Zayd ibn Sobit al-Ansoriy

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ قَالَ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ فَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ ‏.‏ وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طِيبَةُ وَقَالَ إِنَّهَا تَنْفِي الْخَبِيثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الأَنْصَارِيُّ الْخَطْمِيُّ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) bu oyat: {Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar haqida ikki guruh boʻlib qoldingiz?} (Niso 88) xususida aytdi: Uhud kunida Rasululloh ﷺning sahobalaridan baʼzi kishilar (jangdan) qaytib ketishdi. Shunda odamlar ular borasida ikki guruhga boʻlinishdi: bir guruh: «Ularni oʻldiringlar», desa, bir guruh: «Yoʻq», derdi. Shunda bu oyat nozil boʻldi: {Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar haqida ikki guruh boʻlib qoldingiz?} (Niso 88). (Nabiy ﷺ) aytdilar: «Albatta, u (Madina) — Toyiba (pokiza)dir; olov temirning zangini ketkazganidek, u ham nopok(lar)ni ketkazadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abdulloh ibn Yazid — u Ansoriy al-Xatmiydir, sahobiylik (sharafi) bor.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) бу оят: {Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар ҳақида икки гуруҳ бўлиб қолдингиз?} (Нисо 88) хусусида айтди: Уҳуд кунида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан баъзи кишилар (жангдан) қайтиб кетишди. Шунда одамлар улар борасида икки гуруҳга бўлинишди: бир гуруҳ: «Уларни ўлдиринглар», деса, бир гуруҳ: «Йўқ», дерди. Шунда бу оят нозил бўлди: {Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар ҳақида икки гуруҳ бўлиб қолдингиз?} (Нисо 88). (Набий ﷺ) айтдилар: «Албатта, у (Мадина) — Тойиба (покиза)дир; олов темирнинг зангини кетказганидек, у ҳам нопок(лар)ни кетказади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллоҳ ибн Язид — у Ансорий ал-Хатмийдир, саҳобийлик (шарафи) бор.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ ‏.‏ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏}‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: {Moʻminlardan uzrsiz uyda oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar teng emaslar} degan soʻzlarni yozdirib turgan edilar. Shu payt Ibn Ummu Maktum keldi — u koʻzi ojiz kishi edi — va: «Ey Rasululloh, agar jihodga qodir boʻlganimda, albatta jihod qilardim», dedi. Shunda Alloh oʻz Rasuli ﷺga — u zotning soni mening sonim ustida edi, hatto sonimni ezib yuborishiga oz qoldi, soʻng u zotdan bu holat koʻtarildi — Alloh azza va jalla {uzrli boʻlganlaridan boshqa} degan oyatni nozil qildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: {Мўминлардан узрсиз уйда ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар тенг эмаслар} деган сўзларни ёздириб турган эдилар. Шу пайт Ибн Умму Мактум келди — у кўзи ожиз киши эди — ва: «Эй Расулуллоҳ, агар жиҳодга қодир бўлганимда, албатта жиҳод қилардим», деди. Шунда Аллоҳ ўз Расули ﷺга — у зотнинг сони менинг соним устида эди, ҳатто сонимни эзиб юборишига оз қолди, сўнг у зотдан бу ҳолат кўтарилди — Аллоҳ азза ва жалла {узрли бўлганларидан бошқа} деган оятни нозил қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُثْمَانَ، دَعَا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ، وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ‏.‏ فَفَعَلُوا ذَلِكَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon — Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Said ibn al-Os va Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomni chaqirdi va soʻng ular muqaddas Qurʼon nusxalarini — kitob shaklida — bir necha nusxada yozdi. Usmon uchta qurayshlik kishiga: ‹Agar Zayd ibn Sobit bilan Qurʼonning biror nuqtasida ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida (lahjasida) yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil qilingan›, — dedi. Bas, ular shunday qildi (Zayd ibn Sobit — ansoriy edi, qurayshlik emas edi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон — Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саид ибн ал-Ос ва Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомни чақирди ва сўнг улар муқаддас Қуръон нусхаларини — китоб шаклида — бир неча нусхада ёзди. Усмон учта қурайшлик кишига: ‹Агар Зайд ибн Собит билан Қуръоннинг бирор нуқтасида ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида (лаҳжасида) ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил қилинган›, — деди. Бас, улар шундай қилди (Зайд ибн Собит — ансорий эди, қурайшлик эмас эди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ رِوَايَةُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ رَوَاهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمَرْوَانُ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirgan holida koʻrdim. Yaqinlashib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga Zayd ibn Sobit oʻziga xabar berganini soʻzlab berdi: Nabiy ﷺ unga {Moʻminlardan (uzrsiz) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar barobar boʻlmaslar} (oyatini) yozdirardilar. U (Zayd) dedi: U zot menga buni yozdirib turgan paytlarida Ibn Ummi Maktum keldi va: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, agar jihodga kuchim yetganida albatta jihod qilardim», dedi. U koʻzi ojiz kishi edi. Shunda Alloh Oʻz Rasuliga ﷺ vahiy nozil qildi va u zotning soni mening sonim ustida edi. (Vahiy ogʻirligidan) soni shu qadar ogʻirlashdiki, mening sonimni ezib yuborayozdi. Soʻng u holat u zotdan koʻtarildi va Alloh u zotga {uzr egalaridan boshqalar} (degan qoʻshimchani) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shu tariqa az-Zuhriydan, u Sahl ibn Saʼddan koʻp rovilar shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Maʼmar esa az-Zuhriydan, u Qabisa ibn Zuayb orqali, u Zayd ibn Sobitdan bu hadisni rivoyat qilgan. Bu hadisda Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan bir kishining tobeʼinlardan boʻlgan bir kishidan rivoyati bordir: uni Sahl ibn Saʼd al-Ansoriy Marvon ibn Hakamdan rivoyat qilgan, Marvon esa Nabiy ﷺdan eshitmagan va u tobeʼinlardandir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирган ҳолида кўрдим. Яқинлашиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга Зайд ибн Собит ўзига хабар берганини сўзлаб берди: Набий ﷺ унга {Мўминлардан (узрсиз) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар баробар бўлмаслар} (оятини) ёздирардилар. У (Зайд) деди: У зот менга буни ёздириб турган пайтларида Ибн Умми Мактум келди ва: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, агар жиҳодга кучим етганида албатта жиҳод қилардим», деди. У кўзи ожиз киши эди. Шунда Аллоҳ Ўз Расулига ﷺ ваҳий нозил қилди ва у зотнинг сони менинг соним устида эди. (Ваҳий оғирлигидан) сони шу қадар оғирлашдики, менинг сонимни эзиб юбораёзди. Сўнг у ҳолат у зотдан кўтарилди ва Аллоҳ у зотга {узр эгаларидан бошқалар} (деган қўшимчани) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тариқа аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан кўп ровилар шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан, у Қабиса ибн Зуайб орқали, у Зайд ибн Собитдан бу ҳадисни ривоят қилган. Бу ҳадисда Набий ﷺ ашобларидан бўлган бир кишининг тобеъинлардан бўлган бир кишидан ривояти бордир: уни Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий Марвон ибн Ҳакамдан ривоят қилган, Марвон эса Набий ﷺдан эшитмаган ва у тобеъинлардандир.

