Abdulmalik ibn Jurayj

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ أَخَاهُ مِنْ مَقْعَدِهِ وَيَجْلِسَ فِيهِ‏.‏ قُلْتُ لِنَافِعٍ الْجُمُعَةَ قَالَ الْجُمُعَةَ وَغَيْرَهَا‏.‏

Ibn Jurayj (Nofiʼ, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Men Nofiʼning shunday deganini eshitdim: «Ibn Umar: ‹Paygʻambar ﷺ kishi boshqa kishini oʻrnidan turgʻizib, uning joyiga oʻtirishdan qaytardilar›, — dedi». Men Nofiʼga: «Bu faqat juma namoziga (xosmi)?» — dedim. U: «Juma namoziga va boshqa (har qanday namozga ham)», — dedi.Ибн Журайж (Нофиъ, Ибн Умардан) ривоят қилади: Мен Нофиънинг шундай деганини эшитдим: «Ибн Умар: ‹Пайғамбар ﷺ киши бошқа кишини ўрнидан турғизиб, унинг жойига ўтиришдан қайтардилар›, — деди». Мен Нофиъга: «Бу фақат жума намозига (хосми)?» — дедим. У: «Жума намозига ва бошқа (ҳар қандай намозга ҳам)», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي أَوَّلِ مَا بُويِعَ لَهُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ، إِنَّمَا الْخُطْبَةُ بَعْدَ الصَّلاَةِ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَلاَ يَوْمَ الأَضْحَى‏.‏ وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ بَعْدُ، فَلَّمَا فَرَغَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ، وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ صَدَقَةً‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَتَرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ الآنَ أَنْ يَأْتِيَ النِّسَاءَ فَيُذَكِّرَهُنَّ حِينَ يَفْرُغُ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ أَنْ لاَ يَفْعَلُوا

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Jobir ibn Abdulloh: ‹Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va xutba qilishdan oldin namoz oʻqidilar›, — dedi». Ato menga aytdiki, Ibn Zubayrning dastlabki (hokimlik) kunlarida Ibn Abbos unga xabar joʻnatib, (Rasululloh ﷺ hayotida) iyd namozi uchun azon hech aytilmagani va xutba namozdan keyin aytilganini bildirdi. Ato menga aytdiki, Ibn Abbos va Jobir ibn Abdulloh: «Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha namozi uchun azon yoʻq edi», — dedi. Ato: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Paygʻambar ﷺ turib, namozdan boshladilar va undan keyin xutba qildilar. Paygʻambar ﷺ (xutbani) tugatgach, ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozgan, ayollar esa unga sadaqa solayotgan edi›», — dedi. Men Atoga: «Senimcha, imom namoz va xutbani tugatgandan keyin ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qilishi vojibmi?» — dedim. Ato: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Жобир ибн Абдуллоҳ: ‹Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва хутба қилишдан олдин намоз ўқидилар›, — деди». Ато менга айтдики, Ибн Зубайрнинг дастлабки (ҳокимлик) кунларида Ибн Аббос унга хабар жўнатиб, (Расулуллоҳ ﷺ ҳаётида) ийд намози учун азон ҳеч айтилмагани ва хутба намоздан кейин айтилганини билдирди. Ато менга айтдики, Ибн Аббос ва Жобир ибн Абдуллоҳ: «Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа намози учун азон йўқ эди», — деди. Ато: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Пайғамбар ﷺ туриб, намоздан бошладилар ва ундан кейин хутба қилдилар. Пайғамбар ﷺ (хутбани) тугатгач, аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзган, аёллар эса унга садақа солаётган эди›», — деди. Мен Атога: «Сенимча, имом намоз ва хутбани тугатгандан кейин аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилиши вожибми?» — дедим. Ато: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفِطْرِ، فَصَلَّى فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ ثُمَّ خَطَبَ، فَلَمَّا فَرَغَ نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ الصَّدَقَةَ‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ زَكَاةَ يَوْمِ الْفِطْرِ قَالَ لاَ وَلَكِنْ صَدَقَةً يَتَصَدَّقْنَ حِينَئِذٍ، تُلْقِي فَتَخَهَا وَيُلْقِينَ‏.‏ قُلْتُ أَتُرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ ذَلِكَ وَيُذَكِّرُهُنَّ قَالَ إِنَّهُ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ لاَ يَفْعَلُونَهُ

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato menga aytdiki, u Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdi: «Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr namozini oʻqish uchun turdilar. Avval namoz oʻqidilar, soʻng xutba qildilar. Uni tugatgach, (minbardan) tushdilar va ayollar tomonga borib, ularga nasihat qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozayotgan, ayollar esa unga sadaqalarini solayotgan edi». Men Atodan: «Bu Iyd-ul-fitr zakoti (fitr sadaqasi)mi?» — deb soʻradim. U: «Yoʻq, u oʻsha paytda berilgan (oddiy) sadaqa, xolos. Baʼzi ayol uzukini solar, boshqalari ham shunday qilar edi», — dedi. Men (Atoga): «Senimcha, imomga (iyd kuni) ayollarga nasihat qilish vojibmi?» — dedim. U: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато менга айтдики, у Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитди: «Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр намозини ўқиш учун турдилар. Аввал намоз ўқидилар, сўнг хутба қилдилар. Уни тугатгач, (минбардан) тушдилар ва аёллар томонга бориб, уларга насиҳат қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзаётган, аёллар эса унга садақаларини солаётган эди». Мен Атодан: «Бу Ийд-ул-фитр закоти (фитр садақаси)ми?» — деб сўрадим. У: «Йўқ, у ўша пайтда берилган (оддий) садақа, холос. Баъзи аёл узукини солар, бошқалари ҳам шундай қилар эди», — деди. Мен (Атога): «Сенимча, имомга (ийд куни) аёлларга насиҳат қилиш вожибми?» — дедим. У: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

وَقَالَ لِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنَا قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، إِذْ مَنَعَ ابْنُ هِشَامٍ النِّسَاءَ الطَّوَافَ مَعَ الرِّجَالِ قَالَ كَيْفَ يَمْنَعُهُنَّ، وَقَدْ طَافَ نِسَاءُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَعَ الرِّجَالِ قُلْتُ أَبَعْدَ الْحِجَابِ أَوْ قَبْلُ قَالَ إِي لَعَمْرِي لَقَدْ أَدْرَكْتُهُ بَعْدَ الْحِجَابِ‏.‏ قُلْتُ كَيْفَ يُخَالِطْنَ الرِّجَالَ قَالَ لَمْ يَكُنَّ يُخَالِطْنَ كَانَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ تَطُوفُ حَجْرَةً مِنَ الرِّجَالِ لاَ تُخَالِطُهُمْ، فَقَالَتِ امْرَأَةٌ انْطَلِقِي نَسْتَلِمْ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَتْ ‏{‏انْطَلِقِي‏}‏ عَنْكِ‏.‏ وَأَبَتْ‏.‏ ‏{‏وَكُنَّ‏}‏ يَخْرُجْنَ مُتَنَكِّرَاتٍ بِاللَّيْلِ، فَيَطُفْنَ مَعَ الرِّجَالِ، وَلَكِنَّهُنَّ كُنَّ إِذَا دَخَلْنَ الْبَيْتَ قُمْنَ حَتَّى يَدْخُلْنَ وَأُخْرِجَ الرِّجَالُ، وَكُنْتُ آتِي عَائِشَةَ أَنَا وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهِيَ مُجَاوِرَةٌ فِي جَوْفِ ثَبِيرٍ‏.‏ قُلْتُ وَمَا حِجَابُهَا قَالَ هِيَ فِي قُبَّةٍ تُرْكِيَّةٍ لَهَا غِشَاءٌ، وَمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَهَا غَيْرُ ذَلِكَ، وَرَأَيْتُ عَلَيْهَا دِرْعًا مُوَرَّدًا‏.‏

