Abu Sufyon ibn Harb

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّأْمِ ـ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ، فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ، وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا‏.‏ فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي، وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ، فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ فَوَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَىَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ، ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا‏.‏ قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ، يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ‏.‏ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ أَمْرُ الإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الأَوْثَانِ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ‏.‏ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ‏.‏ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ، وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ‏.‏ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ، يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ، فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدِ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ‏.‏ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ، فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ، فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلاَّ الْيَهُودُ فَلاَ يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ، فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ‏.‏ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ، يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لاَ‏.‏ فَنَظَرُوا إِلَيْهِ، فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ، وَسَأَلَهُ عَنِ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ‏.‏ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مَلِكُ هَذِهِ الأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ، وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ، وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ، فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْىَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ نَبِيٌّ، فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ، ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ، فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ، فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ، وَأَيِسَ مِنَ الإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَىَّ‏.‏ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ‏.‏ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ، فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَ‏.‏ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi. (Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi. Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)» Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.» Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл (Рум императори) унга — у Қурайшдан бўлган бир карвон ичида бўлганида — одам юборган эди. Улар Шомда савдо қилаётган тужжорлар бўлиб, бу Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан (сулҳ) муддатида турган пайтда эди. Улар (Ҳирақл ҳузурига) Илиё (Қуддус)да келишди. Ҳирақл уларни мажлисига чақирди, атрофида Рим улуғлари бор эди. Сўнг уларни ва таржимонини чақириб: «Пайғамбарман деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан қайси бирингиз яқинроқсиз?» — деди. Абу Суфён: «Мен уларнинг ичида унга насаб жиҳатдан энг яқиниман», — дедим. (Ҳирақл:) «Уни менга яқинлаштиринглар, ҳамроҳларини эса орқасида турғизинглар», — деди. Сўнг таржимонига: «Уларга айт, мен бундан бу киши (Пайғамбар) ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, уни ёлғончига чиқаринглар», — деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар ҳамроҳларимнинг мени ёлғончи деб гапириб юришларидан уялмаганимда, у ҳақида ёлғон айтган бўлардим», — деди. (Ҳирақл) мендан биринчи сўраган нарсаси: «Унинг оранглардаги насаби қандай?» — бўлди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (киши)дир», — дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин оранглардан бирор киши айтганмиди?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашаяптими ёки ожизларими?» — деди. Мен: «Балки ожизлари», — дедим. У: «Улар кўпайяптими ёки камайяптими?» — деди. Мен: «Балки кўпайяпти», — дедим. У: «Улардан бирортаси (динга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У (даъво қилган нарсани) айтишидан олдин уни ёлғон (гапириш)да айблаган эдингизми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?» — деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир у билан (сулҳ) муддатидамиз, унда нима қилишини билмаймиз», — дедим. (Абу Суфён:) Мен бу сўздан бошқа унга (қарши) бирор нарса қўшиб айтишга имкон тополмадим. У: «У билан уруш қилдингизми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Урушингиз қандай бўлди?» — деди. Мен: «Уруш биз билан унинг ўртасида галма-гал: у биздан (ғалаба) олади, биз ундан оламиз», — дедим. У: «У сизларни нимага буюради?» — деди. Мен: «У: ‹Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, отабоболарингиз айтган нарсаларни тарк этинглар› — дейди ва бизни намоз, ростгўйлик, иффат ва қариндошлик алоқасини улашга буюради», — дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: мен сендан унинг насабини сўрадим, сен уни орангларда насабли киши эканини айтдинг — пайғамбарлар ҳам шундай, қавмининг насаби (улуғлари) ичида юборилади. Мен сендан оранглардан бирор киши бу сўзни (олдин) айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, мен ‹олдин айтилган сўзга эргашаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар отабоболаридан подшоҳ бўлганида, мен ‹отасининг мулкини талаб қилаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан у (даъво) айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмисиз деб сўрадим, сен йўқ дединг — мен биламанки, одамларга (қарата) ёлғон гапиришни тарк этган киши Аллоҳга (қарата) ёлғон гапирмайди. Мен сендан унга одамларнинг ашрофлари эргашдими ёки ожизларими деб сўрадим, сен ожизлари эргашганини айтдинг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан улар кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг — иймон иши ҳам тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси (динга) кирганидан кейин норози бўлиб (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон ҳам қалбларга ўзининг хушлиги аралашганида шундай (бўлади). Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар ҳам хиёнат қилмайдилар. Мен сендан у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен уни Аллоҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюришини, бутларга ибодат қилишдан қайтаришини, намоз, ростгўйлик ва иффатга буюришини айтдинг. Агар айтганларинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим турган жойга (Қуддусга) эгалик қилади. Мен унинг чиқишини (аввалдан) билардим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар унга етиб боришимни билсайдим, уни кўришга албатта машаққат тортар эдим; агар унинг ҳузурида бўлсам, оёғини ювардим», — деди. Сўнг Ҳирақл Расулуллоҳ ﷺ Диҳя орқали Бусро ҳокимига юборган ва у (ҳоким) Ҳирақлга етказган мактубни келтиришни сўради. (Ҳирақл) уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: мен сени Ислом даъвати билан (Исломга) чақираман. Исломни қабул қил — омон бўласан, Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арийсийларнинг (раиятингнинг) гуноҳи сенинг бўйнингдадир. ‹Эй китоб аҳли! Биз билан сизларнинг ўртангизда баробар (бўлган) бир сўзга келинглар: Аллоҳдан бўлак ҳеч нарсага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб (худо) қилиб олмайлик. Бас, агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслимлар (Аллоҳга таслим бўлганлар) эканимизга гувоҳ бўлинглар›, — денглар.› (Оли Имрон, 64)» Абу Суфён деди: «У (Ҳирақл) айтадиганини айтиб, мактубни ўқиб бўлгач, унинг ҳузурида шовқин кўтарилди, овозлар баланд бўлди ва биз (ташқарига) чиқарилдик. Чиқарилганимизда мен ҳамроҳларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг (Пайғамбарнинг) иши катта бўлиб кетибди — ундан Бани Асфар (Рум) подшоҳи ҳам қўрқяпти› — дедим. Шундан кейин Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича, мен унинг (дини) ғолиб бўлишига ишониб юрдим.» Ровий қўшимча қилади: Ибн Нотур — Илиё (Қуддус)нинг ҳокими ва Ҳирақлнинг (кишиси), Шом насронийларининг епископи эди. У шундай ҳикоя қилади: Ҳирақл Илиёга (Қуддусга) келганида бир куни кайфияти бузуқ ҳолда турди. Унинг баъзи яқинлари: «Сенинг ҳолатингни ғалати кўряпмиз», — дедилар. Ибн Нотур айтади: Ҳирақл коҳин (фолбин) бўлиб, юлдузларга қарарди. У улардан сўраганларида: «Бу кеча юлдузларга қараганимда, хатна қилувчиларнинг подшоҳи пайдо бўлганини кўрдим. Бу умматдан ким хатна қилади?» — деди. Улар: «Яҳудийлардан бошқа ҳеч ким хатна қилмайди; уларнинг иши сени ташвишга солмасин. Мулкингнинг шаҳарларига (хат) ёзиб, улардаги яҳудийларни ўлдиртир», — дедилар. Улар шу иш устида турганларида, Ҳирақлга Ғассон подшоҳи юборган, Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар берадиган бир кишини олиб келишди. Ҳирақл ундан хабар олгач: «Боринглар, у хатна қилинганми ёки йўқми — кўринглар», — деди. Улар қараб, унинг хатна қилинганини айтишди. (Ҳирақл) ундан араблар ҳақида сўради. У: «Улар хатна қиладилар», — деди. Ҳирақл: «Бу умматнинг подшоҳи пайдо бўлибди», — деди. Сўнг Ҳирақл Румиядаги (Рим шаҳридаги) илмда ўзига тенг дўстига хат ёзди. Сўнг Ҳирақл Ҳимсга жўнади. У Ҳимсдан жилмасиданоқ, дўстидан унга Пайғамбар ﷺ нинг чиқиши ва унинг ҳақиқатан пайғамбар экани ҳақида Ҳирақлнинг фикрига мувофиқ хат келди. Шунда Ҳирақл Ҳимсдаги бир саройига Рум улуғларини чақирди-да, эшикларини беркитишни буюрди. Сўнг (уларнинг олдига) чиқиб: «Эй румликлар! Нажот, ҳидоят ва мулкингиз мустаҳкам бўлишини истайсизларми? Ундай бўлса, мана шу пайғамбарга байъат қилинглар!» — деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (каби) ҳуркиб, эшиклар томон югуришди, лекин уларни берк ҳолда топдилар. Ҳирақл уларнинг (Исломдан) нафратланганини кўриб, иймонларидан умидини узгач: «Уларни менга қайтаринглар», — деди ва: «Мен ҳозир айтган гапимни дининглардаги қатъийлигингизни синаш учун айтган эдим, мана, кўрдим», — деди. Шунда улар унга (таъзим билан) сажда қилишиб, ундан рози бўлишди. Ҳирақлнинг иши мана шу билан тугади.

وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan — Abu Avonaning hadisi oʻxshashida — (rivoyat qilingan).Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан — Абу Авонанинг ҳадиси ўхшашида — (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي ثِفَالٍ الْمُرِّيِّ، عَنْ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حُوَيْطِبٍ، عَنْ جَدَّتِهِ بِنْتِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهَا، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Robah ibn Abdurrahmon ibn Abu Sufyon ibn Huvaytib buvisi — Saʼid ibn Zaydning qizidan, (u) otasidan, (u) Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Робаҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абу Суфён ибн Ҳувайтиб бувиси — Саъид ибн Зайднинг қизидан, (у) отасидан, (у) Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ النَّجَاشِيَّ، زَوَّجَ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى صَدَاقٍ أَرْبَعَةِ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَكَتَبَ بِذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبِلَ ‏.‏

Az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Najjoshiy Umm Habiba binti Abu Sufyonni toʻrt ming dirham mahr evaziga Rasululloh ﷺga nikohlab berdi va buni Rasululloh ﷺga (xat) yozib yubordi, u zot esa (nikohni) qabul qildilar.Аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нажжоший Умм Ҳабиба бинти Абу Суфённи тўрт минг дирҳам маҳр эвазига Расулуллоҳ ﷺга никоҳлаб берди ва буни Расулуллоҳ ﷺга (хат) ёзиб юборди, у зот эса (никоҳни) қабул қилдилар.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ، - وَأُمُّهَا أُمُّ سَلَمَةَ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْكِحْ أُخْتِي بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَتُحِبِّينَ ذَلِكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ لَسْتُ لَكَ بِمُخْلِيَةٍ وَأَحَبُّ مَنْ يُشَارِكُنِي فِي خَيْرٍ أُخْتِي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أُخْتَكِ لاَ تَحِلُّ لِي ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَتَحَدَّثُ أَنَّكَ تُرِيدُ أَنْ تَنْكِحَ دُرَّةَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بِنْتُ أُمِّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنَّهَا رَبِيبَتِي فِي حَجْرِي مَا حَلَّتْ لِي إِنَّهَا لاَبْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ أَرْضَعَتْنِي وَأَبَا سَلَمَةَ ثُوَيْبَةُ فَلاَ تَعْرِضْنَ عَلَىَّ بَنَاتِكُنَّ وَلاَ أَخَوَاتِكُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Umm Habiba binti Abu Sufyon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, singlim Abu Sufyonning qizini nikohingizga oling›, dedim. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Buni istaysanmi?›, dedilar. Men: ‹Ha, men sizga yolgʻiz egalik qilib turganim yoʻq, yaxshilikda menga sherik boʻladigan eng suyukli kishi — singlimdir›, dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Singling menga halol emas›, dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga qasamki, biz sizni Durra binti Abu Salamaga uylanmoqchi ekansiz deb gaplashardik›, dedim. U zot: ‹Umm Salamaning qizinimi?›, dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: ‹Allohga qasamki, u mening tarbiyamdagi oʻgay qizim boʻlmaganida ham menga halol boʻlmasdi. Zero u mening sut ogʻamning qizidir. Suvayba meni ham, Abu Salamani ham emizgan. Bas, menga qizlaringizni ham, singillaringizni ham taklif qilmanglar›, dedilar», dedi.Умм Ҳабиба бинти Абу Суфён (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, синглим Абу Суфённинг қизини никоҳингизга олинг›, дедим. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Буни истайсанми?›, дедилар. Мен: ‹Ҳа, мен сизга ёлғиз эгалик қилиб турганим йўқ, яхшиликда менга шерик бўладиган энг суюкли киши — синглимдир›, дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Синглинг менга ҳалол эмас›, дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга қасамки, биз сизни Дурра бинти Абу Саламага уйланмоқчи экансиз деб гаплашардик›, дедим. У зот: ‹Умм Саламанинг қизиними?›, дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: ‹Аллоҳга қасамки, у менинг тарбиямдаги ўгай қизим бўлмаганида ҳам менга ҳалол бўлмасди. Зеро у менинг сут оғамнинг қизидир. Сувайба мени ҳам, Абу Саламани ҳам эмизган. Бас, менга қизларингизни ҳам, сингилларингизни ҳам таклиф қилманглар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عُثْمَانَ، وَعُثْمَانُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الدِّمَشْقِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَةُ بْنُ الأَحْنَفِ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الأَشْعَرِيِّ، حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ، عَنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَيَزِيدَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، وَشُرَحْبِيلَ ابْنِ حَسَنَةَ، وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، كُلُّ هَؤُلاَءِ سَمِعُوا مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ أَتِمُّوا الْوُضُوءَ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Xolid ibn Valid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Taharatni toʻliq qilinglar! Doʻzax oʻtidan tovonlarga voy boʻlsin!», dedilar.Холид ибн Валид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳаратни тўлиқ қилинглар! Дўзах ўтидан товонларга вой бўлсин!», дедилар.

