Abu Bakr Abdulloh ibn Abu Quhofa as-Siddiq

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مَوْلًى، لِعَائِشَةَ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا نَظَرْتُ - أَوْ مَا رَأَيْتُ - فَرْجَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَطُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ كَانَ أَبُو نُعَيْمٍ يَقُولُ عَنْ مَوْلاَةٍ لِعَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning avratlariga hech qachon qaramaganman — yoki koʻrmaganman.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг авратларига ҳеч қачон қарамаганман — ёки кўрмаганман.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ قَالَ إِسْرَائِيلُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَهُ بِبَرَاءَةٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُدَّةٌ فَأَجَلُهُ إِلَى مُدَّتِهِ وَاللَّهُ بَرِيءٌ مِنْ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ قَالَ فَسَارَ بِهَا ثَلَاثًا ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ الْحَقْهُ فَرُدَّ عَلَيَّ أَبَا بَكْرٍ وَبَلِّغْهَا أَنْتَ قَالَ فَفَعَلَ قَالَ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ بَكَى قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدَثَ فِيَّ شَيْءٌ قَالَ مَا حَدَثَ فِيكَ إِلَّا خَيْرٌ وَلَكِنْ أُمِرْتُ أَنْ لَا يُبَلِّغَهُ إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uni Baroat surasi bilan Makka ahliga: «Bu yildan keyin mushrik haj qilmaydi, Baytni yalangʻoch kishi tavof qilmaydi va jannatga faqat musulmon jon kiradi. Kimning Rasululloh ﷺ bilan orasida muddatli ahd boʻlsa, uning ajali oʻz muddatigacha, Alloh va Uning Rasuli mushriklardan bezordirlar», deb yubordilar. U zot u bilan uch kun yurdi, soʻng u zot ﷺ Aliga: «Unga yetib ol, Abu Bakrni menga qaytar, sen yetkaz», dedilar. Ali shunday qildi. Abu Bakr Nabiy ﷺ oldilariga kelganda yigʻladi va: «Ey Allohning Rasuli! Men haqimda biror narsa yuz berdimi?» dedi. U zot: «Sen haqingda yaxshilikdan boshqa narsa yuz bergani yoʻq, lekin uni faqat men yoki mendan boʻlgan bir kishi yetkazishi buyurildi», dedilar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уни Бароат сураси билан Макка аҳлига: «Бу йилдан кейин мушрик ҳаж қилмайди, Байтни яланғоч киши тавоф қилмайди ва жаннатга фақат мусулмон жон киради. Кимнинг Расулуллоҳ ﷺ билан орасида муддатли аҳд бўлса, унинг ажали ўз муддатигача, Аллоҳ ва Унинг Расули мушриклардан безордирлар», деб юбордилар. У зот у билан уч кун юрди, сўнг у зот ﷺ Алига: «Унга етиб ол, Абу Бакрни менга қайтар, сен етказ», дедилар. Али шундай қилди. Абу Бакр Набий ﷺ олдиларига келганда йиғлади ва: «Эй Аллоҳнинг Расули! Мен ҳақимда бирор нарса юз бердими?» деди. У зот: «Сен ҳақингда яхшиликдан бошқа нарса юз бергани йўқ, лекин уни фақат мен ёки мендан бўлган бир киши етказиши буюрилди», дедилар.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ كنا قعوداً حول رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ومعنا أبو بكر وعمر رضي الله عنهما في نفر، فقام رسول الله صلى الله عليه وسلم من بين أظهرنا فأبطأ علينا، وخشينا أن يقتطع دوننا وفزعنا فقمنا، فكنت أول من فزع، فخرجت أبتغي رسول الله صلى الله عليه وسلم ، حتى أتيت حائطاً للأنصار لبني النجار، فدرت به هل أجد له باب، فلم أجد، فإذا ربيع يدخل في جوف حائط من بئر خارجه -والربيع‏:‏ الجدول الصغير -فاحتفزت، فدخلت على رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال‏:‏ “أبو هريرة‏؟‏” فقلت‏:‏ نعم يا رسول الله ، قال‏:‏ “ما شأنك” قلت‏:‏ كنت بين أظهرنا فقمت فأبطأت علينا، فخشينا أن تقتطع دوننا، ففزعنا، فكنت أول من فزع، فأتيت هذا الحائط فاحتفرت كما يحتفر الثعلب، وهؤلاء الناس ورائي‏.‏ فقال‏:‏ ‏"‏يا أبا هريرة‏"‏ وأعطاني نعليه فقال‏:‏ ‏"‏اذهب بنعلي هاتين، فمن لقيت من وراء هذا الحائط يشهد أن لا إله إلا الله مستيقنا بها قلبه، فبشره بالجنة‏"‏ وذكر الحديث بطوله، ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ning atroflarida oʻtirgan edik — biz bilan birga bir necha (kishi) ichida Abu Bakr va Umar (ham) bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ oramizdan oʻrnilaridan turib (ketdilar) va bizga (qaytishlari) kechikdi. Biz U Zot bizdan (ayri) joyda (dushman tomonidan) yoʻldan urilishidan (ushlanishidan) qoʻrqib, vahimaga tushdik-da, oʻrnimizdan turdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim. Bas, men Rasululloh ﷺ ni qidirib chiqdim — toki Ansorning, Banu Najjorga (qarashli) bir bogʻiga keldim. Men unga eshik bormikan deb, atrofidan aylandim, ammo topmadim. Shunda (qarasam) tashqaridagi quduqdan bogʻning ichiga kirib turgan bir ariq (rabiʼ) bor ekan. Men tulki siqilib (kirgandek) siqilib, Rasululloh ﷺ ning oldilariga kirdim. (Paygʻambar): «Abu Hurayrami?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedim. (Paygʻambar): «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Siz oramizda edingiz, soʻng oʻrningizdan turib (ketdingiz) va bizga (qaytishingiz) kechikdi; biz Siz bizdan (ayri) joyda yoʻldan urilishingizdan qoʻrqib, vahimaga tushdik. Men vahimaga tushganlarning birinchisi edim; shu bogʻga keldim va tulki siqilgandek siqildim; mana bu odamlar ham ortimda (kelyapti)», dedim. Shunda (Paygʻambar): «Ey Abu Hurayra!» deb, menga (oʻz) ikki kavushlarini berdilar-da: «Mana bu ikki kavushimni olib bor; bu bogʻdan tashqarida qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsang, uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men uchratgan birinchi (kishi) Umar boʻldi. U: «Bu ikki kavush nima, ey Abu Hurayra?» dedi. Men: «Bu Rasululloh ﷺ ning ikki kavushlari; meni shular bilan (shunday vazifa bilan) yubordilarki, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsam, uni jannat bilan xushxabarlayman», dedim. Shunda Umar qoʻli bilan koʻkragimga (shunday) urdiki, men orqamga (yiqilib) tushdim. U: «Qaytib bor, ey Abu Hurayra», dedi. Men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytdim va yigʻlab yubordim. Umar meni (ortimdan) quvib keldi — mana, u ortimda (turardi). Rasululloh ﷺ menga: «Senga nima boʻldi, ey Abu Hurayra?» dedilar. Men: «Umarni uchratdim va siz meni yuborgan (vazifa) haqida unga xabar berdim. Shunda u koʻkragimga bir (shunday) urdiki, orqamga (yiqilib) tushdim; (soʻng): ‹Qaytib bor›, dedi», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Ey Umar, seni bunday qilishga nima undadi?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, otam-onam Sizga fido boʻlsin, Siz Abu Hurayrani ikki kavushingiz bilan, qalbi (bunga) qattiq ishongan holda «Allohdan boshqa iloh yoʻq» deb guvohlik beradigan kimni uchratsa, uni jannat bilan xushxabarlasin deb yubordingizmi?» dedi. (Paygʻambar): «Ha», dedilar. U: «Unday qilmang, chunki men odamlar (faqat) shunga suyanib qolishidan qoʻrqaman; bas, ularni (amal qilib) ishlayverishlariga qoʻyib bering», dedi. Rasululloh ﷺ: «Mayli, ularni (oʻz holiga) qoʻy», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг атрофларида ўтирган эдик — биз билан бирга бир неча (киши) ичида Абу Бакр ва Умар (ҳам) бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ орамиздан ўрниларидан туриб (кетдилар) ва бизга (қайтишлари) кечикди. Биз У Зот биздан (айри) жойда (душман томонидан) йўлдан урилишидан (ушланишидан) қўрқиб, ваҳимага тушдик-да, ўрнимиздан турдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим. Бас, мен Расулуллоҳ ﷺ ни қидириб чиқдим — токи Ансорнинг, Бану Нажжорга (қарашли) бир боғига келдим. Мен унга эшик бормикан деб, атрофидан айландим, аммо топмадим. Шунда (қарасам) ташқаридаги қудуқдан боғнинг ичига кириб турган бир ариқ (рабиъ) бор экан. Мен тулки сиқилиб (киргандек) сиқилиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига кирдим. (Пайғамбар): «Абу Ҳурайрами?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. (Пайғамбар): «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Сиз орамизда эдингиз, сўнг ўрнингиздан туриб (кетдингиз) ва бизга (қайтишингиз) кечикди; биз Сиз биздан (айри) жойда йўлдан урилишингиздан қўрқиб, ваҳимага тушдик. Мен ваҳимага тушганларнинг биринчиси эдим; шу боғга келдим ва тулки сиқилгандек сиқилдим; мана бу одамлар ҳам ортимда (келяпти)», дедим. Шунда (Пайғамбар): «Эй Абу Ҳурайра!» деб, менга (ўз) икки кавушларини бердилар-да: «Мана бу икки кавушимни олиб бор; бу боғдан ташқарида қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсанг, уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен учратган биринчи (киши) Умар бўлди. У: «Бу икки кавуш нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. Мен: «Бу Расулуллоҳ ﷺ нинг икки кавушлари; мени шулар билан (шундай вазифа билан) юбордиларки, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратсам, уни жаннат билан хушхабарлайман», дедим. Шунда Умар қўли билан кўкрагимга (шундай) урдики, мен орқамга (йиқилиб) тушдим. У: «Қайтиб бор, эй Абу Ҳурайра», деди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтдим ва йиғлаб юбордим. Умар мени (ортимдан) қувиб келди — мана, у ортимда (турарди). Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сенга нима бўлди, эй Абу Ҳурайра?» дедилар. Мен: «Умарни учратдим ва сиз мени юборган (вазифа) ҳақида унга хабар бердим. Шунда у кўкрагимга бир (шундай) урдики, орқамга (йиқилиб) тушдим; (сўнг): ‹Қайтиб бор›, деди», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Умар, сени бундай қилишга нима ундади?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам-онам Сизга фидо бўлсин, Сиз Абу Ҳурайрани икки кавушингиз билан, қалби (бунга) қаттиқ ишонган ҳолда «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» деб гувоҳлик берадиган кимни учратса, уни жаннат билан хушхабарласин деб юбордингизми?» деди. (Пайғамбар): «Ҳа», дедилар. У: «Ундай қилманг, чунки мен одамлар (фақат) шунга суяниб қолишидан қўрқаман; бас, уларни (амал қилиб) ишлайверишларига қўйиб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Майли, уларни (ўз ҳолига) қўй», дедилар.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ بِالْمَدِينَةِ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ بالحجِّ فِي الْعَاشِرَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: كَيْفَ أصنعُ؟ قَالَ: «اغتسِلي واستثقري بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي» فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ» . قَالَ جَابِرٌ: لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَطَافَ سَبْعًا فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبراهيمَ مُصَلَّى) فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّهُ قَرَأَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ: (قُلْ هوَ اللَّهُ أَحَدٌ و (قُلْ يَا أيُّها الكافِرونَ) ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شعائِرِ اللَّهِ) أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ» . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ وَمَشَى إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدْنَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافٍ عَلَى الْمَرْوَةِ نَادَى وَهُوَ عَلَى الْمَرْوَةِ وَالنَّاسُ تَحْتَهُ فَقَالَ: «لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أسق الهَدْيَ وجعلتُها عُمْرةً فمنْ كانَ مِنْكُم لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً» . فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدٍ؟ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» . وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ: «مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟» قَالَ: قُلْتُ: اللهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أهلَّ بهِ رسولُكَ قَالَ: «فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ» . قَالَ: فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِائَةً قَالَ: فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم وَمن كَانَ مَعَه من هدي فَمَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأجَاز رَسُول الله صلى حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَكَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ مِنْ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟» قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ. فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ: «اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ وَدَفَعَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعَشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَحَرَّكَ قَلِيلًا ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تَخْرُجُ عَلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى عَلَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ: «انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلَا أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ» . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil (Madinada) turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺ ga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺ ga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ihrom bogʻla› dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (tuya)ga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim, oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar; u zot biror narsani amal qilsalar, biz ham uni amal qilar edik. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayka, Allohumma, labbayka, labbayka, Sening sheriging yoʻq, labbayka. Albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham (Senikidir), Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan (talbiya aytdilar). Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani (bu mavsumda qilishni) bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik, u zot Ruknni (Hajarul-asvadni) silab, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurib, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} ni oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam: «Buni Nabiy ﷺ dan boshqadan zikr qilganini bilmayman» deb aytar edi: «(U zot) ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun} ni oʻqir edilar». Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni siladilar, keyin (Safo) eshigidan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman› dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; qiblaga yuzlanib, Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi› dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida yugurdilar, (yana) koʻtarilganlarida yurdilar, toki Marvaga keldilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavofi (aylanishi) boʻlganida: ‹Agar men ishimning (boshini) keyin bilgan narsamni oldindan bilganimda, hadiy (qurbonlik) haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin› dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh! Bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib (chalkashtirib): ‹Umra hajga kirdi› — ikki marta — ‹yoʻq, balki abadul-abad› dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ ning hadiy (qurbonlik)lari bilan keldi va Fotimani ihromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. U buni inkor qildi (rad etdi). Shunda (Fotima): ‹Menga buni otam buyurdi› dedi. (Roviy) dedi: Ali Iroqda shunday deydi: ‹Men Fotimaning qilgan ishidan unga eʼtiroz bildirgan holimda, u (Fotima) undan (Nabiy ﷺ dan) naql qilgan narsa haqida Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldlariga bordim va unga eʼtiroz qilganimni xabar berdim. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Haj niyat qilganingda nima deding?› dedilar. (Ali) dedi: Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihrom bogʻlagan narsa bilan ihrom bogʻladim› dedim. U zot: ‹Albatta mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma› dedilar. (Jobir) dedi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta edi. (Jobir) dedi: Soʻng odamlarning hammasi ihromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va haj uchun ihrom bogʻladilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va u yerda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli (qildan) chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unda tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — harom (taʼqiqlangan)dir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; bizning qonlarimizdan men bekor qiladigan birinchi qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir — u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustingizdagi haqqingiz — yotogʻingizga siz yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan ularning rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Men sizlarga (shunday narsani) qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech adashmaysiz — Allohning Kitobini. Sizlardan men haqimda soʻraladi, bas, nima deysizlar?› U zot ﷺ dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, (uni) ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz› dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan uni osmonga koʻtarib, odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!› — uch marta — dedilar. Soʻng (Bilol) azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar, toki (Arafadagi) toʻxtash joyiga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar, piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sargʻishlik biroz ketib, (quyosh) qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Usomani orqalariga mindirdilar va Rasululloh ﷺ (Arafadan) joʻnab, Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi) tagiga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Ey odamlar, sokinlik! Sokinlik!› deb (ishora qilar) edilar. Har gal tepalik (qum)lardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom va xufton (namozlarini) bitta azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr (tonggi)gacha yotdilar va tong yorishgani aniq boʻlganida fajr (bomdod)ni bitta azon va iqomat bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramga keldilar va qiblaga yuzlanib, Unga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, takbir aytdilar va tavhid aytdilar. Kun yaxshigina yorishguncha tik turaverdilar, soʻng quyosh chiqishidan oldin (u yerdan) joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻhlik kishi edi. Rasululloh ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi, Fazl ularga (qarab) tikila boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qarayverdi, Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan Fazlning yuziga qoʻyib, uning yuzini boshqa tomondan qaytarar edilar — u qarayverar edi. Toki Botni Muhassirga keldilar, (tuyani) biroz tezlatdilar. Soʻng katta jamraga chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurib, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda tosh kabi; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng (qurbonlik) soʻyish joyiga yoʻnaldilar va oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya)ni soʻydilar. Soʻng Aliga (qolganini) berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht) olishga buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ minib, Baytga (tavof uchun) keldilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortib (odamlarga) berayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar va: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar siz suv quyish (xizmati)da sizni yengib qoʻyishi (taʼmasi) boʻlmaganida, men ham siz bilan birga suv tortar edim› dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил (Мадинада) турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺ га эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва иҳром боғла› дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (туя)га миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим, ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар; у зот бирор нарсани амал қилсалар, биз ҳам уни амал қилар эдик. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайка, Аллоҳумма, лаббайка, лаббайка, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайка. Албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам (Сеникидир), Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан (талбия айтдилар). Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани (бу мавсумда қилишни) билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик, у зот Рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаб, уч (айланишда) елка силкитиб югуриб, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} ни ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам: «Буни Набий ﷺ дан бошқадан зикр қилганини билмайман» деб айтар эди: «(У зот) икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун} ни ўқир эдилар». Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни силадилар, кейин (Сафо) эшигидан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман› дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; қиблага юзланиб, Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди› дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида югурдилар, (яна) кўтарилганларида юрдилар, токи Марвага келдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавофи (айланиши) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг (бошини) кейин билган нарсамни олдиндан билганимда, ҳадий (қурбонлик) ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, иҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин› дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб (чалкаштириб): ‹Умра ҳажга кирди› — икки марта — ‹йўқ, балки абадул-абад› дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ нинг ҳадий (қурбонлик)лари билан келди ва Фотимани иҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. У буни инкор қилди (рад этди). Шунда (Фотима): ‹Менга буни отам буюрди› деди. (Ровий) деди: Али Ироқда шундай дейди: ‹Мен Фотиманинг қилган ишидан унга эътироз билдирган ҳолимда, у (Фотима) ундан (Набий ﷺ дан) нақл қилган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдларига бордим ва унга эътироз қилганимни хабар бердим. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳаж ният қилганингда нима дединг?› дедилар. (Али) деди: Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳром боғлаган нарса билан иҳром боғладим› дедим. У зот: ‹Албатта менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун иҳромдан чиқма› дедилар. (Жобир) деди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта эди. (Жобир) деди: Сўнг одамларнинг ҳаммаси иҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва ҳаж учун иҳром боғладилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва у ерда пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли (қилдан) чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унда тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаром (таъқиқланган)дир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; бизнинг қонларимиздан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир — у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устингиздаги ҳаққингиз — ётоғингизга сиз ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан уларнинг ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Мен сизларга (шундай нарсани) қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч адашмайсиз — Аллоҳнинг Китобини. Сизлардан мен ҳақимда сўралади, бас, нима дейсизлар?› У зот ﷺ дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, (уни) адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз› дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан уни осмонга кўтариб, одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!› — уч марта — дедилар. Сўнг (Билол) азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида бошқа (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар, токи (Арафадаги) тўхташ жойига келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар, пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сарғишлик бироз кетиб, (қуёш) қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Усомани орқаларига миндирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) жўнаб, Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши) тагига тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Эй одамлар, сокинлик! Сокинлик!› деб (ишора қилар) эдилар. Ҳар гал тепалик (қум)лардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом ва хуфтон (намозларини) битта азон ва икки иқомат билан ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр (тонгги)гача ётдилар ва тонг ёришгани аниқ бўлганида фажр (бомдод)ни битта азон ва иқомат билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамга келдилар ва қиблага юзланиб, Унга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, такбир айтдилар ва тавҳид айтдилар. Кун яхшигина ёришгунча тик туравердилар, сўнг қуёш чиқишидан олдин (у ердан) жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўҳлик киши эди. Расулуллоҳ ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди, Фазл уларга (қараб) тикила бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарайверди, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан Фазлнинг юзига қўйиб, унинг юзини бошқа томондан қайтарар эдилар — у қарайверар эди. Токи Ботни Муҳассирга келдилар, (туяни) бироз тезлатдилар. Сўнг катта жамрага чиқадиган ўртанча йўлдан юриб, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тош каби; водий ўртасидан отдилар. Сўнг (қурбонлик) сўйиш жойига йўналдилар ва ўз қўллари билан олтмиш учта (туя)ни сўйдилар. Сўнг Алига (қолганини) бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт) олишга буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миниб, Байтга (тавоф учун) келдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортиб (одамларга) бераётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар ва: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сиз сув қуйиш (хизмати)да сизни енгиб қўйиши (таъмаси) бўлмаганида, мен ҳам сиз билан бирга сув тортар эдим› дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللهِ يَقُولُ‏:‏ مَرِضْتُ مَرَضًا، فَأَتَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَأَبُو بَكْرٍ وَهُمَا مَاشِيَانِ، فَوَجَدَانِي أُغْمِيَ عَلَيَّ، فَتَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَبَّ وَضُوءَهُ عَلَيَّ، فَأَفَقْتُ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي‏؟‏ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي‏؟‏ فَلَمْ يُجِبْنِي بِشَيْءٍ حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men bir kasallik bilan kasal boʻ ldim; Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr — ikkovi piyoda holda — meni yoʻqlab keldilar; ular meni hushidan ketgan holda topdi. Paygʻambar ﷺ tahorat qildilar, soʻng tahorat (suvi)ni mening ustimga sepdilar; men hushga keldim — birdan Paygʻambar ﷺ (oldimda) edilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, molimda qanday qilay, molimda (meros) qanday hukm qilay?» dedim. U zot — to meros oyati nozil boʻ lguncha — menga hech narsa (bilan) javob bermadilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен бир касаллик билан касал бў лдим; Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр — иккови пиёда ҳолда — мени йўқлаб келдилар; улар мени ҳушидан кетган ҳолда топди. Пайғамбар ﷺ таҳорат қилдилар, сўнг таҳорат (суви)ни менинг устимга сепдилар; мен ҳушга келдим — бирдан Пайғамбар ﷺ (олдимда) эдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, молимда қандай қилай, молимда (мерос) қандай ҳукм қилай?» дедим. У зот — то мерос ояти нозил бў лгунча — менга ҳеч нарса (билан) жавоб бермадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ‏:‏ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ‏:‏ هَلْ خَضَبَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏؟‏ قَالَ‏:‏ لَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ، إِنَّمَا كَانَ شَيْبًا فِي صُدْغَيْهِ وَلَكِنْ أَبُو بَكْرٍ، خَضَبَ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan: «Rasululloh ﷺ sochlarini boʻyaganmilar?» deb soʻralganda, u: «Bunga hojat qolmagan edi, faqat ikki chakkalarida ozgina oq soch bor edi», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан: «Расулуллоҳ ﷺ сочларини бўяганмилар?» деб сўралганда, у: «Бунга ҳожат қолмаган эди, фақат икки чаккаларида озгина оқ соч бор эди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمْ يَخْرُجِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا، فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يَتَقَدَّمُ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحِجَابِ فَرَفَعَهُ، فَلَمَّا وَضَحَ وَجْهُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا نَظَرْنَا مَنْظَرًا كَانَ أَعْجَبَ إِلَيْنَا مِنْ وَجْهِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ وَضَحَ لَنَا، فَأَوْمَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ، وَأَرْخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْحِجَابَ، فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ uch kun (uydan) chiqmadilar. Odamlar namozga turdi va Abu Bakr imomlik uchun oldinga oʻtdi. (Shu payt) Paygʻambar ﷺ pardani ushlab, uni koʻtardilar. Paygʻambar ﷺ ning yuzlari koʻringanida, biz oʻsha paytdagi Paygʻambar ﷺ ning yuzlaridan koʻproq yoqimli manzarani hech koʻrmagan edik. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni ishora qildi, soʻng pardani tushirdilar. Biz u zotni vafot etguncha (boshqa) koʻrmadik.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ уч кун (уйдан) чиқмадилар. Одамлар намозга турди ва Абу Бакр имомлик учун олдинга ўтди. (Шу пайт) Пайғамбар ﷺ пардани ушлаб, уни кўтардилар. Пайғамбар ﷺ нинг юзлари кўринганида, биз ўша пайтдаги Пайғамбар ﷺ нинг юзларидан кўпроқ ёқимли манзарани ҳеч кўрмаган эдик. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни ишора қилди, сўнг пардани туширдилар. Биз у зотни вафот этгунча (бошқа) кўрмадик.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي جَمِيعًا، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ ضَرَبَ الْخُدُودَ أَوْ شَقَّ الْجُيُوبَ أَوْ دَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثُ يَحْيَى وَأَمَّا ابْنُ نُمَيْرٍ وَأَبُو بَكْرٍ فَقَالاَ ‏"‏ وَشَقَّ وَدَعَا ‏"‏ بِغَيْرِ أَلِفٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yuzlarini (yonoqlarini) urgan yoki (yoqa) kiyimlarini yirtgan yoki johiliyat (chaqirigʻi) bilan dod solgan kishi bizdan emas», dedilar. Bu Yahyoning hadisi; Ibn Numayr va Abu Bakr esa: «...va yirtgan va dod solgan» — alifsiz (yaʼni «yoki» emas, «va» bilan) — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Юзларини (ёноқларини) урган ёки (ёқа) кийимларини йиртган ёки жоҳилият (чақириғи) билан дод солган киши биздан эмас», дедилар. Бу Яҳёнинг ҳадиси; Ибн Нумайр ва Абу Бакр эса: «...ва йиртган ва дод солган» — алифсиз (яъни «ёки» эмас, «ва» билан) — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon janoza oldida yurar edilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Bu xato hadis, unda Muhammad ibn Bakr xatoga yoʻl qoʻygan. Aslida bu hadis Yunusdan, u az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilinadi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Muhammad: Mana shu asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хатога йўл қўйган. Аслида бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Муҳаммад: Мана шу асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لَبَّيْنَا بِالْحَجِّ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِسَرِفَ حِضْتُ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ يَا عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ حِضْتُ لَيْتَنِي لَمْ أَكُنْ حَجَجْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّمَا ذَلِكَ شَىْءٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ انْسُكِي الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفِي بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً فَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ نِسَائِهِ الْبَقَرَ يَوْمَ النَّحْرِ فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْبَطْحَاءِ وَطَهُرَتْ عَائِشَةُ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَرْجِعُ صَوَاحِبِي بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ وَأَرْجِعُ أَنَا بِالْحَجِّ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَذَهَبَ بِهَا إِلَى التَّنْعِيمِ فَلَبَّتْ بِالْعُمْرَةِ ‏.‏

Abu Salama Musa ibn Ismoil bizga aytib berdi, Hammod bizga Abdurrahmon ibn al-Qosimdan, u otasidan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz hajga talbiya aytdik. Sarifga yetganimizda men hayz koʻrdim. Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, men esa yigʻlayotgan edim. U zot: «Ey Oisha, nega yigʻlayapsan?» dedilar. Men: «Hayz koʻrdim, koshki haj qilmaganimda edi», dedim. U zot: «Subhanalloh! Bu Alloh Odam qizlariga yozib qoʻygan bir narsa, xolos», dedilar. Soʻngra: «Baytni tavof qilmaslikdan boshqa barcha haj amallarini ado et», dedilar. Makkaga kirganimizda Rasululloh ﷺ: «Kim buni (hajini) umra qilmoqchi boʻlsa, umra qilsin, faqat bilan hadiy boʻlgan kishidan boshqasi», dedilar. U (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ nahr kuni oʻz ayollari nomidan sigir soʻydilar. Batho kechasi boʻlib, Oisha pok boʻlganda, u: «Yo Rasululloh, mening ogʻa-singillarim haj va umra bilan qaytadilaru, men esa yolgʻiz haj bilan qaytamanmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrga buyurdilar, u (Oishani) Tanʼimga olib bordi va u (Oisha) umraga talbiya aytdi.Абу Салама Муса ибн Исмоил бизга айтиб берди, Ҳаммод бизга Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз ҳажга талбия айтдик. Сарифга етганимизда мен ҳайз кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, мен эса йиғлаётган эдим. У зот: «Эй Оиша, нега йиғлаяпсан?» дедилар. Мен: «Ҳайз кўрдим, кошки ҳаж қилмаганимда эди», дедим. У зот: «Субҳаналлоҳ! Бу Аллоҳ Одам қизларига ёзиб қўйган бир нарса, холос», дедилар. Сўнгра: «Байтни тавоф қилмасликдан бошқа барча ҳаж амалларини адо эт», дедилар. Маккага кирганимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким буни (ҳажини) умра қилмоқчи бўлса, умра қилсин, фақат билан ҳадий бўлган кишидан бошқаси», дедилар. У (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ наҳр куни ўз аёллари номидан сигир сўйдилар. Батҳо кечаси бўлиб, Оиша пок бўлганда, у: «Ё Расулуллоҳ, менинг оға-сингилларим ҳаж ва умра билан қайтадилару, мен эса ёлғиз ҳаж билан қайтаманми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрга буюрдилар, у (Оишани) Танъимга олиб борди ва у (Оиша) умрага талбия айтди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَمَّارٍ، قَالَ عَرَّسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأُولاَتِ الْجَيْشِ وَمَعَهُ عَائِشَةُ زَوْجَتُهُ فَانْقَطَعَ عِقْدُهَا مِنْ جَزْعِ ظِفَارِ فَحُبِسَ النَّاسُ ابْتِغَاءَ عِقْدِهَا ذَلِكَ حَتَّى أَضَاءَ الْفَجْرُ وَلَيْسَ مَعَ النَّاسِ مَاءٌ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ حَبَسْتِ النَّاسَ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ رُخْصَةَ التَّيَمُّمِ بِالصَّعِيدِ قَالَ فَقَامَ الْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَضَرَبُوا بِأَيْدِيهِمُ الأَرْضَ ثُمَّ رَفَعُوا أَيْدِيَهُمْ وَلَمْ يَنْفُضُوا مِنَ التُّرَابِ شَيْئًا فَمَسَحُوا بِهَا وُجُوهَهُمْ وَأَيْدِيَهُمْ إِلَى الْمَنَاكِبِ وَمِنْ بُطُونِ أَيْدِيهِمْ إِلَى الآبَاطِ ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ulotul-Jaysh degan joyda tunda dam olish uchun toʻxtadilar. Zavjalari Oisha u zot bilan birga edi, uning Zifor munchoqlaridan boʻlgan marjoni uzilib tushdi. Odamlar u marjonni izlab tong yorishguncha toʻxtab qolishdi, holbuki odamlarning yonida suv yoʻq edi. Abu Bakr unga gʻazablanib: «Sen odamlarni toʻxtatib qoʻding, holbuki ularning yonida suv yoʻq», dedi. Shunda Alloh azza va jalla pok tuproq bilan tayammum qilish ruxsatini nozil qildi. Ammor aytdi: Musulmonlar Rasululloh ﷺ bilan turishdi va qoʻllarini yerga urishdi, soʻng qoʻllarini koʻtarishdi va tuproqdan hech narsani qoqmadilar, keyin ular bilan yuzlarini va qoʻllarini elkalarigacha, qoʻllarining ichki tomonidan qoʻltiqlarigacha masli qilishdi.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Улотул-Жайш деган жойда тунда дам олиш учун тўхтадилар. Завжалари Оиша у зот билан бирга эди, унинг Зифор мунчоқларидан бўлган маржони узилиб тушди. Одамлар у маржонни излаб тонг ёришгунча тўхтаб қолишди, ҳолбуки одамларнинг ёнида сув йўқ эди. Абу Бакр унга ғазабланиб: «Сен одамларни тўхтатиб қўдинг, ҳолбуки уларнинг ёнида сув йўқ», деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла пок тупроқ билан таяммум қилиш рухсатини нозил қилди. Аммор айтди: Мусулмонлар Расулуллоҳ ﷺ билан туришди ва қўлларини ерга уришди, сўнг қўлларини кўтаришди ва тупроқдан ҳеч нарсани қоқмадилар, кейин улар билан юзларини ва қўлларини элкаларигача, қўлларининг ички томонидан қўлтиқларигача масли қилишди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ خِدَاشٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاَثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبَرَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ وَعَنِ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Uch kishidan qalam koʻtarilgan (yaʼni ular masʼul emas): uygʻonguncha uxlab yotgandan, ulgʻayguncha yosh boladan va aqli joyiga kelguncha yoki hushiga kelguncha aqldan ozgandan», dedilar. Abu Bakr oʻz rivoyatida: «Va sogʻayguncha baloga giriftor boʻlgandan», deb qoʻshdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уч кишидан қалам кўтарилган (яъни улар масъул эмас): уйғонгунча ухлаб ётгандан, улғайгунча ёш боладан ва ақли жойига келгунча ёки ҳушига келгунча ақлдан озгандан», дедилар. Абу Бакр ўз ривоятида: «Ва соғайгунча балога гирифтор бўлгандан», деб қўшди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُمَيْرٍ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَوْسَطَ، قَالَ خَطَبَنَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَقَامِي هَذَا عَامَ الْأَوَّلِ وَبَكَى أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَلُوا اللَّهَ الْمُعَافَاةَ أَوْ قَالَ الْعَافِيَةَ فَلَمْ يُؤْتَ أَحَدٌ قَطُّ بَعْدَ الْيَقِينِ أَفْضَلَ مِنْ الْعَافِيَةِ أَوْ الْمُعَافَاةِ عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ مَعَ الْبِرِّ وَهُمَا فِي الْجَنَّةِ وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّهُ مَعَ الْفُجُورِ وَهُمَا فِي النَّارِ وَلَا تَحَاسَدُوا وَلَا تَبَاغَضُوا وَلَا تَقَاطَعُوا وَلَا تَدَابَرُوا وَكُونُوا إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمْ اللَّهُ تَعَالَى‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot bizga xutba qilib dedi: «Rasululloh ﷺ oʻtgan yili mening mana shu turgan joyimda turgan edilar», soʻng Abu Bakr yigʻladi. Keyin Abu Bakr dedi: «Allohdan ofiyat soʻranglar, chunki hech kimga yaqindan (iymonu yaqindan) keyin ofiyatdan afzalroq narsa berilmagan. Rostgoʻylikni lozim tutinglar, chunki u yaxshilik bilan birgadir, ikkovi jannatdadir. Yolgʻondan saqlaninglar, chunki u fujur bilan birgadir, ikkovi doʻzaxdadir. Bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizga adovat qilmanglar, bir-biringiz bilan aloqani uzmanglar, bir-biringizga orqa oʻgirmanglar va Alloh taolo buyurganidek birodar boʻlinglar.»Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот бизга хутба қилиб деди: «Расулуллоҳ ﷺ ўтган йили менинг мана шу турган жойимда турган эдилар», сўнг Абу Бакр йиғлади. Кейин Абу Бакр деди: «Аллоҳдан офият сўранглар, чунки ҳеч кимга яқиндан (иймону яқиндан) кейин офиятдан афзалроқ нарса берилмаган. Ростгўйликни лозим тутинглар, чунки у яхшилик билан биргадир, иккови жаннатдадир. Ёлғондан сақланинглар, чунки у фужур билан биргадир, иккови дўзахдадир. Бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингизга адоват қилманглар, бир-бирингиз билан алоқани узманглар, бир-бирингизга орқа ўгирманглар ва Аллоҳ таоло буюрганидек биродар бўлинглар.»

- وعنه أن أبا بكر الصديق رضي الله عنه قال‏:‏ يا رسول الله مرني بكلمات أقولهن إذا أصبحت وإذا أمسيت، قال‏:‏ قل‏:‏ ‏"‏اللهم فاطر السماوات والأرض عالم الغيب والشهادة، رب كل شيء ومليكه أشهد أن لا إله إلا أنت، أعوذ بك من شر نفسي وشر الشيطان وشركه‏"‏ قال‏:‏ ‏"‏قلها إذا أصبحت، وإذا أمسيت، وإذا أخذت مضجعك‏"‏‏.‏ رواه أبو داود والترمذي وقال حديث حسن صحيح‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu): «Ey Allohning Rasuli, menga tongda va kechqurun aytadigan kalimalarni buyuring», dedi. (Paygʻambar ﷺ): «Aytgin: ‹Allohumma, ey osmonlaru yerni yaratguvchi, gʻayb va oshkorni biluvchi, har bir narsaning Robbi va Egasi, Sendan boshqa iloh yoʻq, deb guvohlik beraman; oʻz nafsim yomonligidan, shayton va uning shirkidan Senga panoh tilayman›», dedilar. Soʻngra: «Buni tongda, kechqurun va yotogʻingga yotganingda aytgin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу): «Эй Аллоҳнинг Расули, менга тонгда ва кечқурун айтадиган калималарни буюринг», деди. (Пайғамбар ﷺ): «Айтгин: ‹Аллоҳумма, эй осмонлару ерни яратгувчи, ғайб ва ошкорни билувчи, ҳар бир нарсанинг Робби ва Эгаси, Сендан бошқа илоҳ йўқ, деб гувоҳлик бераман; ўз нафсим ёмонлигидан, шайтон ва унинг ширкидан Сенга паноҳ тилайман›», дедилар. Сўнгра: «Буни тонгда, кечқурун ва ётоғингга ётганингда айтгин», дедилар.

وَعَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ وَلَمْ يُهْدِ فَلْيَحْلِلْ وَمَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَأَهْدَى فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ العُمرةِ ثمَّ لَا يحل حَتَّى يحل مِنْهَا» . وَفِي رِوَايَةٍ: «فَلَا يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ بِنَحْرِ هَدْيِهِ وَمَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ فَلْيُتِمَّ حَجَّهُ» . قَالَتْ: فَحِضْتُ وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلَا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمْ أَزَلْ حَائِضًا حَتَّى كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ وَلَمْ أُهْلِلْ إِلَّا بِعُمْرَةٍ فَأَمَرَنِي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أَنْقُضَ رَأْسِي وَأَمْتَشِطَ وَأُهِلَّ بِالْحَجِّ وَأَتْرُكَ الْعُمْرَةَ فَفَعَلْتُ حَتَّى قَضَيْتُ حَجِّي بَعَثَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَمِرَ مَكَانَ عُمْرَتِي مِنَ التَّنْعِيمِ قَالَتْ: فَطَافَ الَّذِينَ كَانُوا أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ حَلُّوا ثمَّ طافوا بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan soʻnggi Hajida yoʻlga chiqdik. Baʼzimiz umra, baʼzimiz haj niyatida edi. Makkaga yetganimizda, Rasululloh ﷺ: ‹Umra uchun ihromga kirgan va Hadiy olib kelmaganlar ihromdan chiqsin; umra uchun ihromga kirib, Hadiy olib kelganlar esa Hadiyini soʻymaguncha ihromdan chiqmasin; haj uchun ihromga kirganlar esa Hajini tugatsin›, — dedilar». Oisha yana dedi: «Men hayz koʻrdim va Arafa kunigacha hayz koʻraverdim; men faqat umra uchun ihromga kirgan (tamattuʼ) edim. Paygʻambar ﷺ menga sochimni yozib tarashni, faqat haj uchun ihromga kirishni va umrani tark etishni buyurdilar. Men shunday qildim, to Hajni tugatguncha. Soʻng Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrni men bilan yubordilar va menga qoldirgan umram oʻrniga Tanʼimdan umra qilishni buyurdilar».Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан сўнгги Ҳажида йўлга чиқдик. Баъзимиз умра, баъзимиз ҳаж ниятида эди. Маккага етганимизда, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Умра учун иҳромга кирган ва Ҳадий олиб келмаганлар иҳромдан чиқсин; умра учун иҳромга кириб, Ҳадий олиб келганлар эса Ҳадийини сўймагунча иҳромдан чиқмасин; ҳаж учун иҳромга кирганлар эса Ҳажини тугацин›, — дедилар». Оиша яна деди: «Мен ҳайз кўрдим ва Арафа кунигача ҳайз кўравердим; мен фақат умра учун иҳромга кирган (таматтуъ) эдим. Пайғамбар ﷺ менга сочимни ёзиб тарашни, фақат ҳаж учун иҳромга киришни ва умрани тарк этишни буюрдилар. Мен шундай қилдим, то Ҳажни тугатгунча. Сўнг Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни мен билан юбордилар ва менга қолдирган умрам ўрнига Танъимдан умра қилишни буюрдилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ‏:‏ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ مَنْ أَصْبَحَ الْيَوْمَ مِنْكُمْ صَائِمًا‏؟‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏:‏ أَنَا، قَالَ‏:‏ مَنْ عَادَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ مَرِيضًا‏؟‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏:‏ أَنَا، قَالَ‏:‏ مَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ جَنَازَةً‏؟‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏:‏ أَنَا، قَالَ‏:‏ مَنْ أَطْعَمَ الْيَوْمَ مِسْكِينًا‏؟‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏:‏ أَنَا‏.‏ قَالَ مَرْوَانُ‏:‏ بَلَغَنِي أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ مَا اجْتَمَعَ هَذِهِ الْخِصَالُ فِي رَجُلٍ فِي يَوْمٍ، إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bugun sizlardan kim roʻzador holda tongni qarshiladi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. «Bugun sizlardan kim bir kasalni ziyorat qildi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. «Bugun sizlardan kim bir janozada hozir boʻldi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. «Bugun sizlardan kim bir miskinni taomlantirdi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. Yana: «Bu xislatlar bir kunda bir kishida jamlansa, u albatta jannatga kiradi», deb aytilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бугун сизлардан ким рўзадор ҳолда тонгни қаршилади?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. «Бугун сизлардан ким бир касални зиёрат қилди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. «Бугун сизлардан ким бир жанозада ҳозир бўлди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. «Бугун сизлардан ким бир мискинни таомлантирди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. Яна: «Бу хислатлар бир кунда бир кишида жамланса, у албатта жаннатга киради», деб айтилган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ‏:‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، قَدْ شِبْتَ، قَالَ‏:‏ شَيَّبَتْنِي هُودٌ، وَالْوَاقِعَةُ، وَالْمُرْسَلاتُ، وَعَمَّ يَتَسَاءَلُونَ، وَإِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Yo Rasululloh, qaribsiz (sochlaringiz oqaribdi)», dedi. Shunda u zot ﷺ: «Meni Hud, Voqia, Mursalot suralari, {Amma yatasaalun} (Naba 1) va {Iza-sh-shamsu kuwwirat} (Takvir 1) qaritdi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Ё Расулуллоҳ, қарибсиз (сочларингиз оқарибди)», деди. Шунда у зот ﷺ: «Мени Ҳуд, Воқиа, Мурсалот суралари, {Амма ятасаалун} (Наба 1) ва {Иза-ш-шамсу куwwират} (Таквир 1) қаритди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ قِيلَ لَهُ فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ، إِذَا قَرَأَ غَلَبَهُ الْبُكَاءُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مُرُوهُ فَيُصَلِّي ‏"‏ فَعَاوَدَتْهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مُرُوهُ فَيُصَلِّي، إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْكَلْبِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏ وَقَالَ عُقَيْلٌ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ حَمْزَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Hamza ibn Abdulloh (otasi Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Rasululloh ﷺ qattiq kasal boʻlganida, unga namoz haqida aytildi. U zot: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin›, — dedilar. Oisha: ‹Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi; agar Qurʼon oʻqisa, yigʻlagani uni yengadi›, — dedi. U zot ularga: ‹Unga (Abu Bakrga) aytinglar, imomlik qilsin›, — dedilar. Yana shu javob berildi. U zot yana: ‹Unga aytinglar, imomlik qilsin. Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar›, — dedilar».Ҳамза ибн Абдуллоҳ (отаси Ибн Умардан) ривоят қилади: Отам деди: «Расулуллоҳ ﷺ қаттиқ касал бўлганида, унга намоз ҳақида айтилди. У зот: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин›, — дедилар. Оиша: ‹Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши; агар Қуръон ўқиса, йиғлагани уни енгади›, — деди. У зот уларга: ‹Унга (Абу Бакрга) айтинглар, имомлик қилсин›, — дедилар. Яна шу жавоб берилди. У зот яна: ‹Унга айтинглар, имомлик қилсин. Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар›, — дедилар».

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، - وَهَذَا حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ عَلَى فَضْلِ مَاءٍ بِالْفَلاَةِ يَمْنَعُهُ مِنِ ابْنِ السَّبِيلِ وَرَجُلٌ بَايَعَ رَجُلاً بِسِلْعَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَحَلَفَ لَهُ بِاللَّهِ لأَخَذَهَا بِكَذَا وَكَذَا فَصَدَّقَهُ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَرَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا لاَ يُبَايِعُهُ إِلاَّ لِدُنْيَا فَإِنْ أَعْطَاهُ مِنْهَا وَفَى وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ مِنْهَا لَمْ يَفِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) borki, Alloh qiyomat kuni ularga gapirmaydi, ularga qaramaydi va ularni poklamaydi; ular uchun alamli azob bordir: choʻlda (sahroda) ortiqcha suvi boʻlib, uni yoʻlovchidan (musofirdan) man qiladigan kishi; asr (namozi)dan keyin bir kishiga bir mol sotib, ‹Allohga qasamki, men buni shuncha-shuncha (pul)ga olganman› deb qasam ichgan-da, u (xaridor) uni rost (deb) tasdiqlagan — holbuki u (sotuvchi) undan boshqacha (yolgʻon aytgan) — kishi; va imomga faqat dunyo (manfaati) uchungina bayʼat beradigan kishiki, agar (imom) unga undan (dunyodan biror narsa) bersa, (ahdiga) vafo qiladi, agar bermasa, vafo qilmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга гапирмайди, уларга қарамайди ва уларни покламайди; улар учун аламли азоб бордир: чўлда (саҳрода) ортиқча суви бўлиб, уни йўловчидан (мусофирдан) ман қиладиган киши; аср (намози)дан кейин бир кишига бир мол сотиб, ‹Аллоҳга қасамки, мен буни шунча-шунча (пул)га олганман› деб қасам ичган-да, у (харидор) уни рост (деб) тасдиқлаган — ҳолбуки у (сотувчи) ундан бошқача (ёлғон айтган) — киши; ва имомга фақат дунё (манфаати) учунгина байъат берадиган кишики, агар (имом) унга ундан (дунёдан бирор нарса) берса, (аҳдига) вафо қилади, агар бермаса, вафо қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْتَلَفُوا فِي دَفْنِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مَا نَسِيتُهُ قَالَ ‏"‏ مَا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يُدْفَنَ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ ادْفِنُوهُ فِي مَوْضِعِ فِرَاشِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُلَيْكِيُّ يُضَعَّفُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فَرَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, ularni qayerga dafn qilish haqida ixtilof qildilar. Shunda Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺdan bir narsani eshitganman, uni unutmaganman. U zot: «Alloh biror paygʻambarni faqat oʻzi dafn etilishni xohlagan joyida vafot ettiradi», degandilar›, dedi. Bas, uni toʻshagi joyiga dafn qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abdurrahmon ibn Abu Bakr al-Mulaykiy yodlashi jihatidan zaif sanaladi. Bu hadis boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ibn Abbos Abu Bakr Siddiqdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уларни қаерга дафн қилиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Шунда Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан бир нарсани эшитганман, уни унутмаганман. У зот: «Аллоҳ бирор пайғамбарни фақат ўзи дафн этилишни хоҳлаган жойида вафот эттиради», дегандилар›, деди. Бас, уни тўшаги жойига дафн қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ал-Мулайкий ёдлаши жиҳатидан заиф саналади. Бу ҳадис бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Ибн Аббос Абу Бакр Сиддиқдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، أَنَّ الْحَكَمَ بْنَ نَافِعٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ فِيمَنْ يُؤَذِّنُ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى أَنْ لاَ يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَيَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ وَالْحَجُّ الأَكْبَرُ الْحَجُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr meni qurbonlik kuni Minoda jar solguvchilar qatorida: bu yildan keyin biron mushrik haj qilmasligi, biron yalangʻoch kishi Baytni tavof qilmasligi, katta haj kuni qurbonlik kunidir va katta haj — bu hajning oʻzidir, deb eʼlon qilish uchun yubordi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр мени қурбонлик куни Минода жар солгувчилар қаторида: бу йилдан кейин бирон мушрик ҳаж қилмаслиги, бирон яланғоч киши Байтни тавоф қилмаслиги, катта ҳаж куни қурбонлик кунидир ва катта ҳаж — бу ҳажнинг ўзидир, деб эълон қилиш учун юборди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتِ الأَنْصَارُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ ‏.‏ فَأَتَاهُمْ عُمَرُ فَقَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَمَرَ أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فَأَيُّكُمْ تَطِيبُ نَفْسُهُ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَبَا بَكْرٍ قَالُوا نَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ نَتَقَدَّمَ أَبَا بَكْرٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ansorlar: «Amir bizdan, amir sizdan boʻlsin», dedilar. Shunda Umar ular oldiga kelib: «Rasululloh ﷺ Abu Bakrni odamlarga imom boʻlib namoz oʻqishga buyurganlarini bilmaysizlarmi? Qay biringizning koʻngli Abu Bakrdan oldinga oʻtishga rozi boʻladi?» dedi. Ular: «Abu Bakrdan oldinga oʻtishdan Allohdan panoh soʻraymiz», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида ансорлар: «Амир биздан, амир сиздан бўлсин», дедилар. Шунда Умар улар олдига келиб: «Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрни одамларга имом бўлиб намоз ўқишга буюрганларини билмайсизларми? Қай бирингизнинг кўнгли Абу Бакрдан олдинга ўтишга рози бўлади?» деди. Улар: «Абу Бакрдан олдинга ўтишдан Аллоҳдан паноҳ сўраймиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعَ مَالِكَ بْنَ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ يَقُولُ الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ احْفَظُوا ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni kumushga sotish qoʻlma-qoʻl boʻlmasa ribodir», dedilar. Abu Bakr ibn Abu Shayba dedi: «Men Sufyonning: ‹Oltinni kumushga (deganini) yodlab olinglar›, deganini eshitdim».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни кумушга сотиш қўлма-қўл бўлмаса рибодир», дедилар. Абу Бакр ибн Абу Шайба деди: «Мен Суфённинг: ‹Олтинни кумушга (деганини) ёдлаб олинглар›, деганини эшитдим».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَأَبُو عَامِرٍ قَالَا حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ حِينَ ذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ فِي هَذَا الْقَيْظِ عَامَ الْأَوَّلِ سَلُوا اللَّهَ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ وَالْيَقِينَ فِي الْآخِرَةِ وَالْأُولَى‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot Rasululloh ﷺ ning minbarlari ustida: «Rasululloh ﷺ aytganlarini eshitganman», dedi va Rasululloh ﷺ ni eslaganida yigʻladi, soʻng oʻziga keldi, keyin dedi: «Rasululloh ﷺ oʻtgan yili mana shu jaziramada: ‹Allohdan afvni, ofiyatni va oxiratu dunyoda yaqinni soʻranglar›, deganlarini eshitganman.»Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарлари устида: «Расулуллоҳ ﷺ айтганларини эшитганман», деди ва Расулуллоҳ ﷺ ни эслаганида йиғлади, сўнг ўзига келди, кейин деди: «Расулуллоҳ ﷺ ўтган йили мана шу жазирамада: ‹Аллоҳдан афвни, офиятни ва охирату дунёда яқинни сўранглар›, деганларини эшитганман.»

- وعن أبي محمد عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق رضي الله عنهما أن أصحاب الصُّفة كانوا أناسًا فقراء، وأن النبي صلى الله عليه وسلم قال مرة‏:‏ ‏"‏من كان عنده طعام اثنين، فليذهب بثالث، ومن كان عنده طعام أربعة، فليذهب بخامس بسادس‏"‏ أو كما قال‏:‏ وأن أبا بكر رضي الله عنه جاء بثلاثة، وانطلق النبي صلى الله عليه وسلم بعشرة، وأن أبا بكر تعشى عند النبي صلى الله عليه وسلم ثم لبث حتى صلى العشاء، ثم رجع، فجاء بعد ما مضى من الليل ما شاء الله‏.‏ قالت له امرأته‏:‏ ما حبسك عن أضيافك‏؟‏ قال‏:‏ أو ما عشيتهم‏؟‏ قالت‏:‏ أبوا حتى تجيء وقد عرضوا عليهم قال‏:‏ فذهبت أنا، فاختبأت، فقال‏:‏ يا غُنثر، فجدع وسب، وقال‏:‏ كلوا لا هنيئًا، والله لا أطعمه أبدًا، قال‏:‏ وايم الله ما كنا نأخذ من لقمة إلا ربا من أسفلها أكثر منها حتى شبعوا، وصارت أكثر مما كانت قبل ذلك، فنظر إليها أبو بكر فقال لامرأته‏:‏ يا أخت بني فراس ما هذا‏؟‏ قالت‏:‏ لا وقرة عيني لهي الآن أكثر منها قبل ذلك بثلاث مرات‏!‏ فأكل منها أبو بكر وقال‏:‏ إنما كان ذلك من الشيطان، يعني يمينه‏.‏ ثم أكل منها لقمة، ثم حملها إلى النبي صلى الله عليه وسلم فأصبحت عنده، وكان بيننا وبين قوم عهد، فمضى الأجل، فتفرقنا اثني عشر رجلا، مع كل رجل منهم أناس، الله أعلم كم مع كل رجل، فأكلوا منها أجمعون‏.‏ وفي رواية‏:‏ فحلف أبو بكر لا يطعمه، فحلفت المرأة لا تطعمه، فحلف الضيف -أو الأضياف- أن لا يطعمه، أو يطعموه حتى يطعمه، فقال أبو بكر‏:‏ هذه من الشيطان‏!‏ فدعا بالطعام، فأكل وأكلوا، فجعلوا لا يرفعون لقمة إلا ربت من أسفلها أكثر منها، فقال‏:‏ يا أخت بني فراس، ما هذا‏؟‏ فقالت‏:‏ وقرة عيني إنها الآن لأكثر منها قبل أن نأكل، فأكلوا، وبعث بها إلى النبي صلى الله عليه وسلم فذكر أنه أكل منها‏.‏ وفي رواية‏:‏ إن أبا بكر قال لعبد الرحمن‏:‏ دونك أضيافك، فإني منطلق إلى النبي صلى الله عليه وسلم، فافرغ من قراهم قبل أن أجيء، فانطلق عبد الرحمن، فأتاهم بما عنده، فقال‏:‏ اطعموا، فقالوا‏:‏ أين رب منزلنا‏؟‏ قال اطعموا، قالوا‏:‏ ما نحن بآكلين حتى يجيء رب منزلنا، قال‏:‏ اقبلوا عنا قراكم، فإنه إن جاء ولم تطعموا، لنلقين منه، فأبوا، فعرفت أنه يجد علي، فلما جاء تنحيت عنه، فقال‏:‏ ما صنعتم‏؟‏ فأخبروه، فقال‏:‏ يا عبد الرحمن فسكت، ثم قال‏:‏ يا عبد الرحمن، فسكت، فقال‏:‏ يا غُنثر أقسمت عليك إن كنت تسمع صوتي لما جئت‏!‏ فخرجت، فقلت‏:‏ سل أضيافك، فقالوا‏:‏ صدق، أتانا به‏.‏ فقال‏:‏ إنما انتظرتموني والله لا أطعمه الليلة، فقال الآخرون‏:‏ والله لا نطعمه حتى تطعمه، فقال‏:‏ ويلكم ما لكم لا تقبلون عنا قراكم‏؟‏ هات طعامك، فجاء به، فوضع يده، فقال‏:‏ بسم الله‏.‏ الأولى من الشيطان، فأكل وأكلوا‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ahli Suffa faqir kishilar edilar. Nabiy ﷺ bir marta: «Kimda ikki kishilik taom boʻlsa, uchinchi kishini (olib) borsin; kimda toʻrt kishilik taom boʻlsa, beshinchi yoki oltinchi kishini (olib) borsin», dedilar — yoki shunga oʻxshash gap aytdilar. Abu Bakr (roziyallohu anhu) uch kishini olib keldi, Nabiy ﷺ esa oʻn kishini olib ketdilar. Abu Bakr kechki taomni Nabiy ﷺ huzurlarida yedi, soʻng xufton namozini oʻqiguncha (u yerda) qoldi, keyin qaytdi va kechadan Alloh xohlagancha vaqt oʻtgach keldi. Xotini unga: «Seni mehmonlaringdan nima ushlab qoldi?» dedi. U: «Sen ularga kechki taom bermadingmi?» dedi. Xotini: «Sen kelguningcha ular (yeyishdan) bosh tortdilar, ularga taklif ham qilingan edi», dedi. (Abdurrahmon) aytadi: Men borib yashirinib oldim. (Abu Bakr): «Ey nodon!» dedi, soʻkdi va jerkidi. Va: «Yenglar, sizga totli boʻlmasin! Alloh nomiga qasamki, men buni hech qachon yemayman», dedi. (Abdurrahmon) aytadi: Alloh nomiga qasamki, biz qaysi bir luqmani olsak, uning ostidan undan koʻra koʻproq (taom) koʻtarilib turardi, toki ular toʻydilar va u (taom) avvalgidan koʻproq boʻlib qoldi. Abu Bakr unga qarab, xotiniga: «Ey Banu Firos singlisi, bu nima?» dedi. Xotini: «Yoʻq, koʻzimning nuriga qasamki, u hozir avvalgidan uch barobar koʻpdir!» dedi. Shunda Abu Bakr undan yedi va: «Bu faqat shaytondan edi» — yaʼni qasamini nazarda tutib — dedi. Soʻng undan bir luqma yedi, keyin uni Nabiy ﷺ huzurlariga olib bordi va u (taom) ertalabgacha u zotning huzurlarida qoldi. Biz bilan bir qavm oʻrtasida ahd bor edi, muddat tugadi va u bizni oʻn ikki kishiga boʻldi, har bir kishi bilan bir necha odam bor edi — Alloh biladi har biri bilan qancha kishi bor edi — va ularning barchasi undan yedilar. Bir rivoyatda: Abu Bakr uni yemaslikka qasam ichdi, xotini ham uni yemaslikka qasam ichdi, mehmon — yoki mehmonlar — Abu Bakr yemaguncha yemaslikka qasam ichdilar. Abu Bakr: «Bu shaytondan!» dedi. Soʻng taomni soʻradi, yedi va ular ham yedilar. Ular qaysi bir luqmani koʻtarsalar, uning ostidan undan koʻra koʻproq (taom) koʻtarilardi. U: «Ey Banu Firos singlisi, bu nima?» dedi. Xotini: «Koʻzimning nuriga qasamki, u hozir biz yeyishimizdan avvalgidan koʻpdir», dedi. Ular yedilar va uni Nabiy ﷺ huzurlariga yubordi; zikr qilinishicha, u zot ham undan yedilar. Yana bir rivoyatda: Abu Bakr Abdurrahmonga: «Mehmonlaringni (parvarish qilib) tur, men Nabiy ﷺ huzurlariga ketyapman; men kelmasimdan avval ularni mehmon qilib boʻl», dedi. Abdurrahmon borib, ularga oʻzida bor narsani keltirdi va: «Yenglar», dedi. Ular: «Uy egamiz qani?» dedilar. U: «Yenglar», dedi. Ular: «Uy egamiz kelmaguncha biz yemaymiz», dedilar. U: «Bizdan mehmon (ulushi)ngizni qabul qilinglar, chunki agar u kelib, siz yemagan boʻlsangiz, biz undan (koʻrgilik) koʻramiz», dedi. Lekin ular bosh tortdilar. Men uning mendan xafa boʻlishini bildim. U kelganda men undan chetlandim. U: «Nima qildingizlar?» dedi. Ular unga xabar berdilar. U: «Ey Abdurrahmon!» dedi, men jim turdim. Soʻng: «Ey Abdurrahmon!» dedi, men jim turdim. U: «Ey nodon! Agar ovozimni eshitayotgan boʻlsang, senga qasam ichaman, kel!» dedi. Men chiqib: «Mehmonlaringdan soʻra», dedim. Ular: «U rost aytdi, u bizga (taom) keltirdi», dedilar. U: «Siz meni kutdingiz, Alloh nomiga qasamki, men buni bu kecha yemayman», dedi. Boshqalar: «Alloh nomiga qasamki, sen yemaguncha biz ham yemaymiz», dedilar. U: «Voy sizlarga! Nega bizdan mehmon (ulushi)ngizni qabul qilmaysizlar? Taomingni keltir!» dedi. (Taom) keltirildi, u qoʻlini qoʻyib: «Bismillah. Avvalgisi shaytondan edi», dedi. Soʻng u yedi va ular ham yedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аҳли Суффа фақир кишилар эдилар. Набий ﷺ бир марта: «Кимда икки кишилик таом бўлса, учинчи кишини (олиб) борсин; кимда тўрт кишилик таом бўлса, бешинчи ёки олтинчи кишини (олиб) борсин», дедилар — ёки шунга ўхшаш гап айтдилар. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) уч кишини олиб келди, Набий ﷺ эса ўн кишини олиб кетдилар. Абу Бакр кечки таомни Набий ﷺ ҳузурларида еди, сўнг хуфтон намозини ўқигунча (у ерда) қолди, кейин қайтди ва кечадан Аллоҳ хоҳлаганча вақт ўтгач келди. Хотини унга: «Сени меҳмонларингдан нима ушлаб қолди?» деди. У: «Сен уларга кечки таом бермадингми?» деди. Хотини: «Сен келгунингча улар (ейишдан) бош тортдилар, уларга таклиф ҳам қилинган эди», деди. (Абдурраҳмон) айтади: Мен бориб яшириниб олдим. (Абу Бакр): «Эй нодон!» деди, сўкди ва жеркиди. Ва: «Енглар, сизга тотли бўлмасин! Аллоҳ номига қасамки, мен буни ҳеч қачон емайман», деди. (Абдурраҳмон) айтади: Аллоҳ номига қасамки, биз қайси бир луқмани олсак, унинг остидан ундан кўра кўпроқ (таом) кўтарилиб турарди, токи улар тўйдилар ва у (таом) аввалгидан кўпроқ бўлиб қолди. Абу Бакр унга қараб, хотинига: «Эй Бану Фирос синглиси, бу нима?» деди. Хотини: «Йўқ, кўзимнинг нурига қасамки, у ҳозир аввалгидан уч баробар кўпдир!» деди. Шунда Абу Бакр ундан еди ва: «Бу фақат шайтондан эди» — яъни қасамини назарда тутиб — деди. Сўнг ундан бир луқма еди, кейин уни Набий ﷺ ҳузурларига олиб борди ва у (таом) эрталабгача у зотнинг ҳузурларида қолди. Биз билан бир қавм ўртасида аҳд бор эди, муддат тугади ва у бизни ўн икки кишига бўлди, ҳар бир киши билан бир неча одам бор эди — Аллоҳ билади ҳар бири билан қанча киши бор эди — ва уларнинг барчаси ундан едилар. Бир ривоятда: Абу Бакр уни емасликка қасам ичди, хотини ҳам уни емасликка қасам ичди, меҳмон — ёки меҳмонлар — Абу Бакр емагунча емасликка қасам ичдилар. Абу Бакр: «Бу шайтондан!» деди. Сўнг таомни сўради, еди ва улар ҳам едилар. Улар қайси бир луқмани кўтарсалар, унинг остидан ундан кўра кўпроқ (таом) кўтариларди. У: «Эй Бану Фирос синглиси, бу нима?» деди. Хотини: «Кўзимнинг нурига қасамки, у ҳозир биз ейишимиздан аввалгидан кўпдир», деди. Улар едилар ва уни Набий ﷺ ҳузурларига юборди; зикр қилинишича, у зот ҳам ундан едилар. Яна бир ривоятда: Абу Бакр Абдурраҳмонга: «Меҳмонларингни (парвариш қилиб) тур, мен Набий ﷺ ҳузурларига кетяпман; мен келмасимдан аввал уларни меҳмон қилиб бўл», деди. Абдурраҳмон бориб, уларга ўзида бор нарсани келтирди ва: «Енглар», деди. Улар: «Уй эгамиз қани?» дедилар. У: «Енглар», деди. Улар: «Уй эгамиз келмагунча биз емаймиз», дедилар. У: «Биздан меҳмон (улуши)нгизни қабул қилинглар, чунки агар у келиб, сиз емаган бўлсангиз, биз ундан (кўргилик) кўрамиз», деди. Лекин улар бош тортдилар. Мен унинг мендан хафа бўлишини билдим. У келганда мен ундан четландим. У: «Нима қилдингизлар?» деди. Улар унга хабар бердилар. У: «Эй Абдурраҳмон!» деди, мен жим турдим. Сўнг: «Эй Абдурраҳмон!» деди, мен жим турдим. У: «Эй нодон! Агар овозимни эшитаётган бўлсанг, сенга қасам ичаман, кел!» деди. Мен чиқиб: «Меҳмонларингдан сўра», дедим. Улар: «У рост айтди, у бизга (таом) келтирди», дедилар. У: «Сиз мени кутдингиз, Аллоҳ номига қасамки, мен буни бу кеча емайман», деди. Бошқалар: «Аллоҳ номига қасамки, сен емагунча биз ҳам емаймиз», дедилар. У: «Вой сизларга! Нега биздан меҳмон (улуши)нгизни қабул қилмайсизлар? Таомингни келтир!» деди. (Таом) келтирилди, у қўлини қўйиб: «Бисмиллаҳ. Аввалгиси шайтондан эди», деди. Сўнг у еди ва улар ҳам едилар.

