Urva ibn az-Zubayr

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فِي مَرَضِهِ، فَكَانَ يُصَلِّي بِهِمْ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ يَؤُمُّ النَّاسَ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ اسْتَأْخَرَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ أَنْ كَمَا أَنْتَ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِذَاءَ أَبِي بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏

Hishom ibn Urvaning otasi (Urva, Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Rasululloh ﷺ kasallik paytida Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni buyurdilar; bas, u ularga imomlik qildi», — dedi. Roviy Urva qoʻshimcha qildi: «Rasululloh ﷺ biroz yengillik sezib, (uydan) chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilar edi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ni koʻrgach, orqaga chekindi, lekin Paygʻambar ﷺ unga oʻsha yerda qolishni ishora qildi. Rasululloh ﷺ Abu Bakrning yonida oʻtirdilar. Abu Bakr Rasululloh ﷺ ning namoziga ergashar, odamlar esa Abu Bakrning namoziga ergashar edi».Ҳишом ибн Урванинг отаси (Урва, Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ касаллик пайтида Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни буюрдилар; бас, у уларга имомлик қилди», — деди. Ровий Урва қўшимча қилди: «Расулуллоҳ ﷺ бироз енгиллик сезиб, (уйдан) чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилар эди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ ни кўргач, орқага чекинди, лекин Пайғамбар ﷺ унга ўша ерда қолишни ишора қилди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига эргашар, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига эргашар эди».

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتَ أُمُورًا كُنْتُ أَتَحَنَّثُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ هَلْ لِي فِيهَا مِنْ شَىْءٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَالتَّحَنُّثُ التَّعَبُّدُ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ ga: «Ayting-chi, men johiliyatda (qilib) tahannus qilgan (taqvodorlik niyatida qilgan) ishlarimda men uchun biror (savob) bormi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Sen (avval) qilgan yaxshiliging bilan (birga) musulmon boʻlding (yaʼni savobing saqlanadi)», dedilar. Tahannus — taʼabbud (ibodat qilish)dir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ га: «Айтинг-чи, мен жоҳилиятда (қилиб) таҳаннус қилган (тақводорлик ниятида қилган) ишларимда мен учун бирор (савоб) борми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сен (аввал) қилган яхшилигинг билан (бирга) мусулмон бўлдинг (яъни савобинг сақланади)», дедилар. Таҳаннус — таъаббуд (ибодат қилиш)дир.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَجُلٍ فَقَدَّمَهُ وَكَانَ إِمَامَ قَوْمِهِ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَرَوَى وُهَيْبٌ وَغَيْرُهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ يَجِدُ شَيْئًا مِنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ وَقَالاَ إِنْ دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ فَوَجَدَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَلاَ يَنْصَرِفْ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ وَبِهِ غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، أَنَّهُ خَرَجَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا وَمَعَهُ النَّاسُ وَهُوَ يَؤُمُّهُمْ فَلَمَّا كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ أَقَامَ الصَّلاَةَ صَلاَةَ الصُّبْحِ ثُمَّ قَالَ لِيَتَقَدَّمْ أَحَدُكُمْ ‏.‏ وَذَهَبَ إِلَى الْخَلاَءِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَذْهَبَ الْخَلاَءَ وَقَامَتِ الصَّلاَةُ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى وُهَيْبُ بْنُ خَالِدٍ وَشُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ وَأَبُو ضَمْرَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَمَ وَالأَكْثَرُ الَّذِينَ رَوَوْهُ عَنْ هِشَامٍ قَالُوا كَمَا قَالَ زُهَيْرٌ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Urva otasidan naql qiladi: Abdulloh ibn al-Arqam haj yoki umra (qilish uchun) chiqdi; odamlar u bilan birga boʻlib, u ularga imomlik qilardi. Bir kuni u bomdod namoziga iqomat aytdi, soʻng: «Biringiz oldinga oʻtsin», — dedi va hojat chiqargani ketdi. (Soʻng) u: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Biringiz hojatxonaga bormoqchi boʻlsa-yu, (shu payt) namozga iqomat aytilsa, avval hojatxonadan boshlasin›», — dedi. Abu Dovud aytdi: Vuhayb ibn Xolid, Shuʼayb ibn Ishoq va Abu Zamra bu hadisni Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u (otasiga aytib bergan) bir kishidan, u Abdulloh ibn Arqamdan (deb) rivoyat qilishgan; Hishomdan rivoyat qilganlarning koʻpchiligi esa Zuhayr aytganidek (aytishgan).Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Урва отасидан нақл қилади: Абдуллоҳ ибн ал-Арқам ҳаж ёки умра (қилиш учун) чиқди; одамлар у билан бирга бўлиб, у уларга имомлик қиларди. Бир куни у бомдод намозига иқомат айтди, сўнг: «Бирингиз олдинга ўтсин», — деди ва ҳожат чиқаргани кетди. (Сўнг) у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитдим: ‹Бирингиз ҳожатхонага бормоқчи бўлса-ю, (шу пайт) намозга иқомат айтилса, аввал ҳожатхонадан бошласин›», — деди. Абу Довуд айтди: Вуҳайб ибн Холид, Шуъайб ибн Ишоқ ва Абу Замра бу ҳадисни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у (отасига айтиб берган) бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн Арқамдан (деб) ривоят қилишган; Ҳишомдан ривоят қилганларнинг кўпчилиги эса Зуҳайр айтганидек (айтишган).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو رَوْقٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُ بَعْضَ أَزْوَاجِهِ ثُمَّ يُصَلِّي وَلاَ يَتَوَضَّأُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَيْسَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ أَحْسَنُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَإِنَ كَانَ مُرْسَلاً وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الأَعْمَشُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى الْقَطَّانُ حَدِيثُ حَبِيبٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ هَذَا وَحَدِيثُ حَبِيبٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ تُصَلِّي وَإِنْ قَطَرَ الدَّمُ عَلَى الْحَصِيرِ لاَ شَىْءَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ayrim ayollarini oʻpar, soʻng taharat qilmasdan namoz oʻqir edilar. Abu Abdurrahmon aytdi: «Bu bob boʻyicha ushbu hadisdan koʻra chiroylirogʻi yoʻq, garchi u mursal boʻlsa ham.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ айрим аёлларини ўпар, сўнг таҳарат қилмасдан намоз ўқир эдилар. Абу Абдурраҳмон айтди: «Бу боб бўйича ушбу ҳадисдан кўра чиройлироғи йўқ, гарчи у мурсал бўлса ҳам.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ قُلْتُ مَا هِيَ إِلاَّ أَنْتِ ‏.‏ فَضَحِكَتْ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayollaridan birini oʻpdilar, soʻng taharat qilmagan holda namozga chiqdilar. Men (Urva): «U sizdan boshqa hech kim emas», dedim. Shunda u kishi kulib qoʻydilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳарат қилмаган ҳолда намозга чиқдилар. Мен (Урва): «У сиздан бошқа ҳеч ким эмас», дедим. Шунда у киши кулиб қўйдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى الطَّبَّاعُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى رَحْلِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَوَجَدَنِي وَأَنَا أَنْتَظِرُهُ، وَذَلِكَ، بِمِنًى فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ رَجُلًا أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ إِنَّ فُلَانًا يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنِّي قَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلَاءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أَمْرَهُمْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ وَإِنَّهُمْ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ إِذَا قُمْتَ فِي النَّاسِ فَأَخْشَى أَنْ تَقُولَ مَقَالَةً يَطِيرُ بِهَا أُولَئِكَ فَلَا يَعُوهَا وَلَا يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا وَلَكِنْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ وَتَخْلُصَ بِعُلَمَاءِ النَّاسِ وَأَشْرَافِهِمْ فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا فَيَعُونَ مَقَالَتَكَ وَيَضَعُونَهَا مَوَاضِعَهَا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَئِنْ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ سَالِمًا صَالِحًا لَأُكَلِّمَنَّ بِهَا النَّاسَ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحِجَّةِ وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَجَّلْتُ الرَّوَاحَ صَكَّةَ الْأَعْمَى فَقُلْتُ لِمَالِكٍ وَمَا صَكَّةُ الْأَعْمَى قَالَ إِنَّهُ لَا يُبَالِي أَيَّ سَاعَةٍ خَرَجَ لَا يَعْرِفُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَنَحْوَ هَذَا فَوَجَدْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ عِنْدَ رُكْنِ الْمِنْبَرِ الْأَيْمَنِ قَدْ سَبَقَنِي فَجَلَسْتُ حِذَاءَهُ تَحُكُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ طَلَعَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ قُلْتُ لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ مَقَالَةً مَا قَالَهَا عَلَيْهِ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ فَأَنْكَرَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ذَلِكَ فَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فَجَلَسَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي قَائِلٌ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا لَا أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَيْ أَجَلِي فَمَنْ وَعَاهَا وَعَقَلَهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ وَمَنْ لَمْ يَعِهَا فَلَا أُحِلُّ لَهُ أَنْ يَكْذِبَ عَلَيَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ وَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَرَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ لَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ قَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنْ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا قَامَتْ الْبَيِّنَةُ أَوْ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ أَلَا وَإِنَّا قَدْ كُنَّا نَقْرَأُ لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ أَلَا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُ اللَّهِ فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلًا مِنْكُمْ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَلَا يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَتْ فَلْتَةً أَلَا وَإِنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ أَلَا وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَقَى شَرَّهَا وَلَيْسَ فِيكُمْ الْيَوْمَ مَنْ تُقْطَعُ إِلَيْهِ الْأَعْنَاقُ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا وَإِنَّهُ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ عَلِيًّا وَالزُّبَيْرَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُمَا تَخَلَّفُوا فِي بَيْتِ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَخَلَّفَتْ عَنَّا الْأَنْصَارُ بِأَجْمَعِهَا فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنْ الْأَنْصَارِ فَانْطَلَقْنَا نَؤُمُّهُمْ حَتَّى لَقِيَنَا رَجُلَانِ صَالِحَانِ فَذَكَرَا لَنَا الَّذِي صَنَعَ الْقَوْمُ فَقَالَا أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلَاءِ مِنْ الْأَنْصَارِ فَقَالَا لَا عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَقْرَبُوهُمْ وَاقْضُوا أَمْرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى جِئْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَإِذَا هُمْ مُجْتَمِعُونَ وَإِذَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ رَجُلٌ مُزَمَّلٌ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا وَجِعٌ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَامَ خَطِيبُهُمْ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ وَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَكَتِيبَةُ الْإِسْلَامِ وَأَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ مِنَّا وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَيَحْضُنُونَا مِنْ الْأَمْرِ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ قَدْ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أَرَدْتُ أَنْ أَقُولَهَا بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ وَهُوَ كَانَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى رِسْلِكَ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ وَكَانَ أَعْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلَّا قَالَهَا فِي بَدِيهَتِهِ وَأَفْضَلَ حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا ذَكَرْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَلَمْ تَعْرِفْ الْعَرَبُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَّا لِهَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ أَيَّهُمَا شِئْتُمْ وَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا وَكَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لَا يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ إِلَى إِثْمٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَغَيَّرَ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ فَقُلْتُ لِمَالِكٍ مَا مَعْنَى أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ قَالَ كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا دَاهِيَتُهَا قَالَ وَكَثُرَ اللَّغَطُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ حَتَّى خَشِيتُ الِاخْتِلَافَ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ ثُمَّ بَايَعَهُ الْأَنْصَارُ وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدًا فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدًا وَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا أَمْرًا هُوَ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُحْدِثُوا بَعْدَنَا بَيْعَةً فَإِمَّا أَنْ نُتَابِعَهُمْ عَلَى مَا لَا نَرْضَى وَإِمَّا أَنْ نُخَالِفَهُمْ فَيَكُونَ فِيهِ فَسَادٌ فَمَنْ بَايَعَ أَمِيرًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا بَيْعَةَ لَهُ وَلَا بَيْعَةَ لِلَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلَا قَالَ مَالِكٌ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَقِيَاهُمَا عُوَيْمِرُ بْنُ سَاعِدَةَ وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ الَّذِي قَالَ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Falonchi: ‹Agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilaman› deyapti», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Men bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana bu guruhdan xalqni ogohlantiraman», dedi. Men (Abdurrahmon ibn Avf): «Ey moʻminlar amiri, bunday qilmang. Chunki mavsum xalqning past-baland, gʻavgʻochi kishilarini yigʻadi va siz odamlar oldida turganingizda majlisingizni oʻshalar egallab oladi. Men sizning bir soʻz aytishingizdan, oʻshalar uni uchirib yuborishidan, uni yaxshi anglamay, oʻz oʻrniga qoʻymasliklaridan qoʻrqaman. Balki Madinaga borguningizcha sabr qiling, u hijrat va sunnat diyoridir. Xalqning ilm ahli va ashroflari bilan xilvatda boʻlib, aytmoqchi boʻlgan narsangizni bardam holda aytasiz, ular soʻzingizni anglaydilar va uni oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Agar Madinaga sogʻ-salomat yetib borsam, birinchi turishimdayoq bu haqda odamlarga soʻzlayman», dedi. Zul-hijja oxirida Madinaga kelganimizda, juma kuni edi, men koʻzi ojiz odamdek erta yoʻlga chiqdim. Saʼid ibn Zaydni mimbarning oʻng ustuni oldida, mendan oldin kelib oʻtirgan holda topdim va yonida, tizzam tizzasiga tegib turadigan qilib oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar (roziyallohu anhu) koʻrindi. Uni koʻrganimda: «U bugun kechqurun bu mimbarda undan oldin hech kim aytmagan bir soʻzni aytadi», dedim. Saʼid ibn Zayd buni inkor qilib: «U hech kim aytmagan qanday soʻzni aytardi?» dedi. Umar (roziyallohu anhu) mimbarga oʻtirdi. Muazzin jim boʻlgach, u oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi, soʻng: «Ammo baʼdu, ey odamlar! Men aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman. Balki bu soʻz mening ajalim oldidan aytayotgan soʻzimdir. Kim uni anglab, aqli bilan tushunsa, uni tuyasi olib borgan joyda soʻzlab bersin. Kim uni anglamasa, unga men haqimda yolgʻon aytishni halol qilmayman. Alloh tabaraka va taolo Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Unga nozil qilingan narsalar orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab yetdik va yodda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham u zotdan keyin rajm qildik. Zamon uzoqqa choʻzilsa, ‹Biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz› deb, Alloh nozil qilgan bir farzni tark etib, adashib qolishlaridan qoʻrqaman. Rajm Allohning Kitobida zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar guvohlik yoki homiladorlik yoxud iqror sodir boʻlsa, haqdir. Ogoh boʻlinglar, biz ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz sizlar tomondan kufrdir› deb oʻqir edik. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam alayhissalom haddan oshirib maqtalganidek, meni haddan oshirib maqtamanglar. Men faqat Allohning bandasiman, shuning uchun ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Menga sizlardan biror kishi: ‹Agar Umar oʻlsa, falonchiga bayʼat qilaman› deyayotgani yetib keldi. Hech kim: ‹Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga bayʼat qilish shoshma-shosharlik bilan boʻlgan edi› deb aldanib qolmasin. Ogoh boʻlinglar, u shunday boʻldi. Lekin Alloh azza va jalla uning yomonligidan saqladi. Bugun sizlar orasida Abu Bakr (roziyallohu anhu)dek, boʻyinlar unga tomon choʻziladigan kishi yoʻq. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ vafot etganlarida bizning ahvolimiz shunday boʻldi: Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar Rasululloh ﷺning qizi Fotima (roziyallohu anho)ning uyida qolib ketishdi, ansorlar esa hammasi bir boʻlib Saqifa Bani Soidada bizdan ajralib qolishdi. Muhojirlar esa Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning atrofiga toʻplandilar. Men unga: ‹Ey Abu Bakr, bizni ansor birodarlarimiz oldiga olib bor› dedim. Biz ular tomon yoʻl oldik. Nihoyat ikki solih kishi bizni uchratib, qavm qilgan ishni bizga aytishdi va: ‹Ey muhojirlar jamoasi, qayoqqa bormoqchisiz?› deyishdi. Men: ‹Ansor birodarlarimizni istaymiz› dedim. Ular: ‹Ularga yaqinlashmasangiz ham boʻladi. Ey muhojirlar jamoasi, oʻz ishingizni hal qilinglar› deyishdi. Men: ‹Vallohi, biz ular oldiga boramiz› dedim. Yoʻlga chiqib, Saqifa Bani Soidada ular oldiga kelganimizda, ular toʻplanib oʻtirgan, oʻrtalarida esa bir kiyimga oʻralgan bir kishi bor edi. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Saʼd ibn Ubodadir› deyishdi. Men: ‹Unga nima boʻldi?› dedim. Ular: ‹Kasal› deyishdi. Biz oʻtirganimizda, ularning notiqi oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi va: ‹Ammo baʼdu, biz Allohning ansorlari va Islomning qoʻshinimiz. Sizlar esa, ey muhojirlar jamoasi, bizdan bir guruhsiz. Endi sizlardan bir toʻda kelib, bizni asl oʻrnimizdan chetlatib, bu ishdan mahrum qilmoqchi› dedi. U jim boʻlgach, men gapirmoqchi boʻldim. Men Abu Bakr (roziyallohu anhu) oldida aytmoqchi boʻlgan, meni maʼqul kelgan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim. Men undagi baʼzi tundlikni yumshatib turar edim. U mendan koʻra vazminroq va halimroq edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): ‹Shoshilma› dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim. U mendan koʻra bilimliroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda meni maʼqul kelgan biror soʻzni qoldirmay, uni oʻz oʻrnida darhol, undan-da yaxshiroq qilib aytdi, nihoyat jim boʻldi. U: ‹Ammo baʼdu, siz zikr qilgan yaxshiliklarga siz loyiqsiz. Lekin arablar bu ishni Qurayshning mana shu qabilasidan boshqasiga munosib deb bilmaydilar. Ular nasab va diyor jihatidan arablarning eng oʻrtachasidirlar. Men sizlar uchun mana shu ikki kishidan qay birini xohlasangiz, oʻshani rozi boʻldim› dedi va mening qoʻlim bilan Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlidan tutdi. Uning aytganlaridan faqat shu bittasi menga yoqmadi. Vallohi, meni oldinga chiqarib, boʻynim uzilsa, bu meni gunohga yaqinlashtirmasa, u mening uchun Abu Bakr (roziyallohu anhu) boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra sevimliroq edi, agar oʻlim oldida koʻnglim oʻzgarmasa. Shunda ansordan bir kishi: ‹Men ularning ishqalanadigan yogʻochi va meva beradigan xurmo shoximan. Ey Qurayshlar jamoasi, bizdan bir amir, sizlardan bir amir boʻlsin› dedi. Gap koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men ixtilof boʻlishidan qoʻrqdim. Men: ‹Qoʻlingni choʻz, ey Abu Bakr› dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar bayʼat qilishdi, soʻng ansorlar bayʼat qilishdi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Фалончи: ‹Агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қиламан› деяпти», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишини ғасб қилмоқчи бўлган мана бу гуруҳдан халқни огоҳлантираман», деди. Мен (Абдурраҳмон ибн Авф): «Эй мўминлар амири, бундай қилманг. Чунки мавсум халқнинг паст-баланд, ғавғочи кишиларини йиғади ва сиз одамлар олдида турганингизда мажлисингизни ўшалар эгаллаб олади. Мен сизнинг бир сўз айтишингиздан, ўшалар уни учириб юборишидан, уни яхши англамай, ўз ўрнига қўймасликларидан қўрқаман. Балки Мадинага боргунингизча сабр қилинг, у ҳижрат ва суннат диёридир. Халқнинг илм аҳли ва ашрофлари билан хилватда бўлиб, айтмоқчи бўлган нарсангизни бардам ҳолда айтасиз, улар сўзингизни англайдилар ва уни ўз ўрнига қўядилар», дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар Мадинага соғ-саломат етиб борсам, биринчи туришимдаёқ бу ҳақда одамларга сўзлайман», деди. Зул-ҳижжа охирида Мадинага келганимизда, жума куни эди, мен кўзи ожиз одамдек эрта йўлга чиқдим. Саъид ибн Зайдни мимбарнинг ўнг устуни олдида, мендан олдин келиб ўтирган ҳолда топдим ва ёнида, тиззам тиззасига тегиб турадиган қилиб ўтирдим. Кўп ўтмай Умар (розияллоҳу анҳу) кўринди. Уни кўрганимда: «У бугун кечқурун бу мимбарда ундан олдин ҳеч ким айтмаган бир сўзни айтади», дедим. Саъид ибн Зайд буни инкор қилиб: «У ҳеч ким айтмаган қандай сўзни айтарди?» деди. Умар (розияллоҳу анҳу) мимбарга ўтирди. Муаззин жим бўлгач, у ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди, сўнг: «Аммо баъду, эй одамлар! Мен айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман. Балки бу сўз менинг ажалим олдидан айтаётган сўзимдир. Ким уни англаб, ақли билан тушунса, уни туяси олиб борган жойда сўзлаб берсин. Ким уни англамаса, унга мен ҳақимда ёлғон айтишни ҳалол қилмайман. Аллоҳ табарака ва таоло Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Унга нозил қилинган нарсалар орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб етдик ва ёдда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин ражм қилдик. Замон узоққа чўзилса, ‹Биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз› деб, Аллоҳ нозил қилган бир фарзни тарк этиб, адашиб қолишларидан қўрқаман. Ражм Аллоҳнинг Китобида зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар гувоҳлик ёки ҳомиладорлик ёхуд иқрор содир бўлса, ҳақдир. Огоҳ бўлинглар, биз ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз сизлар томондан куфрдир› деб ўқир эдик. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям алайҳиссалом ҳаддан ошириб мақталганидек, мени ҳаддан ошириб мақтаманглар. Мен фақат Аллоҳнинг бандасиман, шунинг учун ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Менга сизлардан бирор киши: ‹Агар Умар ўлса, фалончига байъат қиламан› деяётгани етиб келди. Ҳеч ким: ‹Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га байъат қилиш шошма-шошарлик билан бўлган эди› деб алданиб қолмасин. Огоҳ бўлинглар, у шундай бўлди. Лекин Аллоҳ азза ва жалла унинг ёмонлигидан сақлади. Бугун сизлар орасида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дек, бўйинлар унга томон чўзиладиган киши йўқ. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида бизнинг аҳволимиз шундай бўлди: Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (розияллоҳу анҳо)нинг уйида қолиб кетишди, ансорлар эса ҳаммаси бир бўлиб Сақифа Бани Соидада биздан ажралиб қолишди. Муҳожирлар эса Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг атрофига тўпландилар. Мен унга: ‹Эй Абу Бакр, бизни ансор биродарларимиз олдига олиб бор› дедим. Биз улар томон йўл олдик. Ниҳоят икки солиҳ киши бизни учратиб, қавм қилган ишни бизга айтишди ва: ‹Эй муҳожирлар жамоаси, қаёққа бормоқчисиз?› дейишди. Мен: ‹Ансор биродарларимизни истаймиз› дедим. Улар: ‹Уларга яқинлашмасангиз ҳам бўлади. Эй муҳожирлар жамоаси, ўз ишингизни ҳал қилинглар› дейишди. Мен: ‹Валлоҳи, биз улар олдига борамиз› дедим. Йўлга чиқиб, Сақифа Бани Соидада улар олдига келганимизда, улар тўпланиб ўтирган, ўрталарида эса бир кийимга ўралган бир киши бор эди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Саъд ибн Убодадир› дейишди. Мен: ‹Унга нима бўлди?› дедим. Улар: ‹Касал› дейишди. Биз ўтирганимизда, уларнинг нотиқи ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди ва: ‹Аммо баъду, биз Аллоҳнинг ансорлари ва Исломнинг қўшинимиз. Сизлар эса, эй муҳожирлар жамоаси, биздан бир гуруҳсиз. Энди сизлардан бир тўда келиб, бизни асл ўрнимиздан четлатиб, бу ишдан маҳрум қилмоқчи› деди. У жим бўлгач, мен гапирмоқчи бўлдим. Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) олдида айтмоқчи бўлган, мени маъқул келган бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим. Мен ундаги баъзи тундликни юмшатиб турар эдим. У мендан кўра вазминроқ ва ҳалимроқ эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): ‹Шошилма› деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим. У мендан кўра билимлироқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда мени маъқул келган бирор сўзни қолдирмай, уни ўз ўрнида дарҳол, ундан-да яхшироқ қилиб айтди, ниҳоят жим бўлди. У: ‹Аммо баъду, сиз зикр қилган яхшиликларга сиз лойиқсиз. Лекин араблар бу ишни Қурайшнинг мана шу қабиласидан бошқасига муносиб деб билмайдилар. Улар насаб ва диёр жиҳатидан арабларнинг энг ўртачасидирлар. Мен сизлар учун мана шу икки кишидан қай бирини хоҳласангиз, ўшани рози бўлдим› деди ва менинг қўлим билан Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлидан тутди. Унинг айтганларидан фақат шу биттаси менга ёқмади. Валлоҳи, мени олдинга чиқариб, бўйним узилса, бу мени гуноҳга яқинлаштирмаса, у менинг учун Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра севимлироқ эди, агар ўлим олдида кўнглим ўзгармаса. Шунда ансордан бир киши: ‹Мен уларнинг ишқаланадиган ёғочи ва мева берадиган хурмо шохиман. Эй Қурайшлар жамоаси, биздан бир амир, сизлардан бир амир бўлсин› деди. Гап кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен ихтилоф бўлишидан қўрқдим. Мен: ‹Қўлингни чўз, эй Абу Бакр› дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар байъат қилишди, сўнг ансорлар байъат қилишди», деди.

- وعن عروة عن عائشة، رضي الله عنها، أنها كانت تقول‏:‏ والله يا ابن اختي إن كنا لننظر إلى الهلال، ثم الهلال‏:‏ ثلاثة أهلة في شهرين، وما أوقد في أبيات رسول صلى الله عليه وسلم ، نار‏.‏ قلت‏:‏ يا خالة فما كان يعيشكم‏؟‏ قالت‏:‏ الأسودان‏:‏ التمر والماء، إلا أنه قد كان لرسول الله صلى الله عليه وسلم جيران من الأنصار، وكانت لهم منائح وكانوا يرسلون إلى رسول الله من ألبانها فيسقينا‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Vallohi, ey jiyanim, biz hilolga, soʻng (yana) hilolga, soʻng (yana) hilolga qarardik — ikki oyda uchta hilol (oʻtardi-yu), Rasululloh ﷺ ning uylarida oʻt yoqilmasdi». (Urva) dedi: men: «Ey xolajon, unda sizlarni nima tirik saqlardi?» dedim. (Oisha): «Ikki qora narsa — xurmo va suv. Faqat Rasululloh ﷺ ning ansorlardan qoʻshnilari bor edi, ularning sutlik (hadya) hayvonlari boʻlardi, ular Rasululloh ﷺ ga oʻsha (hayvonlarning) sutidan yuborib turishardi, u zot esa uni bizga ichkizardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Валлоҳи, эй жияним, биз ҳилолга, сўнг (яна) ҳилолга, сўнг (яна) ҳилолга қарардик — икки ойда учта ҳилол (ўтарди-ю), Расулуллоҳ ﷺ нинг уйларида ўт ёқилмасди». (Урва) деди: мен: «Эй холажон, унда сизларни нима тирик сақларди?» дедим. (Оиша): «Икки қора нарса — хурмо ва сув. Фақат Расулуллоҳ ﷺ нинг ансорлардан қўшнилари бор эди, уларнинг сутлик (ҳадя) ҳайвонлари бўларди, улар Расулуллоҳ ﷺ га ўша (ҳайвонларнинг) сутидан юбориб туришарди, у зот эса уни бизга ичкизардилар».

عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ: كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ؟ قَالَ: كَانَ يَسِيرُ الْعُنُق فَإِذا وجد فجوة نَص

Urva (Usomadan) rivoyat qiladi: Mening huzurimda Usomadan: «Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytayotganda (u zotning tuyasi)ning yurishi qanday edi?» — deb soʻraldi. Usoma: «Paygʻambar ﷺ moʼtadil yurish bilan yurdi; (yoʻl) keng boʻlganda esa, u zot (tuyasini) juda tez yurgizar edi», — deb javob berdi.Урва (Усомадан) ривоят қилади: Менинг ҳузуримда Усомадан: «Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтаётганда (у зотнинг туяси)нинг юриши қандай эди?» — деб сўралди. Усома: «Пайғамбар ﷺ мўтадил юриш билан юрди; (йўл) кенг бўлганда эса, у зот (туясини) жуда тез юргизар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَسَفَتِ الشَّمْسُ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَفَّ النَّاسُ وَرَاءَهُ، فَكَبَّرَ فَاقْتَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِرَاءَةً طَوِيلَةً، ثُمَّ كَبَّرَ فَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ‏.‏ فَقَامَ وَلَمْ يَسْجُدْ، وَقَرَأَ قِرَاءَةً طَوِيلَةً، هِيَ أَدْنَى مِنَ الْقِرَاءَةِ الأُولَى، ثُمَّ كَبَّرَ وَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ أَدْنَى مِنَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ قَالَ فِي الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِثْلَ ذَلِكَ، فَاسْتَكْمَلَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ، وَانْجَلَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَنْصَرِفَ، ثُمَّ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هُمَا آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمَا فَافْزَعُوا إِلَى الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ يُحَدِّثُ كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُحَدِّثُ يَوْمَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ بِمِثْلِ حَدِيثِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ‏.‏ فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ إِنَّ أَخَاكَ يَوْمَ خَسَفَتْ بِالْمَدِينَةِ لَمْ يَزِدْ عَلَى رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ لأَنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏

Oisha (Paygʻambar ﷺ ning zavjasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot masjidga bordilar, odamlar u zot orqasida saflandi. U zot takbir aytib (namozni boshlab), qiroatni choʻzdilar, soʻng takbir aytib, uzoq rukuʼ qildilar; soʻng (boshlarini koʻtarib): «Samiʼalloohu liman hamidah (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi)», — dedilar. Soʻng sajda qilmay, turib, birinchisidan qisqaroq uzun qiroat qildilar. Yana takbir aytib, birinchisidan qisqaroq uzun rukuʼ qildilar, soʻng: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi; ey Robbimiz, barcha hamd Senga xosdir)», — dedilar, soʻng sajda qildilar va ikkinchi rakatda ham shunday qildilar; shu tariqa u zot toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar. U zot namozni tugatmasdan oldin quyosh (tutilishi) ochilgan edi. (Namozdan keyin) u zot turib, Allohga loyiq hamd va sano aytdilar, soʻng: «Quyosh va oy — Allohning belgilaridan ikki belgi. Ular biror kishining oʻlishi yoki tirilishi sababli tutilmaydi. Ularni koʻrganingizda, namozga shoshilinglar», — dedilar. Zuhriy rivoyat qiladi: Men Urvaga: «Madinada quyosh tutilganda, akang (Abdulloh ibn Zubayr) faqat bomdod namozidek ikki rakat namoz oʻqidi», — dedim. Urva: «Ha, chunki u Paygʻambar ﷺ ning sunnatini (bu borada) qoʻldan boy berdi», — deb javob berdi.Оиша (Пайғамбар ﷺ нинг завжаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот масжидга бордилар, одамлар у зот орқасида сафланди. У зот такбир айтиб (намозни бошлаб), қироатни чўздилар, сўнг такбир айтиб, узоқ рукуъ қилдилар; сўнг (бошларини кўтариб): «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди)», — дедилар. Сўнг сажда қилмай, туриб, биринчисидан қисқароқ узун қироат қилдилар. Яна такбир айтиб, биринчисидан қисқароқ узун рукуъ қилдилар, сўнг: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди; эй Роббимиз, барча ҳамд Сенга хосдир)», — дедилар, сўнг сажда қилдилар ва иккинчи ракатда ҳам шундай қилдилар; шу тариқа у зот тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар. У зот намозни тугатмасдан олдин қуёш (тутилиши) очилган эди. (Намоздан кейин) у зот туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Қуёш ва ой — Аллоҳнинг белгиларидан икки белги. Улар бирор кишининг ўлиши ёки тирилиши сабабли тутилмайди. Уларни кўрганингизда, намозга шошилинглар», — дедилар. Зуҳрий ривоят қилади: Мен Урвага: «Мадинада қуёш тутилганда, аканг (Абдуллоҳ ибн Зубайр) фақат бомдод намозидек икки ракат намоз ўқиди», — дедим. Урва: «Ҳа, чунки у Пайғамбар ﷺ нинг суннатини (бу борада) қўлдан бой берди», — деб жавоб берди.