Ibn Jurayj (Atodan) rivoyat qiladi: Ato bizga xabar berdi: Ibn Hishom ayollarni erkaklar bilan birga tavof qilishdan qaytarganda, u (Ato) unga: «Ularni qanday qaytarasan — holbuki Paygʻambar ﷺ ning zavjalari erkaklar bilan (birga) tavof qilar edi-ku?» — dedi. Men (Ibn Jurayj): «Bu — hijob (parda) hukmidan oldinmi yoki keyinmi?» — dedim. Ato qasam ichib: «Men buni hijob (amri)dan keyin koʻrdim», — dedi. Men: «Ular erkaklar bilan qanday aralashar edi?» — dedim. Ato: «Ayollar hech qachon erkaklar bilan aralashmas edi; Oisha — erkaklardan ajragan holda — tavof qilar va hech qachon (ular bilan) aralashmas edi. Bir marta shunday boʻldiki, Oisha tavof qilayotganda bir ayol unga: ‹Ey moʻminlarning onasi, kelinglar, Hajarul-Asvadni istilom qilaylik›, — dedi. Oisha unga: ‹Oʻzing bor›, — dedi va oʻzi (olomon ichida istilom qilishdan) bosh tortdi. Paygʻambar ﷺ ning zavjalari kechasi — tanilmas (qiyofada) — chiqib, erkaklar bilan (birga, ammo aralashmay) tavof qilar edi. Lekin ular Kaʼbaga kirmoqchi boʻlgan har safar, erkaklar chiqib ketguncha tashqarida turar edi. Men va Ubayd ibn Umayr Oishaning oldiga — u Javf Sabirda turgan paytda — borar edik». Men: «Uning hijobi (pardasi) qanday edi?» — dedim. Ato: «U eski turk (jundan) hijob kiygan edi va shu (hijob) — biz bilan uning orasidagi yagona toʻsiq (parda) edi. Men uning ustida pushtirang qoplam koʻrdim», — dedi.Ибн Журайж (Атодан) ривоят қилади: Ато бизга хабар берди: Ибн Ҳишом аёлларни эркаклар билан бирга тавоф қилишдан қайтарганда, у (Ато) унга: «Уларни қандай қайтарасан — ҳолбуки Пайғамбар ﷺ нинг завжалари эркаклар билан (бирга) тавоф қилар эди-ку?» — деди. Мен (Ибн Журайж): «Бу — ҳижоб (парда) ҳукмидан олдинми ёки кейинми?» — дедим. Ато қасам ичиб: «Мен буни ҳижоб (амри)дан кейин кўрдим», — деди. Мен: «Улар эркаклар билан қандай аралашар эди?» — дедим. Ато: «Аёллар ҳеч қачон эркаклар билан аралашмас эди; Оиша — эркаклардан ажраган ҳолда — тавоф қилар ва ҳеч қачон (улар билан) аралашмас эди. Бир марта шундай бўлдики, Оиша тавоф қилаётганда бир аёл унга: ‹Эй мўминларнинг онаси, келинглар, Ҳажарул-Асвадни истилом қилайлик›, — деди. Оиша унга: ‹Ўзинг бор›, — деди ва ўзи (оломон ичида истилом қилишдан) бош тортди. Пайғамбар ﷺ нинг завжалари кечаси — танилмас (қиёфада) — чиқиб, эркаклар билан (бирга, аммо аралашмай) тавоф қилар эди. Лекин улар Каъбага кирмоқчи бўлган ҳар сафар, эркаклар чиқиб кетгунча ташқарида турар эди. Мен ва Убайд ибн Умайр Оишанинг олдига — у Жавф Сабирда турган пайтда — борар эдик». Мен: «Унинг ҳижоби (пардаси) қандай эди?» — дедим. Ато: «У эски турк (жундан) ҳижоб кийган эди ва шу (ҳижоб) — биз билан унинг орасидаги ягона тўсиқ (парда) эди. Мен унинг устида пуштиранг қоплам кўрдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كُنَّا لاَ نَأْكُلُ مِنْ لُحُومِ بُدْنِنَا فَوْقَ ثَلاَثِ مِنًى، فَرَخَّصَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كُلُوا وَتَزَوَّدُوا ‏"‏‏.‏ فَأَكَلْنَا وَتَزَوَّدْنَا‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَقَالَ حَتَّى جِئْنَا الْمَدِينَةَ قَالَ لاَ‏.‏

Ibn Jurayj (Atodan, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Biz Mino (kunlari)da Budn goʻshtini uch kundan ortiq yemas edik. Keyin Paygʻambar ﷺ bizga: «Yenglar va (oʻzlaringiz bilan) olib keting», — deb ruxsat berdilar. Bas, biz (bir qismini) yedik va (bir qismini) oʻzimiz bilan olib ketdik›». Men (Ibn Jurayj) Atodan: «Jobir — ular Madinaga yetguncha (goʻsht yeb bordi) deb aytdimi?» — deb soʻradim. Ato: «Yoʻq», — deb javob berdi.Ибн Журайж (Атодан, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Биз Мино (кунлари)да Будн гўштини уч кундан ортиқ емас эдик. Кейин Пайғамбар ﷺ бизга: «Енглар ва (ўзларингиз билан) олиб кетинг», — деб рухсат бердилар. Бас, биз (бир қисмини) едик ва (бир қисмини) ўзимиз билан олиб кетдик›». Мен (Ибн Журайж) Атодан: «Жобир — улар Мадинага етгунча (гўшт еб борди) деб айтдими?» — деб сўрадим. Ато: «Йўқ», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ عِكْرِمَةَ بْنَ خَالِدٍ، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ الْعُمْرَةِ، قَبْلَ الْحَجِّ فَقَالَ لاَ بَأْسَ‏.‏ قَالَ عِكْرِمَةُ قَالَ ابْنُ عُمَرَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ مِثْلَهُ‏.‏ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلَهُ‏.‏

Ibn Jurayj (Ikrima ibn Xoliddan, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ikrima ibn Xolid Ibn Umardan — hajdan oldin umra qilish haqida — soʻradi. Ibn Umar: «Unda hech zarar yoʻq», — deb javob berdi. Ikrima: «Ibn Umar yana: ‹Paygʻambar ﷺ haj qilishdan oldin umra qilgan edilar›, — dedi», — dedi. Ikrima ibn Xolid (yana) rivoyat qildi: «Men Ibn Umardan xuddi shu (savolni) soʻradim».Ибн Журайж (Икрима ибн Холиддан, Ибн Умардан) ривоят қилади: Икрима ибн Холид Ибн Умардан — ҳаждан олдин умра қилиш ҳақида — сўради. Ибн Умар: «Унда ҳеч зарар йўқ», — деб жавоб берди. Икрима: «Ибн Умар яна: ‹Пайғамбар ﷺ ҳаж қилишдан олдин умра қилган эдилар›, — деди», — деди. Икрима ибн Холид (яна) ривоят қилди: «Мен Ибн Умардан худди шу (саволни) сўрадим».

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ فَقَدْ حَلَّ‏.‏ فَقُلْتُ مِنْ أَيْنَ قَالَ هَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="22" aya_start="33" aya_end="33"]{‏ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ‏}‏ وَمِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصْحَابَهُ أَنْ يَحِلُّوا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ‏.‏ قُلْتُ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ الْمُعَرَّفِ‏.‏ قَالَ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَرَاهُ قَبْلُ وَبَعْدُ‏.‏

