻazablandi, soʻng: «Men, inshoalloh, bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishlarini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana shunday kishilardan ularni ogohlantiraman», dedi. Abdurahmon aytdi: Men: «Yo amiral-moʻminin, bunday qilmang, chunki (haj) mavsumi avom va olomon (johil) kishilarni toʻplaydi; siz odamlar oldida turganingizda, yaqiningizni mana shular egallab oladilar. Men siz turib, har bir uchiruvchi notoʻgʻri tarqatadigan bir soʻz aytishingizdan, ularning uni toʻgʻri anglamasligidan va oʻz joyiga qoʻymasligidan qoʻrqaman. Madinaga yetib borguncha kuting — u hijrat va sunnat diyoridir; u yerda fiqh ahli va odamlarning ashroflari (zodagonlari) bilan xolos boʻlasiz, aytmoqchi boʻlganingizni dadil aytasiz, ilm ahli soʻzingizni anglaydi va oʻz joyiga qoʻyadi», dedim. Umar: «Vallohi, inshoalloh, men Madinada turadigan birinchi maqomimda (xutbamda) shuni albatta aytaman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Biz Madinaga Zulhijja oxirida keldik. Juma kuni boʻlganida, quyosh ogʻishi bilan (masjidga) borishni tezlatdik, hatto men Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufaylni minbar ustuni yonida oʻtirgan holda topdim. Men uning yonida, tizzam tizzasiga tegadigan (yaqinlikda) oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar ibn Xattob (tashqariga) chiqdi. Men uning kelayotganini koʻrib, Said ibn Zaydga: «U bugun kechqurun, xalifa boʻlganidan beri aytmagan bir soʻzni albatta aytadi», dedim. U buni menga inkor qilib: «U avval aytmagan nimani aytishini kutyapsan?» dedi. Umar minbarga oʻtirdi. Muazzinlar (azonni) tugatib jim boʻlganlarida, u (oʻrnidan) turib, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: men sizlarga aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman; bilmadim, ehtimol u mening ajalim oldidadir. Kim uni anglab, yodida saqlasa, uni ulovi yetgan joyga (har qayerga) aytib bersin; kim uni anglay olmaslikdan qoʻrqsa — men hech kimga men haqimda yolgʻon (gapirishni) halol qilmayman. Albatta, Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi; Alloh nozil qilgan (narsalar) orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab, yodimizda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham U zotdan keyin rajm qildik. Men odamlarga uzoq zamon oʻtib: ‹Vallohi, biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz›, deydigan kimsa chiqib, ular Alloh nozil qilgan farizani tark etib adashishlaridan qoʻrqaman. Allohning Kitobida rajm — zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar bayyina (dalil) qoʻyilsa, yoki homiladorlik, yoki iqror boʻlsa — haqdir. Soʻng biz Allohning Kitobidan oʻqigan (narsalar) orasida: ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz oʻzingizga kufrdir› (degan kalimani) ham oʻqir edik. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam haddan ortiq maqtalganidek, meni haddan ortiq maqtamanglar; (balki) ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Soʻng menga yetdiki, sizlardan biror kimsa: ‹Vallohi, agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilardim›, deyarkan. Hech kim ‹Abu Bakrning bayʼati tasodifiy ish (falta) edi, soʻng tamom boʻldi› deb aldanmasin. Ogoh boʻlinglar! Darhaqiqat, u shunday (tasodifiy) edi, lekin Alloh uning sharridan saqladi. Sizlar orasida (odamlar) boʻyinlarini choʻzadigan (intiladigan), Abu Bakrga oʻxshash kishi yoʻq. Kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga (ergashilmaydi) — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir). Bizning xabarimiz (ahvolimiz) shunday boʻlgan ediki, Alloh Oʻz Paygʻambarini ﷺ vafot ettirganida, Ansor bizga muxolifat qildi va Banu Soida saqifasida (soyabonida) hammasi toʻplandi; Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar ham bizdan ajrab (chetda) qoldilar; muhojirlar esa Abu Bakr atrofiga yigʻildi. Men Abu Bakrga: «Yo Abu Bakr, ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimiz oldiga yuring», dedim. Bas, biz ularni istab yoʻlga chiqdik. Ularga yaqinlashganimizda, ulardan ikki solih kishi bizni kutib oldi va qavmning kelishib (birlashib) qaror qilgan ishini zikr qildi-da: «Ey muhojirlar jamoasi, qaerga (boryapsiz)?» dedi. Biz: «Ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimizni (istaymiz)», dedik. Ular: «Ularga yaqinlashmasligingiz sizga (yaxshiroq) — ishingizni oʻzingiz hal qiling», dedilar. Men: «Vallohi, biz albatta ularning oldiga boramiz», dedim. Bas, biz Banu Soida saqifasida ular oldiga keldik. Qarasak, ularning oʻrtasida (kasal) bir kishi (matoga) oʻralgan edi. Men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Bu — Saʼd ibn Uboda», dedilar. Men: «Unga nima boʻlgan?» dedim. Ular: «Isitma bilan ogʻriyapti», dedilar. Biroz oʻtirganimizdan keyin, ularning xatibi tashahhud aytdi, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: biz — Allohning ansorlari va islom lashkarimiz; sizlar, ey muhojirlar jamoasi, (kichik) bir guruhsiz. Qavmingizdan bir toʻda (Madinaga) keldi; mana, ular bizni (oʻz) ildizimizdan uzib, ishdan (hokimiyatdan) chetlatmoqchi boʻlmoqdalar», dedi. U jim boʻlganida, men gapirmoqchi boʻldim — men oʻzimga yoqqan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim, uni Abu Bakr oldida (avval) aytmoqchi edim, va men undan (Abu Bakrning gapidan) baʼzi keskinlikni yumshatmoqchi edim. Gapirmoqchi boʻlganimda, Abu Bakr: «Shoshilma (sekinroq)», dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim, bas, Abu Bakr gapirdi — u mendan koʻra halimroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda menga yoqqan biror soʻzni qoldirmay, oʻz badihasida (tayyorlanmay) uning oʻxshashini yoki undan afzalrogʻini aytdi, hatto jim boʻldi. U: «Sizlar oʻz haqingizda zikr qilgan har qanday yaxshilikka siz loyiqsiz; lekin bu ish (xilofat) faqat Qurayshning mana shu qabilasiga (loyiq) deb tan olinadi — ular arablarning nasab va diyor jihatidan eng markaziysidir. Men sizlarga mana shu ikki kishidan birini roziman (maʼqul koʻrdim), qaysisini xohlasangiz, oʻshanga bayʼat qiling», dedi va mening qoʻlim bilan — oramizda oʻtirgan — Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlini oldi. Uning aytganlaridan faqat shundan boshqasini yoqtirmadim. Vallohi, mening (gunohga yaqinlashtirmaydigan tarzda) oldinga chiqarilib, boʻynim urilishi, ichida Abu Bakr boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra menga sevimliroq edi — Allohim (kechir), agar oʻlim chogʻida nafsim menga hozir (oʻzimda) topmaydigan bir narsani bezab koʻrsatmasa. Shunda Ansordan bir kishi: «Men ularning (suykalib) ishqalanadigan xodasi va mevali (tayangan) xurmo tanasiman (yaʼni tajriba va kuch sohibiman); bizdan bir amir, sizdan bir amir, ey Quraysh jamoasi!» dedi. Bas, gʻovgʻa koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men (paydo boʻlgan) ixtilofdan qoʻrqdim. Men: «Qoʻlingni choʻz, yo Abu Bakr», dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar (ham) bayʼat qildilar, soʻng Ansor bayʼat qildi. Biz Saʼd ibn Ubadaning ustiga (toʻplanib) intildik. Ulardan bir kishi: «Saʼd ibn Ubadani oʻldirdingiz!» dedi. Men: «Alloh Saʼd ibn Ubadani oʻldirsin (uning sharrini daf qilsin)», dedim. Umar aytdi: Vallohi, biz duch kelgan ish (ahvol)da Abu Bakrga bayʼat qilishdan koʻra kuchliroq (toʻgʻri) narsani topmadik. Biz qavmdan bayʼatsiz ajrab ketsak, ular bizdan keyin oʻzlaridan bir kishiga bayʼat qilishlaridan qoʻrqdik — u holda yo ular bilan biz rozi boʻlmagan (narsa) ustiga bayʼatlashardik, yoki ularga muxolifat qilardik, bu esa fasodga olib kelardi. Bas, kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga ergashilmaydi — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Мен муҳожирлардан баъзи кишиларга — улар орасида Абдураҳмон ибн Авф ҳам бор эди — Қуръон ўқитардим. Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг охирги қилган ҳажларидан бирида мен Минода Абдураҳмоннинг манзилида эдим, у эса Умарнинг ҳузурида эди. Бирдан Абдураҳмон менинг олдимга қайтиб келиб: «Кошки сен бугун мўминлар амирининг ҳузурига келиб: ‹Ё амирал-мўминин, фалон киши ҳақида (нима дейсиз)? У: ‹Агар Умар ўлса, мен албатта фалончига байъат қилардим; валлоҳи, Абу Бакрнинг байъати ҳам фақат олдиндан ўйланмаган тасодифий иш (фалта) эди, сўнг у шу ҳолда тамом бўлди›, деяпти› деган бир кишини бугун кўрганингда эди!» деди. Умар ғазабланди, сўнг: «Мен, иншоаллоҳ, бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишларини ғасб қилмоқчи бўлган мана шундай кишилардан уларни огоҳлантираман», деди. Абдураҳмон айтди: Мен: «Ё амирал-мўминин, бундай қилманг, чунки (ҳаж) мавсуми авом ва оломон (жоҳил) кишиларни тўплайди; сиз одамлар олдида турганингизда, яқинингизни мана шулар эгаллаб оладилар. Мен сиз туриб, ҳар бир учирувчи нотўғри тарқатадиган бир сўз айтишингиздан, уларнинг уни тўғри англамаслигидан ва ўз жойига қўймаслигидан қўрқаман. Мадинага етиб боргунча кутинг — у ҳижрат ва суннат диёридир; у ерда фиқҳ аҳли ва одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) билан холос бўласиз, айтмоқчи бўлганингизни дадил айтасиз, илм аҳли сўзингизни англайди ва ўз жойига қўяди», дедим. Умар: «Валлоҳи, иншоаллоҳ, мен Мадинада турадиган биринчи мақомимда (хутбамда) шуни албатта айтаман», деди. Ибн Аббос айтди: Биз Мадинага Зулҳижжа охирида келдик. Жума куни бўлганида, қуёш оғиши билан (масжидга) боришни тезлатдик, ҳатто мен Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни минбар устуни ёнида ўтирган ҳолда топдим. Мен унинг ёнида, тиззам тиззасига тегадиган (яқинликда) ўтирдим. Кўп ўтмай Умар ибн Хаттоб (ташқарига) чиқди. Мен унинг келаётганини кўриб, Саид ибн Зайдга: «У бугун кечқурун, халифа бўлганидан бери айтмаган бир сўзни албатта айтади», дедим. У буни менга инкор қилиб: «У аввал айтмаган нимани айтишини кутяпсан?» деди. Умар минбарга ўтирди. Муаззинлар (азонни) тугатиб жим бўлганларида, у (ўрнидан) туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: мен сизларга айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман; билмадим, эҳтимол у менинг ажалим олдидадир. Ким уни англаб, ёдида сақласа, уни улови етган жойга (ҳар қаерга) айтиб берсин; ким уни англай олмасликдан қўрқса — мен ҳеч кимга мен ҳақимда ёлғон (гапиришни) ҳалол қилмайман. Албатта, Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди; Аллоҳ нозил қилган (нарсалар) орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб, ёдимизда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам У зотдан кейин ражм қилдик. Мен одамларга узоқ замон ўтиб: ‹Валлоҳи, биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз›, дейдиган кимса чиқиб, улар Аллоҳ нозил қилган фаризани тарк этиб адашишларидан қўрқаман. Аллоҳнинг Китобида ражм — зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар баййина (далил) қўйилса, ёки ҳомиладорлик, ёки иқрор бўлса — ҳақдир. Сўнг биз Аллоҳнинг Китобидан ўқиган (нарсалар) орасида: ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз ўзингизга куфрдир› (деган калимани) ҳам ўқир эдик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям ҳаддан ортиқ мақталганидек, мени ҳаддан ортиқ мақтаманглар; (балки) ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Сўнг менга етдики, сизлардан бирор кимса: ‹Валлоҳи, агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қилардим›, деяркан. Ҳеч ким ‹Абу Бакрнинг байъати тасодифий иш (фалта) эди, сўнг тамом бўлди› деб алданмасин. Огоҳ бўлинглар! Дарҳақиқат, у шундай (тасодифий) эди, лекин Аллоҳ унинг шарридан сақлади. Сизлар орасида (одамлар) бўйинларини чўзадиган (интиладиган), Абу Бакрга ўхшаш киши йўқ. Ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига (эргашилмайди) — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир). Бизнинг хабаримиз (аҳволимиз) шундай бўлган эдики, Аллоҳ Ўз Пайғамбарини ﷺ вафот эттирганида, Ансор бизга мухолифат қилди ва Бану Соида сақифасида (соябонида) ҳаммаси тўпланди; Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар ҳам биздан ажраб (четда) қолдилар; муҳожирлар эса Абу Бакр атрофига йиғилди. Мен Абу Бакрга: «Ё Абу Бакр, ансордан бўлган мана шу биродарларимиз олдига юринг», дедим. Бас, биз уларни истаб йўлга чиқдик. Уларга яқинлашганимизда, улардан икки солиҳ киши бизни кутиб олди ва қавмнинг келишиб (бирлашиб) қарор қилган ишини зикр қилди-да: «Эй муҳожирлар жамоаси, қаэрга (боряпсиз)?» деди. Биз: «Ансордан бўлган мана шу биродарларимизни (истаймиз)», дедик. Улар: «Уларга яқинлашмаслигингиз сизга (яхшироқ) — ишингизни ўзингиз ҳал қилинг», дедилар. Мен: «Валлоҳи, биз албатта уларнинг олдига борамиз», дедим. Бас, биз Бану Соида сақифасида улар олдига келдик. Қарасак, уларнинг ўртасида (касал) бир киши (матога) ўралган эди. Мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Бу — Саъд ибн Убода», дедилар. Мен: «Унга нима бўлган?» дедим. Улар: «Иситма билан оғрияпти», дедилар. Бироз ўтирганимиздан кейин, уларнинг хатиби ташаҳҳуд айтди, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: биз — Аллоҳнинг ансорлари ва ислом лашкаримиз; сизлар, эй муҳожирлар жамоаси, (кичик) бир гуруҳсиз. Қавмингиздан бир тўда (Мадинага) келди; мана, улар бизни (ўз) илдизимиздан узиб, ишдан (ҳокимиятдан) четлатмоқчи бўлмоқдалар», деди. У жим бўлганида, мен гапирмоқчи бўлдим — мен ўзимга ёққан бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим, уни Абу Бакр олдида (аввал) айтмоқчи эдим, ва мен ундан (Абу Бакрнинг гапидан) баъзи кескинликни юмшатмоқчи эдим. Гапирмоқчи бўлганимда, Абу Бакр: «Шошилма (секинроқ)», деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим, бас, Абу Бакр гапирди — у мендан кўра ҳалимроқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда менга ёққан бирор сўзни қолдирмай, ўз бадиҳасида (тайёрланмай) унинг ўхшашини ёки ундан афзалроғини айтди, ҳатто жим бўлди. У: «Сизлар ўз ҳақингизда зикр қилган ҳар қандай яхшиликка сиз лойиқсиз; лекин бу иш (хилофат) фақат Қурайшнинг мана шу қабиласига (лойиқ) деб тан олинади — улар арабларнинг насаб ва диёр жиҳатидан энг марказийсидир. Мен сизларга мана шу икки кишидан бирини розиман (маъқул кўрдим), қайсисини хоҳласангиз, ўшанга байъат қилинг», деди ва менинг қўлим билан — орамизда ўтирган — Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлини олди. Унинг айтганларидан фақат шундан бошқасини ёқтирмадим. Валлоҳи, менинг (гуноҳга яқинлаштирмайдиган тарзда) олдинга чиқарилиб, бўйним урилиши, ичида Абу Бакр бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра менга севимлироқ эди — Аллоҳим (кечир), агар ўлим чоғида нафсим менга ҳозир (ўзимда) топмайдиган бир нарсани безаб кўрсатмаса. Шунда Ансордан бир киши: «Мен уларнинг (суйкалиб) ишқаланадиган ходаси ва мевали (таянган) хурмо танасиман (яъни тажриба ва куч соҳибиман); биздан бир амир, сиздан бир амир, эй Қурайш жамоаси!» деди. Бас, ғовға кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен (пайдо бўлган) ихтилофдан қўрқдим. Мен: «Қўлингни чўз, ё Абу Бакр», дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар (ҳам) байъат қилдилар, сўнг Ансор байъат қилди. Биз Саъд ибн Убаданинг устига (тўпланиб) интилдик. Улардан бир киши: «Саъд ибн Убадани ўлдирдингиз!» деди. Мен: «Аллоҳ Саъд ибн Убадани ўлдирсин (унинг шаррини даф қилсин)», дедим. Умар айтди: Валлоҳи, биз дуч келган иш (аҳвол)да Абу Бакрга байъат қилишдан кўра кучлироқ (тўғри) нарсани топмадик. Биз қавмдан байъациз ажраб кецак, улар биздан кейин ўзларидан бир кишига байъат қилишларидан қўрқдик — у ҳолда ё улар билан биз рози бўлмаган (нарса) устига байъатлашардик, ёки уларга мухолифат қилардик, бу эса фасодга олиб келарди. Бас, ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига эргашилмайди — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир).