حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ وَلاَ خَائِنَةٍ وَلاَ مَجْلُودٍ حَدًّا وَلاَ مَجْلُودَةٍ وَلاَ ذِي غِمْرٍ لأَخِيهِ وَلاَ مُجَرَّبِ شَهَادَةٍ وَلاَ الْقَانِعِ أَهْلَ الْبَيْتِ لَهُمْ وَلاَ ظَنِينٍ فِي وَلاَءٍ وَلاَ قَرَابَةٍ " . قَالَ الْفَزَارِيُّ الْقَانِعُ التَّابِعُ . هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيِّ . وَيَزِيدُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَلاَ يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيِثُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ وَلاَ نَعْرِفُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلاَ يَصِحُّ عِنْدِي مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ . وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا أَنَّ شَهَادَةَ الْقَرِيبِ جَائِزَةٌ لِقَرَابَتِهِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي شَهَادَةِ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ وَالْوَلَدِ لِوَالِدِهِ وَلَمْ يُجِزْ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ شَهَادَةَ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ وَلاَ الْوَلَدِ لِلْوَالِدِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عَدْلاً فَشَهَادَةُ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ جَائِزَةٌ وَكَذَلِكَ شَهَادَةُ الْوَلَدِ لِلْوَالِدِ . وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي شَهَادَةِ الأَخِ لأَخِيهِ أَنَّهَا جَائِزَةٌ وَكَذَلِكَ شَهَادَةُ كُلِّ قَرِيبٍ لِقَرِيبِهِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةٌ لِرَجُلٍ عَلَى الآخَرِ وَإِنْ كَانَ عَدْلاً إِذَا كَانَتْ بَيْنَهُمَا عَدَاوَةٌ . وَذَهَبَ إِلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ صَاحِبِ إِحْنَةٍ " . يَعْنِي صَاحِبَ عَدَاوَةٍ وَكَذَلِكَ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ حَيْثُ قَالَ " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ صَاحِبِ غِمْرٍ لأَخِيهِ " يَعْنِي صَاحِبَ عَدَاوَةٍ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Xiyonatchi erkak va xiyonatchi ayolning, had (jazosi) bilan kaltaklangan erkak va kaltaklangan ayolning, oʻz birodariga adovati boʻlgan kishining, guvohlik berishga oʻrgatilgan (yolgʻon) guvohning, oilaga (xizmatkor boʻlib) ergashganning va vala (mavlolik) yoki qarindoshlik sababli (manfaatdor boʻlib) gumon ostida boʻlganning guvohligi maqbul boʻlmaydi», dedilar. Fazoriy aytdi: «Qoneʼ» — (oilaga) ergashuvchi (xizmatkor)dir. Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Yazid ibn Ziyod ad-Dimashqiyning hadisidan bilamiz. Yazid esa hadisda zaif sanaladi va bu hadis az-Zuhriyning hadisidan faqat uning rivoyati bilan maʼlumdir. Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. (Abu Iso) aytdi: Biz bu hadisning maʼnosini bilmaymiz va u nazdimda sanadi jihatidan sahih emas. Bu masalada ilm ahlining amali shundayki, qarindoshning qarindoshlik sababli guvohligi joizdir. Ilm ahli ota farzand uchun va farzand ota uchun guvohlik berishida ixtilof qilganlar: ilm ahlining koʻpchiligi ota farzand uchun, farzand ota uchun guvohligini joiz koʻrmagan. Baʼzi ilm ahli esa: agar adolatli boʻlsa, otaning farzand uchun guvohligi joiz, shuningdek farzandning ota uchun guvohligi ham joizdir, degan. Akaning birodari uchun guvohligi joizligida esa ixtilof qilmaganlar, shuningdek har bir qarindoshning qarindoshi uchun guvohligi (joiz)dir. Shofiy aytdi: Bir kishining boshqa kishiga qarshi guvohligi — garchi adolatli boʻlsa-da — agar ular orasida adovat boʻlsa, joiz boʻlmaydi. U Abdurrahmon al-Aʼrajning Paygʻambar ﷺdan mursal qilib rivoyat qilgan: «Adovatga ega kishining guvohligi joiz boʻlmaydi», degan hadisiga amal qilgan — yaʼni dushmanlik egasi (guvohligi). Bu hadisning maʼnosi ham shunday boʻlib, unda: «Oʻz birodariga gʻimr (adovat) egasining guvohligi joiz boʻlmaydi» — yaʼni dushmanlik egasi (deyilgan).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Хиёнатчи эркак ва хиёнатчи аёлнинг, ҳад (жазоси) билан калтакланган эркак ва калтакланган аёлнинг, ўз биродарига адовати бўлган кишининг, гувоҳлик беришга ўргатилган (ёлғон) гувоҳнинг, оилага (хизматкор бўлиб) эргашганнинг ва вала (мавлолик) ёки қариндошлик сабабли (манфаатдор бўлиб) гумон остида бўлганнинг гувоҳлиги мақбул бўлмайди», дедилар. Фазорий айтди: «Қонеъ» — (оилага) эргашувчи (хизматкор)дир. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Язид ибн Зиёд ад-Димашқийнинг ҳадисидан биламиз. Язид эса ҳадисда заиф саналади ва бу ҳадис аз-Зуҳрийнинг ҳадисидан фақат унинг ривояти билан маълумдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. (Абу Исо) айтди: Биз бу ҳадиснинг маъносини билмаймиз ва у наздимда санади жиҳатидан саҳиҳ эмас. Бу масалада илм аҳлининг амали шундайки, қариндошнинг қариндошлик сабабли гувоҳлиги жоиздир. Илм аҳли ота фарзанд учун ва фарзанд ота учун гувоҳлик беришида ихтилоф қилганлар: илм аҳлининг кўпчилиги ота фарзанд учун, фарзанд ота учун гувоҳлигини жоиз кўрмаган. Баъзи илм аҳли эса: агар адолатли бўлса, отанинг фарзанд учун гувоҳлиги жоиз, шунингдек фарзанднинг ота учун гувоҳлиги ҳам жоиздир, деган. Аканинг биродари учун гувоҳлиги жоизлигида эса ихтилоф қилмаганлар, шунингдек ҳар бир қариндошнинг қариндоши учун гувоҳлиги (жоиз)дир. Шофий айтди: Бир кишининг бошқа кишига қарши гувоҳлиги — гарчи адолатли бўлса-да — агар улар орасида адоват бўлса, жоиз бўлмайди. У Абдурраҳмон ал-Аъражнинг Пайғамбар ﷺдан мурсал қилиб ривоят қилган: «Адоватга эга кишининг гувоҳлиги жоиз бўлмайди», деган ҳадисига амал қилган — яъни душманлик эгаси (гувоҳлиги). Бу ҳадиснинг маъноси ҳам шундай бўлиб, унда: «Ўз биродарига ғимр (адоват) эгасининг гувоҳлиги жоиз бўлмайди» — яъни душманлик эгаси (дейилган).