أَخْبَرَنَا هِلاَلُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - وَهُوَ ابْنُ عَمْرٍو - عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرُّقْبَى جَائِزَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ruqbo (bir kishiga umri davomida foydalanish uchun berilgan mulk) joizdir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Руқбо (бир кишига умри давомида фойдаланиш учун берилган мулк) жоиздир», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَةٌ، كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىٌّ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو زَيْدٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ‏.‏ قُلْتُ لأَنَسِ مَنْ أَبُو زَيْدٍ قَالَ أَحَدُ عُمُومَتِي‏.‏

Anas aytdi: Paygʻambar ﷺ zamonlarida Qurʼonni toʻrt kishi jamladi (yod oldi), ularning hammasi ansorlardan edi: Ubayy, Muoz ibn Jabal, Abu Zayd va Zayd ibn Sobit. Men Anasga: «Abu Zayd kim?» dedim. U: «Amakilarimdan biri», dedi.Анас айтди: Пайғамбар ﷺ замонларида Қуръонни тўрт киши жамлади (ёд олди), уларнинг ҳаммаси ансорлардан эди: Убайй, Муоз ибн Жабал, Абу Зайд ва Зайд ибн Собит. Мен Анасга: «Абу Зайд ким?» дедим. У: «Амакиларимдан бири», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ ‏:‏ ‏(‏ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq Yamoma ahli halok boʻlgan kunda menga kishi yubordi. Qarasam, uning huzurida Umar ibn al-Xattob bor edi. (Abu Bakr) dedi: «Umar ibn al-Xattob huzurimga keldi-da: ‹Yamoma kunida Qurʼon qorilari orasida qatl koʻp boʻldi, men barcha joylarda qorilarni qatl qamrab olishidan, natijada koʻp Qurʼon yoʻqolib ketishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maʼqul koʻraman›, dedi». Abu Bakr Umarga: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedi. Umar: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. U shu haqda menga (yaʼni Abu Bakrga) qaytaravergach, nihoyat Alloh Umarning koʻksini ochib qoʻygan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi va men ham u koʻrgan narsani koʻrdim. Zayd aytadi: Abu Bakr (menga): «Sen aqlli yigitsan, biz seni gumon qilmaymiz, sen Rasululloh ﷺga vahiy bitar eding. Bas, Qurʼonni izlab jamla», dedi. (Zayd) aytadi: Vallohi, agar ular menga bir togʻni koʻchirib tashishni yuklaganlarida ham, bu mening uchun bundan ogʻir boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. Abu Bakr ham, Umar ham shu haqda menga qaytaraverdilar, nihoyat Alloh ikkovining — Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi. Bas, men Qurʼonni varaqlardan, xurmo shoxlaridan, yupqa toshlardan va kishilarning koʻksidan (yodlaganlaridan) jamladim. Baroat (Tavba) surasining oxirini Xuzayma ibn Sobit huzurida topdim: {Sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir paygʻambar keldiki, sizlarning mashaqqat chekishingiz unga ogʻir tuyuladi, u sizlarga (hidoyatni) juda istovchi, moʻminlarga oʻta mehribon, rahmlidir. * Agar yuz oʻgirsalar, ayt: ‹Menga Alloh kifoyadir, Undan oʻzga iloh yoʻq, Unga tavakkul qildim, U ulugʻ Arshning Robbidir›} (Tavba 128-129). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ҳалок бўлган кунда менга киши юборди. Қарасам, унинг ҳузурида Умар ибн ал-Хаттоб бор эди. (Абу Бакр) деди: «Умар ибн ал-Хаттоб ҳузуримга келди-да: ‹Ямома кунида Қуръон қорилари орасида қатл кўп бўлди, мен барча жойларда қориларни қатл қамраб олишидан, натижада кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни маъқул кўраман›, деди». Абу Бакр Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. У шу ҳақда менга (яъни Абу Бакрга) қайтаравергач, ниҳоят Аллоҳ Умарнинг кўксини очиб қўйган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди ва мен ҳам у кўрган нарсани кўрдим. Зайд айтади: Абу Бакр (менга): «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз, сен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий битар эдинг. Бас, Қуръонни излаб жамла», деди. (Зайд) айтади: Валлоҳи, агар улар менга бир тоғни кўчириб ташишни юклаганларида ҳам, бу менинг учун бундан оғир бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. Абу Бакр ҳам, Умар ҳам шу ҳақда менга қайтаравердилар, ниҳоят Аллоҳ икковининг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди. Бас, мен Қуръонни варақлардан, хурмо шохларидан, юпқа тошлардан ва кишиларнинг кўксидан (ёдлаганларидан) жамладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собит ҳузурида топдим: {Сизларга ўзларингиздан бўлган бир пайғамбар келдики, сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир туюлади, у сизларга (ҳидоятни) жуда истовчи, мўминларга ўта меҳрибон, раҳмлидир. * Агар юз ўгирсалар, айт: ‹Менга Аллоҳ кифоядир, Ундан ўзга илоҳ йўқ, Унга таваккул қилдим, У улуғ Аршнинг Роббидир›} (Тавба 128-129). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ يُوسُفَ - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ الرُّقْبَى لِلَّذِي أُرْقِبَهَا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ruqboni oʻzi berilgan kishiga tegishli qildilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ руқбони ўзи берилган кишига тегишли қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيَّ ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ مِمَّنْ يَكْتُبُ الْوَحْىَ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ وَعِنْدَهُ عُمَرُ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِالنَّاسِ، وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ فَيَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ، إِلاَّ أَنْ تَجْمَعُوهُ، وَإِنِّي لأَرَى أَنْ تَجْمَعَ الْقُرْآنَ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي فِيهِ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ لِذَلِكَ صَدْرِي، وَرَأَيْتُ الَّذِي رَأَى عُمَرُ‏.‏ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَعُمَرُ عِنْدَهُ جَالِسٌ لاَ يَتَكَلَّمُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ وَلاَ نَتَّهِمُكَ، كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ‏.‏ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفَنِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا أَمَرَنِي بِهِ مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلاَنِ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ، فَلَمْ أَزَلْ أُرَاجِعُهُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ اللَّهُ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، فَقُمْتُ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالأَكْتَافِ وَالْعُسُبِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ، حَتَّى وَجَدْتُ مِنْ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ مَعَ خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ، لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ‏}‏ إِلَى آخِرِهِمَا، وَكَانَتِ الصُّحُفُ الَّتِي جُمِعَ فِيهَا الْقُرْآنُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ‏.‏ تَابَعَهُ عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ وَاللَّيْثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَقَالَ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ‏.‏ وَقَالَ مُوسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ‏.‏ وَتَابَعَهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ‏.‏ وَقَالَ أَبُو ثَابِتٍ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ وَقَالَ مَعَ خُزَيْمَةَ، أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ‏.‏

(Zayd ibn Sobit al-Ansoriy (roziyallohu anhu) — u vahyni yozadigan (kotiblar)dan edi — aytdi:) Yamoma ahli (jangida) oʻ ldirilgan (paytda) Abu Bakr menga (odam) yubordi — uning yonida Umar bor edi. Abu Bakr: «Umar mening oldimga keldi va: ‹Yamoma kuni odamlar orasida qatl koʻ paydi; men qorilar (Qurʼon yodlovchilar) orasida ham — (turli) joylarda — qatl koʻ payib, Qurʼonning koʻ pi ketib qolishidan qoʻ rqaman, agar uni jamlamasangiz. Men Qurʼonni jamlashingizni (lozim deb) koʻ raman› dedi», dedi. Abu Bakr (davom etdi): «Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. Umar: ‹Allohga qasamki, u — yaxshilik› dedi. Umar buni menga (takror) qaytaraverdi, to Alloh shu (ish) uchun koʻ ksimni ochdi va men Umar koʻ rgan (toʻ gʻ ri) ishni koʻ rdim.» Zayd ibn Sobit aytdi: Umar uning yonida — gapirmay — oʻ tirgan edi. Abu Bakr: «Sen yosh, aqlli yigitsan, biz seni ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahy yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (tergan holda) jamla», dedi. Allohga qasamki, agar u menga togʻ lardan bir togʻ ni koʻ chirishni yuklaganida ham, u menga — Qurʼonni jamlashdan buyurgan (ishi)dan koʻ ra ogʻ irroq boʻ lmas edi. Men: «Paygʻambar ﷺ qilmagan ishni qanday qilasiz?» dedim. Abu Bakr: «U — Allohga qasamki — yaxshilik» dedi; men unga (takror) qaytaraverdim, to Alloh — Abu Bakr va Umarning koʻ ksini ochgan (ish) uchun — mening koʻ ksimni (ham) ochdi. Soʻng men (oʻrnimdan) turib, Qurʼonni — charm parchalaridan, (tuya) kuraklaridan, xurmo novdalaridan va kishilarning koʻ ksidan (yodidan) — izlab jamlab chiqdim, to Tavba surasidan ikki oyatni Xuzayma al-Ansoriynda topdim — uni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zingizdan — sizlarga (yetgan) mashaqqat unga ogʻ ir keladigan — bir Rasul keldi...› (Tavba surasi, 128) — oxiriga qadar. Qurʼon jamlangan oʻ sha sahifalar Abu Bakrning yonida edi — to Alloh uni vafot etdirdi; soʻng Umarning yonida — to uni vafot etdirdi; soʻng Umarning qizi Hafsaning yonida (boʻ ldi). (Lays: «Abu Xuzayma al-Ansoriynda» dedi; baʼzilar: «Xuzayma yoki Abu Xuzayma bilan» dedi.)(Зайд ибн Собит ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) — у ваҳйни ёзадиган (котиблар)дан эди — айтди:) Ямома аҳли (жангида) ў лдирилган (пайтда) Абу Бакр менга (одам) юборди — унинг ёнида Умар бор эди. Абу Бакр: «Умар менинг олдимга келди ва: ‹Ямома куни одамлар орасида қатл кў пайди; мен қорилар (Қуръон ёдловчилар) орасида ҳам — (турли) жойларда — қатл кў пайиб, Қуръоннинг кў пи кетиб қолишидан қў рқаман, агар уни жамламасангиз. Мен Қуръонни жамлашингизни (лозим деб) кў раман› деди», деди. Абу Бакр (давом этди): «Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. Умар: ‹Аллоҳга қасамки, у — яхшилик› деди. Умар буни менга (такрор) қайтараверди, то Аллоҳ шу (иш) учун кў ксимни очди ва мен Умар кў рган (тў ғ ри) ишни кў рдим.» Зайд ибн Собит айтди: Умар унинг ёнида — гапирмай — ў тирган эди. Абу Бакр: «Сен ёш, ақлли йигицан, биз сени айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳй ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (терган ҳолда) жамла», деди. Аллоҳга қасамки, агар у менга тоғ лардан бир тоғ ни кў чиришни юклаганида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашдан буюрган (иши)дан кў ра оғ ирроқ бў лмас эди. Мен: «Пайғамбар ﷺ қилмаган ишни қандай қиласиз?» дедим. Абу Бакр: «У — Аллоҳга қасамки — яхшилик» деди; мен унга (такрор) қайтаравердим, то Аллоҳ — Абу Бакр ва Умарнинг кў ксини очган (иш) учун — менинг кў ксимни (ҳам) очди. Сўнг мен (ўрнимдан) туриб, Қуръонни — чарм парчаларидан, (туя) куракларидан, хурмо новдаларидан ва кишиларнинг кў ксидан (ёдидан) — излаб жамлаб чиқдим, то Тавба сурасидан икки оятни Хузайма ал-Ансорийнда топдим — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зингиздан — сизларга (етган) машаққат унга оғ ир келадиган — бир Расул келди...› (Тавба сураси, 128) — охирига қадар. Қуръон жамланган ў ша саҳифалар Абу Бакрнинг ёнида эди — то Аллоҳ уни вафот этдирди; сўнг Умарнинг ёнида — то уни вафот этдирди; сўнг Умарнинг қизи Ҳафсанинг ёнида (бў лди). (Лайс: «Абу Хузайма ал-Ансорийнда» деди; баъзилар: «Хузайма ёки Абу Хузайма билан» деди.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