- وعن عائشة رضي الله عنها قالت‏:‏ قالت هند امرأة أبي سفيان للنبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ إن أبا سفيان رجل شحيح وليس يعطيني ما يكفيني وولدي إلا ما أخذت منه، وهو لا يعلم‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏خذي ما يكفيك وولدك بالمعروف‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Hind bint Utba: «Ey Allohning Rasuli, albatta Abu Sufyon — xasis kishi; u menga — oʻ zim va bolamga yetadigan (narsa)ni — bermaydi; magar undan men olgan (narsa), holbuki u bilmaydi» dedi. U zot: «Oʻ zing va bolangga yetadigan (narsa)ni maʼruf (oʻ rinli) bilan ol» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Ҳинд бинт Утба: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Абу Суфён — хасис киши; у менга — ў зим ва боламга етадиган (нарса)ни — бермайди; магар ундан мен олган (нарса), ҳолбуки у билмайди» деди. У зот: «Ў зинг ва болангга етадиган (нарса)ни маъруф (ў ринли) билан ол» дедилар.

عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ: أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيْلُهُ الشَّعِيرَ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَيْءٍ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: «لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ» فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ: «تِلْكِ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي» . قَالَتْ: فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي فَقَالَ: «أَمَّا أَبُو الْجَهْمِ فَلَا يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لَا مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ» فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ: «انْكِحِي أُسَامَةَ» فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا: «فَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ ضَرَّابٌ لِلنِّسَاءِ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَأَتَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «لَا نَفَقَةَ لَكِ إِلَّا أَنْ تَكُونِي حَامِلا»

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs uni gʻoyibligida (uydan uzoqda turib) batta (qatʼiy) taloq qildi va vakilini unga arpa bilan yubordi. (Fotima) bunga gʻazablandi (norozi boʻldi). Shunda (vakil): «Vallohi, bizning zimmamizda senga (beradigan) hech narsa yoʻq», dedi. (Fotima) Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib buni u zotga aytdi. U zot: «Uning (eringning) zimmasida senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng unga Ummu Sharikning uyida idda oʻtkazishni buyurdilar. Keyin: «U shunday ayolki, oldiga mening sahobalarim koʻp boradi. Idda(ngni) Ibn Ummu Maktumning oldida oʻtkaz, chunki u koʻr kishi, (uning oldida) kiyimingni yechishing mumkin. Idda(ng) tugab (eraga) hatto boʻlganingda menga xabar ber», dedilar. (Fotima) dedi: «Idda(m) tugab eraga hatto boʻlganimda, men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchi qoʻyganini aytdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Abu Jahmga kelsak, u hassasini yelkasidan qoʻymaydi (xotinlarini koʻp uradi); Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, moli yoʻq. Usoma ibn Zaydga turmushga chiq›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: ‹Usomaga turmushga chiq›, dedilar. Men unga turmushga chiqdim. Alloh unda yaxshilik (baraka) ato etdi va men u bilan (boshqalar) havas qiladigan (saodatli) holatga keldim.»Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс уни ғойиблигида (уйдан узоқда туриб) батта (қатъий) талоқ қилди ва вакилини унга арпа билан юборди. (Фотима) бунга ғазабланди (норози бўлди). Шунда (вакил): «Валлоҳи, бизнинг зиммамизда сенга (берадиган) ҳеч нарса йўқ», деди. (Фотима) Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб буни у зотга айтди. У зот: «Унинг (эрингнинг) зиммасида сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг унга Умму Шарикнинг уйида идда ўтказишни буюрдилар. Кейин: «У шундай аёлки, олдига менинг саҳобаларим кўп боради. Идда(нгни) Ибн Умму Мактумнинг олдида ўтказ, чунки у кўр киши, (унинг олдида) кийимингни ечишинг мумкин. Идда(нг) тугаб (эрага) ҳатто бўлганингда менга хабар бер», дедилар. (Фотима) деди: «Идда(м) тугаб эрага ҳатто бўлганимда, мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм менга совчи қўйганини айтдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Жаҳмга келсак, у ҳассасини елкасидан қўймайди (хотинларини кўп уради); Муовияга келсак, у камбағал, моли йўқ. Усома ибн Зайдга турмушга чиқ›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: ‹Усомага турмушга чиқ›, дедилар. Мен унга турмушга чиқдим. Аллоҳ унда яхшилик (барака) ато этди ва мен у билан (бошқалар) ҳавас қиладиган (саодатли) ҳолатга келдим.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ يَقُولُ لأَخٍ لَهُ صَغِيرٍ‏:‏ أَرْدِفِ الْغُلاَمَ، فَأَبَى، فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ‏:‏ بِئْسَ مَا أُدِّبْتَ، قَالَ قَيْسٌ‏:‏ فَسَمِعْتُ أَبَا سُفْيَانَ يَقُولُ‏:‏ دَعْ عَنْكَ أَخَاكَ‏.‏