وَحَدَّثَنَا حَسَنٌ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - قَالَ الْحُلْوَانِيُّ حَدَّثَنَا وَقَالَ عَبْدٌ، حَدَّثَنِي - يَعْقُوبُ، - وَهُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىْ رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ أُمُورًا كُنْتُ أَتَحَنَّثُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ صَدَقَةٍ أَوْ عَتَاقَةٍ أَوْ صِلَةِ رَحِمٍ أَفِيهَا أَجْرٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ ga: «Ey Allohning Rasuli, ayting-chi, men johiliyatda (qilib) tahannus qilgan — sadaqa yoki (qul) ozod qilish yoki silai rahm (qarindoshlik) (kabi) — ishlarimda (savob) ajr bormi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen (avval) qilgan yaxshiliging bilan (birga) musulmon boʻlding», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ га: «Эй Аллоҳнинг Расули, айтинг-чи, мен жоҳилиятда (қилиб) таҳаннус қилган — садақа ёки (қул) озод қилиш ёки силаи раҳм (қариндошлик) (каби) — ишларимда (савоб) ажр борми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен (аввал) қилган яхшилигинг билан (бирга) мусулмон бўлдинг», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ كِلاَبٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُطْرِقُ الْفَحْلَ فَنُكْرَمُ ‏.‏ فَرَخَّصَ لَهُ فِي الْكَرَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kilob (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi Paygʻambar ﷺdan aygʻirni (urgʻochiga) qoʻshish (haqini olish) toʻgʻrisida soʻradi, u zot uni qaytardilar. Shunda u: «Yo Rasululloh, biz aygʻirni qoʻshib (xizmat qilamiz)-u, bizga hadya beriladi», dedi. Shunda u zot unga hadya (olish)ga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Ibrohim ibn Humayd orqali, u Hishom ibn Urvadan (rivoyat qilgan) tarzdagina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Килоб (қабиласи)дан бўлган бир киши Пайғамбар ﷺдан айғирни (урғочига) қўшиш (ҳақини олиш) тўғрисида сўради, у зот уни қайтардилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, биз айғирни қўшиб (хизмат қиламиз)-у, бизга ҳадя берилади», деди. Шунда у зот унга ҳадя (олиш)га рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Ҳумайд орқали, у Ҳишом ибн Урвадан (ривоят қилган) тарздагина биламиз.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، يَذْكُرُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَكْبِهِ وَمَعِي إِدَاوَةٌ فَخَرَجَ لِحَاجَتِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ فَتَلَقَّيْتُهُ بِالإِدَاوَةِ فَأَفْرَغْتُ عَلَيْهِ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ وَوَجْهَهُ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ ذِرَاعَيْهِ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ مِنْ جِبَابِ الرُّومِ ضَيِّقَةُ الْكُمَّيْنِ فَضَاقَتْ فَادَّرَعَهُمَا ادِّرَاعًا ثُمَّ أَهْوَيْتُ إِلَى الْخُفَّيْنِ لأَنْزِعَهُمَا فَقَالَ لِي ‏"‏ دَعِ الْخُفَّيْنِ فَإِنِّي أَدْخَلْتُ الْقَدَمَيْنِ الْخُفَّيْنِ وَهُمَا طَاهِرَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبِي قَالَ الشَّعْبِيُّ شَهِدَ لِي عُرْوَةُ عَلَى أَبِيهِ وَشَهِدَ أَبُوهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Urva ibn al-Mugʻiyra otasidan rivoyat qiladi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga (bir) karvonda edik, mening yonimda bir suv idishi (mesh) bor edi. U zot hojat chiqargani chiqdilar, soʻng qaytib keldilar; men u zotni suv idishi bilan qarshi olib, (qoʻllariga) quydim. U zot kaflarini va yuzlarini yuvdilar; soʻng bilaklarini chiqarmoqchi boʻldilar — egnilarida Rum jubbalaridan boʻlgan, yenglari tor, jundan (yasalgan) jubba bor edi — (yeng) tor (kelgani uchun) qoʻllarini (jubbaning) tagidan chiqardilar. Soʻng men maxsilarini yechmoqchi boʻlib (egilgan edim), u zot menga: «Maxsilarni qoʻyaver — chunki men oyoqlarimni ularga pok holatda kiritganman», — dedilar va ular ustiga mash tortdilar. (Yunus) otasidan, u Shaʼbiydan (rivoyat qildi): «Urva menga otasidan guvohlik berdi, otasi esa Rasululloh ﷺ dan guvohlik berdi (yaʼni bevosita eshitgan)».Урва ибн ал-Муғийра отасидан ривоят қилади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (бир) карвонда эдик, менинг ёнимда бир сув идиши (меш) бор эди. У зот ҳожат чиқаргани чиқдилар, сўнг қайтиб келдилар; мен у зотни сув идиши билан қарши олиб, (қўлларига) қуйдим. У зот кафларини ва юзларини ювдилар; сўнг билакларини чиқармоқчи бўлдилар — эгниларида Рум жуббаларидан бўлган, енглари тор, жундан (ясалган) жубба бор эди — (енг) тор (келгани учун) қўлларини (жуббанинг) тагидан чиқардилар. Сўнг мен махсиларини ечмоқчи бўлиб (эгилган эдим), у зот менга: «Махсиларни қўявер — чунки мен оёқларимни уларга пок ҳолатда киритганман», — дедилар ва улар устига маш тортдилар. (Юнус) отасидан, у Шаъбийдан (ривоят қилди): «Урва менга отасидан гувоҳлик берди, отаси эса Расулуллоҳ ﷺ дан гувоҳлик берди (яъни бевосита эшитган)».

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَشْهَبُ، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، وَهِشَامَ بْنَ عُرْوَةَ، حَدَّثَاهُ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَأَهْلَلْتُ بِالْعُمْرَةِ فَقَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ فَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ وَدَعِي الْعُمْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ إِلاَّ أَشْهَبُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Vidoʻ haji yilida Rasululloh ﷺ bilan chiqdik. Men umraga niyat qildim, Makkaga hayzli holda yetib keldim, shuning uchun Baytni tavof qilmadim, Safo va Marva orasida ham saʼy qilmadim. Buni Rasululloh ﷺga arz qildim. U zot: «Boshingni yoz, sochingni tara, hajga niyat qil va umrani qoʻyib tur», dedilar. Men shunday qildim. Hajni ado etganimizda u zot meni Abdurrahmon ibn Abu Bakr bilan Tanʼimga yubordilar, men umra qildim. U zot: «Bu sening umrangning oʻrniga», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Видў ҳажи йилида Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдик. Мен умрага ният қилдим, Маккага ҳайзли ҳолда етиб келдим, шунинг учун Байтни тавоф қилмадим, Сафо ва Марва орасида ҳам саъй қилмадим. Буни Расулуллоҳ ﷺга арз қилдим. У зот: «Бошингни ёз, сочингни тара, ҳажга ният қил ва умрани қўйиб тур», дедилар. Мен шундай қилдим. Ҳажни адо этганимизда у зот мени Абдурраҳмон ибн Абу Бакр билан Танъимга юбордилар, мен умра қилдим. У зот: «Бу сенинг умрангнинг ўрнига», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَتِ اسْتُحِيضَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ وَهِيَ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ سَبْعَ سِنِينَ فَشَكَتْ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ثُمَّ تُصَلِّي وَكَانَتْ تَقْعُدُ فِي مِرْكَنٍ لأُخْتِهَا زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حَتَّى إِنَّ حُمْرَةَ الدَّمِ لَتَعْلُو الْمَاءَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba bint Jahsh Abdurrahmon ibn Avfning nikohida ekan, yetti yil istihoza koʻrdi. U buni Nabiy ﷺga shikoyat qildi. Nabiy ﷺ: «Bu hayz emas, balki bir tomirdir. Hayz kelsa, namozni tark et, ketsa gʻusl qil va namoz oʻqi», dedilar. Oisha aytadi: U har namoz uchun gʻusl qilib, soʻng namoz oʻqirdi. U opasi Zaynab bint Jahshning togʻorasida oʻtirar, hatto qonning qizilligi suv yuzasiga chiqib turardi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинт Жаҳш Абдурраҳмон ибн Авфнинг никоҳида экан, етти йил истиҳоза кўрди. У буни Набий ﷺга шикоят қилди. Набий ﷺ: «Бу ҳайз эмас, балки бир томирдир. Ҳайз келса, намозни тарк эт, кетса ғусл қил ва намоз ўқи», дедилар. Оиша айтади: У ҳар намоз учун ғусл қилиб, сўнг намоз ўқирди. У опаси Зайнаб бинт Жаҳшнинг тоғорасида ўтирар, ҳатто қоннинг қизиллиги сув юзасига чиқиб турарди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي أَنَّ حُمْرَانَ، أَخْبَرَهُ قَالَ تَوَضَّأَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْبَلَاطِ ثُمَّ قَالَ لَأُحَدِّثَنَّكُمْ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْلَا آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ دَخَلَ فَصَلَّى غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصَّلَاةِ الْأُخْرَى حَتَّى يُصَلِّيَهَا‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U toshli maydonda taharat oldi, soʻng: «Men sizlarga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni aytib beray. Agar Allohning Kitobida bir oyat boʻlmaganida, uni sizlarga aytmagan boʻlardim. Men Nabiy ﷺning: ‹Kim taharat olib, uni chiroyli qilsa, soʻng masjidga kirib namoz oʻqisa, oʻsha namozi bilan keyingi namozi orasidagi gunohlari, u namozni oʻqiguniga qadar, kechiriladi›, deganlarini eshitganman», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У тошли майдонда таҳарат олди, сўнг: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни айтиб берай. Агар Аллоҳнинг Китобида бир оят бўлмаганида, уни сизларга айтмаган бўлардим. Мен Набий ﷺнинг: ‹Ким таҳарат олиб, уни чиройли қилса, сўнг масжидга кириб намоз ўқиса, ўша намози билан кейинги намози орасидаги гуноҳлари, у намозни ўқигунига қадар, кечирилади›, деганларини эшитганман», деди.