أَخْبَرَنِي عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، عَنْ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعُمْرَى مِيرَاثٌ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Umra merosdir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умра меросдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يَنْسَخُوهَا، فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لَهُمْ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي عَرَبِيَّةٍ مِنْ عَرَبِيَّةِ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهَا بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Usmon Zayd ibn Sobit, Saʼid ibnul-Os, Abdulloh ibn Zubayr va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni (mushaflarga) koʻ chirishni — buyurdi va ularga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning arabiyatidan (til-talaffuzidan) biror (narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Усмон Зайд ибн Собит, Саъид ибнул-Ос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни (мушафларга) кў чиришни — буюрди ва уларга: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг арабиятидан (тил-талаффузидан) бирор (нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ دَاوُدَ الْعَطَّارِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي أَمْرِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَقْرَؤُهُمْ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينٌ وَأَمِينُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَالْمَشْهُورُ حَدِيثُ أَبِي قِلاَبَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ummatim ichida ummatimga eng rahmlisi — Abu Bakr, Allohning ishida ulardan eng qatʼiylisi — Umar, ulardan hayoda eng rostgoʻyi — Usmon, halol va harom borasida ulardan eng bilimdoni — Muoz ibn Jabal, ulardan eng yaxshi farz (meros) bilguvchisi — Zayd ibn Sobit, ulardan eng yaxshi qori — Ubay ibn Kaʼb. Har bir ummatning bir amini (ishonchli kishisi) boʻladi, bu ummatning amini esa Abu Ubayda ibn Jarrohdir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni Qatodaning hadisi sifatida faqat shu yoʻldan bilamiz. Buni Abu Qiloba ham Anasdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan va mashhuri Abu Qilobaning hadisidir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Умматим ичида умматимга энг раҳмлиси — Абу Бакр, Аллоҳнинг ишида улардан энг қатъийлиси — Умар, улардан ҳаёда энг ростгўйи — Усмон, ҳалол ва ҳаром борасида улардан энг билимдони — Муоз ибн Жабал, улардан энг яхши фарз (мерос) билгувчиси — Зайд ибн Собит, улардан энг яхши қори — Убай ибн Каъб. Ҳар бир умматнинг бир амини (ишончли кишиси) бўлади, бу умматнинг амини эса Абу Убайда ибн Жарроҳдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Қатоданинг ҳадиси сифатида фақат шу йўлдан биламиз. Буни Абу Қилоба ҳам Анасдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган ва машҳури Абу Қилобанинг ҳадисидир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حُجْرٍ الْمَدَرِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Umra joizdir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Умра жоиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّأْمِ فِي فَتْحِ إِرْمِينِيَةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَأَفْزَعَ حُذَيْفَةَ اخْتِلاَفُهُمْ فِي الْقِرَاءَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لِعُثْمَانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ اخْتِلاَفَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ بِهَا حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ فَأَمَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا حَتَّى إِذَا نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ رَدَّ عُثْمَانُ الصُّحُفَ إِلَى حَفْصَةَ وَأَرْسَلَ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِمَّا نَسَخُوا وَأَمَرَ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ أَوْ مُصْحَفٍ أَنْ يُحْرَقَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Huzayfa ibnul-Yamon Usmonning oldigʻa keldi — u (Huzayfa) Iroq ahli bilan (birga) Armaniya va Ozarbayjon fathida Shom ahliga qarshi jang qilayotgan edi. Huzayfani ularning qiroatda (oʻqishda) ixtilof qilishi (turlicha oʻqishi) qoʻ rqitdi (tashvishga soldi). Huzayfa Usmonga: «Ey amir al-muʼminin, bu ummatni — ular Kitobda yahudiy va nasorolardek ixtilof qilishidan oldin — (qutqarib) yetib ol», dedi. Shunda Usmon Hafsaga: «Sahifalarni bizga yubor — biz ularni mushaflarga koʻ chiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb (odam) yubordi. Hafsa ularni Usmonga yubordi. U Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Os va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni mushaflarga koʻ chirishni — buyurdi. Usmon u uch qurayshlik kishiga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning biror (narsasida) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki u ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi. Sahifalarni mushaflarga koʻ chirib boʻ lgach, Usmon sahifalarni Hafsaga qaytardi va har bir ufqqa (oʻ lka)ga — koʻ chirilgan (mushaf)lardan bir mushaf yubordi, hamda undan boshqa — har bir sahifa yoki mushafdagi Qurʼon(ning oʻ zga nusxalari)ni — yoqib (yoʻq qilib) tashlashni buyurdi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Ҳузайфа ибнул-Ямон Усмоннинг олдиға келди — у (Ҳузайфа) Ироқ аҳли билан (бирга) Армания ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган эди. Ҳузайфани уларнинг қироатда (ўқишда) ихтилоф қилиши (турлича ўқиши) қў рқитди (ташвишга солди). Ҳузайфа Усмонга: «Эй амир ал-муъминин, бу умматни — улар Китобда яҳудий ва насоролардек ихтилоф қилишидан олдин — (қутқариб) етиб ол», деди. Шунда Усмон Ҳафсага: «Саҳифаларни бизга юбор — биз уларни мушафларга кў чирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб (одам) юборди. Ҳафса уларни Усмонга юборди. У Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибнул-Ос ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни мушафларга кў чиришни — буюрди. Усмон у уч қурайшлик кишига: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг бирор (нарсасида) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки у уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди. Саҳифаларни мушафларга кў чириб бў лгач, Усмон саҳифаларни Ҳафсага қайтарди ва ҳар бир уфққа (ў лка)га — кў чирилган (мушаф)лардан бир мушаф юборди, ҳамда ундан бошқа — ҳар бир саҳифа ёки мушафдаги Қуръон(нинг ў зга нусхалари)ни — ёқиб (йўқ қилиб) ташлашни буюрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي أَمْرِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ أَلاَ وَإِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينًا وَإِنَّ أَمِينَ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ummatim ichida ummatimga eng rahmlisi — Abu Bakr, Allohning ishida ulardan eng qatʼiylisi — Umar, ulardan hayoda eng rostgoʻyi — Usmon, ulardan Allohning Kitobini eng yaxshi qiroat qiluvchisi — Ubay ibn Kaʼb, ulardan eng yaxshi farz (meros) bilguvchisi — Zayd ibn Sobit, halol va harom borasida ulardan eng bilimdoni — Muoz ibn Jabaldir. Ogoh boʻlinglar! Albatta, har bir ummatning bir amini boʻladi, bu ummatning amini esa Abu Ubayda ibn Jarrohdir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Умматим ичида умматимга энг раҳмлиси — Абу Бакр, Аллоҳнинг ишида улардан энг қатъийлиси — Умар, улардан ҳаёда энг ростгўйи — Усмон, улардан Аллоҳнинг Китобини энг яхши қироат қилувчиси — Убай ибн Каъб, улардан энг яхши фарз (мерос) билгувчиси — Зайд ибн Собит, ҳалол ва ҳаром борасида улардан энг билимдони — Муоз ибн Жабалдир. Огоҳ бўлинглар! Албатта, ҳар бир умматнинг бир амини бўлади, бу умматнинг амини эса Абу Убайда ибн Жарроҳдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى لِلْوَارِثِ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Umra vorisga tegishlidir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Умра ворисга тегишлидир», дедилар.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏ فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ‏.‏

(Ibn Shihob aytdi:) Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit xabar berdiki, u Zayd ibn Sobitni (shunday) deganini eshitdi: «Biz mushafni koʻ chirayotgan paytimizda, men Ahzob (surasi)dan bir oyatni yoʻqotdim (topolmadim) — men Rasululloh ﷺni uni oʻqiyotganlarini eshitgan edim — biz uni qidirdik va uni Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdik: ‹Moʻminlardan shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdiga sodiq qoldilar...› (Ahzob surasi, 23). Shunda biz uni mushafda oʻ z surasiga qoʻ shdik.»(Ибн Шиҳоб айтди:) Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит хабар бердики, у Зайд ибн Собитни (шундай) деганини эшитди: «Биз мушафни кў чираётган пайтимизда, мен Аҳзоб (сураси)дан бир оятни йўқотдим (тополмадим) — мен Расулуллоҳ ﷺни уни ўқиётганларини эшитган эдим — биз уни қидирдик ва уни Хузайма ибн Собит ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдик: ‹Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдига содиқ қолдилар...› (Аҳзоб сураси, 23). Шунда биз уни мушафда ў з сурасига қў шдик.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَةٌ كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو زَيْدٍ ‏.‏ قُلْتُ لأَنَسٍ مَنْ أَبُو زَيْدٍ قَالَ أَحَدُ عُمُومَتِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida Qurʼonni toʻrt kishi jamlagan (yod olgan) edi, ularning barchasi ansorlardan: Ubay ibn Kaʼb, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd. Men Anasga: «Abu Zayd kim?», dedim. U: «Amakilarimdan biri», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида Қуръонни тўрт киши жамлаган (ёд олган) эди, уларнинг барчаси ансорлардан: Убай ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд. Мен Анасга: «Абу Зайд ким?», дедим. У: «Амакиларимдан бири», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا حِبَّانُ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ مَعْمَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ دِينَارٍ، يُحَدِّثُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ حُجْرٍ الْمَدَرِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى لِلْوَارِثِ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Umra vorisga tegishlidir», dedilar. Alloh yaxshiroq biluvchidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умра ворисга тегишлидир», дедилар. Аллоҳ яхшироқ билувчидир.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ مَنْ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَرْبَعَةٌ كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ تَابَعَهُ الْفَضْلُ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ ثُمَامَةَ عَنْ أَنَسٍ‏.‏