Qays (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Muoviyaning oʻzining kichik ukasiga: «Xizmatkorni orqangga mindirib ol», deganini eshitdim. Ukasi bosh tortdi. Shunda Muoviya unga: «Qanchalar yomon tarbiya koʻribsan!» dedi. Soʻng men Abu Sufyonning: «Ukangni oʻz holiga qoʻy», deganini eshitdim.Қайс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Муовиянинг ўзининг кичик укасига: «Хизматкорни орқангга миндириб ол», деганини эшитдим. Укаси бош тортди. Шунда Муовия унга: «Қанчалар ёмон тарбия кўрибсан!» деди. Сўнг мен Абу Суфённинг: «Укангни ўз ҳолига қўй», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، قَالَ‏:‏ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ‏:‏ قَالَ لَهُ رَجُلٌ‏:‏ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَا أَبَا عُمَارَةَ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ لا وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ، تَلَقَّتْهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ، وَرَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، عَلَى بَغْلَتِهِ، وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَرَسُولُ اللهِ يَقُولُ‏:‏ أَنَا النَّبِيُّ لا كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi bizga: «Ey Abu Umora, sizlar Rasululloh ﷺni (tashlab) qochdingizmi?» dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ orqaga qaytmadilar. Lekin shoshqaloq odamlar qochdi, ularni Havozin (qabilasi) oʻqlar bilan qarshi oldi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida (turar) edilar, Abu Sufyon ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib uning jilovini ushlab turardi. Rasululloh ﷺ esa: ‹Men Nabiyman, bunda yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бизга: «Эй Абу Умора, сизлар Расулуллоҳ ﷺни (ташлаб) қочдингизми?» деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқага қайтмадилар. Лекин шошқалоқ одамлар қочди, уларни Ҳавозин (қабиласи) ўқлар билан қарши олди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида (турар) эдилар, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унинг жиловини ушлаб турарди. Расулуллоҳ ﷺ эса: ‹Мен Набийман, бунда ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَالْجِيَفَ، وَيَنْظُرَ أَحَدُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى الدُّخَانَ مِنَ الْجُوعِ، فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="16"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="44" aya_start="15" aya_end="16"]{‏عَائِدُونَ * يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقَدْ مَضَتِ الدُّخَانُ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ‏.‏

Masruq (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Abdulloh bilan birga edik; u dedi: «Paygʻambar ﷺ odamlarning Islomni qabul qilishdan bosh tortganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga Yusuf (paygʻambar zamoni)dagi yetti (qahatchilik) yilidek (qahatchilik) yillarini yubor›, — dedilar. Bas, qahatchilik ularni bir yil (davomida) qamrab oldi va har turli (jonzot)ni shunchalik halok qildiki, odamlar terilarni, oʻliklarni va chirigan jasadlarni yeya boshladi. Ulardan biri osmonga qaraganda, ochlik tufayli (oʻzini) tutun koʻrayotgandek (his qilar) edi. Bas, Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyuryapsan. Shubhasiz, qavming oʻlyapti, bas, ular uchun Allohga duo qil›, — dedi. Bas, Alloh (mana buni) nozil qildi: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut... Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda (sizlardan) intiqom olamiz› (Duxon, 10-16)». Ibn Masʼud qoʻshdi: «Al-batsha (yaʼni tutib olish) Badr jangida boʻldi; shubhasiz, tutun, al-batsha, al-lizom va Rum surasining oyati — bularning hammasi oʻtdi (roʻy berdi)».