عَنْ مَخْلَدِ بْنِ خُفَافٍ قَالَ: ابْتَعْتُ غُلَامًا فَاسْتَغْلَلْتُهُ ثُمَّ ظَهَرْتُ مِنْهُ عَلَى عَيْبٍ فَخَاصَمْتُ فِيهِ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَضَى لِي بِرَدِّهِ وَقَضَى عَلَيَّ بِرَدِّ غَلَّتِهِ فَأَتَيْتُ عُرْوَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: أَرُوحُ إِلَيْهِ الْعَشِيَّةَ فَأُخْبِرُهُ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى فِي مِثْلِ هَذَا: أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ فَرَاحَ إِلَيْهِ عُرْوَةُ فَقَضَى لِي أَنْ آخُذَ الْخَرَاجَ مِنَ الَّذِي قَضَى بِهِ عَلَيِّ لَهُ. رَوَاهُ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshash (aybi chiqqan narsani qaytarish) masalasida: «Foyda zominlik (javobgarlik) evaziga boʻladi», deb hukm qilganlar. «Sharh us-Sunna»da rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшаш (айби чиққан нарсани қайтариш) масаласида: «Фойда зоминлик (жавобгарлик) эвазига бўлади», деб ҳукм қилганлар. «Шарҳ ус-Сунна»да ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ نَمِرٍ، سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ جَهَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخُسُوفِ بِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ كَبَّرَ فَرَكَعَ، وَإِذَا رَفَعَ مِنَ الرَّكْعَةِ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ يُعَاوِدُ الْقِرَاءَةَ فِي صَلاَةِ الْكُسُوفِ، أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَغَيْرُهُ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ الشَّمْسَ، خَسَفَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ مُنَادِيًا بِالصَّلاَةُ جَامِعَةٌ، فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ نَمِرٍ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ مِثْلَهُ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَقُلْتُ مَا صَنَعَ أَخُوكَ ذَلِكَ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَا صَلَّى إِلاَّ رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ إِذْ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ، إِنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏ تَابَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي الْجَهْرِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ tutilish namozida (Qurʼonni) jahriy oʻqidilar; tutilish namozini tugatgach, takbir aytib, rukuʼ qildilar. Rukuʼdan tik turganlarida: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd», — der edilar. Soʻng yana qiroatni boshlar edilar. Tutilish namozida ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda bor. Avzoiy va boshqalar: «Biz Zuhriydan — u Urvadan, u Oishadan — eshitdik: ‹Rasululloh ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot bir kishiga: Jamoat namozi, — deb eʼlon qildirdilar. U zot namozga imomlik qilib, ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar›», — dedi. Valid rivoyat qiladiki, Abdurrahmon ibn Namir unga — u shuning oʻxshashini eshitganini — xabar berdi. Ibn Shihob ham shuning oʻxshashini eshitdi. Zuhriy: «Men (Urvadan): Akang Abdulloh ibn Zubayr nima qildi? U Madinada (tutilish) namozini oʻqiganda, bomdod namozidek ikki rakat oʻqidi, — deb (soʻradim). Urva: U (bu borada) Paygʻambar ﷺ ning sunnatini qoʻldan boy berdi, — deb javob berdi», — dedi. Sulaymon ibn Kasir va Sufyon ibn Husayn Zuhriydan: «Tutilish namozi jahriy qiroat bilan oʻqilar edi», — deb rivoyat qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ тутилиш намозида (Қуръонни) жаҳрий ўқидилар; тутилиш намозини тугатгач, такбир айтиб, рукуъ қилдилар. Рукуъдан тик турганларида: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд», — дер эдилар. Сўнг яна қироатни бошлар эдилар. Тутилиш намозида икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда бор. Авзоий ва бошқалар: «Биз Зуҳрийдан — у Урвадан, у Оишадан — эшитдик: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот бир кишига: Жамоат намози, — деб эълон қилдирдилар. У зот намозга имомлик қилиб, икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар›», — деди. Валид ривоят қиладики, Абдурраҳмон ибн Намир унга — у шунинг ўхшашини эшитганини — хабар берди. Ибн Шиҳоб ҳам шунинг ўхшашини эшитди. Зуҳрий: «Мен (Урвадан): Аканг Абдуллоҳ ибн Зубайр нима қилди? У Мадинада (тутилиш) намозини ўқиганда, бомдод намозидек икки ракат ўқиди, — деб (сўрадим). Урва: У (бу борада) Пайғамбар ﷺ нинг суннатини қўлдан бой берди, — деб жавоб берди», — деди. Сулаймон ибн Касир ва Суфён ибн Ҳусайн Зуҳрийдан: «Тутилиш намози жаҳрий қироат билан ўқилар эди», — деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَشْيَاءَ كُنْتُ أَفْعَلُهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ - قَالَ هِشَامٌ يَعْنِي أَتَبَرَّرُ بِهَا - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ لَكَ مِنَ الْخَيْرِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَوَاللَّهِ لاَ أَدَعُ شَيْئًا صَنَعْتُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلاَّ فَعَلْتُ فِي الإِسْلاَمِ مِثْلَهُ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, men johiliyatda qilib yurgan (baʼzi) ishlar (haqida ayting)» — Hishom: «yaʼni ular bilan taqvodorlik (yaxshilik) qilardim» dedi —, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen (avval) qilgan yaxshiliging bilan (birga) musulmon boʻlding», dedilar. Men: «Allohga qasamki, men johiliyatda qilgan hech bir (yaxshi) ishni Islomda ham xuddi shunday qilmay qoʻymayman», dedim.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен жоҳилиятда қилиб юрган (баъзи) ишлар (ҳақида айтинг)» — Ҳишом: «яъни улар билан тақводорлик (яхшилик) қилардим» деди —, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен (аввал) қилган яхшилигинг билан (бирга) мусулмон бўлдинг», дедилар. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен жоҳилиятда қилган ҳеч бир (яхши) ишни Исломда ҳам худди шундай қилмай қўймайман», дедим.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَرَوَاهُ جَرِيرٌ عَنْ هِشَامٍ أَيْضًا ‏.‏ وَحَدِيثُ جَرِيرٍ يُقَالُ تَدْلِيسٌ دَلَّسَ فِيهِ جَرِيرٌ ‏.‏ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَتَفْسِيرُ الْخَرَاجِ بِالضَّمَانِ هُوَ الرَّجُلُ يَشْتَرِي الْعَبْدَ فَيَسْتَغِلُّهُ ثُمَّ يَجِدُ بِهِ عَيْبًا فَيَرُدُّهُ عَلَى الْبَائِعِ فَالْغَلَّةُ لِلْمُشْتَرِي لأَنَّ الْعَبْدَ لَوْ هَلَكَ هَلَكَ مِنْ مَالِ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَنَحْوُ هَذَا مِنَ الْمَسَائِلِ يَكُونُ فِيهِ الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Daromad (mol uchun) javobgarlik evaziga boʻladi», deb hukm qildilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis Hishom ibn Urva hadisi sifatida hasan sahih gʻaribdir. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil bu hadisni Umar ibn Ali hadisi sifatida gʻarib sanadi. Men: «Buni tadlis deb bilasizmi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muslim ibn Xolid az-Zanjiy ham Hishom ibn Urvadan rivoyat qilgan, Jarir ham Hishomdan rivoyat qilgan. Jarir hadisida esa tadlis bor deyiladi, yaʼni Jarir unda tadlis qilgan, uni Hishom ibn Urvadan eshitmagan. «Daromad javobgarlik evaziga boʻladi» (degan)ning tafsiri shuki: bir kishi qulni sotib oladi, undan foyda koʻradi, soʻng unda nuqson topadi va uni sotuvchiga qaytaradi — bunda foyda xaridorga tegishlidir, chunki agar qul halok boʻlganida, u xaridorning molidan halok boʻlardi. Shunga oʻxshash masalalarda daromad javobgarlik evaziga boʻladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Даромад (мол учун) жавобгарлик эвазига бўлади», деб ҳукм қилдилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис Ҳишом ибн Урва ҳадиси сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни Умар ибн Али ҳадиси сифатида ғариб санади. Мен: «Буни тадлис деб биласизми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муслим ибн Холид аз-Занжий ҳам Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилган, Жарир ҳам Ҳишомдан ривоят қилган. Жарир ҳадисида эса тадлис бор дейилади, яъни Жарир унда тадлис қилган, уни Ҳишом ибн Урвадан эшитмаган. «Даромад жавобгарлик эвазига бўлади» (деган)нинг тафсири шуки: бир киши қулни сотиб олади, ундан фойда кўради, сўнг унда нуқсон топади ва уни сотувчига қайтаради — бунда фойда харидорга тегишлидир, чунки агар қул ҳалок бўлганида, у харидорнинг молидан ҳалок бўларди. Шунга ўхшаш масалаларда даромад жавобгарлик эвазига бўлади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَقُلْتُ لَهَا مَنْ هِيَ إِلاَّ أَنْتِ فَضَحِكَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا رَوَاهُ زَائِدَةُ وَعَبْدُ الْحَمِيدِ الْحِمَّانِيُّ عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ayollaridan birini oʻpdilar, soʻng tahorat olmasdan namozga chiqdilar. Urva aytadi: Men unga (Oishaga): «U (ayol) sizdan boshqa kim boʻlardi?» — dedim. Shunda u kuldi. Abu Dovud aytdi: Buni Zoida va Abdulhamid al-Himmoniy ham Sulaymon aʼmashdan shunday rivoyat qilishgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳорат олмасдан намозга чиқдилар. Урва айтади: Мен унга (Оишага): «У (аёл) сиздан бошқа ким бўларди?» — дедим. Шунда у кулди. Абу Довуд айтди: Буни Зоида ва Абдулҳамид ал-Ҳиммоний ҳам Сулаймон аъмашдан шундай ривоят қилишган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَأَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan xuddi shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан худди шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مَرْوَانَ فَقُلْتُ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِكَ طُلِّقَتْ فَمَرَرْتُ عَلَيْهَا وَهِيَ تَنْتَقِلُ فَقَالَتْ أَمَرَتْنَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ وَأَخْبَرَتْنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ هِيَ أَمَرَتْهُمْ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَقُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ عَابَتْ ذَلِكَ عَائِشَةُ وَقَالَتْ إِنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ فِي مَسْكَنٍ وَحْشٍ فَخِيفَ عَلَيْهَا فَلِذَلِكَ أَرْخَصَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Marvon huzuriga kirib unga: ‹Oilangdan bir ayol taloq qilingan ekan, men uning yonidan oʻtdim, u koʻchib ketayotgan edi. U: Fotima binti Qays bizga shunday buyurdi va bizga Allohning Rasuli ﷺ unga koʻchib ketishni buyurganlarini xabar berdi, dedi›, dedim. Marvon: ‹Ular shunday qilishni Fotimaning oʻzi buyurgan›, dedi. Urva aytadi: Men: ‹Alloh nomiga qasamki, Oisha (roziyallohu anho) buni maʼqul koʻrmagan va: Fotima kimsasiz, huvillagan bir uyda edi, uning xavfsizligidan qoʻrqildi, shuning uchun Allohning Rasuli ﷺ unga ruxsat berdilar, degan›, dedim».