(Qatoda aytdi:) Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Paygʻambar ﷺ davrida Qurʼonni kim jamladi (yodlab, toʻpladi)?» deb soʻradim. U: «Toʻ rt (kishi) — hammasi ansorlardan: Ubayy ibn Kaʼb, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd», dedi.(Қатода айтди:) Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Пайғамбар ﷺ даврида Қуръонни ким жамлади (ёдлаб, тўплади)?» деб сўрадим. У: «Тў рт (киши) — ҳаммаси ансорлардан: Убайй ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ كَمْ كَانَ قَدْرُ ذَلِكَ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Biz Nabiy ﷺ bilan saharlik yedik, soʻng namozga turdik.» (Anas) aytdi: Men: «Bu (orada) qancha vaqt boʻlgan edi?» dedim. U: «Ellik oyat (oʻqilgudek) miqdorida», dedi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Биз Набий ﷺ билан саҳарлик едик, сўнг намозга турдик.» (Анас) айтди: Мен: «Бу (орада) қанча вақт бўлган эди?» дедим. У: «Эллик оят (ўқилгудек) миқдорида», деди.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا كَانَا رَجُلَيْنِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏‏"‏‏ إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنُكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏‏"‏‏‏.‏‏ فَسَمِعَ قَوْلَهُ ‏‏"‏‏ لاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏‏"‏‏‏.‏‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ كِتَابَةُ مُزَارَعَةٍ عَلَى أَنَّ الْبَذْرَ وَالنَّفَقَةَ عَلَى صَاحِبِ الأَرْضِ وَلِلْمُزَارِعِ رُبُعُ مَا يُخْرِجُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْهَا هَذَا كِتَابٌ كَتَبَهُ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ فِي صِحَّةٍ مِنْهُ وَجَوَازِ أَمْرٍ لِفُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ إِنَّكَ دَفَعْتَ إِلَىَّ جَمِيعَ أَرْضِكَ الَّتِي بِمَوْضِعِ كَذَا فى مَدِينَةِ كَذَا مُزَارَعَةً وَهِيَ الأَرْضُ الَّتِي تُعْرَفُ بِكَذَا وَتَجْمَعُهَا حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ يُحِيطُ بِهَا كُلِّهَا وَأَحَدُ تِلْكَ الْحُدُودِ بِأَسْرِهِ لَزِيقُ كَذَا وَالثَّانِي وَالثَّالِثُ وَالرَّابِعُ دَفَعْتَ إِلَىَّ جَمِيعَ أَرْضِكَ هَذِهِ الْمَحْدُودَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ بِحُدُودِهَا الْمُحِيطَةِ بِهَا وَجَمِيعِ حُقُوقِهَا وَشِرْبِهَا وَأَنْهَارِهَا وَسَوَاقِيهَا أَرْضًا بَيْضَاءَ فَارِغَةً لاَ شَىْءَ فِيهَا مِنْ غَرْسٍ وَ لاَ زَرْعٍ سَنَةً تَامَّةً أَوَّلُهَا مُسْتَهَلَّ شَهْرِ كَذَا مِنْ سَنَةِ كَذَا وَآخِرُهَا انْسِلاَخُ شَهْرِ كَذَا مِنْ سَنَةِ كَذَا عَلَى أَنْ أَزْرَعَ جَمِيعَ هَذِهِ الأَرْضِ الْمَحْدُودَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمَوْصُوفُ مَوْضِعُهَا فِيهِ هَذِهِ السَّنَةَ الْمُؤَقَّتَةَ فِيهَا مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا كُلَّ مَا أَرَدْتُ وَبَدَا لِي أَنْ أَزْرَعَ فِيهَا مِنْ حِنْطَةٍ وَشَعِيرٍ وَسَمَاسِمَ وَأُرْزٍ وَأَقْطَانٍ وَرِطَابٍ وَبَاقِلاَّ وَحِمَّصٍ وَلُوبِيَا وَعَدَسٍ وَمَقَاثِي وَمَبَاطِيخَ وَجَزَرٍ وَشَلْجَمٍ وَفِجْلٍ وَبَصَلٍ وَثُومٍ وَبُقُولٍ وَرَيَاحِينَ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ جَمِيعِ الْغَلاَّتِ شِتَاءً وَصَيْفًا بِبُذُورِكَ وَبَذْرِكَ وَجَمِيعُهُ عَلَيْكَ دُونِي عَلَى أَنْ أَتَوَلَّى ذَلِكَ بِيَدِي وَبِمَنْ أَرَدْتُ مِنْ أَعْوَانِي وَأُجَرَائِي وَبَقَرِي وَأَدَوَاتِي وَإِلَى زِرَاعَةِ ذَلِكَ وَعِمَارَتِهِ وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ نَمَاؤُهُ وَمَصْلَحَتُهُ وَكِرَابُ أَرْضِهِ وَتَنْقِيَةُ حَشِيشِهَا وَسَقْىِ مَا يُحْتَاجُ إِلَى سَقْيِهِ مِمَّا زُرِعَ وَتَسْمِيدِ مَا يُحْتَاجُ إِلَى تَسْمِيدِهِ وَحَفْرِ سَوَاقِيهِ وَأَنْهَارِهِ وَاجْتِنَاءِ مَا يُجْتَنَى مِنْهُ وَالْقِيَامِ بِحَصَادِ مَا يُحْصَدُ مِنْهُ وَجَمْعِهِ وَدِيَاسَةِ مَا يُدَاسُ مِنْهُ وَتَذْرِيَتِهِ بِنَفَقَتِكَ عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ دُونِي وَأَعْمَلَ فِيهِ كُلِّهِ بِيَدِي وَأَعْوَانِي دُونَكَ عَلَى أَنَّ لَكَ مِنْ جَمِيعِ مَا يُخْرِجُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الْمَوْصُوفَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا فَلَكَ ثَلاَثَةُ أَرْبَاعِهِ بِحَظِّ أَرْضِكَ وَشِرْبِكَ وَبَذْرِكَ وَنَفَقَاتِكَ وَلِيَ الرُّبُعُ الْبَاقِي مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ بِزِرَاعَتِي وَعَمَلِي وَقِيَامِي عَلَى ذَلِكَ بِيَدِي وَأَعْوَانِي وَدَفَعْتَ إِلَىَّ جَمِيعَ أَرْضِكَ هَذِهِ الْمَحْدُودَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ بِجَمِيعِ حُقُوقِهَا وَمَرَافِقِهَا وَقَبَضْتُ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْكَ يَوْمَ كَذَا مِنْ شَهْرِ كَذَا مِنْ سَنَةِ كَذَا فَصَارَ جَمِيعُ ذَلِكَ فِي يَدِي لَكَ لاَ مِلْكَ لِي فِي شَىْءٍ مِنْهُ وَلاَ دَعْوَى وَلاَ طَلِبَةَ إِلاَّ هَذِهِ الْمُزَارَعَةَ الْمَوْصُوفَةَ فِي هَذَا الْكِتَابِ فِي هَذِهِ السَّنَةِ الْمُسَمَّاةِ فِيهِ فَإِذَا انْقَضَتْ فَذَلِكَ كُلُّهُ مَرْدُودٌ إِلَيْكَ وَإِلَى يَدِكَ وَلَكَ أَنْ تُخْرِجَنِي بَعْدَ انْقِضَائِهَا مِنْهَا وَتُخْرِجَهَا مِنْ يَدِي وَيَدِ كُلِّ مَنْ صَارَتْ لَهُ فِيهَا يَدٌ بِسَبَبِي أَقَرَّ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَكُتِبَ هَذَا الْكِتَابُ نُسْخَتَيْنِ‏.‏‏

Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) dedi: «Alloh Rofiʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin. Alloh nomiga qasamki, men bu hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Aslida ular urishib qolgan ikki kishi edi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar sizlarning ahvolingiz shunday boʻlsa, ekinzorlarni ijaraga bermanglar›, dedilar. U esa faqat: ‹Ekinzorlarni ijaraga bermanglar› degan soʻzni eshitib qolgan edi.»Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) деди: «Аллоҳ Рофиъ ибн Хадижни мағфират қилсин. Аллоҳ номига қасамки, мен бу ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Аслида улар уришиб қолган икки киши эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар сизларнинг аҳволингиз шундай бўлса, экинзорларни ижарага берманглар›, дедилар. У эса фақат: ‹Экинзорларни ижарага берманглар› деган сўзни эшитиб қолган эди.»

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، وَثُمَامَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَجْمَعِ الْقُرْآنَ غَيْرُ أَرْبَعَةٍ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ قَالَ وَنَحْنُ وَرِثْنَاهُ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ vafot etdilar — Qurʼonni toʻ rt (kishi)dan boshqa hech kim jamlamagan edi: Abu Dardo, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd. (Anas:) Biz unga (Abu Zaydga) voris boʻ ldik (u bizning amakimiz edi).(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ вафот этдилар — Қуръонни тў рт (киши)дан бошқа ҳеч ким жамламаган эди: Абу Дардо, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд. (Анас:) Биз унга (Абу Зайдга) ворис бў лдик (у бизнинг амакимиз эди).

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyoga (ruxsat berib) yon bosdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароёга (рухсат бериб) ён босдилар.

حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ قُرِئَ عَلَى أَيُّوبَ مِنْ كُتُبِ أَبِي قِلاَبَةَ، مِنْهُ مَا حَدَّثَ بِهِ وَمِنْهُ مَا قُرِئَ عَلَيْهِ، وَكَانَ هَذَا فِي الْكِتَابِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ وَأَنَسَ بْنَ النَّضْرِ كَوَيَاهُ، وَكَوَاهُ أَبُو طَلْحَةَ بِيَدِهِ‏.‏ وَقَالَ عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ بَيْتٍ مِنَ الأَنْصَارِ أَنْ يَرْقُوا مِنَ الْحُمَةِ وَالأُذُنِ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ كُوِيتُ مِنْ ذَاتِ الْجَنْبِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَىٌّ، وَشَهِدَنِي أَبُو طَلْحَةَ وَأَنَسُ بْنُ النَّضْرِ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو طَلْحَةَ كَوَانِي‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan zotuljanb (davosi) uchun dogʻ lash (kayy) haqida soʻraldi:) U: «Rasululloh ﷺ Abu Talhaga — u (Abu Talha hali) tirik (paytda) — zotuljanb (davosi) uchun dogʻ ladi (kayy qildi)» dedi. (Anas: «Paygʻambar ﷺ ruqya (afsun-davo)ga — chayon chaqishi va koʻ z (tegishi) (davosi)da — ruxsat berdilar» dedi.)(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан зотулжанб (давоси) учун доғ лаш (кайй) ҳақида сўралди:) У: «Расулуллоҳ ﷺ Абу Талҳага — у (Абу Талҳа ҳали) тирик (пайтда) — зотулжанб (давоси) учун доғ лади (кайй қилди)» деди. (Анас: «Пайғамбар ﷺ руқя (афсун-даво)га — чаён чақиши ва кў з (тегиши) (давоси)да — рухсат бердилар» деди.)