Масруқ (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Абдуллоҳ билан бирга эдик; у деди: «Пайғамбар ﷺ одамларнинг Исломни қабул қилишдан бош тортганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга Юсуф (пайғамбар замони)даги етти (қаҳатчилик) йилидек (қаҳатчилик) йилларини юбор›, — дедилар. Бас, қаҳатчилик уларни бир йил (давомида) қамраб олди ва ҳар турли (жонзот)ни шунчалик ҳалок қилдики, одамлар териларни, ўликларни ва чириган жасадларни ея бошлади. Улардан бири осмонга қараганда, очлик туфайли (ўзини) тутун кўраётгандек (ҳис қилар) эди. Бас, Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини сақлашга буюряпсан. Шубҳасиз, қавминг ўляпти, бас, улар учун Аллоҳга дуо қил›, — деди. Бас, Аллоҳ (мана буни) нозил қилди: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут... Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда (сизлардан) интиқом оламиз› (Духон, 10-16)». Ибн Масъуд қўшди: «Ал-бацҳа (яъни тутиб олиш) Бадр жангида бўлди; шубҳасиз, тутун, ал-бацҳа, ал-лизом ва Рум сурасининг ояти — буларнинг ҳаммаси ўтди (рўй берди)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ، - يَعْنِي ابْنَ قَيْسٍ - عَنْ عِيَاضِ، بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ الْفِطْرِ عَنْ كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ حُرٍّ أَوْ مَمْلُوكٍ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ فَلَمْ نَزَلْ نُخْرِجُهُ حَتَّى قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَكَلَّمَ النَّاسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَكَانَ فِيمَا كَلَّمَ بِهِ النَّاسَ أَنْ قَالَ إِنِّي أُرَى أَنَّ مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَأَمَّا أَنَا فَلاَ أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ أَبَدًا مَا عِشْتُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oramizda boʻlganlarida biz fitr zakotini har bir kichik va katta, ozod yoki qul (nomidan) bir soʼ taom yoki bir soʼ quritilgan qatiq (aqit) yoki bir soʼ arpa yoki bir soʼ xurmo yoki bir soʼ mayiz qilib chiqarar edik. Bizga Muoviya ibn Abu Sufyon haj yoki umra qilish uchun kelguniga qadar shu (miqdorni) chiqaraverdik. U minbarda odamlarga gapirdi, odamlarga aytgan soʻzlari orasida shu ham bor edi: «Men Shomning aʼlo bugʻdoyidan ikki mudd bir soʼ xurmoga teng deb bilaman», dedi. Shunda odamlar shuni oldilar. Abu Said dedi: «Men esa tirik ekanman, uni avval chiqarganimdek chiqaraveraman», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлганларида биз фитр закотини ҳар бир кичик ва катта, озод ёки қул (номидан) бир сў таом ёки бир сў қуритилган қатиқ (ақит) ёки бир сў арпа ёки бир сў хурмо ёки бир сў майиз қилиб чиқарар эдик. Бизга Муовия ибн Абу Суфён ҳаж ёки умра қилиш учун келгунига қадар шу (миқдорни) чиқаравердик. У минбарда одамларга гапирди, одамларга айтган сўзлари орасида шу ҳам бор эди: «Мен Шомнинг аъло буғдойидан икки мудд бир сў хурмога тенг деб биламан», деди. Шунда одамлар шуни олдилар. Абу Саид деди: «Мен эса тирик эканман, уни аввал чиқарганимдек чиқаравераман», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فَتُطْعِمُهُ وَكَانَتْ أُمُّ حَرَامٍ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَأَطْعَمَتْهُ وَجَلَسَتْ تَفْلِي رَأْسَهُ فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ اسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ قَالَتْ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ مُلُوكٌ عَلَى الأَسِرَّةِ أَوْ مِثْلُ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ فَدَعَا لَهَا ثُمَّ وَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ ثُمَّ اسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ نَحْوَ مَا قَالَ فِي الأَوَّلِ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَكِبَتْ أُمُّ حَرَامٍ الْبَحْرَ فِي زَمَانِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ فَصُرِعَتْ عَنْ دَابَّتِهَا حِينَ خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ فَهَلَكَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأُمُّ حَرَامٍ بِنْتُ مِلْحَانَ هِيَ أُخْتُ أُمِّ سُلَيْمٍ وَهِيَ خَالَةُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Ummu Harom binti Milhon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ummu Harom binti Milhonning oldiga kirib turardilar, u (zotni) taomlantirardi. Ummu Harom Uboda ibn as-Somitning (nikohi) ostida edi. Bir kuni Rasululloh ﷺ uning oldiga kirdilar, u (zotni) taomlantirdi va boshlarini titib oʻtirdi. Rasululloh ﷺ uxlab qoldilar, soʻng kulib uygʻondilar. (Ummu Harom) aytdi: Men: «Sizni nima kuldirmoqda, ey Allohning Rasuli?