(Ato, Ibn Abbosdan (rivoyat qildi):) «Kimki Baytni tavof qilsa, (ehromdan) chiqqan (halol) boʻ ladi». Men (Ato): «Ibn Abbos buni qaerdan (aytdi)?» dedim. U: «Alloh taoloning: ‹...soʻng ularning (hadyalarning) soʻ yiladigan joyi Atiq (qadimgi) Bayt tomon (boʻ ladi)› (Haj surasi, 33) (degan) soʻzidan, hamda Paygʻambar ﷺ Vidoʼ hajida ashobiga (ehromdan) chiqishni buyurganlaridan (oldi)», dedi. Men: «U (chiqish) faqat Arafada turishdan keyin edi-ku», dedim. U: «Ibn Abbos uni (Arafadan) oldin ham, keyin ham (joiz deb) koʻrardi», dedi.(Ато, Ибн Аббосдан (ривоят қилди):) «Кимки Байтни тавоф қилса, (эҳромдан) чиққан (ҳалол) бў лади». Мен (Ато): «Ибн Аббос буни қаэрдан (айтди)?» дедим. У: «Аллоҳ таолонинг: ‹...сўнг уларнинг (ҳадяларнинг) сў йиладиган жойи Атиқ (қадимги) Байт томон (бў лади)› (Ҳаж сураси, 33) (деган) сўзидан, ҳамда Пайғамбар ﷺ Видў ҳажида ашобига (эҳромдан) чиқишни буюрганларидан (олди)», деди. Мен: «У (чиқиш) фақат Арафада туришдан кейин эди-ку», дедим. У: «Ибн Аббос уни (Арафадан) олдин ҳам, кейин ҳам (жоиз деб) кўрарди», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ ‏"‏ حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ ‏"‏ خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ‏.‏ قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="18" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ‏}‏ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا‏.‏ قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ‏.‏ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Biz Ibn Abbosning uyida uning huzurida edik; u: «Mendan soʻranglar» dedi. Men: «Ey Abu Abbos — Alloh meni senga fido qilsin — Kufada Navf degan bir qissaxon kishi bor; u (Xizrning hamrohi Muso) Bani Isroil Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. (Amr: «Ibn Abbos: ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi› dedi» dedi; Yaʼlo: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi› dedi» dedi.) (Ubayy:) Rasululloh ﷺ: «Muso — Allohning Rasuli alayhissalom — bir kuni odamlarga vaʼz qildi, to koʻ zlar yoshlandi va qalblar yumshadi; soʻng (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib: ‹Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq biror kishi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq› dedi. Shu sababli (Alloh) unga — ilmni Allohga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi. ‹Yoʻq, (bor)› deyildi. (Muso): ‹Ey Robbim, qaerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda› dedi. (Muso): ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat (belgi) qilib ber› dedi.» (Amr: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda (deb)› dedi» dedi; Yaʼlo: «(Alloh): ‹Oʻ lik baliq olgin — qaerda unga ruh puflansa (tirilsa, oʻ sha joyda)› dedi» dedi.) «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishdan boshqa (narsa) bilan seni qiynamayman› dedi. (Xizmatkor): ‹Koʻ p (narsa) yuklamading› dedi. Mana shu — Allohning ‹Va eslang, Muso oʻ z xizmatkori (Yushaʼ ibn Nun)ga (degan)› (Kahf surasi, 60) degan soʻzidir. Bir qoyaning soyasida — nam (hoʻ l) joyda — boʻ lganlarida, baliq qimirladi, Muso esa uyquda edi. Xizmatkori: ‹Uni uygʻ otmayman› dedi. (Muso) uygʻ onganida, (xizmatkor) unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, dengizga kirib ketdi. Alloh undan dengizning oqimini toʻ xtatdi, to uning izi toshda(gidek) (qoldi).» «(Muso): ‹Bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. (Xizmatkor): ‹Alloh sendan charchoqni (allaqachon) kesdi (aritdi)› deb unga xabar berdi. Ikkalasi qaytdi va Xizrni — (Usmon ibn Abu Sulaymon: «dengiz qirgʻ ogʻ ida yashil bir gilam ustida») — kiyimiga oʻ ralgan holda topdi — (gilamning) bir uchini oyoqlari ostiga, bir uchini boshi ostiga qoʻ ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochdi va: ‹Mening yerimda (qaerdan) salom? Sen kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha› dedi. (Xizr): ‹Ishing nima?› dedi. (Muso): ‹Senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Tavrot qoʻ lingda ekani va senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing lozim emas; senda (ham) bir ilm borki, uni men bilishim lozim emas› dedi. Soʻng bir qush tumshugʻ i bilan dengizdan (suv) oldi va (Xizr): ‹Allohga qasamki, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmi yonida — faqat mana shu qush tumshugʻ i bilan dengizdan olganchalik (oz)dir› dedi.» «Ular kemaga minganlarida, kichik kemalar (qayiqlar)ni topdilar — ular bu sohil ahlini u (narigi) sohil ahliga olib oʻ tar edi. (Kema egalari) uni (Xizrni) tanib: ‹Allohning solih bandasi› dedi (biz Saʼidga: ‹Xizrmi?› dedik; u: ‹Ha› dedi) ‹uni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tamiz› dedi. (Xizr) uni (kemani) teshdi va unga bir qoziq qoqdi. Muso: ‹Uni — ahlini gʻ arq qilish uchun — teshdingmi? Sen dahshatli bir ish qilding!› dedi (Mujohid: ‹munkar (yomon)› dedi). (Xizr): ‹Men: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.» — Birinchisi unutishdan, oʻ rtadagisi shart (qilishdan), uchinchisi qasdan edi. — «(Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni tutma va ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma› dedi. Ular bir bolani uchratdi va (Xizr) uni oʻ ldirdi.» (Yaʼlo, Saʼiddan: «(Xizr) oʻ ynab turgan bolalarni topdi va bir kofir, chiroyli bolani olib, uni yotqizdi, soʻng pichoq bilan boʻ gʻ izladi.») «(Muso): ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas, qatl (gunohi) qilmagan (holda) — oʻ ldirdingmi?› dedi.» — Ibn Abbos uni ‹zakiyya› (yoki) ‹zokiya› — ‹musulmona› (deb) — ‹gʻ ulaman zakiyyan› deganingdek oʻqir edi. «Ikkalasi joʻnadi va qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi; (Xizr) uni tiklab qoʻ ydi — Saʼid: ‹qoʻ li bilan mana bunday (qildi)› dedi va qoʻ lini koʻ tardi — u (devor) toʻ gʻ ri (tik) boʻ ldi.» (Yaʼlo: «Saʼid: ‹uni qoʻ li bilan siladi, u toʻ gʻ ri boʻ ldi› dedi deb oʻylayman».) «(Muso): ‹Agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi» — Saʼid: «yeydigan haq (oziq)» dedi — «‹...Va ularning ortida (bir podshoh bor edi)›» — Ibn Abbos: ‹...ularning oldida bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi. (Baʼzilar Saʼiddan boshqadan: ‹uning ismi Hudad ibn Budad edi; oʻ ldirilgan bolaning ismi — Jaysur edi› deb daʼvo qiladi.) ‹U — har bir kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi podshoh edi; men — u (kema) undan oʻ tganida, uni nuqsoni sababli (podshoh) qoldirishini istadim; ular oʻ tib ketganlarida, uni tuzatib, undan foydalandilar› (deydi Xizr). Baʼzilar: ‹uni shisha (boʻ lak)i bilan berkitdi› deydi; baʼzilar: ‹qatron (smola) bilan› deydi. ‹Bolaning ota-onasi moʻmin edi, u esa kofir edi; biz — uning (ota-onaga boʻ lgan) muhabbati ularni oʻ z diniga ergashishga olib borishidan — ularga tugʻ yon va kufr (yuqtirishidan) qoʻ rqdik; shu sababli Robbi ularga — undan koʻ ra pokroq va rahmdil(roq) bir (farzand) almashtirishini istadik.› (Saʼiddan boshqalar: ‹ularga bir qiz almashtirildi› deb daʼvo qildi; Dovud ibn Abu Osim ham bir necha (rovi)dan: ‹u bir qiz edi› dedi.)»(Саъид ибн Жубайр айтди:) Биз Ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик; у: «Мендан сўранглар» деди. Мен: «Эй Абу Аббос — Аллоҳ мени сенга фидо қилсин — Куфада Навф деган бир қиссахон киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи Мусо) Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. (Амр: «Ибн Аббос: ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди› деди» деди; Яъло: «Ибн Аббос: ‹Менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди› деди» деди.) (Убайй:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусо — Аллоҳнинг Расули алайҳиссалом — бир куни одамларга ваъз қилди, то кў злар ёшланди ва қалблар юмшади; сўнг (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирор киши борми?› деди. У: ‹Йўқ› деди. Шу сабабли (Аллоҳ) унга — илмни Аллоҳга (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб қилди. ‹Йўқ, (бор)› дейилди. (Мусо): ‹Эй Роббим, қаэрда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қў шилган жойда› деди. (Мусо): ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат (белги) қилиб бер› деди.» (Амр: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда (деб)› деди» деди; Яъло: «(Аллоҳ): ‹Ў лик балиқ олгин — қаэрда унга руҳ пуфланса (тирилса, ў ша жойда)› деди» деди.) «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришдан бошқа (нарса) билан сени қийнамайман› деди. (Хизматкор): ‹Кў п (нарса) юкламадинг› деди. Мана шу — Аллоҳнинг ‹Ва эсланг, Мусо ў з хизматкори (Юшаъ ибн Нун)га (деган)› (Каҳф сураси, 60) деган сўзидир. Бир қоянинг соясида — нам (ҳў л) жойда — бў лганларида, балиқ қимирлади, Мусо эса уйқуда эди. Хизматкори: ‹Уни уйғ отмайман› деди. (Мусо) уйғ онганида, (хизматкор) унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Балиқ қимирлаб, денгизга кириб кетди. Аллоҳ ундан денгизнинг оқимини тў хтатди, то унинг изи тошда(гидек) (қолди).» «(Мусо): ‹Бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. (Хизматкор): ‹Аллоҳ сендан чарчоқни (аллақачон) кесди (аритди)› деб унга хабар берди. Иккаласи қайтди ва Хизрни — (Усмон ибн Абу Сулаймон: «денгиз қирғ оғ ида яшил бир гилам устида») — кийимига ў ралган ҳолда топди — (гиламнинг) бир учини оёқлари остига, бир учини боши остига қў йган эди. Мусо унга салом берди. У юзини очди ва: ‹Менинг еримда (қаэрдан) салом? Сен кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа› деди. (Хизр): ‹Ишинг нима?› деди. (Мусо): ‹Сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Таврот қў лингда экани ва сенга ваҳй келаётгани сенга кифоя эмасми? Эй Мусо, менда бир илм борки, уни сен билишинг лозим эмас; сенда (ҳам) бир илм борки, уни мен билишим лозим эмас› деди. Сўнг бир қуш тумшуғ и билан денгиздан (сув) олди ва (Хизр): ‹Аллоҳга қасамки, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илми ёнида — фақат мана шу қуш тумшуғ и билан денгиздан олганчалик (оз)дир› деди.» «Улар кемага минганларида, кичик кемалар (қайиқлар)ни топдилар — улар бу соҳил аҳлини у (нариги) соҳил аҳлига олиб ў тар эди. (Кема эгалари) уни (Хизрни) таниб: ‹Аллоҳнинг солиҳ бандаси› деди (биз Саъидга: ‹Хизрми?› дедик; у: ‹Ҳа› деди) ‹уни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тамиз› деди. (Хизр) уни (кемани) тешди ва унга бир қозиқ қоқди. Мусо: ‹Уни — аҳлини ғ арқ қилиш учун — тешдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг!› деди (Мужоҳид: ‹мункар (ёмон)› деди). (Хизр): ‹Мен: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.» — Биринчиси унутишдан, ў ртадагиси шарт (қилишдан), учинчиси қасдан эди. — «(Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени тутма ва ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма› деди. Улар бир болани учратди ва (Хизр) уни ў лдирди.» (Яъло, Саъиддан: «(Хизр) ў йнаб турган болаларни топди ва бир кофир, чиройли болани олиб, уни ётқизди, сўнг пичоқ билан бў ғ излади.») «(Мусо): ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас, қатл (гуноҳи) қилмаган (ҳолда) — ў лдирдингми?› деди.» — Ибн Аббос уни ‹закийя› (ёки) ‹зокия› — ‹мусулмона› (деб) — ‹ғ уламан закийян› деганингдек ўқир эди. «Иккаласи жўнади ва қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди; (Хизр) уни тиклаб қў йди — Саъид: ‹қў ли билан мана бундай (қилди)› деди ва қў лини кў тарди — у (девор) тў ғ ри (тик) бў лди.» (Яъло: «Саъид: ‹уни қў ли билан силади, у тў ғ ри бў лди› деди деб ўйлайман».) «(Мусо): ‹Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди» — Саъид: «ейдиган ҳақ (озиқ)» деди — «‹...Ва уларнинг ортида (бир подшоҳ бор эди)›» — Ибн Аббос: ‹...уларнинг олдида бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди. (Баъзилар Саъиддан бошқадан: ‹унинг исми Ҳудад ибн Будад эди; ў лдирилган боланинг исми — Жайсур эди› деб даъво қилади.) ‹У — ҳар бир кемани зў рлик билан тортиб олувчи подшоҳ эди; мен — у (кема) ундан ў тганида, уни нуқсони сабабли (подшоҳ) қолдиришини истадим; улар ў тиб кетганларида, уни тузатиб, ундан фойдаландилар› (дейди Хизр). Баъзилар: ‹уни шиша (бў лак)и билан беркитди› дейди; баъзилар: ‹қатрон (смола) билан› дейди. ‹Боланинг ота-онаси мўмин эди, у эса кофир эди; биз — унинг (ота-онага бў лган) муҳаббати уларни ў з динига эргашишга олиб боришидан — уларга туғ ён ва куфр (юқтиришидан) қў рқдик; шу сабабли Робби уларга — ундан кў ра покроқ ва раҳмдил(роқ) бир (фарзанд) алмаштиришини истадик.› (Саъиддан бошқалар: ‹уларга бир қиз алмаштирилди› деб даъво қилди; Довуд ибн Абу Осим ҳам бир неча (рови)дан: ‹у бир қиз эди› деди.)»

حَدَّثَنَا يَحْيَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنِ الْمُلاَعَنَةِ، وَعَنِ السُّنَّةِ، فِيهَا عَنْ حَدِيثِ، سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَخِي بَنِي سَاعِدَةَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي شَأْنِهِ مَا ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَمْرِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ قَضَى اللَّهُ فِيكَ وَفِي امْرَأَتِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَتَلاَعَنَا فِي الْمَسْجِدِ وَأَنَا شَاهِدٌ، فَلَمَّا فَرَغَا قَالَ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا‏.‏ فَطَلَّقَهَا ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ فَرَغَا مِنَ التَّلاَعُنِ، فَفَارَقَهَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ذَاكَ تَفْرِيقٌ بَيْنَ كُلِّ مُتَلاَعِنَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَكَانَتِ السُّنَّةُ بَعْدَهُمَا أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، وَكَانَتْ حَامِلاً، وَكَانَ ابْنُهَا يُدْعَى لأُمِّهِ، قَالَ ثُمَّ جَرَتِ السُّنَّةُ فِي مِيرَاثِهَا أَنَّهَا تَرِثُهُ وَيَرِثُ مِنْهَا مَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنْ جَاءَتْ بِهِ أَحْمَرَ قَصِيرًا كَأَنَّهُ وَحَرَةٌ، فَلاَ أُرَاهَا إِلاَّ قَدْ صَدَقَتْ وَكَذَبَ عَلَيْهَا، وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَسْوَدَ أَعْيَنَ ذَا أَلْيَتَيْنِ، فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى الْمَكْرُوهِ مِنْ ذَلِكَ‏.‏