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Марвон ҳузурига кириб унга: ‹Оилангдан бир аёл талоқ қилинган экан, мен унинг ёнидан ўтдим, у кўчиб кетаётган эди. У: Фотима бинти Қайс бизга шундай буюрди ва бизга Аллоҳнинг Расули ﷺ унга кўчиб кетишни буюрганларини хабар берди, деди›, дедим. Марвон: ‹Улар шундай қилишни Фотиманинг ўзи буюрган›, деди. Урва айтади: Мен: ‹Аллоҳ номига қасамки, Оиша (розияллоҳу анҳо) буни маъқул кўрмаган ва: Фотима кимсасиз, ҳувиллаган бир уйда эди, унинг хавфсизлигидан қўрқилди, шунинг учун Аллоҳнинг Расули ﷺ унга рухсат бердилар, деган›, дедим».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الزُّبَيْرَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّهُ خَاصَمَ رَجُلًا مِنْ الْأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ كَانَا يَسْتَقِيَانِ بِهَا كِلَاهُمَا فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اسْقِ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ فَغَضِبَ الْأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ لِلزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ فَاسْتَوْعَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَئِذٍ لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ ذَلِكَ أَشَارَ عَلَى الزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بِرَأْيٍ أَرَادَ فِيهِ سَعَةً لَهُ وَلِلْأَنْصَارِيِّ فَلَمَّا أَحْفَظَ الْأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَوْعَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ قَالَ عُرْوَةُ فَقَالَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَاللَّهِ مَا أَحْسِبُ هَذِهِ الْآيَةَ أُنْزِلَتْ إِلَّا فِي ذَلِكَ ‏{‏فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا‏}‏‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi ansorlardan Badrda qatnashgan bir kishi bilan Harra soylaridagi suvdan (ekinlarini) sugʻorish borasida Nabiy ﷺ huzurida daʼvolashib qoldilar, ikkovlari ham oʻsha suvdan sugʻorishar edilar. Nabiy ﷺ Zubayrga (roziyallohu anhu): «Sugʻorgin, soʻng suvni qoʻshningga oqizgin», dedilar. Shunda ansoriy gʻazablanib: «Ey Rasululloh, ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi, soʻng Zubayrga (roziyallohu anhu): «Sugʻor, soʻng suv devorga (yer marzasiga) yetguncha uni ushlab tur», dedilar. Nabiy ﷺ oʻshanda Zubayrga uning haqqini toʻla berdilar. Undan oldin esa Nabiy ﷺ Zubayrga (roziyallohu anhu) unga ham, ansoriyga ham kenglik boʻlishini istagan bir maslahatni koʻrsatgan edilar. Ansoriy Rasululloh ﷺni gʻazablantirgach, Rasululloh ﷺ ochiq hukm bilan Zubayrga uning haqqini toʻla berdilar. Zubayr (roziyallohu anhu): «Ollohga qasamki, men bu oyat faqat shu haqda nozil boʻlgan deb oʻylayman», dedilar: {Yoʻq! Robbingga qasamki, ular oʻrtalarida chiqqan nizolarda seni hakam qilmagunlaricha, soʻng sen chiqargan hukmdan koʻngillarida tanglik topmay, unga toʻla taslim boʻlmagunlaricha (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydilar} (Niso 65).Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши ансорлардан Бадрда қатнашган бир киши билан Ҳарра сойларидаги сувдан (экинларини) суғориш борасида Набий ﷺ ҳузурида даъволашиб қолдилар, икковлари ҳам ўша сувдан суғоришар эдилар. Набий ﷺ Зубайрга (розияллоҳу анҳу): «Суғоргин, сўнг сувни қўшнингга оқизгин», дедилар. Шунда ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллоҳ, аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди, сўнг Зубайрга (розияллоҳу анҳу): «Суғор, сўнг сув деворга (ер марзасига) етгунча уни ушлаб тур», дедилар. Набий ﷺ ўшанда Зубайрга унинг ҳаққини тўла бердилар. Ундан олдин эса Набий ﷺ Зубайрга (розияллоҳу анҳу) унга ҳам, ансорийга ҳам кенглик бўлишини истаган бир маслаҳатни кўрсатган эдилар. Ансорий Расулуллоҳ ﷺни ғазаблантиргач, Расулуллоҳ ﷺ очиқ ҳукм билан Зубайрга унинг ҳаққини тўла бердилар. Зубайр (розияллоҳу анҳу): «Оллоҳга қасамки, мен бу оят фақат шу ҳақда нозил бўлган деб ўйлайман», дедилар: {Йўқ! Роббингга қасамки, улар ўрталарида чиққан низоларда сени ҳакам қилмагунларича, сўнг сен чиқарган ҳукмдан кўнгилларида танглик топмай, унга тўла таслим бўлмагунларича (ҳақиқий) мўмин бўлмайдилар} (Нисо 65).

عَن سعيد بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «من أحيى أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حق» . رَوَاهُ أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد وَرَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ عُرْوَةَ مُرْسَلًا. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim oʻlik (tashlandiq) yerni obod qilsa, u yer oʻshaniki boʻladi va zolim ildiz uchun hech qanday haq yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar buni Hishom ibn Urvadan, u otasidan, Nabiy ﷺdan mursal qilib ham rivoyat qilganlar. Baʼzi ahli ilm shu hadisga amal qilganlar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: «Kishi sulton ruxsatisiz ham oʻlik yerni obod qilishi mumkin», dedilar. Baʼzilar esa: «Sulton ruxsatisiz uni obod qila olmaydi», dedilar. Birinchi soʻz esa sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Kasirning bobosi Amr ibn Avf al-Muzaniy va Samuradan ham (rivoyatlar) bor.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ўлик (ташландиқ) ерни обод қилса, у ер ўшаники бўлади ва золим илдиз учун ҳеч қандай ҳақ йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, Набий ﷺдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилганлар. Баъзи аҳли илм шу ҳадисга амал қилганлар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: «Киши султон рухсатисиз ҳам ўлик ерни обод қилиши мумкин», дедилар. Баъзилар эса: «Султон рухсатисиз уни обод қила олмайди», дедилар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Касирнинг бобоси Амр ибн Авф ал-Музаний ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ الصَّلاَةُ أَوَّلُ مَا فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ فَأُقِرَّتْ صَلاَةُ السَّفَرِ، وَأُتِمَّتْ صَلاَةُ الْحَضَرِ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ مَا بَالُ عَائِشَةَ تُتِمُّ قَالَ تَأَوَّلَتْ مَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Namozlar dastlab farz qilinganda, har biri ikki rakatdan edi. Keyin safardagi namoz oʻsha holida qoldirildi, musofir boʻlmagan(lar)ning namozi esa toʻliq (toʻrt rakat) qilindi». Zuhriy: «Men Urvadan: ‹Oishani (safarda) toʻliq namoz oʻqishga nima undadi?› — deb (soʻradim). U: ‹U Usmon qilgandek qildi›, — deb javob berdi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Намозлар дастлаб фарз қилинганда, ҳар бири икки ракатдан эди. Кейин сафардаги намоз ўша ҳолида қолдирилди, мусофир бўлмаган(лар)нинг намози эса тўлиқ (тўрт ракат) қилинди». Зуҳрий: «Мен Урвадан: ‹Оишани (сафарда) тўлиқ намоз ўқишга нима ундади?› — деб (сўрадим). У: ‹У Усмон қилгандек қилди›, — деб жавоб берди», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُرِضَ عَلَىَّ الأَنْبِيَاءُ فَإِذَا مُوسَى ضَرْبٌ مِنَ الرِّجَالِ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا صَاحِبُكُمْ - يَعْنِي نَفْسَهُ - وَرَأَيْتُ جِبْرِيلَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا دِحْيَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ رُمْحٍ ‏"‏ دِحْيَةُ بْنُ خَلِيفَةَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga paygʻambarlar koʻrsatildi. Shunda Muso — erkaklardan (oʻrta) bir tip(da), goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi (edi); Iso ibn Maryam — alayhissalom — ni koʻrdim — men koʻrgan(lar)dan unga eng oʻxshashi Urva ibn Masʼud (edi); Ibrohim — Allohning salavotlari unga boʻlsin — ni koʻrdim — men koʻrgan(lar)dan unga eng oʻxshashi sizlarning sohibingiz (yaʼni oʻzim edim); va Jibril — alayhissalom — ni koʻrdim — men koʻrgan(lar)dan unga eng oʻxshashi Dihya (edi)», dedilar. Ibn Rumhning rivoyatida: «Dihya ibn Xalifa» (deyilgan).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга пайғамбарлар кўрсатилди. Шунда Мусо — эркаклардан (ўрта) бир тип(да), гўё Шануъа эркакларидан бири каби (эди); Исо ибн Марям — алайҳиссалом — ни кўрдим — мен кўрган(лар)дан унга энг ўхшаши Урва ибн Масъуд (эди); Иброҳим — Аллоҳнинг салавотлари унга бўлсин — ни кўрдим — мен кўрган(лар)дан унга энг ўхшаши сизларнинг соҳибингиз (яъни ўзим эдим); ва Жибрил — алайҳиссалом — ни кўрдим — мен кўрган(лар)дан унга энг ўхшаши Диҳя (эди)», дедилар. Ибн Румҳнинг ривоятида: «Диҳя ибн Халифа» (дейилган).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَهُ اللَّهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ أَحَدُهُمَا يَقُولُ سَبْعِينَ وَالآخَرُ يَقُولُ أَرْبَعِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الأَسْوَدِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الأَسَدِيُّ الْمَدَنِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uni doʻzaxdan yetmish kuzlik (masofaga) uzoqlashtiradi», dedilar. (Rivoyat qiluvchilarning) biri «yetmish», ikkinchisi «qirq» deydi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Abul-Asvadning ismi — Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Asadiy al-Madaniydir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Umomadan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ уни дўзахдан етмиш кузлик (масофага) узоқлаштиради», дедилар. (Ривоят қилувчиларнинг) бири «етмиш», иккинчиси «қирқ» дейди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Абул-Асваднинг исми — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Асадий ал-Маданийдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَخْلَدٍ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ مَغْرَاءَ - حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا أَصْحَابٌ، لَنَا عَنْ عُرْوَةَ الْمُزَنِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ لِرَجُلٍ احْكِ عَنِّي أَنَّ هَذَيْنِ - يَعْنِي حَدِيثَ الأَعْمَشِ هَذَا عَنْ حَبِيبٍ وَحَدِيثَهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ أَنَّهَا تَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ - قَالَ يَحْيَى احْكِ عَنِّي أَنَّهُمَا شِبْهُ لاَ شَىْءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ قَالَ مَا حَدَّثَنَا حَبِيبٌ إِلاَّ عَنْ عُرْوَةَ الْمُزَنِيِّ يَعْنِي لَمْ يُحَدِّثْهُمْ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ بِشَىْءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى حَمْزَةُ الزَّيَّاتُ عَنْ حَبِيبٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ حَدِيثًا صَحِيحًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan rivoyat qilingan — (aʼmash): «Bizga doʻstlarimiz Urva al-Muzaniydan, u Oishadan (rivoyat qildi)», — dedi. Abu Dovud aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton bir kishiga: «Mendan naql qilki, bu ikki (hadis) — yaʼni aʼmashning Habibdan (qilgan) shu hadisi va xuddi shu sanad bilan istihoza haqidagi ‹u har namozga tahorat oladi› degan hadisi — sanadlari jihatidan deyarli hech narsa emas (zaif)», — dedi. Abu Dovud aytdi: Savriydan rivoyat qilinishicha, u: «Habib bizga faqat Urva al-Muzaniydan (rivoyat) aytgan», — degan — yaʼni ularga Urva ibn Zubayrdan hech narsa rivoyat qilmagan. Abu Dovud aytdi: Hamza az-Zayyot esa Habibdan, u Urva ibn Zubayrdan, u Oishadan sahih bir hadis rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан ривоят қилинган — (аъмаш): «Бизга дўстларимиз Урва ал-Музанийдан, у Оишадан (ривоят қилди)», — деди. Абу Довуд айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон бир кишига: «Мендан нақл қилки, бу икки (ҳадис) — яъни аъмашнинг Ҳабибдан (қилган) шу ҳадиси ва худди шу санад билан истиҳоза ҳақидаги ‹у ҳар намозга таҳорат олади› деган ҳадиси — санадлари жиҳатидан деярли ҳеч нарса эмас (заиф)», — деди. Абу Довуд айтди: Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Ҳабиб бизга фақат Урва ал-Музанийдан (ривоят) айтган», — деган — яъни уларга Урва ибн Зубайрдан ҳеч нарса ривоят қилмаган. Абу Довуд айтди: Ҳамза аз-Зайёт эса Ҳабибдан, у Урва ибн Зубайрдан, у Оишадан саҳиҳ бир ҳадис ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ حَمَّادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِيمَا بَيْنَ أَنْ يَفْرُغَ مِنْ صَلاَةِ الْعِشَاءِ إِلَى الْفَجْرِ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً وَيُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ وَيَسْجُدُ سَجْدَةً قَدْرَ مَا يَقْرَأُ أَحَدُكُمْ خَمْسِينَ آيَةً قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ ‏.‏ وَبَعْضُهُمْ يَزِيدُ عَلَى بَعْضٍ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqib boʻlganlaridan tortib tong otguncha oʻn bir rakaat namoz oʻqir, bittasi bilan vitr qilar va biringiz ellik oyat oʻqiganicha vaqt boshlarini koʻtarmasdan sajda qilar edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиб бўлганларидан тортиб тонг отгунча ўн бир ракаат намоз ўқир, биттаси билан витр қилар ва бирингиз эллик оят ўқиганича вақт бошларини кўтармасдан сажда қилар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ أَىُّ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ اسْتَعَاذَتْ مِنْهُ فَقَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ ابْنَةَ الْجَوْنِ لَمَّا دَخَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَدَنَا مِنْهَا قَالَتْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ عُذْتِ بِعَظِيمٍ ‏.‏ الْحَقِي بِأَهْلِكِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Javn qizi Rasululloh ﷺ huzuriga kirganida, u zot unga yaqinlashdilar. Shunda u ayol: «Sizdan Allohga sigʻinaman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen Ulugʻ Zotdan panoh soʻrading. Ahling oldiga qaytib bor», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Жавн қизи Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кирганида, у зот унга яқинлашдилар. Шунда у аёл: «Сиздан Аллоҳга сиғинаман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен Улуғ Зотдан паноҳ сўрадинг. Аҳлинг олдига қайтиб бор», дедилар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو وَسَمِعْتُ عِكْرِمَةَ، ‏{‏وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ‏}‏ وَقُرِئَ عَلَى سُفْيَانَ عَنِ الزُّبَيْرِ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ قَالَ بِنَخْلَةَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا قَالَ سُفْيَانُ كَانَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ كَاللِّبَدِ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Bir necha jinlarni senga (quloq soladigan qilib) burganimizni (esla)} (Ahqof 29) degan oyat haqida — ular Qurʼonni tinglayotgan edilar — u kishi: «(Bu voqea) Naxla degan joyda (boʻlgan). Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqiyotgan edilar, ular (jinlar) u zotni tinglash uchun bir-birlarining ustiga zich yopishib olishayozdilar», dedi.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Бир неча жинларни сенга (қулоқ соладиган қилиб) бурганимизни (эсла)} (Аҳқоф 29) деган оят ҳақида — улар Қуръонни тинглаётган эдилар — у киши: «(Бу воқеа) Нахла деган жойда (бўлган). Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиётган эдилар, улар (жинлар) у зотни тинглаш учун бир-бирларининг устига зич ёпишиб олишаёздилар», деди.

عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: مَا بِالْمَدِينَةِ أَهْلُ بَيْتِ هِجْرَةٍ إِلَّا يَزْرَعُونَ عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَزَارَعَ عَلِيٌّ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعُمَرُ ابْن عبد الْعَزِيز وَالقَاسِم وَعُرْوَة وَآل أبي بَكْرٍ وَآلُ عُمَرَ وَآلُ عَلِيٍّ وَابْنُ سِيرِينَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ: كُنْتُ أُشَارِكُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ فِي الزَّرْعِ وَعَامَلَ عُمَرُ النَّاسَ عَلَى: إِنْ جَاءَ عُمَرُ بِالْبَذْرِ من عِنْده فَلهُ الشّطْر. وَإِن جاؤوا بالبذر فَلهم كَذَا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Jaʼfar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Madinada muhojirlardan boʻlgan biror xonadon yoʻq ediki, ular (yer hosilining) uchdan bir va toʻrtdan biriga (ulush evaziga) ekin ekmagan boʻlsa», dedi. Ali, Saʼd ibn Molik, Abdulloh ibn Masʼud, Umar ibn Abdulaziz, Qosim, Urva, Abu Bakr oilasi, Umar oilasi, Ali oilasi va Ibn Sirin (yer hosilidan) ulush evaziga (yerda ishlash boʻyicha) shartnomalar tuzganlar. Abdurahmon ibn Asvad: «Men ekinchilikda Abdurahmon ibn Yazid bilan sherik boʻlardim», dedi. Umar odamlar bilan shu shart asosida muomala qilardi: agar Umar urugʻni oʻzidan bersa, unga (hosilning) yarmi tegardi; agar ular urugʻ keltirsalar, ularga shuncha (kelishilgan ulush) tegardi. Buxoriy rivoyat qilgan.Абу Жаъфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мадинада муҳожирлардан бўлган бирор хонадон йўқ эдики, улар (ер ҳосилининг) учдан бир ва тўртдан бирига (улуш эвазига) экин экмаган бўлса», деди. Али, Саъд ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Умар ибн Абдулазиз, Қосим, Урва, Абу Бакр оиласи, Умар оиласи, Али оиласи ва Ибн Сирин (ер ҳосилидан) улуш эвазига (ерда ишлаш бўйича) шартномалар тузганлар. Абдураҳмон ибн Асвад: «Мен экинчиликда Абдураҳмон ибн Язид билан шерик бўлардим», деди. Умар одамлар билан шу шарт асосида муомала қиларди: агар Умар уруғни ўзидан берса, унга (ҳосилнинг) ярми тегарди; агар улар уруғ келтирсалар, уларга шунча (келишилган улуш) тегарди. Бухорий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ أَوِ الْعَصْرَ فَسَلَّمَ، فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ الصَّلاَةُ يَا رَسُولَ اللَّهَ أَنَقَصَتْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ أَحَقٌّ مَا يَقُولُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ‏.‏ قَالَ سَعْدٌ وَرَأَيْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ صَلَّى مِنَ الْمَغْرِبِ رَكْعَتَيْنِ فَسَلَّمَ وَتَكَلَّمَ ثُمَّ صَلَّى مَا بَقِيَ وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَقَالَ هَكَذَا فَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bizga asr yoki peshin namoziga imomlik qilib, uni salom bilan tugatdilar. Zulyadayn u zotga: «Yo Rasululloh, namoz qisqartirildimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan (soʻradilar va ular) ‹ha› (deb javob berdi). Bas, Rasululloh ﷺ yana ikki rakat oʻqidilar, soʻng ikki sajda (sahv sajdasi) qildilar. Saʼd: «Men Urva ibn Zubayrni shom namozida ikki rakat oʻqib, uni salom bilan tugatgan holda koʻrdim. Soʻng u (boshqa gap) gaplashdi, (unga bu eslatilgach,) namozining qolganini tugatdi va ikki sajda qildi hamda: ‹Paygʻambar ﷺ shunday oʻqidilar›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бизга аср ёки пешин намозига имомлик қилиб, уни салом билан тугатдилар. Зулядайн у зотга: «Ё Расулуллоҳ, намоз қисқартирилдими?» — деди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан (сўрадилар ва улар) ‹ҳа› (деб жавоб берди). Бас, Расулуллоҳ ﷺ яна икки ракат ўқидилар, сўнг икки сажда (саҳв саждаси) қилдилар. Саъд: «Мен Урва ибн Зубайрни шом намозида икки ракат ўқиб, уни салом билан тугатган ҳолда кўрдим. Сўнг у (бошқа гап) гаплашди, (унга бу эслатилгач,) намозининг қолганини тугатди ва икки сажда қилди ҳамда: ‹Пайғамбар ﷺ шундай ўқидилар›, — деди», — деди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي سَلَمَةَ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ رَأَيْتُنِي فِي الْحِجْرِ وَقُرَيْشٌ تَسْأَلُنِي عَنْ مَسْرَاىَ فَسَأَلَتْنِي عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لَمْ أُثْبِتْهَا ‏.