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qancha kishilar Alloh yoʻlida gʻazot qiluvchilar boʻlib menga koʻrsatildi, ular bu dengizning oʻrtasiga (kemada) minib boradilar, taxtlar ustidagi shohlardek yoxud taxtlar ustidagi shohlarga oʻxshab», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot unga duo qildilar, soʻng boshlarini qoʻyib uxladilar, keyin yana kulib uygʻondilar. Men: «Sizni nima kuldirmoqda, ey Allohning Rasuli?» dedim. U zot avvalgidek: «Ummatimdan bir qancha kishilar Alloh yoʻlida gʻazot qiluvchilar boʻlib menga koʻrsatildi», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot: «Sen avvalgilardansan», dedilar. (Rivoyatchi) aytdi: Ummu Harom Muoviya ibn Abu Sufyon zamonida dengizga (gʻazotga) chiqdi va dengizdan chiqqach, ulovidan yiqilib halok boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ummu Harom binti Milhon — Ummu Sulaymning singlisi va Anas ibn Molikning xolasidir.Умму Ҳаром бинти Милҳон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Умму Ҳаром бинти Милҳоннинг олдига кириб турардилар, у (зотни) таомлантирарди. Умму Ҳаром Убода ибн ас-Сомитнинг (никоҳи) остида эди. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига кирдилар, у (зотни) таомлантирди ва бошларини титиб ўтирди. Расулуллоҳ ﷺ ухлаб қолдилар, сўнг кулиб уйғондилар. (Умму Ҳаром) айтди: Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қанча кишилар Аллоҳ йўлида ғазот қилувчилар бўлиб менга кўрсатилди, улар бу денгизнинг ўртасига (кемада) миниб борадилар, тахтлар устидаги шоҳлардек ёхуд тахтлар устидаги шоҳларга ўхшаб», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот унга дуо қилдилар, сўнг бошларини қўйиб ухладилар, кейин яна кулиб уйғондилар. Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У зот аввалгидек: «Умматимдан бир қанча кишилар Аллоҳ йўлида ғазот қилувчилар бўлиб менга кўрсатилди», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот: «Сен аввалгилардансан», дедилар. (Ривоятчи) айтди: Умму Ҳаром Муовия ибн Абу Суфён замонида денгизга (ғазотга) чиқди ва денгиздан чиққач, уловидан йиқилиб ҳалок бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умму Ҳаром бинти Милҳон — Умму Сулаймнинг синглиси ва Анас ибн Моликнинг холасидир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ - عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ بَعَثَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - بُسْبَسَةَ عَيْنًا يَنْظُرُ مَا صَنَعَتْ عِيرُ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Busaysani Abu Sufyonning karvoni nima qilayotganini kuzatish uchun aygʻoqchi (josus) qilib yubordilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Бусайсани Абу Суфённинг карвони нима қилаётганини кузатиш учун айғоқчи (жосус) қилиб юбордилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Umm Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Zaynab bint Abu Salama aytadi: Otasi Abu Sufyon ibn Harb vafot etganida men Nabiy ﷺning zavjalari Umm Habiba huzuriga kirdim. Umm Habiba xushboʻy narsa keltirtirib, undan bir choʻriga surtdi, soʻng oʻz yuziga tekkizdi. Keyin: «Vallohi, menga xushboʻy narsaning hojati yoʻq, faqat men Rasululloh ﷺning: ‹Allohga va oxirat kuniga imon keltiradigan ayolga bir oʻlik ustida uch kechadan ortiq motam tutish halol emas, eri ustida esa toʻrt oyu oʻn kun tutadi›, deganlarini eshitganman», dedi.Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Зайнаб бинт Абу Салама айтади: Отаси Абу Суфён ибн Ҳарб вафот этганида мен Набий ﷺнинг завжалари Умм Ҳабиба ҳузурига кирдим. Умм Ҳабиба хушбўй нарса келтиртириб, ундан бир чўрига суртди, сўнг ўз юзига теккизди. Кейин: «Валлоҳи, менга хушбўй нарсанинг ҳожати йўқ, фақат мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга бир ўлик устида уч кечадан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас, эри устида эса тўрт ою ўн кун тутади›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَأَبُو عُمَرَ الضَّرِيرُ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ وَلاَ يُعْطِينِي مَا يَكْفِينِي وَوَلَدِي إِلاَّ مَا أَخَذْتُ مِنْ مَالِهِ وَهُوَ لاَ يَعْلَمُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon xasis kishi boʻlib, menga va bolamga yetadigan narsani bermaydi, faqat men uning molidan u bilmagan holda olganimgina yetadi», dedi. Shunda u zot ﷺ: «Oʻzingga va bolangga yetadigan narsani maʼqul yoʻsinda ol», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён хасис киши бўлиб, менга ва боламга етадиган нарсани бермайди, фақат мен унинг молидан у билмаган ҳолда олганимгина етади», деди. Шунда у зот ﷺ: «Ўзингга ва болангга етадиган нарсани маъқул йўсинда ол», дедилар.

