Abu Ishoq Amr ibn Abdulloh as-Sabiiy

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَبَلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ الأَعْظَمِ وَمَعَنَا الشَّعْبِيُّ فَحَدَّثَ الشَّعْبِيُّ بِحَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ثُمَّ أَخَذَ الأَسْوَدُ كَفًّا مِنْ حَصًى فَحَصَبَهُ بِهِ ‏.‏ فَقَالَ وَيْلَكَ تُحَدِّثُ بِمِثْلِ هَذَا قَالَ عُمَرُ لاَ نَتْرُكُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي لَعَلَّهَا حَفِظَتْ أَوْ نَسِيَتْ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ‏}‏ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Aswad ibn Yazid bilan masjidi aʼzamda oʻtirgan edim, biz bilan birga Shaʼbiy ham bor edi. Shaʼbiy Fotima bint Qaysning hadisini — Rasululloh ﷺ unga turar joy ham, nafaqa ham belgilamaganliklarini soʻzlab berdi. Shunda Aswad bir hovuch shagʻal olib, unga otdi va: ‹Sening holingga voy! Shu kabi (gap)ni soʻzlaysanmi? Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Nabiyimiz ﷺ ning sunnatini bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz — bilmaymiz, balki u (ayol shu masalani) yodda saqlagandir yoki unutgandir. Unga turar joy ham, nafaqa ham bor. Alloh azza va jalla: {Ularni uylaridan chiqarmangiz, oʻzlari ham ochiq fahsh ish qilmagunlaricha chiqmasinlar} (Taloq surasi 1) dedi›, — degan edi›, dedi».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Асwад ибн Язид билан масжиди аъзамда ўтирган эдим, биз билан бирга Шаъбий ҳам бор эди. Шаъбий Фотима бинт Қайснинг ҳадисини — Расулуллоҳ ﷺ унга турар жой ҳам, нафақа ҳам белгиламаганликларини сўзлаб берди. Шунда Асwад бир ҳовуч шағал олиб, унга отди ва: ‹Сенинг ҳолингга вой! Шу каби (гап)ни сўзлайсанми? Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Набийимиз ﷺ нинг суннатини бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз — билмаймиз, балки у (аёл шу масалани) ёдда сақлагандир ёки унутгандир. Унга турар жой ҳам, нафақа ҳам бор. Аллоҳ азза ва жалла: {Уларни уйларидан чиқармангиз, ўзлари ҳам очиқ фаҳш иш қилмагунларича чиқмасинлар} (Талоқ сураси 1) деди›, — деган эди›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ آخِرُ آيَةٍ أُنْزِلَتْ آيَةُ الْكَلاَلَةِ وَآخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ بَرَاءَةُ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Eng oxirgi nozil boʻlgan oyat kalola oyatidir, eng oxirgi nozil boʻlgan sura esa Baroat (surasi)dir.»Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Энг охирги нозил бўлган оят калола оятидир, энг охирги нозил бўлган сура эса Бароат (сураси)дир.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، - وَهُوَ ابْنُ يُونُسَ - حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ آخِرَ، سُورَةٍ أُنْزِلَتْ تَامَّةً سُورَةُ التَّوْبَةِ وَأَنَّ آخِرَ آيَةٍ أُنْزِلَتْ آيَةُ الْكَلاَلَةِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: eng oxirgi toʻliq holda nozil boʻlgan sura Tavba surasidir, eng oxirgi nozil boʻlgan oyat esa kalola oyatidir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: энг охирги тўлиқ ҳолда нозил бўлган сура Тавба сурасидир, энг охирги нозил бўлган оят эса калола оятидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا ‏"‏ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi, faqat u: «Albatta, ana ular (dushmanlar) bizga zoʻravonlik qildilar», dedi.Баро (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаши ривоят қилинади, фақат у: «Албатта, ана улар (душманлар) бизга зўравонлик қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، خَرَجَ يَسْتَسْقِي بِالنَّاسِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ اسْتَسْقَى قَالَ فَلَقِيتُ يَوْمَئِذٍ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ - وَقَالَ - لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ غَيْرُ رَجُلٍ أَوْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ رَجُلٌ - قَالَ - فَقُلْتُ لَهُ كَمْ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ فَقُلْتُ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً - قَالَ - فَقُلْتُ فَمَا أَوَّلُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَالَ ذَاتُ الْعُسَيْرِ أَوِ الْعُشَيْرِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Yazid odamlar bilan birga yomgʻir soʻrab (istisqoga) chiqib, ikki rakaat namoz oʻqidi, soʻng yomgʻir soʻradi. (Abu Isʼhoq) dedi: Oʻsha kuni men Zayd ibn Arqamni uchratdim — u dedi: men bilan uning orasida bir kishidan boshqa (kishi) yoʻq edi, yoki men bilan uning orasida bir kishi (bor) edi. Men unga: «Rasululloh ﷺ necha marta gʻazot qildilar?» dedim. U: «Oʻn toʻqqiz (marta)», dedi. Men: «Sen u zot bilan necha marta gʻazotda qatnashding?» dedim. U: «Oʻn yetti gʻazotda», dedi. Men: «U zot qilgan birinchi gʻazot qaysi edi?» dedim. U: «Zotul-Usayr yoki Ushayr (gʻazoti)», dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Язид одамлар билан бирга ёмғир сўраб (истисқога) чиқиб, икки ракаат намоз ўқиди, сўнг ёмғир сўради. (Абу Исъҳоқ) деди: Ўша куни мен Зайд ибн Арқамни учратдим — у деди: мен билан унинг орасида бир кишидан бошқа (киши) йўқ эди, ёки мен билан унинг орасида бир киши (бор) эди. Мен унга: «Расулуллоҳ ﷺ неча марта ғазот қилдилар?» дедим. У: «Ўн тўққиз (марта)», деди. Мен: «Сен у зот билан неча марта ғазотда қатнашдинг?» дедим. У: «Ўн етти ғазотда», деди. Мен: «У зот қилган биринчи ғазот қайси эди?» дедим. У: «Зотул-Усайр ёки Ушайр (ғазоти)», деди.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا سَلاَّمٌ أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ فَذَكَرُوا سِنِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ كَانَ أَبُو بَكْرٍ أَكْبَرَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَمَاتَ أَبُو بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ يُقَالُ لَهُ عَامِرُ بْنُ سَعْدٍ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ كُنَّا قُعُودًا عِنْدَ مُعَاوِيَةَ فَذَكَرُوا سِنِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مُعَاوِيَةُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ سَنَةً وَمَاتَ أَبُو بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏

Abu Isʼhoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Abdulloh ibn Utba bilan oʻtirgan edim, ular Rasululloh ﷺ ning yoshlarini zikr qilishdi. Shunda jamoadan baʼzilari: «Abu Bakr Rasululloh ﷺ dan kattaroq edi», dedi. Abdulloh dedi: «Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr oltmish uch yoshda olamdan oʻtdi va Umar oltmish uch yoshda (shahid) qatl etildi». (Abu Isʼhoq) dedi: Shunda jamoadan Omir ibn Saʼd deb atalgan bir kishi dedi: bizga Jarir hadis aytdi: «Biz Muoviyaning huzurida oʻtirgan edik, ular Rasululloh ﷺ ning yoshlarini zikr qilishdi. Shunda Muoviya: ‹Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr oltmish uch yoshda olamdan oʻtdi va Umar oltmish uch yoshda (shahid) qatl etildi›, dedi».Абу Исъҳоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Абдуллоҳ ибн Утба билан ўтирган эдим, улар Расулуллоҳ ﷺ нинг ёшларини зикр қилишди. Шунда жамоадан баъзилари: «Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ дан каттароқ эди», деди. Абдуллоҳ деди: «Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр олтмиш уч ёшда оламдан ўтди ва Умар олтмиш уч ёшда (шаҳид) қатл этилди». (Абу Исъҳоқ) деди: Шунда жамоадан Омир ибн Саъд деб аталган бир киши деди: бизга Жарир ҳадис айтди: «Биз Муовиянинг ҳузурида ўтирган эдик, улар Расулуллоҳ ﷺ нинг ёшларини зикр қилишди. Шунда Муовия: ‹Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр олтмиш уч ёшда оламдан ўтди ва Умар олтмиш уч ёшда (шаҳид) қатл этилди›, деди».