‏ فَكُرِبْتُ كُرْبَةً مَا كُرِبْتُ مِثْلَهُ قَطُّ قَالَ فَرَفَعَهُ اللَّهُ لِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ مَا يَسْأَلُونِي عَنْ شَىْءٍ إِلاَّ أَنْبَأْتُهُمْ بِهِ وَقَدْ رَأَيْتُنِي فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الأَنْبِيَاءِ فَإِذَا مُوسَى قَائِمٌ يُصَلِّي فَإِذَا رَجُلٌ ضَرْبٌ جَعْدٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَإِذَا عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - قَائِمٌ يُصَلِّي أَقْرَبُ النَّاسِ بِهِ شَبَهًا عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيُّ وَإِذَا إِبْرَاهِيمُ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - قَائِمٌ يُصَلِّي أَشْبَهُ النَّاسِ بِهِ صَاحِبُكُمْ - يَعْنِي نَفْسَهُ - فَحَانَتِ الصَّلاَةُ فَأَمَمْتُهُمْ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنَ الصَّلاَةِ قَالَ قَائِلٌ يَا مُحَمَّدُ هَذَا مَالِكٌ صَاحِبُ النَّارِ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَالْتَفَتُّ إِلَيْهِ فَبَدَأَنِي بِالسَّلاَمِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men oʻzimni Hijrda koʻrdim — Quraysh mendan mening tungi safarim (Isro) haqida soʻrar edi. Ular mendan Baytul-Maqdisning baʼzi narsalari (tavsiflari) haqida soʻradilar — men ularni (aniq) yodlamagan edim. Shunda men shunday gʻam (qaygʻu)ga tushdimki, hech qachon uning kabi gʻamga tushmaganman», dedilar. (Paygʻambar) dedilar: «Shunda Alloh uni (Baytul-Maqdisni) men uchun koʻtarib (koʻz oldimga) qoʻydi — men unga qarab turardim; ular mendan nimani soʻrasalar, men ularga u haqida xabar berardim. Va men oʻzimni paygʻambarlar jamoasi ichida (ham) koʻrdim: shunda Muso tik turib namoz oʻqiyapti — u qotmadan kelgan, jingalak sochli, goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi bir kishi (edi); va Iso ibn Maryam — alayhissalom — tik turib namoz oʻqiyapti — odamlardan unga eng oʻxshashi Urva ibn Masʼud as-Saqafiy (edi); va Ibrohim — alayhissalom — tik turib namoz oʻqiyapti — odamlardan unga eng oʻxshashi sizlarning sohibingiz (yaʼni oʻzim edim). Soʻng namoz (vaqti) keldi va men ularga imomlik qildim. Namozdan boʻshaganimda, bir aytuvchi: ‹Ey Muhammad, mana bu — doʻzax sohibi (xazinaboni) Molik; unga salom ber›, dedi. Men unga oʻgirildim, u esa mendan oldin salom berdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ўзимни Ҳижрда кўрдим — Қурайш мендан менинг тунги сафарим (Исро) ҳақида сўрар эди. Улар мендан Байтул-Мақдиснинг баъзи нарсалари (тавсифлари) ҳақида сўрадилар — мен уларни (аниқ) ёдламаган эдим. Шунда мен шундай ғам (қайғу)га тушдимки, ҳеч қачон унинг каби ғамга тушмаганман», дедилар. (Пайғамбар) дедилар: «Шунда Аллоҳ уни (Байтул-Мақдисни) мен учун кўтариб (кўз олдимга) қўйди — мен унга қараб турардим; улар мендан нимани сўрасалар, мен уларга у ҳақида хабар берардим. Ва мен ўзимни пайғамбарлар жамоаси ичида (ҳам) кўрдим: шунда Мусо тик туриб намоз ўқияпти — у қотмадан келган, жингалак сочли, гўё Шануъа эркакларидан бири каби бир киши (эди); ва Исо ибн Марям — алайҳиссалом — тик туриб намоз ўқияпти — одамлардан унга энг ўхшаши Урва ибн Масъуд ас-Сақафий (эди); ва Иброҳим — алайҳиссалом — тик туриб намоз ўқияпти — одамлардан унга энг ўхшаши сизларнинг соҳибингиз (яъни ўзим эдим). Сўнг намоз (вақти) келди ва мен уларга имомлик қилдим. Намоздан бўшаганимда, бир айтувчи: ‹Эй Муҳаммад, мана бу — дўзах соҳиби (хазинабони) Молик; унга салом бер›, деди. Мен унга ўгирилдим, у эса мендан олдин салом берди», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَرِيرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُرْوَةُ هُوَ ابْنُ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيُّ وَيُقَالُ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ الْجَعْدِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْجِهَادَ مَعَ كُلِّ إِمَامٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaxshilik qiyomat kunigacha otlarning peshonalariga bogʻlangandir — (bu) ajr va gʻanimatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abu Said, Jarir, Abu Hurayra, Asmo bint Yazid, Mugʻiyra ibn Shuʼba va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Urva — bu Ibn Abul-Jaʼd al-Boriqiydir, uni Urva ibn al-Jaʼd ham deyiladi. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bu hadisning fiqhi shuki, jihod qiyomat kunigacha har bir imom bilan birgadir.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яхшилик қиёмат кунигача отларнинг пешоналарига боғлангандир — (бу) ажр ва ғаниматдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Саид, Жарир, Абу Ҳурайра, Асмо бинт Язид, Муғийра ибн Шуъба ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Урва — бу Ибн Абул-Жаъд ал-Бориқийдир, уни Урва ибн ал-Жаъд ҳам дейилади. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, жиҳод қиёмат кунигача ҳар бир имом билан биргадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَذَكَرْنَا مَا يَكُونُ مِنْهُ الْوُضُوءُ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ وَمِنْ مَسِّ الذَّكَرِ ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ مَا عَلِمْتُ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ أَخْبَرَتْنِي بُسْرَةُ بِنْتُ صَفْوَانَ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ ‏"‏ ‏.‏

Busra binti Safvon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Abdulloh ibn Abu Bakr Urvaning shunday deganini eshitdi: Men Marvon ibn al-Hakamning oldiga kirdim va biz tahoratni buzadigan narsalarni eslab oʻtdik. Marvon: «Zakarni (avratni) ushlashdan ham (tahorat buziladi)», — dedi. Urva: «Men buni bilmasdim», — dedi. Marvon: «Menga Busra binti Safvon xabar berdiki, u Rasululloh ﷺ ning: ‹Kim zakarini (avratini) ushlasa, tahorat olsin›, — deganlarini eshitgan», — dedi.Бусра бинти Сафвон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Урванинг шундай деганини эшитди: Мен Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига кирдим ва биз таҳоратни бузадиган нарсаларни эслаб ўтдик. Марвон: «Закарни (авратни) ушлашдан ҳам (таҳорат бузилади)», — деди. Урва: «Мен буни билмасдим», — деди. Марвон: «Менга Бусра бинти Сафвон хабар бердики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Ким закарини (авратини) ушласа, таҳорат олсин›, — деганларини эшитган», — деди.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ، تَقُولُ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْفِتْنَةَ الَّتِي يُفْتَنُ بِهَا الْمَرْءُ فِي قَبْرِهِ فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ ضَجَّ الْمُسْلِمُونَ ضَجَّةً حَالَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ أَنْ أَفْهَمَ كَلاَمَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا سَكَنَتْ ضَجَّتُهُمْ قُلْتُ لِرَجُلٍ قَرِيبٍ مِنِّي أَىْ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ مَاذَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي آخِرِ قَوْلِهِ قَالَ ‏"‏ قَدْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ قَرِيبًا مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ ‏"‏ ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U shunday dedi: «Rasululloh ﷺ oʻrinlaridan turib, kishi oʻz qabrida sinaladigan fitnani zikr qildilar. U zot buni zikr qilganlarida, musulmonlar shunday hayajonlanib ketishdiki, bu Rasululloh ﷺning kalomlarini tushunishimga toʻsqinlik qildi. Ular tinchlangach, yonimdagi bir kishiga: ‹Alloh senga baraka bersin, Rasululloh ﷺ soʻzlarining oxirida nima dedilar?› dedim. U: ‹Menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda Dajjol fitnasiga yaqin bir fitna bilan sinalasizlar, dedilar›, dedi.»Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ ўринларидан туриб, киши ўз қабрида синаладиган фитнани зикр қилдилар. У зот буни зикр қилганларида, мусулмонлар шундай ҳаяжонланиб кетишдики, бу Расулуллоҳ ﷺнинг каломларини тушунишимга тўсқинлик қилди. Улар тинчлангач, ёнимдаги бир кишига: ‹Аллоҳ сенга барака берсин, Расулуллоҳ ﷺ сўзларининг охирида нима дедилар?› дедим. У: ‹Менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда Дажжол фитнасига яқин бир фитна билан синаласизлар, дедилар›, деди.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ بَرِيرَةَ أَتَتْهَا وَهِيَ مُكَاتَبَةٌ قَدْ كَاتَبَهَا أَهْلُهَا عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فَقَالَتْ لَهَا إِنْ شَاءَ أَهْلُكِ عَدَدْتُ لَهُمْ عَدَّةً وَاحِدَةً وَكَانَ الْوَلاَءُ لِي قَالَ فَأَتَتْ أَهْلَهَا فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُمْ فَأَبَوْا إِلاَّ أَنْ تَشْتَرِطَ الْوَلاَءَ لَهُمْ فَذَكَرَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ افْعَلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَخَطَبَ النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ كُلُّ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ كِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ وَالْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Barira uning huzuriga keldi, u mukotaba (ozodlik shartnomasi tuzgan choʻri) edi. Egalari uni toʻqqiz uqiyaga (ozod boʻlish sharti bilan) shartnoma qilgan edilar. (Oisha) unga: «Agar egalaring xohlasa, men ularga (pulni) bir yoʻla sanab beraman, val (voris boʻlish huquqi) esa menga tegishli boʻladi», dedi. (Barira) egalariga borib, buni ularga aytdi. Ammo ular val oʻzlariga shart qilib qoʻyilishidan boshqasiga koʻnmadilar. Oisha buni Paygʻambar ﷺga aytdi. Shunda u zot: «Sotib olaver», dedilar. (Oisha) dedi: Soʻng Paygʻambar ﷺ oʻrinlaridan turib, odamlarga xutba oʻqidilar, Allohga hamd va sano aytganlaridan soʻng: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, Alloh Kitobida boʻlmagan shartlarni shart qilib qoʻyadilar? Alloh Kitobida boʻlmagan har qanday shart botildir, garchi yuzta shart boʻlsa ham. Alloh Kitobi haqroq va Alloh sharti mustahkamroqdir. Val (voris boʻlish huquqi) esa ozod qilgan kishiniki boʻladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Барира унинг ҳузурига келди, у мукотаба (озодлик шартномаси тузган чўри) эди. Эгалари уни тўққиз уқияга (озод бўлиш шарти билан) шартнома қилган эдилар. (Оиша) унга: «Агар эгаларинг хоҳласа, мен уларга (пулни) бир йўла санаб бераман, вал (ворис бўлиш ҳуқуқи) эса менга тегишли бўлади», деди. (Барира) эгаларига бориб, буни уларга айтди. Аммо улар вал ўзларига шарт қилиб қўйилишидан бошқасига кўнмадилар. Оиша буни Пайғамбар ﷺга айтди. Шунда у зот: «Сотиб олавер», дедилар. (Оиша) деди: Сўнг Пайғамбар ﷺ ўринларидан туриб, одамларга хутба ўқидилар, Аллоҳга ҳамд ва сано айтганларидан сўнг: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, Аллоҳ Китобида бўлмаган шартларни шарт қилиб қўядилар? Аллоҳ Китобида бўлмаган ҳар қандай шарт ботилдир, гарчи юзта шарт бўлса ҳам. Аллоҳ Китоби ҳақроқ ва Аллоҳ шарти мустаҳкамроқдир. Вал (ворис бўлиш ҳуқуқи) эса озод қилган кишиники бўлади», дедилар.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ عَمَرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ» . قَالَ عُرْوَةُ: قَضَى بِهِ عُمَرُ فِي خِلَافَتِهِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim hech kimga tegishli boʻlmagan (egasiz) yerni obod qilsa (dehqonchilik qilsa), u (oʻsha yerga egalik qilishga) haqliroqdir», — dedilar. Urva: «Umar oʻz xalifaligi davrida (ham) shu tarzda hukm qildi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким ҳеч кимга тегишли бўлмаган (эгасиз) ерни обод қилса (деҳқончилик қилса), у (ўша ерга эгалик қилишга) ҳақлироқдир», — дедилар. Урва: «Умар ўз халифалиги даврида (ҳам) шу тарзда ҳукм қилди», — деди.