(Ibn Shihob, Sahl ibn Saʼd — Banu Soidaning (birodari)dan, liʼon va undagi sunnat haqida xabar berdi)ki, ansorlardan bir kishi Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa — uni oʻ ldiradimi, yoki qanday qilsin?» dedi. Alloh uning ishida — Qurʼonda liʼon qilishuvchilar haqida zikr qilgan (narsa)ni — nozil qildi. Paygʻambar ﷺ: «Alloh sen va xotining haqida hukm chiqardi» dedilar. (Sahl:) Bas, ikkovi masjidda liʼon qildi — men (bunga) guvoh edim. Ular (liʼondan) farogʻ at topgach, u: «Agar men uni ushlab tursam, men unga yolgʻon (gapirgan) boʻ laman, ey Allohning Rasuli» dedi va — Rasululloh ﷺ unga buyurishdan oldin, ular liʼondan farogʻ at topgan paytda — uni uch (taloq bilan) taloq qildi; soʻng undan Paygʻambar ﷺning huzurida ajrashdi. U zot: «Bu — har bir liʼon qilishuvchi (er-xotin) orasidagi ajralish(dir)» dedilar. Ibn Shihob: «Bas, ulardan keyin sunnat — liʼon qilishuvchi (er-xotin)ni ajratish boʻ ldi» dedi. (Ayol) homilador edi; uning oʻgʻ li (keyin) onasiga (nisbat bilan) chaqirilar edi. Soʻng meros (masalasi)da sunnat shu boʻ ldiki, u (ayol) undan (oʻgʻ lidan) meros oladi, u (oʻgʻ il) ham undan — Alloh unga farz qilgan (ulush)ni — meros oladi. (Ibn Shihob, Sahldan shu hadisda:) Paygʻambar ﷺ: «Agar u (ayol) — qizil, kalta, goʻyo vahara (kaltakesak)dek (bola) keltirsa, men uni — rost soʻzlagan va u (er) unga yolgʻon (tuhmat) qilgan deb(gina) bilaman; agar qora, koʻ zi katta, dumbasi yirik (bola) keltirsa, men uni — u (er) unga rost (aytgan) deb(gina) bilaman» dedilar. Bas, u (ayol) — oʻ sha yoqtirmagan (sifat) bilan (bola) keltirdi (yaʼni er rost chiqdi).(Ибн Шиҳоб, Саҳл ибн Саъд — Бану Соиданинг (биродари)дан, лиъон ва ундаги суннат ҳақида хабар берди)ки, ансорлардан бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топса — уни ў лдирадими, ёки қандай қилсин?» деди. Аллоҳ унинг ишида — Қуръонда лиъон қилишувчилар ҳақида зикр қилган (нарса)ни — нозил қилди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ сен ва хотининг ҳақида ҳукм чиқарди» дедилар. (Саҳл:) Бас, иккови масжидда лиъон қилди — мен (бунга) гувоҳ эдим. Улар (лиъондан) фароғ ат топгач, у: «Агар мен уни ушлаб турсам, мен унга ёлғон (гапирган) бў ламан, эй Аллоҳнинг Расули» деди ва — Расулуллоҳ ﷺ унга буюришдан олдин, улар лиъондан фароғ ат топган пайтда — уни уч (талоқ билан) талоқ қилди; сўнг ундан Пайғамбар ﷺнинг ҳузурида ажрашди. У зот: «Бу — ҳар бир лиъон қилишувчи (эр-хотин) орасидаги ажралиш(дир)» дедилар. Ибн Шиҳоб: «Бас, улардан кейин суннат — лиъон қилишувчи (эр-хотин)ни ажратиш бў лди» деди. (Аёл) ҳомиладор эди; унинг ўғ ли (кейин) онасига (нисбат билан) чақирилар эди. Сўнг мерос (масаласи)да суннат шу бў лдики, у (аёл) ундан (ўғ лидан) мерос олади, у (ўғ ил) ҳам ундан — Аллоҳ унга фарз қилган (улуш)ни — мерос олади. (Ибн Шиҳоб, Саҳлдан шу ҳадисда:) Пайғамбар ﷺ: «Агар у (аёл) — қизил, калта, гўё ваҳара (калтакесак)дек (бола) келтирса, мен уни — рост сўзлаган ва у (эр) унга ёлғон (туҳмат) қилган деб(гина) биламан; агар қора, кў зи катта, думбаси йирик (бола) келтирса, мен уни — у (эр) унга рост (айтган) деб(гина) биламан» дедилар. Бас, у (аёл) — ў ша ёқтирмаган (сифат) билан (бола) келтирди (яъни эр рост чиқди).

وَحَدَّثَنِي أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، جَمِيعًا عَنْ أَيُّوبَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، كُلُّهُمْ عَنْ نَافِعٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ نَحْوَ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ غَيْرَ أَنَّ حَدِيثَ، ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَى أَحَدُكُمُ الْجَنَازَةَ فَلْيَقُمْ حِينَ يَرَاهَا حَتَّى تُخَلِّفَهُ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُتَّبِعِهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringiz janozani koʻrsa, agar unga ergashuvchi (hamroh) boʻlmasa, uni koʻrgan paytdan boshlab, u (janoza) oʻzidan oʻtib ketguncha tursin», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингиз жанозани кўрса, агар унга эргашувчи (ҳамроҳ) бўлмаса, уни кўрган пайтдан бошлаб, у (жаноза) ўзидан ўтиб кетгунча турсин», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِجَنَازَةٍ مَرَّتْ بِهِ حَتَّى تَوَارَتْ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ oʻzlaridan oʻtgan bir janoza uchun, u (janoza) koʻrinmay ketguncha oʻrinlaridan turdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ўзларидан ўтган бир жаноза учун, у (жаноза) кўринмай кетгунча ўринларидан турдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا رَوْحٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ، - يَعْنِي أَبَا عَاصِمٍ - جَمِيعًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ baʼzi ayollari (huzuriga) bir oy kirmaslikka qasam ichdilar. Yigirma toʻqqiz kun oʻtgach, ertalab (yoki kechqurun) ularning oldiga keldilar. Shunda u zotga: «Yo Nabiyalloh! Siz huzurimizga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edingiz-ku», deyildi. U zot: «Albatta, oy yigirma toʻqqiz kun ham boʻladi», dedilar.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ баъзи аёллари (ҳузурига) бир ой кирмасликка қасам ичдилар. Йигирма тўққиз кун ўтгач, эрталаб (ёки кечқурун) уларнинг олдига келдилар. Шунда у зотга: «Ё Набияллоҳ! Сиз ҳузуримизга бир ой кирмасликка қасам ичган эдингиз-ку», дейилди. У зот: «Албатта, ой йигирма тўққиз кун ҳам бўлади», дедилар.

وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ إِنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ الشَّاعِرَ أَخْبَرَهُ ‏.‏ قَالَ مُسْلِمٌ أَبُو الْعَبَّاسِ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ ثِقَةٌ عَدْلٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan shu maʼnoda rivoyat qilinadi. Muslim dedi: Abul-Abbos — bu as-Soib ibn Farruxdir, Makka ahlidan, ishonchli, adolatli (rovaydir).Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан шу маънода ривоят қилинади. Муслим деди: Абул-Аббос — бу ас-Соиб ибн Фаррухдир, Макка аҳлидан, ишончли, адолатли (ровайдир).

وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ قُلْتُ لِنَافِعٍ مَاذَا سَمِعْتَ ابْنَ عُمَرَ، يُحِلُّ لِلْحَرَامِ قَتْلَهُ مِنَ الدَّوَابِّ فَقَالَ لِي نَافِعٌ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُنَّ فِي قَتْلِهِنَّ الْغُرَابُ وَالْحِدَأَةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْفَارَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men Nabiy ﷺ ni: «Jonivorlardan beshtasini oʻldirishda — kim ularni oʻldirsa — gunoh yoʻq: qargʻa, kalxat, chayon, sichqon va talovchi (quturgan) it», deyayotganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Мен Набий ﷺ ни: «Жониворлардан бештасини ўлдиришда — ким уларни ўлдирса — гуноҳ йўқ: қарға, калхат, чаён, сичқон ва таловчи (қутурган) ит», деяётганларини эшитдим.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ مِثْلَهُ وَقَالَ إِلاَّ طَوَافًا وَاحِدًا طَوَافَهُ الأَوَّلَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan shu maʼnoda shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, biroq unda: «Faqat bir martagina tavof (saʼy) — uning birinchi tavofi (saʼyi)», deyilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан шу маънода шунга ўхшаш ривоят қилинади, бироқ унда: «Фақат бир мартагина тавоф (саъй) — унинг биринчи тавофи (саъйи)», дейилган.