وَعَن عُروةَ بنِ الزُّبيرِ قَالَ: قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً ثُمَّ حجَّ أَبُو بكرٍ فكانَ أوَّلَ شيءٍ بدَأَ بِهِ الطوَّافَ بالبيتِ ثمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ عُثْمَانُ مثلُ ذَلِك

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Iroq ahlidan bir kishi unga: «Men uchun Urva ibn Zubayrdan soʻrab ber: hajga ehrom bogʻlagan kishi Baytni tavof qilsa, (ehromdan) chiqib halol boʻladimi yo yoʻqmi? Agar u senga: ‹Halol boʻlmaydi›, desa, unga: ‹Bir kishi buni (boshqacha) aytyapti›, degin», dedi. U (Muhammad): «Soʻng men undan (Urvadan) soʻradim. U: ‹Hajga ehrom bogʻlagan kishi faqat haj (ni ado qilish) bilangina (ehromdan) chiqib halol boʻladi›, dedi. Men: ‹Bir kishi shuni (boshqacha) aytyapti›, dedim. U: ‹U yomon (gap) aytibdi›, dedi. Soʻng haligi kishi mening yoʻlimni toʻsib, mendan soʻradi, men unga (Urvaning javobini) aytib berdim. Shunda u: ‹Unga (Urvaga) ayt: bir kishi Rasululloh ﷺ buni qilganlar deb xabar berar edi; Asmo bilan Zubayrning ham buni qilganlari nimasi?› dedi. Men (Urvaning) oldiga kelib, buni unga aytdim. U: ‹Bu kim oʻzi?› dedi. Men: ‹Bilmayman›, dedim. U: ‹Nega oʻzi kelib mendan soʻramaydi? Uni iroqlik deb oʻylayman›, dedi. Men: ‹Bilmayman›, dedim. U (shunday) dedi: ‹U yolgʻon aytibdi. Rasululloh ﷺ haj qildilar va Oisha menga xabar berdiki, u zot Makkaga kelganlarida birinchi qilgan ishlari tahorat olib, soʻng Baytni tavof qilish boʻldi. Soʻng Abu Bakr haj qildi, uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻldi, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Soʻng Umar ham xuddi shunday (qildi). Soʻng Usmon haj qildi, men uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻlganini, undan boshqasi (avval) boʻlmaganini koʻrdim. Soʻng Muoviya bilan Abdulloh ibn Umar (ham shunday qildi). Soʻng men otam Zubayr ibn al-Avvom bilan haj qildim, uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻldi, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Soʻng muhojirlar va ansorlarning shunday qilayotganlarini koʻrdim, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Shunday qilganini koʻrgan eng oxirgi kishim Ibn Umar boʻldi va u uni (hajni) umra bilan buzmadi. Mana, Ibn Umar ularning yonida, nega undan soʻramaydilar? Oʻtib ketganlardan hech biri (Makkaga) qadam qoʻyganlarida Baytni tavof qilishdan oldin biror ish bilan boshlamaganlar, soʻng (uni qilmaguncha ehromdan) chiqib halol boʻlmaganlar. Men onam bilan xolam (Makkaga) kelganlarida Baytdan oldin biror narsa bilan boshlamaganlarini, uni tavof qilganlarini, soʻng (ehromdan) chiqmaganlarini koʻrganman. Onam menga xabar berdiki, u oʻzi, opasi, Zubayr va falonchi-falonchi umra qilib kelishgan; ruknni (Hajarul-asvadni) silaganlaridan keyin (ehromdan) chiqib halol boʻlishgan. U (haligi kishi) shu zikr qilgan narsasida yolgʻon aytibdi›, dedi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ироқ аҳлидан бир киши унга: «Мен учун Урва ибн Зубайрдан сўраб бер: ҳажга эҳром боғлаган киши Байтни тавоф қилса, (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўладими ё йўқми? Агар у сенга: ‹Ҳалол бўлмайди›, деса, унга: ‹Бир киши буни (бошқача) айтяпти›, дегин», деди. У (Муҳаммад): «Сўнг мен ундан (Урвадан) сўрадим. У: ‹Ҳажга эҳром боғлаган киши фақат ҳаж (ни адо қилиш) билангина (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлади›, деди. Мен: ‹Бир киши шуни (бошқача) айтяпти›, дедим. У: ‹У ёмон (гап) айтибди›, деди. Сўнг ҳалиги киши менинг йўлимни тўсиб, мендан сўради, мен унга (Урванинг жавобини) айтиб бердим. Шунда у: ‹Унга (Урвага) айт: бир киши Расулуллоҳ ﷺ буни қилганлар деб хабар берар эди; Асмо билан Зубайрнинг ҳам буни қилганлари нимаси?› деди. Мен (Урванинг) олдига келиб, буни унга айтдим. У: ‹Бу ким ўзи?› деди. Мен: ‹Билмайман›, дедим. У: ‹Нега ўзи келиб мендан сўрамайди? Уни ироқлик деб ўйлайман›, деди. Мен: ‹Билмайман›, дедим. У (шундай) деди: ‹У ёлғон айтибди. Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилдилар ва Оиша менга хабар бердики, у зот Маккага келганларида биринчи қилган ишлари таҳорат олиб, сўнг Байтни тавоф қилиш бўлди. Сўнг Абу Бакр ҳаж қилди, унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлди, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Сўнг Умар ҳам худди шундай (қилди). Сўнг Усмон ҳаж қилди, мен унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлганини, ундан бошқаси (аввал) бўлмаганини кўрдим. Сўнг Муовия билан Абдуллоҳ ибн Умар (ҳам шундай қилди). Сўнг мен отам Зубайр ибн ал-Аввом билан ҳаж қилдим, унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлди, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Сўнг муҳожирлар ва ансорларнинг шундай қилаётганларини кўрдим, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Шундай қилганини кўрган энг охирги кишим Ибн Умар бўлди ва у уни (ҳажни) умра билан бузмади. Мана, Ибн Умар уларнинг ёнида, нега ундан сўрамайдилар? Ўтиб кетганлардан ҳеч бири (Маккага) қадам қўйганларида Байтни тавоф қилишдан олдин бирор иш билан бошламаганлар, сўнг (уни қилмагунча эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлмаганлар. Мен онам билан холам (Маккага) келганларида Байтдан олдин бирор нарса билан бошламаганларини, уни тавоф қилганларини, сўнг (эҳромдан) чиқмаганларини кўрганман. Онам менга хабар бердики, у ўзи, опаси, Зубайр ва фалончи-фалончи умра қилиб келишган; рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаганларидан кейин (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлишган. У (ҳалиги киши) шу зикр қилган нарсасида ёлғон айтибди›, деди», деди.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي أَبِي، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ حَزْمٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْمَسْجِدِ، عَادُوا عُمَرَ بْنَ الْحَكَمِ بْنِ رَافِعٍ الأَنْصَارِيَّ، قَالُوا‏:‏ يَا أَبَا حَفْصٍ، حَدِّثْنَا، قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ مَنْ عَادَ مَرِيضًا خَاضَ فِي الرَّحْمَةِ، حَتَّى إِذَا قَعَدَ اسْتَقَرَّ فِيهَا‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺni (shunday) deganlarini eshitdim: «Agar sizlarning dorilaringizdan biror (narsa)da yaxshilik boʻ lsa, (u) asal sharbatida, yoki qon oldiradigan (hijoma) tigʻ ining tilishida, yoki olov (choʻ g)ning bir kuydirishida(dir); (lekin) men dogʻ lanib (kayy qilinib) davolanishni yoqtirmayman».(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺни (шундай) деганларини эшитдим: «Агар сизларнинг дориларингиздан бирор (нарса)да яхшилик бў лса, (у) асал шарбатида, ёки қон олдирадиган (ҳижома) тиғ ининг тилишида, ёки олов (чў г)нинг бир куйдиришида(дир); (лекин) мен доғ ланиб (кайй қилиниб) даволанишни ёқтирмайман».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ‏:‏ خَرَجَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فِي سَاعَةٍ لا يَخْرُجُ فِيهَا، وَلا يَلْقَاهُ فِيهَا أَحَدٌ، فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ، فَقَالَ‏:‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا أَبَا بَكْرٍ‏؟‏، قَالَ‏:‏ خَرَجْتُ أَلْقَى رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْظُرُ فِي وَجْهِهِ، وَالتَّسْلِيمَ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَ عُمَرُ، فَقَالَ‏:‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا عُمَرُ‏؟‏، قَالَ‏:‏ الْجُوعُ يَا رَسُولَ اللهِ، قَالَ صلى الله عليه وسلم‏:‏ وَأَنَا قَدْ وَجَدْتُ بَعْضَ ذَلِكَ، فَانْطَلَقُوا إِلَى مَنْزِلِ أَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ التَّيْهَانِ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ رَجُلا كَثِيرَ النَّخْلِ وَالشَّاءِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خَدَمٌ، فَلَمْ يَجِدُوهُ، فَقَالُوا لامْرَأَتِهِ‏:‏ أَيْنَ صَاحِبُكِ‏؟‏ فَقَالَتِ‏:‏ انْطَلَقَ يَسْتَعْذِبُ لَنَا الْمَاءَ، فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ جَاءَ أَبُو الْهَيْثَمِ بِقِرْبَةٍ يَزْعَبُهَا، فَوَضَعَهَا ثُمَّ جَاءَ يَلْتَزِمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَيُفَدِّيهِ بِأَبِيهِ وَأُمِّهِ، ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى حَدِيقَتِهِ فَبَسَطَ لَهُمْ بِسَاطًا، ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى نَخْلَةٍ فَجَاءَ بِقِنْوٍ فَوَضَعَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ أَفَلا تَنَقَّيْتَ لَنَا مِنْ رُطَبِهِ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ تَخْتَارُوا، أَوْ تَخَيَّرُوا مِنْ رُطَبِهِ وَبُسْرِهِ، فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم‏:‏ هَذَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مِنِ النَّعِيمِ الَّذِي تُسْأَلُونَ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ظِلٌّ بَارِدٌ، وَرُطَبٌ طَيِّبٌ، وَمَاءٌ بَارِدٌ فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ لِيَصْنَعَ لَهُمْ طَعَامًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ لا تَذْبَحَنَّ ذَاتَ دَرٍّ، فَذَبَحَ لَهُمْ عَنَاقًا أَوْ جَدْيًا، فَأَتَاهُمْ بِهَا فَأَكَلُوا، فَقَالَ صلى الله عليه وسلم‏:‏ هَلْ لَكَ خَادِمٌ‏؟‏، قَالَ‏:‏ لا، قَالَ‏:‏ فَإِذَا أَتَانَا، سَبْيٌ، فَأْتِنَا فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسَيْنِ لَيْسَ مَعَهُمَا ثَالِثٌ، فَأَتَاهُ أَبُو الْهَيْثَمِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ اخْتَرْ مِنْهُمَا فَقَالَ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، اخْتَرْ لِي فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ إِنَّ الْمُسْتَشَارَ مُؤْتَمَنٌ، خُذْ هَذَا، فَإِنِّي رَأَيْتُهُ يُصَلِّي، وَاسْتَوْصِ بِهِ مَعْرُوفًا فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ إِلَى امْرَأَتِهِ، فَأَخْبَرَهَا بِقَوْلِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ‏:‏ مَا أَنْتَ بِبَالِغٍ حَقَّ مَا، قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلا بِأَنْ تَعْتِقَهُ، قَالَ‏:‏ فَهُوَ عَتِيقٌ، فَقَالَ صلى الله عليه وسلم‏:‏ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا وَلا خَلِيفَةً إِلا وَلَهُ بِطَانَتَانِ‏:‏ بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَاهُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَبِطَانَةٌ لا تَأْلُوهُ خَبَالا، وَمَنْ يُوقَ بِطَانَةَ السُّوءِ فَقَدْ وُقِيَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ odatda chiqmaydigan va u paytda hech kim bilan uchrashmaydigan bir soatda (uydan) chiqdilar. Shunda Abu Bakr keldi. U zot: «Seni nima olib keldi, ey Abu Bakr?» — dedilar. U: «Rasululloh ﷺni koʻrish, yuzlariga boqish va salom berish uchun chiqdim», dedi. Koʻp oʻtmay Umar keldi. U zot: «Seni nima olib keldi, ey Umar?» — dedilar. U: «Ochlik, ey Rasululloh!» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Men ham shundan biroz his qildim», dedilar. Soʻng ular Abu Haysam ibn Tayyihon al-Ansoriyning uyiga bordilar. U xurmozorlari va qoʻylari koʻp kishi edi, ammo xizmatkorlari yoʻq edi, shuning uchun uni topmadilar. Ular xotiniga: «Eging qani?» — dedilar. U: «Bizga shirin suv olib kelgani ketdi», dedi. Koʻp oʻtmay Abu Haysam katta meshni koʻtarib keldi-da, uni qoʻydi. Soʻng Nabiy ﷺni quchoqlab, ota-onasini fido qildi. Soʻng ularni bogʻiga olib bordi va ularga boʻyra toʻshadi. Soʻng bir xurmoga borib, bir shingil xurmo olib keldi-da, uni qoʻydi. Nabiy ﷺ: «Bizga uning yetilgan (pishgan) xurmolaridan tanlab kelmaysanmi?» — dedilar. U: «Ey Rasululloh, men oʻzingiz uning pishgan va xom xurmolaridan tanlab olishingizni istadim», dedi. Shunda ular yeb, oʻsha suvdan ichdilar. Rasululloh ﷺ: «Joni Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, mana shu qiyomat kuni soʻraladigan neʼmatlardandir: salqin soya, mazali yetilgan xurmo va sovuq suv», dedilar. Abu Haysam ularga taom tayyorlashga ketdi. Nabiy ﷺ: «Sutli (sogʻin) hayvonni soʻyma», dedilar. U ularga bir urgʻochi yoki erkak echki bolasini soʻyib, olib keldi va ular yedilar. Nabiy ﷺ: «Senda xizmatkor bormi?» — dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Bizga asirlar kelsa, oldimizga kel», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺga ikkita (erkak asir) keltirildi, ular bilan uchinchisi yoʻq edi. Abu Haysam keldi. Nabiy ﷺ: «Bulardan birini tanla», dedilar. U: «Ey Allohning Nabiysi, men uchun oʻzingiz tanlang», dedi. Nabiy ﷺ: «Maslahat soʻralgan kishi ishonchli (omonatdor)dir. Mana buni ol, chunki men uni namoz oʻqiyotganini koʻrdim, va unga yaxshilik qil», dedilar. Abu Haysam xotinining oldiga borib, Rasululloh ﷺ aytgan soʻzni unga xabar berdi. Xotini: «Sen uni ozod qilmaguningcha, Nabiy ﷺ u haqida aytgan (martabaga) yeta olmaysan», dedi. U: «Bas, u ozoddir», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Alloh hech bir paygʻambarni va xalifani yubormadiki, magar uning ikkita yaqin (sirdosh)i boʻlgan: bir yaqini uni yaxshilikka buyuradi va yomonlikdan qaytaradi, yana bir yaqini uni buzishdan tinmaydi. Kim yomon yaqindan saqlansa, bas, (yomonlikdan) saqlanibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ одатда чиқмайдиган ва у пайтда ҳеч ким билан учрашмайдиган бир соатда (уйдан) чиқдилар. Шунда Абу Бакр келди. У зот: «Сени нима олиб келди, эй Абу Бакр?» — дедилар. У: «Расулуллоҳ ﷺни кўриш, юзларига боқиш ва салом бериш учун чиқдим», деди. Кўп ўтмай Умар келди. У зот: «Сени нима олиб келди, эй Умар?» — дедилар. У: «Очлик, эй Расулуллоҳ!» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам шундан бироз ҳис қилдим», дедилар. Сўнг улар Абу Ҳайсам ибн Таййиҳон ал-Ансорийнинг уйига бордилар. У хурмозорлари ва қўйлари кўп киши эди, аммо хизматкорлари йўқ эди, шунинг учун уни топмадилар. Улар хотинига: «Эгинг қани?» — дедилар. У: «Бизга ширин сув олиб келгани кетди», деди. Кўп ўтмай Абу Ҳайсам катта мешни кўтариб келди-да, уни қўйди. Сўнг Набий ﷺни қучоқлаб, ота-онасини фидо қилди. Сўнг уларни боғига олиб борди ва уларга бўйра тўшади. Сўнг бир хурмога бориб, бир шингил хурмо олиб келди-да, уни қўйди. Набий ﷺ: «Бизга унинг етилган (пишган) хурмоларидан танлаб келмайсанми?» — дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен ўзингиз унинг пишган ва хом хурмоларидан танлаб олишингизни истадим», деди. Шунда улар еб, ўша сувдан ичдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, мана шу қиёмат куни сўраладиган неъматлардандир: салқин соя, мазали етилган хурмо ва совуқ сув», дедилар. Абу Ҳайсам уларга таом тайёрлашга кетди. Набий ﷺ: «Сутли (соғин) ҳайвонни сўйма», дедилар. У уларга бир урғочи ёки эркак эчки боласини сўйиб, олиб келди ва улар едилар. Набий ﷺ: «Сенда хизматкор борми?» — дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Бизга асирлар келса, олдимизга кел», дедилар. Сўнг Набий ﷺга иккита (эркак асир) келтирилди, улар билан учинчиси йўқ эди. Абу Ҳайсам келди. Набий ﷺ: «Булардан бирини танла», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен учун ўзингиз танланг», деди. Набий ﷺ: «Маслаҳат сўралган киши ишончли (омонатдор)дир. Мана буни ол, чунки мен уни намоз ўқиётганини кўрдим, ва унга яхшилик қил», дедилар. Абу Ҳайсам хотинининг олдига бориб, Расулуллоҳ ﷺ айтган сўзни унга хабар берди. Хотини: «Сен уни озод қилмагунингча, Набий ﷺ у ҳақида айтган (мартабага) ета олмайсан», деди. У: «Бас, у озоддир», деди. Шунда Набий ﷺ: «Аллоҳ ҳеч бир пайғамбарни ва халифани юбормадики, магар унинг иккита яқин (сирдош)и бўлган: бир яқини уни яхшиликка буюради ва ёмонликдан қайтаради, яна бир яқини уни бузишдан тинмайди. Ким ёмон яқиндан сақланса, бас, (ёмонликдан) сақланибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فِي مَرَضِهِ، فَكَانَ يُصَلِّي بِهِمْ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ يَؤُمُّ النَّاسَ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ اسْتَأْخَرَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ أَنْ كَمَا أَنْتَ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِذَاءَ أَبِي بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏

Hishom ibn Urvaning otasi (Urva, Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Rasululloh ﷺ kasallik paytida Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni buyurdilar; bas, u ularga imomlik qildi», — dedi. Roviy Urva qoʻshimcha qildi: «Rasululloh ﷺ biroz yengillik sezib, (uydan) chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilar edi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ni koʻrgach, orqaga chekindi, lekin Paygʻambar ﷺ unga oʻsha yerda qolishni ishora qildi. Rasululloh ﷺ Abu Bakrning yonida oʻtirdilar. Abu Bakr Rasululloh ﷺ ning namoziga ergashar, odamlar esa Abu Bakrning namoziga ergashar edi».Ҳишом ибн Урванинг отаси (Урва, Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ касаллик пайтида Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни буюрдилар; бас, у уларга имомлик қилди», — деди. Ровий Урва қўшимча қилди: «Расулуллоҳ ﷺ бироз енгиллик сезиб, (уйдан) чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилар эди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ ни кўргач, орқага чекинди, лекин Пайғамбар ﷺ унга ўша ерда қолишни ишора қилди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига эргашар, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига эргашар эди».

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، جَمِيعًا عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَخَاهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا أُمَامَةَ الْحَارِثِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Abu Umoma al-Horisiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ dan shuning oʻxshashini eshitdi.Абу Умома ал-Ҳорисий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ дан шунинг ўхшашини эшитди.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ شُمَيْطِ بْنِ عَجْلاَنَ، حَدَّثَنَا الأَخْضَرُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَنَفِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَاعَ حِلْسًا وَقَدَحًا وَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي هَذَا الْحِلْسَ وَالْقَدَحَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَخَذْتُهُمَا بِدِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ ‏"‏ فَأَعْطَاهُ رَجُلٌ دِرْهَمَيْنِ فَبَاعَهُمَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ الْحَنَفِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَنَسٍ هُوَ أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِبَيْعِ مَنْ يَزِيدُ فِي الْغَنَائِمِ وَالْمَوَارِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir egar choyshabi va bir piyolani sotdilar va: «Bu choyshab bilan piyolani kim sotib oladi?», dedilar. Bir kishi: «Men ularni bir dirhamga olaman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kim bir dirhamdan ziyoda (narx) beradi? Kim bir dirhamdan ziyoda beradi?», dedilar. Bir kishi unga ikki dirham berdi va u (zot) ularni unga sotdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Biz uni faqat Axzar ibn Ajlon hadisidan bilamiz. Anasdan rivoyat qilgan Abdulloh al-Hanafiy — u Abu Bakr al-Hanafiydir. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, oʻljalar va meroslarda ortiqcha narx beruvchiga sotishni ayb deb koʻrmaganlar. Muʼtamir ibn Sulaymon va hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni Axzar ibn Ajlondan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир эгар чойшаби ва бир пиёлани сотдилар ва: «Бу чойшаб билан пиёлани ким сотиб олади?», дедилар. Бир киши: «Мен уларни бир дирҳамга оламан», деди. Шунда Набий ﷺ: «Ким бир дирҳамдан зиёда (нарх) беради? Ким бир дирҳамдан зиёда беради?», дедилар. Бир киши унга икки дирҳам берди ва у (зот) уларни унга сотдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Биз уни фақат Ахзар ибн Ажлон ҳадисидан биламиз. Анасдан ривоят қилган Абдуллоҳ ал-Ҳанафий — у Абу Бакр ал-Ҳанафийдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, ўлжалар ва меросларда ортиқча нарх берувчига сотишни айб деб кўрмаганлар. Муътамир ибн Сулаймон ва ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни Ахзар ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ شَيْبَةَ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ - قَالَ قَعَدَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - فِي مَقْعَدِكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ فَقَالَ لاَ أَخْرُجُ حَتَّى أَقْسِمَ مَالَ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا أَنْتَ بِفَاعِلٍ ‏.‏ قَالَ بَلَى لأَفْعَلَنَّ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا أَنْتَ بِفَاعِلٍ ‏.‏ قَالَ لِمَ قُلْتُ لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ رَأَى مَكَانَهُ وَأَبُو بَكْرٍ - رضى الله عنه - وَهُمَا أَحْوَجُ مِنْكَ إِلَى الْمَالِ فَلَمْ يُخْرِجَاهُ ‏.‏ فَقَامَ فَخَرَجَ ‏.‏

Shayba ibn Usmon (roziyallohu anhu) aytadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) sen oʻtirgan joyga oʻtirdi va: «Kaʼbaning molini taqsimlamaguncha chiqmayman», dedi. Men: «Sen buni qilmaysan», dedim. U: «Yoʻq, albatta qilaman», dedi. Men: «Sen buni qilmaysan», dedim. U: «Nega?» dedi. Men: «Chunki Rasululloh ﷺ va Abu Bakr (roziyallohu anhu) uning oʻrnini koʻrganlar, holbuki ular bu molga sendan koʻra muhtojroq edilar, shunday boʻlsa-da uni chiqarmadilar», dedim. Shunda u (Umar) oʻrnidan turib chiqib ketdi.Шайба ибн Усмон (розияллоҳу анҳу) айтади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) сен ўтирган жойга ўтирди ва: «Каъбанинг молини тақсимламагунча чиқмайман», деди. Мен: «Сен буни қилмайсан», дедим. У: «Йўқ, албатта қиламан», деди. Мен: «Сен буни қилмайсан», дедим. У: «Нега?» деди. Мен: «Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унинг ўрнини кўрганлар, ҳолбуки улар бу молга сендан кўра муҳтожроқ эдилар, шундай бўлса-да уни чиқармадилар», дедим. Шунда у (Умар) ўрнидан туриб чиқиб кетди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَلَغَهُ أَنَّ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ كَانَ بَيْنَهُمْ شَىْءٌ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ فِي أُنَاسٍ مَعَهُ فَحُبِسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَانَتِ الأُولَى فَجَاءَ بِلاَلٌ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ حُبِسَ وَقَدْ حَانَتِ الصَّلاَةُ فَهَلْ لَكَ أَنْ تَؤُمَّ النَّاسَ قَالَ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ ‏.‏ فَأَقَامَ بِلاَلٌ وَتَقَدَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَكَبَّرَ بِالنَّاسِ وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي فِي الصُّفُوفِ حَتَّى قَامَ فِي الصَّفِّ وَأَخَذَ النَّاسُ فِي التَّصْفِيقِ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لاَ يَلْتَفِتُ فِي صَلاَتِهِ فَلَمَّا أَكْثَرَ النَّاسُ الْتَفَتَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُهُ أَنْ يُصَلِّيَ فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَرَجَعَ الْقَهْقَرَى وَرَاءَهُ حَتَّى قَامَ فِي الصَّفِّ فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِالنَّاسِ فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَا لَكُمْ حِينَ نَابَكُمْ شَىْءٌ فِي الصَّلاَةِ أَخَذْتُمْ فِي التَّصْفِيقِ إِنَّمَا التَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ مَنْ نَابَهُ شَىْءٌ فِي صَلاَتِهِ فَلْيَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ فَإِنَّهُ لاَ يَسْمَعُهُ أَحَدٌ حِينَ يَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ إِلاَّ الْتَفَتَ إِلَيْهِ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُصَلِّيَ لِلنَّاسِ حِينَ أَشَرْتُ إِلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا كَانَ يَنْبَغِي لاِبْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يُصَلِّيَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga Amr ibn Avf oʻgʻillari orasida nizo borligi yetib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ ularni yarashtirish uchun bir necha kishi hamrohligida chiqib ketdilar. Rasululloh ﷺ oʻsha yerda ushlanib qoldilar va peshin vaqti kirdi. Bilol Abu Bakr oldiga kelib: «Ey Abu Bakr, Rasululloh ﷺ ushlanib qoldilar, namoz vaqti ham kirdi. Odamlarga imom boʻlib bermaysizmi?» dedi. U: «Ha, xohlasang», dedi. Bilol iqomat aytdi va Abu Bakr oldinga oʻtib, odamlarga takbir aytdi. Rasululloh ﷺ saflar orasidan yurib kelib, safda turdilar. Odamlar chapak chala boshladilar. Abu Bakr namozida oʻgirilmas edi, biroq odamlar koʻp chapak chalgach, oʻgirilsa, Rasululloh ﷺ ekanlar. Rasululloh ﷺ unga namozni oʻqiyverishga ishora qildilar. Abu Bakr qoʻllarini koʻtarib, aziz va jalil Allohga hamd aytdi va orqasiga tisarilib, safda turdi. Soʻng Rasululloh ﷺ oldinga oʻtib, odamlarga namoz oʻqib berdilar. Namozdan boʻshagach, odamlarga yuzlanib: «Ey odamlar, namozda sizga bir narsa yuz berganda nega chapak chalasizlar? Chapak chalish ayollar uchundir. Kimga namozida bir narsa yuz bersa, ‹Subhanalloh› desin. Chunki u ‹Subhanalloh› deganda, uni eshitgan har bir kishi albatta unga qarab qoʻyadi. Ey Abu Bakr, men senga ishora qilganimda, odamlarga namoz oʻqib berishdan seni nima toʻsdi?» dedilar. Abu Bakr: «Abu Quhofaning oʻgʻliga Rasululloh ﷺ oldida namoz oʻqib berish loyiq emas edi», dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга Амр ибн Авф ўғиллари орасида низо борлиги етиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни яраштириш учун бир неча киши ҳамроҳлигида чиқиб кетдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўша ерда ушланиб қолдилар ва пешин вақти кирди. Билол Абу Бакр олдига келиб: «Эй Абу Бакр, Расулуллоҳ ﷺ ушланиб қолдилар, намоз вақти ҳам кирди. Одамларга имом бўлиб бермайсизми?» деди. У: «Ҳа, хоҳласанг», деди. Билол иқомат айтди ва Абу Бакр олдинга ўтиб, одамларга такбир айтди. Расулуллоҳ ﷺ сафлар орасидан юриб келиб, сафда турдилар. Одамлар чапак чала бошладилар. Абу Бакр намозида ўгирилмас эди, бироқ одамлар кўп чапак чалгач, ўгирилса, Расулуллоҳ ﷺ эканлар. Расулуллоҳ ﷺ унга намозни ўқийверишга ишора қилдилар. Абу Бакр қўлларини кўтариб, азиз ва жалил Аллоҳга ҳамд айтди ва орқасига тисарилиб, сафда турди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ олдинга ўтиб, одамларга намоз ўқиб бердилар. Намоздан бўшагач, одамларга юзланиб: «Эй одамлар, намозда сизга бир нарса юз берганда нега чапак чаласизлар? Чапак чалиш аёллар учундир. Кимга намозида бир нарса юз берса, ‹Субҳаналлоҳ› десин. Чунки у ‹Субҳаналлоҳ› деганда, уни эшитган ҳар бир киши албатта унга қараб қўяди. Эй Абу Бакр, мен сенга ишора қилганимда, одамларга намоз ўқиб беришдан сени нима тўсди?» дедилар. Абу Бакр: «Абу Қуҳофанинг ўғлига Расулуллоҳ ﷺ олдида намоз ўқиб бериш лойиқ эмас эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - قَالَ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْمُجَالِدِ، وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ أَبِي الْمُجَالِدِ، - قَالَ امْتَرَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ وَأَبُو بُرْدَةَ فِي السَّلَمِ فَأَرْسَلُونِي إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ كُنَّا نُسْلِمُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَعَهْدِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فِي الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالزَّبِيبِ وَالتَّمْرِ عِنْدَ قَوْمٍ مَا عِنْدَهُمْ ‏.‏ فَسَأَلْتُ ابْنَ أَبْزَى فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar davrida bugʻdoy, arpa, mayiz va xurmoga, bu narsalar hozircha yoʻq boʻlgan odamlardan salaf (oldindan toʻlab) olardik.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар даврида буғдой, арпа, майиз ва хурмога, бу нарсалар ҳозирча йўқ бўлган одамлардан салаф (олдиндан тўлаб) олардик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ فَاطِمَةَ، وَالْعَبَّاسَ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُمَا حِينَئِذٍ يَطْلُبَانِ أَرْضَهُ مِنْ فَدَكَ وَسَهْمَهُ مِنْ خَيْبَرَ فَقَالَ لَهُمْ أَبُو بَكْرٍ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ وَإِنِّي وَاللَّهِ لَا أَدَعُ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصْنَعُهُ فِيهِ إِلَّا صَنَعْتُهُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Fotima va Abbos Abu Bakr (roziyallohu anhu) oldiga Rasululloh ﷺ dan qoladigan meroslarini talab qilib keldilar, oʻsha paytda ular u zotning Fadakdagi yerini va Xaybardagi ulushini soʻrar edilar. Abu Bakr ularga: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros oʻtmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir, Muhammadning oilasi faqat bu moldan yeydi, xolos›, deganlarini eshitganman. Vallohi, men Rasululloh ﷺ ni bu borada qanday amal qilganlarini koʻrgan boʻlsam, oʻshandan boshqacha qilmayman», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Фотима ва Аббос Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) олдига Расулуллоҳ ﷺ дан қоладиган меросларини талаб қилиб келдилар, ўша пайтда улар у зотнинг Фадакдаги ерини ва Хайбардаги улушини сўрар эдилар. Абу Бакр уларга: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос ўтмайди, биз қолдирган нарса садақадир, Муҳаммаднинг оиласи фақат бу молдан ейди, холос›, деганларини эшитганман. Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ ни бу борада қандай амал қилганларини кўрган бўлсам, ўшандан бошқача қилмайман», деди.