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، كِلاَهُمَا عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَ حَدِيثِهِ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan ham yuqoridagi hadisga oʻxshash rivoyat qilinadi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ҳам юқоридаги ҳадисга ўхшаш ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الأَحْوَصِ، قَالَ شَهِدْتُ أَبَا مُوسَى وَأَبَا مَسْعُودٍ حِينَ مَاتَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ أَتُرَاهُ تَرَكَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ فَقَالَ إِنْ قُلْتَ ذَاكَ إِنْ كَانَ لَيُؤْذَنُ لَهُ إِذَا حُجِبْنَا وَيَشْهَدُ إِذَا غِبْنَا ‏.‏

Abu Ahvas (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Masʼud vafot etganda, men Abu Muso va Abu Masʼud bilan birga hozir boʻldim. Ulardan biri sherigiga: «Sen uning oʻzidan keyin oʻziga oʻxshash birovni qoldirib ketdi deb oʻylaysanmi?» dedi. Sherigi esa: «Agar shuni desang, (toʻgʻri): biz toʻsib qoʻyilganimizda, unga (kirishga) ruxsat berilar; biz gʻoyib boʻlganimizda, u (Rasululloh ﷺ ning huzurlarida) hozir boʻlar edi», dedi.Абу Аҳвас (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Масъуд вафот этганда, мен Абу Мусо ва Абу Масъуд билан бирга ҳозир бўлдим. Улардан бири шеригига: «Сен унинг ўзидан кейин ўзига ўхшаш бировни қолдириб кетди деб ўйлайсанми?» деди. Шериги эса: «Агар шуни десанг, (тўғри): биз тўсиб қўйилганимизда, унга (киришга) рухсат берилар; биз ғойиб бўлганимизда, у (Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида) ҳозир бўлар эди», деди.

وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي، إِسْحَاقَ بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّ ابْنَ الْمُثَنَّى، قَالَ فِي رِوَايَتِهِ ‏"‏ وَالْعِفَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis (yuqoridagi kabi) shu maʼnoda rivoyat qilinadi. Faqat unda «...va iffatni» soʻzi keladi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис (юқоридаги каби) шу маънода ривоят қилинади. Фақат унда «...ва иффатни» сўзи келади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ خَلاَّدٍ جَمِيعًا عَنْ يَحْيَى، - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، - عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يَقُولُ صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا ثُمَّ صُرِفْنَا نَحْوَ الْكَعْبَةِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Baytul-Maqdis tomon oʻn olti oy yoki oʻn yetti oy namoz oʻqidik, soʻng Kaʼba tomon (yuzimiz) burildi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Байтул-Мақдис томон ўн олти ой ёки ўн етти ой намоз ўқидик, сўнг Каъба томон (юзимиз) бурилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ رَأَيْتُ رَجُلاً سَأَلَ الأَسْوَدَ بْنَ يَزِيدَ وَهُوَ يُعَلِّمُ الْقُرْآنَ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ كَيْفَ تَقْرَأُ هَذِهِ الآيَةَ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَدَالاً أَمْ ذَالاً قَالَ بَلْ دَالاً سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مُدَّكِرٍ ‏"‏ ‏.‏ دَالاً ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men masjidda Qurʼon oʻrgatib oʻtirgan Asvad ibn Yaziddan bir kishining soʻraganini koʻrdim. (U kishi): «Sen bu oyatni — {fa hal min muddakir} — qanday oʻqiysan, dol bilanmi yo zol bilanmi?» dedi. (Asvad): «Yoʻq, dol bilan. Men Abdulloh ibn Masʼudning: ‹Rasululloh ﷺ ‹muddakir› deb dol bilan oʻqiganlarini eshitdim›, deganini eshitganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен масжидда Қуръон ўргатиб ўтирган Асвад ибн Язиддан бир кишининг сўраганини кўрдим. (У киши): «Сен бу оятни — {фа ҳал мин муддакир} — қандай ўқийсан, дол биланми ё зол биланми?» деди. (Асвад): «Йўқ, дол билан. Мен Абдуллоҳ ибн Масъуднинг: ‹Расулуллоҳ ﷺ ‹муддакир› деб дол билан ўқиганларини эшитдим›, деганини эшитганман», деди.