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَالِمًا، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يَقُولُ إِنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِالرُّطَبِ وَبِالتَّمْرِ وَلَمْ يُرَخِّصْ فِي غَيْرِ ذَلِكَ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyoni yangi xurmo va quruq xurmoga sotishga ruxsat berib yon bosdilar, bundan boshqasiga ruxsat bermadilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароёни янги хурмо ва қуруқ хурмога сотишга рухсат бериб ён босдилар, бундан бошқасига рухсат бермадилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ أَنَّهُمْ، تَسَحَّرُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامُوا إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ بَيْنَهُمَا قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ أَوْ سِتِّينَ ـ يَعْنِي آيَةً ـ ح‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik, soʻng (bomdod) namozga turdik», — dedi. Men undan: «Ikkalasining (saharlik bilan namoz) orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellikdan oltmishgacha oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик, сўнг (бомдод) намозга турдик», — деди. Мен ундан: «Иккаласининг (саҳарлик билан намоз) орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида элликдан олтмишгача оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ خَطَبَنَا ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ كَيْفَ تَأْمُرُونِّي أَقْرَأُ عَلَى قِرَاءَةِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ بَعْدَ مَا قَرَأْتُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضْعًا وَسَبْعِينَ سُورَةً وَإِنَّ زَيْدًا مَعَ الْغِلْمَانِ لَهُ ذُؤَابَتَانِ ‏.‏

Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) bizga xutba qilib: «Rasululloh ﷺning ogʻizlaridan yetmish nechta surani oʻqib olganimdan keyin, meni Zayd ibn Sobitning qiroatiga koʻra oʻqishga qanday buyurasizlar? Oʻshanda Zayd ikkita kokili bilan bolalar orasida edi», dedi.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) бизга хутба қилиб: «Расулуллоҳ ﷺнинг оғизларидан етмиш нечта сурани ўқиб олганимдан кейин, мени Зайд ибн Собитнинг қироатига кўра ўқишга қандай буюрасизлар? Ўшанда Зайд иккита кокили билан болалар орасида эди», деди.

حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ، سَمِعَ رَوْحًا، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ تَسَحَّرَا، فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ سَحُورِهِمَا قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَصَلَّى‏.‏ قُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا مِنْ سَحُورِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ قَدْرُ مَا يَقْرَأُ الرَّجُلُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik: «Paygʻambar ﷺ va Zayd ibn Sobit birga saharlik qildi; taom tugagach, Paygʻambar ﷺ turib (bomdod) namozini oʻqidilar», — dedi. Men Anasdan: «Saharlikni tugatish bilan namozni boshlash orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellik oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик: «Пайғамбар ﷺ ва Зайд ибн Собит бирга саҳарлик қилди; таом тугагач, Пайғамбар ﷺ туриб (бомдод) намозини ўқидилар», — деди. Мен Анасдан: «Саҳарликни тугатиш билан намозни бошлаш орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида эллик оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

وَقَالَ خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يَتَعَلَّمَ كِتَابَ الْيَهُودِ، حَتَّى كَتَبْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُتُبَهُ، وَأَقْرَأْتُهُ كُتُبَهُمْ إِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ، وَقَالَ عُمَرُ وَعِنْدَهُ عَلِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَعُثْمَانُ مَاذَا تَقُولُ هَذِهِ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَاطِبٍ فَقُلْتُ تُخْبِرُكَ بِصَاحِبِهِمَا الَّذِي صَنَعَ بِهِمَا‏.‏ وَقَالَ أَبُو جَمْرَةَ كُنْتُ أُتَرْجِمُ بَيْنَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَيْنَ النَّاسِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لاَ بُدَّ لِلْحَاكِمِ مِنْ مُتَرْجِمَيْنِ‏.‏

(Xorija ibn Zayd ibn Sobit otasi Zayd ibn Sobitdan (rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ unga yahudiylarning yozuvini (xatini) oʻrganishni buyurdilar. (Zayd aytdi:) Hatto men Paygʻambar ﷺ uchun ularga (yoziladigan) xatlarini yozar, ular U zotga (xat) yozganlarida, ularning xatlarini U zotga oʻqib berar edim. Umar — uning huzurida Ali, Abdurahmon va Usmon (ham) bor edi — : «Bu nima deyapti?» dedi. Abdurahmon ibn Hotib: «(Roviy aytdi:) Men: ‹U senga — ular ikkoviga (oʻsha ishni) qilgan hamrohlari haqida xabar beradi›, dedim», dedi. Abu Jamra (ham) aytdi: «Men Ibn Abbos bilan odamlar orasida tarjimonlik qilardim.» Baʼzi odamlar: «Hokimga ikki tarjimon (boʻlishi) shart», dedilar.(Хорижа ибн Зайд ибн Собит отаси Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ унга яҳудийларнинг ёзувини (хатини) ўрганишни буюрдилар. (Зайд айтди:) Ҳатто мен Пайғамбар ﷺ учун уларга (ёзиладиган) хатларини ёзар, улар У зотга (хат) ёзганларида, уларнинг хатларини У зотга ўқиб берар эдим. Умар — унинг ҳузурида Али, Абдураҳмон ва Усмон (ҳам) бор эди — : «Бу нима деяпти?» деди. Абдураҳмон ибн Ҳотиб: «(Ровий айтди:) Мен: ‹У сенга — улар икковига (ўша ишни) қилган ҳамроҳлари ҳақида хабар беради›, дедим», деди. Абу Жамра (ҳам) айтди: «Мен Ибн Аббос билан одамлар орасида таржимонлик қилардим.» Баъзи одамлар: «Ҳокимга икки таржимон (бўлиши) шарт», дедилар.