وَحَدَّثَنِيهِ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَفِي رِوَايَتِهِ قَالَتْ لاَ أَىْ بُنَىَّ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذِنَ لِظُعُنِهِ ‏.‏

Asmo (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Yoʻq, ey oʻgʻilcham, Allohning Nabiysi ﷺ oʻzining ayollariga izn berganlar».Асмо (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Йўқ, эй ўғилчам, Аллоҳнинг Набийси ﷺ ўзининг аёлларига изн берганлар».

وَحَدَّثَنَاهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، ح وَحَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي جَمِيعًا، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ أَمَّا رِوَايَةُ ابْنِ بَكْرٍ فَكَرِوَايَةِ عِيسَى إِلاَّ قَوْلَهُ لِهَؤُلاَءِ الثَّلاَثِ ‏.‏ فَإِنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ وَأَمَّا يَحْيَى الأُمَوِيُّ فَفِي رِوَايَتِهِ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَنْحَرَ نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ ‏.‏ وَأَشْبَاهَ ذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibnul-Os (roziyallohu anhumo)dan shu isnod bilan (rivoyat qilinadi). Ibn Bakrning rivoyati Isoning rivoyatiga oʻxshaydi, faqat «bu uchovi haqida» degan soʻzidan tashqari — buni u zikr qilmadi. Yahyo al-Umaviyning rivoyatida esa: «Qurbonlik soʻyishdan oldin soch oldirib qoʻydim, (tosh) otishdan oldin qurbonlik soʻyib qoʻydim» va shunga oʻxshash (soʻzlar bor).Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан шу иснод билан (ривоят қилинади). Ибн Бакрнинг ривояти Исонинг ривоятига ўхшайди, фақат «бу учови ҳақида» деган сўзидан ташқари — буни у зикр қилмади. Яҳё ал-Умавийнинг ривоятида эса: «Қурбонлик сўйишдан олдин соч олдириб қўйдим, (тош) отишдан олдин қурбонлик сўйиб қўйдим» ва шунга ўхшаш (сўзлар бор).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ بَكْرٍ، قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَسَمِعْتَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّمَا أُمِرْتُمْ بِالطَّوَافِ وَلَمْ تُؤْمَرُوا بِدُخُولِهِ ‏.‏ قَالَ لَمْ يَكُنْ يَنْهَى عَنْ دُخُولِهِ وَلَكِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ حَتَّى خَرَجَ فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ فِي قُبُلِ الْبَيْتِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ الْقِبْلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ مَا نَوَاحِيهَا أَفِي زَوَايَاهَا قَالَ بَلْ فِي كُلِّ قِبْلَةٍ مِنَ الْبَيْتِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Baytga kirganlarida uning barcha tomonlarida duo qildilar va undan chiqquncha unda namoz oʻqimadilar; chiqqanlaridan soʻng Baytning roʻparasida ikki rakaat namoz oʻqidilar va: «Mana shu qibladir», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Байтга кирганларида унинг барча томонларида дуо қилдилар ва ундан чиққунча унда намоз ўқимадилар; чиққанларидан сўнг Байтнинг рўпарасида икки ракаат намоз ўқидилар ва: «Мана шу қибладир», дедилар.

وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، - يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ - الْمَخْزُومِيُّ عَنِ ابْنِ، جُرَيْجٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ ‏"‏ لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan boshqa isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilingan. Biroq unda: «Hech bir erkak biror ayol bilan, uning yonida mahrami boʻlmasa, yolgʻiz qolmasin», (degan jumla) zikr qilinmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан бошқа иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинган. Бироқ унда: «Ҳеч бир эркак бирор аёл билан, унинг ёнида маҳрами бўлмаса, ёлғиз қолмасин», (деган жумла) зикр қилинмаган.

وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏

Aloʼ ibn al-Hadramiy (roziyallohu anhu)dan xuddi shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi.Алў ибн ал-Ҳадрамий (розияллоҳу анҳу)дан худди шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ قَالَ عَطَاءٌ كَانَتْ آخِرَهُنَّ مَوْتًا مَاتَتْ بِالْمَدِينَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shu isnod bilan rivoyat qilinadi va (shu) qoʻshimchani qildi: Ato dedi: U (Maymuna) ular (ayollar) ichida eng oxiri vafot etgani edi; u Madinada vafot etdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шу иснод билан ривоят қилинади ва (шу) қўшимчани қилди: Ато деди: У (Маймуна) улар (аёллар) ичида энг охири вафот этгани эди; у Мадинада вафот этди.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ نَزَلَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ‏}‏ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيِّ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ ‏.‏ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilingiz va Paygʻambarga hamda oʻzlaringizdan boʻlgan ish egalariga (rahbarlarga) itoat qilingiz} (Niso 59) oyati Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy as-Sahmiy haqida nozil boʻldi. Uni Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin)ga (sarkarda qilib) joʻnatgan edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилингиз ва Пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган иш эгаларига (раҳбарларга) итоат қилингиз} (Нисо 59) ояти Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ас-Саҳмий ҳақида нозил бўлди. Уни Набий ﷺ бир сарийя (қўшин)га (саркарда қилиб) жўнатган эдилар.

وَحَدَّثَنِيهِ أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، ح وَحَدَّثَنِي يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ، عُثْمَانَ النَّوْفَلِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bu hadis shu isnod bilan (yuqoridagidek) rivoyat qilingan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бу ҳадис шу иснод билан (юқоридагидек) ривоят қилинган.

وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ النَّوْفَلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ عَطَاءٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، كَرِوَايَةِ رَوْحٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan ushbu hadis Ato va Amr ibn Dinordan, Ravhning rivoyatiga oʻxshab (rivoyat qilinadi).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ушбу ҳадис Ато ва Амр ибн Динордан, Равҳнинг ривоятига ўхшаб (ривоят қилинади).

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan ham xuddi shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан ҳам худди шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، ح وَحَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، - يَعْنِي ابْنَ شُمَيْلٍ - قَالاَ جَمِيعًا حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِي حَدِيثِ النَّضْرِ أَلْهَانِي عَنْهُ الصَّفْقُ بِالأَسْوَاقِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis shunga oʻxshash rivoyat qilingan, faqat an-Nazrning rivoyatida «bozorlardagi savdo-sotiq meni undan chalgʻitibdi» (degan soʻz) zikr qilinmagan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис шунга ўхшаш ривоят қилинган, фақат ан-Назрнинг ривоятида «бозорлардаги савдо-сотиқ мени ундан чалғитибди» (деган сўз) зикр қилинмаган.

وَحَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ أَرْقِيهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ أَرْقِي ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: shunga oʻxshash hadis (rivoyat qilingan), faqat (roviy): «Qavmdan bir kishi: ‹Uni ruqya qilaymi, yo Rasululloh?› dedi», dedi va «arqiy (ruqya qilaymi)» demadi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: шунга ўхшаш ҳадис (ривоят қилинган), фақат (ровий): «Қавмдан бир киши: ‹Уни руқя қилайми, ё Расулуллоҳ?› деди», деди ва «арқий (руқя қилайми)» демади.

وَحَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، وَهُوَ ابْنُ زَيْدٍ ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، كِلاَهُمَا عَنْ عَمْرِو بْنِ، دِينَارٍ بِإِسْنَادِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ حَدِيثِهِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan ham yuqoridagi hadisga oʻxshash rivoyat qilingan.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан ҳам юқоридаги ҳадисга ўхшаш ривоят қилинган.

وَحَدَّثَنِي حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَطَاءٍ كَيْفَ تَقُولُ أَنْتَ فِي الرُّكُوعِ قَالَ أَمَّا سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ فَأَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ افْتَقَدْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى بَعْضِ نِسَائِهِ فَتَحَسَّسْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ فَإِذَا هُوَ رَاكِعٌ أَوْ سَاجِدٌ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنِّي لَفِي شَأْنٍ وَإِنَّكَ لَفِي آخَرَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi Nabiy ﷺ ni (oʻrinlarida) topolmadim va u zot baʼzi ayollarining oldiga ketgan boʻlsalar kerak, deb oʻyladim. Soʻng (qoʻlim bilan) sezdim, soʻng qaytdim, qarasam u zot rukuʼda yoki sajdada: «Subhonaka va bihamdik, la ilaha illa anta (Sen poksan va Senga hamd boʻlsin, Sendan oʻzga iloh yoʻq)», deyayotgan ekanlar. Shunda: «Otam-onam Sizga fido boʻlsin, men bir narsada (oʻyda) edim-u, Siz boshqa narsada ekansiz», dedim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси Набий ﷺ ни (ўринларида) тополмадим ва у зот баъзи аёлларининг олдига кетган бўлсалар керак, деб ўйладим. Сўнг (қўлим билан) сездим, сўнг қайтдим, қарасам у зот рукуъда ёки саждада: «Субҳонака ва биҳамдик, ла илаҳа илла анта (Сен поксан ва Сенга ҳамд бўлсин, Сендан ўзга илоҳ йўқ)», деяётган эканлар. Шунда: «Отам-онам Сизга фидо бўлсин, мен бир нарсада (ўйда) эдим-у, Сиз бошқа нарсада экансиз», дедим.

حَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَذْكُرْ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bu hadis shu isnod bilan rivoyat qilingan, lekin unda «vafotlaridan bir oy avval» (degan soʻz) zikr qilinmagan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бу ҳадис шу иснод билан ривоят қилинган, лекин унда «вафотларидан бир ой аввал» (деган сўз) зикр қилинмаган.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَىُّ حِينٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَنْ أُصَلِّيَ الْعِشَاءَ الَّتِي يَقُولُهَا النَّاسُ الْعَتَمَةَ إِمَامًا وَخِلْوًا قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ أَعْتَمَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ الْعِشَاءَ - قَالَ - حَتَّى رَقَدَ نَاسٌ وَاسْتَيْقَظُوا وَرَقَدُوا وَاسْتَيْقَظُوا فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ الصَّلاَةَ ‏.‏ فَقَالَ عَطَاءٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَخَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ الآنَ يَقْطُرُ رَأْسُهُ مَاءً وَاضِعًا يَدَهُ عَلَى شِقِّ رَأْسِهِ قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ يَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُصَلُّوهَا كَذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَاسْتَثْبَتُّ عَطَاءً كَيْفَ وَضَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ كَمَا أَنْبَأَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَبَدَّدَ لِي عَطَاءٌ بَيْنَ أَصَابِعِهِ شَيْئًا مِنْ تَبْدِيدٍ ثُمَّ وَضَعَ أَطْرَافَ أَصَابِعِهِ عَلَى قَرْنِ الرَّأْسِ ثُمَّ صَبَّهَا يُمِرُّهَا كَذَلِكَ عَلَى الرَّأْسِ حَتَّى مَسَّتْ إِبْهَامُهُ طَرَفَ الأُذُنِ مِمَّا يَلِي الْوَجْهَ ثُمَّ عَلَى الصُّدْغِ وَنَاحِيَةِ اللِّحْيَةِ لاَ يُقَصِّرُ وَلاَ يَبْطِشُ بِشَىْءٍ إِلاَّ كَذَلِكَ ‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ كَمْ ذُكِرَ لَكَ أَخَّرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَتَئِذٍ قَالَ لاَ أَدْرِي ‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أُصَلِّيَهَا إِمَامًا وَخِلْوًا مُؤَخَّرَةً كَمَا صَلاَّهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَتَئِذٍ فَإِنْ شَقَّ عَلَيْكَ ذَلِكَ خِلْوًا أَوْ عَلَى النَّاسِ فِي الْجَمَاعَةِ وَأَنْتَ إِمَامُهُمْ فَصَلِّهَا وَسَطًا لاَ مُعَجَّلَةً وَلاَ مُؤَخَّرَةً ‏.‏

Ibn Jurayj shunday dedi: «Men Atoga: ‹Odamlar ‹atama› deydigan xufton namozini imom boʻlib yoki yolgʻiz qaysi vaqtda oʻqishimni sen yaxshi koʻrasan?› dedim. (Ato) dedi: ‹Men Ibn Abbosni shunday deyayotganini eshitdim: Allohning Nabiysi ﷺ bir tun xufton namozini kechiktirdilar›». Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: «Hatto odamlar uxlab, uygʻonib, yana uxlab, yana uygʻonishdi. Soʻng Umar ibn al-Xattob turib: ‹Namoz!› dedi». Ato dedi: «Ibn Abbos dedi: ‹Allohning Nabiysi ﷺ chiqdilar, goʻyo men u zotga hozir ham qarab turganday boʻlaman: boshlaridan suv tomib, qoʻllarini boshlarining bir tomoniga qoʻyib (turar edilar). U zot: ‹Agar ummatimga ogʻir kelmasligini (bilganimda), ularga bu (namoz)ni mana shunday oʻqishni buyurardim›, — dedilar›». (Ibn Jurayj) dedi: «Men Atodan Ibn Abbos xabar berganidek, Nabiy ﷺ qoʻllarini boshlariga qanday qoʻyganlarini aniqlab soʻradim. Shunda Ato menga barmoqlarini biroz ochib koʻrsatdi, soʻng barmoqlarining uchlarini boshining tepasiga qoʻydi, keyin ularni boshi boʻylab shunday sirpantirib tushirdiki, hatto bosh barmogʻi yuzga yaqin quloq uchiga, soʻng chakka va soqol tomoniga tegdi. (Qoʻli) shu tarzdan boshqa hech narsani qisqartirmas va ushlamas edi». Men Atoga: «Nabiy ﷺ u tun (namozni) qancha kechiktirganliklari senga zikr qilinganmi?» dedim. (Ato): «Bilmayman», dedi. Ato dedi: «Men (namozni) imom boʻlib ham, yolgʻiz ham Nabiy ﷺ u tun oʻqiganlaridek kechiktirib oʻqishni yaxshi koʻraman. Agar bu yolgʻizlikda senga, yoki jamoatda sen ularga imom boʻlganingda odamlarga ogʻir kelsa, uni oʻrtacha oʻqi — na erta, na kech».Ибн Журайж шундай деди: «Мен Атога: ‹Одамлар ‹атама› дейдиган хуфтон намозини имом бўлиб ёки ёлғиз қайси вақтда ўқишимни сен яхши кўрасан?› дедим. (Ато) деди: ‹Мен Ибн Аббосни шундай деяётганини эшитдим: Аллоҳнинг Набийси ﷺ бир тун хуфтон намозини кечиктирдилар›». Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: «Ҳатто одамлар ухлаб, уйғониб, яна ухлаб, яна уйғонишди. Сўнг Умар ибн ал-Хаттоб туриб: ‹Намоз!› деди». Ато деди: «Ибн Аббос деди: ‹Аллоҳнинг Набийси ﷺ чиқдилар, гўё мен у зотга ҳозир ҳам қараб тургандай бўламан: бошларидан сув томиб, қўлларини бошларининг бир томонига қўйиб (турар эдилар). У зот: ‹Агар умматимга оғир келмаслигини (билганимда), уларга бу (намоз)ни мана шундай ўқишни буюрардим›, — дедилар›». (Ибн Журайж) деди: «Мен Атодан Ибн Аббос хабар берганидек, Набий ﷺ қўлларини бошларига қандай қўйганларини аниқлаб сўрадим. Шунда Ато менга бармоқларини бироз очиб кўрсатди, сўнг бармоқларининг учларини бошининг тепасига қўйди, кейин уларни боши бўйлаб шундай сирпантириб туширдики, ҳатто бош бармоғи юзга яқин қулоқ учига, сўнг чакка ва соқол томонига тегди. (Қўли) шу тарздан бошқа ҳеч нарсани қисқартирмас ва ушламас эди». Мен Атога: «Набий ﷺ у тун (намозни) қанча кечиктирганликлари сенга зикр қилинганми?» дедим. (Ато): «Билмайман», деди. Ато деди: «Мен (намозни) имом бўлиб ҳам, ёлғиз ҳам Набий ﷺ у тун ўқиганларидек кечиктириб ўқишни яхши кўраман. Агар бу ёлғизликда сенга, ёки жамоатда сен уларга имом бўлганингда одамларга оғир келса, уни ўртача ўқи — на эрта, на кеч».