- عن جابر رضي الله عنه قال‏:‏ أتي بأبي قحافة والد أبي بكر الصديق رضي الله عنهما يوم فتح مكة ورأسه ولحيته كالثغامة بياضًا، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏غيروا هذا واجتنبوا السواد‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Makka fathi kuni Abu Quhofa olib kelindi, uning boshi va soqoli sagʻama kabi oppoq edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Buni biror narsa bilan oʻzgartiringlar, lekin qora rangdan saqlaninglar», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Макка фатҳи куни Абу Қуҳофа олиб келинди, унинг боши ва соқоли сағама каби оппоқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Буни бирор нарса билан ўзгартиринглар, лекин қора рангдан сақланинглар», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَّرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهَا قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَوْمَ النَّحْرِ فِي رَهْطٍ أَمَرَهُ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي النَّاسِ: «أَلَا لَا يَحُجُّ بَعْدَ العامِ مشرِكٌ وَلَا يطوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَان»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi hajidan oldingi yilida — Rasululloh ﷺ Abu Bakrni hojilarga amir (boshliq) qilganda — u (Abu Bakr) meni bir guruh odamlar bilan birga — quyidagini eʼlon qilish uchun — joʻnatdi: ‹Bu yildan keyin hech bir mushrik haj qila olmaydi va hech bir yalangʻoch kishi Kaʼbani tavof qila olmaydi›.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажидан олдинги йилида — Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрни ҳожиларга амир (бошлиқ) қилганда — у (Абу Бакр) мени бир гуруҳ одамлар билан бирга — қуйидагини эълон қилиш учун — жўнатди: ‹Бу йилдан кейин ҳеч бир мушрик ҳаж қила олмайди ва ҳеч бир яланғоч киши Каъбани тавоф қила олмайди›.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ‏:‏ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وُعِكَ أَبُو بَكْرٍ وَبِلاَلٌ، قَالَتْ‏:‏ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِمَا، قُلْتُ‏:‏ يَا أَبَتَاهُ، كَيْفَ تَجِدُكَ‏؟‏ وَيَا بِلاَلُ، كَيْفَ تَجِدُكَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا أَخَذَتْهُ الْحُمَّى يَقُولُ‏: ‏كُلُّ امْرِئٍ مُصَبَّحٌ في أهْلِهِ... والمَوْتُ أدْنَى مِن شِرَاكِ نَعْلِهِ وَكانَ بلَالٌ إذَا أُقْلِعَ عنْه يَرْفَعُ عَقِيرَتَهُ فيَقولُ: أَلَا لَيْتَ شِعْرِي هلْ أبِيتَنَّ لَيْلَةً... بوَادٍ وحَوْلِي إذْخِرٌ وجَلِيلُ وَهلْ أرِدَنْ يَوْمًا مِيَاهَ مِجَنَّةٍ... وهلْ تَبْدُوَنْ لي شَامَةٌ وطَفِيلُ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ: فَجِئْتُ رَسولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ فأخْبَرْتُهُ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ حَبِّبْ إلَيْنَا المَدِينَةَ كَحُبِّنَا مَكَّةَ أوْ أشَدَّ، وصَحِّحْهَا، وبَارِكْ لَنَا في صَاعِهَا ومُدِّهَا، وانْقُلْ حُمَّاهَا فَاجْعَلْهَا بالجُحْفَةِ.

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ (Madinaga) kelganlarida, Abu Bakr va Bilol isitmaladi. Men ularning oldiga kirib: «Ey otajon, oʻ zingni qanday his qilyapsan? Ey Bilol, oʻ zingni qanday his qilyapsan?» dedim. Abu Bakr — uni isitma tutganda — ‹har bir kishi oʻ z ahli ichida (tongda) ertalab (xayrli) yoʻqlansa-yu, holbuki oʻ lim uning poyabzali tasmasidan ham yaqinroqdir› (mazmunida) der edi; Bilol esa — (isitma) undan koʻ tarilganda — ovozini koʻ tarib: ‹qaniydi bilsam — atrofimda izxir va jalil (giyohlari boʻ lgan) bir vodiyda bir kechani (yana) oʻ tkazarmikanman; Majanna suvlariga (yana) borarmikanman; menga Shoma va Tofil (togʻ lari yana) koʻ rinarmikanmi› (mazmunida) aytar edi. Oisha aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldiga kelib, buni xabar berdim; u zot: «Ey Alloh, Madinani bizga — Makkani sevganimizdek, yoki (undan) ham qattiqroq — sevdir; uni (havosini) sogʻ -salomat qil; uning soʻ va mudd (oʻ lchov)larida bizga baraka ber; va uning isitmasini koʻ chir — uni Juhfaga qoʻ y» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ (Мадинага) келганларида, Абу Бакр ва Билол иситмалади. Мен уларнинг олдига кириб: «Эй отажон, ў зингни қандай ҳис қиляпсан? Эй Билол, ў зингни қандай ҳис қиляпсан?» дедим. Абу Бакр — уни иситма тутганда — ‹ҳар бир киши ў з аҳли ичида (тонгда) эрталаб (хайрли) йўқланса-ю, ҳолбуки ў лим унинг поябзали тасмасидан ҳам яқинроқдир› (мазмунида) дер эди; Билол эса — (иситма) ундан кў тарилганда — овозини кў тариб: ‹қанийди билсам — атрофимда изхир ва жалил (гиёҳлари бў лган) бир водийда бир кечани (яна) ў тказармиканман; Мажанна сувларига (яна) борармиканман; менга Шома ва Тофил (тоғ лари яна) кў ринармиканми› (мазмунида) айтар эди. Оиша айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб, буни хабар бердим; у зот: «Эй Аллоҳ, Мадинани бизга — Маккани севганимиздек, ёки (ундан) ҳам қаттиқроқ — севдир; уни (ҳавосини) соғ -саломат қил; унинг сў ва мудд (ў лчов)ларида бизга барака бер; ва унинг иситмасини кў чир — уни Жуҳфага қў й» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَخْطُبُ، قَالَ‏:‏ مَاتَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاثٍ وَسِتِّينَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَأَنَا ابْنُ ثَلاثٍ وَسِتِّينَ سنة‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U xutba qilib turib: «Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr (roziyallohu anhu) ham, Umar (roziyallohu anhu) ham oltmish uch yoshda (vafot etdilar), men esa hozir oltmish uch yoshdaman», dedi.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У хутба қилиб туриб: «Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳам, Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам олтмиш уч ёшда (вафот этдилар), мен эса ҳозир олтмиш уч ёшдаман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَهَبَ إِلَى بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ فَحَانَتِ الصَّلاَةُ فَجَاءَ الْمُؤَذِّنُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ أَتُصَلِّي لِلنَّاسِ فَأُقِيمَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ فِي الصَّلاَةِ، فَتَخَلَّصَ حَتَّى وَقَفَ فِي الصَّفِّ، فَصَفَّقَ النَّاسُ ـ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لاَ يَلْتَفِتُ فِي صَلاَتِهِ ـ فَلَمَّا أَكْثَرَ النَّاسُ التَّصْفِيقَ الْتَفَتَ فَرَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِ امْكُثْ مَكَانَكَ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ يَدَيْهِ، فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا أَمَرَهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ اسْتَأْخَرَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى اسْتَوَى فِي الصَّفِّ، وَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَثْبُتَ إِذْ أَمَرْتُكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا كَانَ لاِبْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يُصَلِّيَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لِي رَأَيْتُكُمْ أَكْثَرْتُمُ التَّصْفِيقَ مَنْ رَابَهُ شَىْءٌ فِي صَلاَتِهِ فَلْيُسَبِّحْ، فَإِنَّهُ إِذَا سَبَّحَ الْتُفِتَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا التَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ ‏"‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Bani Amr ibn Avf (qabilasi) orasida sulh qilish uchun bordilar. Shu orada namoz vaqti kirdi va muazzin Abu Bakrning oldiga kelib: «Imomlik qilasizmi? Men iqomat aytsam», — dedi. Abu Bakr «ha» deb, imomlik qildi. Rasululloh ﷺ odamlar hali namoz oʻqiyotgan paytda keldilar va namoz oʻqiyotganlar saflariga kirib, (birinchi) safda turdilar. Odamlar qarsak chaldi. Abu Bakr namozda hech yon-verga qaramas edi, lekin odamlar qarsak chalavergach, Abu Bakr qaradi va Rasululloh ﷺ ni koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga joyida qolishni ishora qildi. Abu Bakr qoʻllarini koʻtardi va Rasululloh ﷺ ning bu buyrugʻiga Allohga hamd aytdi, soʻng orqaga chekinib, birinchi safga yetdi. Rasululloh ﷺ oldinga oʻtdilar va imomlik qildilar. Rasululloh ﷺ namozni tugatgach: «Ey Abu Bakr, men senga buyurgan paytda (joyingda) qolishdan seni nima toʻsdi?» — dedilar. Abu Bakr: «Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) Rasululloh ﷺ ning huzurlarida imomlik qilishga qanday jurʼat qilsin?» — dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Nega buncha koʻp qarsak chaldinglar? Kimga namozda biror narsa yuz bersa, ‹Subhanalloh› desin; u shunday desa, (unga) eʼtibor beriladi. Qarsak — ayollar uchundir», — dedilar.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Бани Амр ибн Авф (қабиласи) орасида сулҳ қилиш учун бордилар. Шу орада намоз вақти кирди ва муаззин Абу Бакрнинг олдига келиб: «Имомлик қиласизми? Мен иқомат айцам», — деди. Абу Бакр «ҳа» деб, имомлик қилди. Расулуллоҳ ﷺ одамлар ҳали намоз ўқиётган пайтда келдилар ва намоз ўқиётганлар сафларига кириб, (биринчи) сафда турдилар. Одамлар қарсак чалди. Абу Бакр намозда ҳеч ён-верга қарамас эди, лекин одамлар қарсак чалавергач, Абу Бакр қаради ва Расулуллоҳ ﷺ ни кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга жойида қолишни ишора қилди. Абу Бакр қўлларини кўтарди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг бу буйруғига Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг орқага чекиниб, биринчи сафга етди. Расулуллоҳ ﷺ олдинга ўтдилар ва имомлик қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатгач: «Эй Абу Бакр, мен сенга буюрган пайтда (жойингда) қолишдан сени нима тўсди?» — дедилар. Абу Бакр: «Ибн Абу Қуҳофа (Абу Бакр) Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида имомлик қилишга қандай журъат қилсин?» — деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Нега бунча кўп қарсак чалдинглар? Кимга намозда бирор нарса юз берса, ‹Субҳаналлоҳ› десин; у шундай деса, (унга) эътибор берилади. Қарсак — аёллар учундир», — дедилар.