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Ummu Sharik (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bu hadis xuddi shu maʼnoda boshqa isnod bilan ham rivoyat qilingan.Умму Шарик (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бу ҳадис худди шу маънода бошқа иснод билан ҳам ривоят қилинган.

وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ، اللَّهِ حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shu isnod bilan yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qilindi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шу иснод билан юқоридагига ўхшаш ривоят қилинди.

وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ، شِهَابٍ بِالإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni imom xutba oʻqib turganida, sen oʻrtogʻingga: ‹Jim boʻl!› desang ham, behuda (ish) qilibsan», dedilar — xuddi shuningdek rivoyat qilindi; faqat: «Ibrohim ibn Abdulloh ibn Qoriz», deb (aytildi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни имом хутба ўқиб турганида, сен ўртоғингга: ‹Жим бўл!› десанг ҳам, беҳуда (иш) қилибсан», дедилар — худди шунингдек ривоят қилинди; фақат: «Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Қориз», деб (айтилди).

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ‏}‏ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Zuhayr ibn Harb bizga Hajjoj orqali rivoyat qildi. U aytdi: Ibn Jurayj dedi: {Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilinglar, Paygʻambarga va oʻzlaringizdan boʻlgan ish boshliqlarga ham itoat qilinglar} (Niso 59) (degan oyat) Abdulloh ibn Qays ibn Adiy haqida (nozil boʻlgan). Uni Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin boʻlagi) bilan yuborgan edilar. Buni menga Yaʼlo Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilib) xabar berdi.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга Ҳажжож орқали ривоят қилди. У айтди: Ибн Журайж деди: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ва ўзларингиздан бўлган иш бошлиқларга ҳам итоат қилинглар} (Нисо 59) (деган оят) Абдуллоҳ ибн Қайс ибн Адий ҳақида (нозил бўлган). Уни Набий ﷺ бир сарийя (қўшин бўлаги) билан юборган эдилар. Буни менга Яъло Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) хабар берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ الطَّبَّاعِ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَكْثَرُ مَا رَأَيْتُ عَطَاءً يُصَلِّي سَادِلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا يُضَعِّفُ ذَلِكَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Ibn Jurayj (rahimahulloh) aytdi: Men Atoni koʻp marta kiyimini osiltirib turib namoz oʻqiyotganini koʻrganman. Abu Dovud aytdi: Bu (Atoning amali) oʻsha hadisni zaiflashtiradi.Ибн Журайж (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Атони кўп марта кийимини осилтириб туриб намоз ўқиётганини кўрганман. Абу Довуд айтди: Бу (Атонинг амали) ўша ҳадисни заифлаштиради.

أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قُلْتُ لِعَطَاءٍ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَرْكَعُ قَبْلَ الْجُمُعَةِ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً مَا بَلَغَكَ فِي ذَلِكَ قَالَ أَخْبَرَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ عَنْبَسَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ رَكَعَ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ سِوَى الْمَكْتُوبَةِ بَنَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Umm Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim bir kun va kechada farz namozlaridan tashqari oʻn ikki rakat namoz oʻqisa, Alloh azza va jalla unga jannatda bir uy quradi», dedilar.Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким бир кун ва кечада фарз намозларидан ташқари ўн икки ракат намоз ўқиса, Аллоҳ азза ва жалла унга жаннатда бир уй қуради», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ الرَّقِّيُّ الْقَطَّانُ، وَيُوسُفُ بْنُ سَعِيدٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ أَنْبَأَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ مَاتَ فَقُبِرَ لَيْلاً وَكُفِّنَ فِي كَفَنٍ غَيْرِ طَائِلٍ فَزَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقْبَرَ إِنْسَانٌ لَيْلاً إِلاَّ أَنْ يُضْطَرَّ إِلَى ذَلِكَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَلِيَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُحَسِّنْ كَفَنَهُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xutba qilib, ashoblaridan vafot etgan bir kishini zikr qildilar. U kishi kechasi dafn etilib, yetarli boʻlmagan kafanga oʻralgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ zarurat boʻlmagan taqdirda insonni kechasi dafn qilishdan qaytardilar va Rasululloh ﷺ: «Biringiz oʻz birodarining ishini oʻz zimmasiga olsa, uning kafanini yaxshi qilsin», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб, ашобларидан вафот этган бир кишини зикр қилдилар. У киши кечаси дафн этилиб, етарли бўлмаган кафанга ўралган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ зарурат бўлмаган тақдирда инсонни кечаси дафн қилишдан қайтардилар ва Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз ўз биродарининг ишини ўз зиммасига олса, унинг кафанини яхши қилсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَزْعُمُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، صَلَّى عَلَى تِسْعِ جَنَائِزَ جَمِيعًا فَجَعَلَ الرِّجَالَ يَلُونَ الإِمَامَ وَالنِّسَاءَ يَلِينَ الْقِبْلَةَ فَصَفَّهُنَّ صَفًّا وَاحِدًا وَوُضِعَتْ جَنَازَةُ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عَلِيٍّ امْرَأَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنٍ لَهَا يُقَالُ لَهُ زَيْدٌ وُضِعَا جَمِيعًا وَالإِمَامُ يَوْمَئِذٍ سَعِيدُ بْنُ الْعَاصِ وَفِي النَّاسِ ابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ وَأَبُو قَتَادَةَ فَوُضِعَ الْغُلاَمُ مِمَّا يَلِي الإِمَامَ فَقَالَ رَجُلٌ فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ فَنَظَرْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي قَتَادَةَ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالُوا هِيَ السُّنَّةُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U toʻqqizta janozaga birgalikda namoz oʻqidi. Erkaklarni imomga yaqin, ayollarni esa qiblaga yaqin qildi va ularni bir saf qilib qoʻydi. Umar ibn al-Xattobning xotini Umm Kulsum bint Alining janozasi hamda uning Zayd deb atalgan oʻgʻli birga qoʻyildi. Oʻsha kuni imom Said ibn al-Os edi, jamoat orasida esa Ibn Umar, Abu Hurayra, Abu Said va Abu Qatoda bor edilar. Bola imomga yaqin qoʻyildi. Bir kishi buni inkor qildi. Men Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Said va Abu Qatodaga qarab: «Bu nima?» dedim. Ular: «Bu sunnatdir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У тўққизта жанозага биргаликда намоз ўқиди. Эркакларни имомга яқин, аёлларни эса қиблага яқин қилди ва уларни бир саф қилиб қўйди. Умар ибн ал-Хаттобнинг хотини Умм Кулсум бинт Алининг жанозаси ҳамда унинг Зайд деб аталган ўғли бирга қўйилди. Ўша куни имом Саид ибн ал-Ос эди, жамоат орасида эса Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Абу Қатода бор эдилар. Бола имомга яқин қўйилди. Бир киши буни инкор қилди. Мен Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Абу Қатодага қараб: «Бу нима?» дедим. Улар: «Бу суннатдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، أَنْبَأَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ عُمْرَى وَلاَ رُقْبَى فَمَنْ أُعْمِرَ شَيْئًا أَوْ أُرْقِبَهُ فَهُوَ لَهُ حَيَاتَهُ وَمَمَاتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Umro ham yoʻq, ruqbo ham yoʻq. Kimga biror narsa umro yoki ruqbo qilib berilsa, u narsa unga tirikligida ham, oʻlimidan keyin ham tegishlidir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умро ҳам йўқ, руқбо ҳам йўқ. Кимга бирор нарса умро ёки руқбо қилиб берилса, у нарса унга тириклигида ҳам, ўлимидан кейин ҳам тегишлидир», дедилар.