- عن زينب بنت أبي سلمة رضي الله عنهما قالت‏:‏ دخلت على أم حبيبة رضي الله عنه زوج النبي صلى الله عليه وسلم حين توفي أبوها أبو سفيان بن حرب رضي الله عنه، فدعت بطيب فيه صفرة خلوق أو غيره، فدهنت منه جارية، ثم مست بعارضيها‏.‏ ثم قالت‏:‏ والله مالي بالطيب من حاجة، غير أني سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول على المنبر‏:‏ ‏"‏لا يحل لامرأة تؤمن بالله واليوم الآخر أن تحد على ميت فوق ثلاث ليال، إلا على زوج أربعة أشهر وعشرا‏"‏ قالت زينب‏:‏ ثم دخلت على زينب بنت جحش رضي الله عنها حين توفي أخوها، فدعت بطيب، فمست منه، ثم قالت‏:‏ أما والله مالي بالطيب من حاجة، غير أني سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول على المنبر‏:‏ “لا يحل لامرأة تؤمن بالله واليوم الآخر أن تحد على ميت فوق ثلاث إلا على زوج أربعة أشهر وعشرًا” ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Zaynab bint Umm Salama (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi: Otasi Abu Sufyon vafot etganida men Nabiy ﷺ ning zavjasi Umm Habibaning oldiga kirdim. Umm Habiba sargʻish rangli xaluq atridan yoki boshqasini soʻradi va undan bir choriga surtdi, soʻng oʻzining ikki yonogʻiga tegizdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Soʻng men Zaynab binti Jahshning oldiga akasi vafot etganida kirdim. U ham atir soʻrab undan surtdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Onam Umm Salamani shunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Qizimning eri vafot etdi, koʻzi ogʻrib qoldi, unga surma surtaylikmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. (Buni) ikki yoki uch marta (takrorladilar), har safar «yoʻq» der edilar. Soʻng: «(Idda) atigi toʻrt oy oʻn kun-ku! Holbuki sizlardan biringiz johiliyatda bir yil oʻtgach (tezakni) uloqtirar edingiz», dedilar. Humayd aytdi: Men Zaynabga: «Bir yil oʻtgach tezakni uloqtirish nimasi?» dedim. Shunda Zaynab dedi: «Ayolning eri vafot etsa, u (kichik) kulbaga kirib, eng yomon kiyimlarini kiyar, atir ham, boshqa narsa ham tegizmas, toki bir yil oʻtmaguncha shunday turardi. Soʻng unga eshak, qoʻy yoki qush kabi bir hayvon keltirilar, u esa unga ishqalanib (tozalanardi), u nimaga ishqalansa, oʻsha narsa kamdan-kam holatlarda oʻlmasdan qolardi. Soʻng u (kulbadan) chiqar, unga tezak berilar, uni uloqtirar, keyin atir yoki boshqasidan xohlaganini ishlatishga qaytardi».Зайнаб бинт Умм Салама (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади: Отаси Абу Суфён вафот этганида мен Набий ﷺ нинг завжаси Умм Ҳабибанинг олдига кирдим. Умм Ҳабиба сарғиш рангли халуқ атридан ёки бошқасини сўради ва ундан бир чорига суртди, сўнг ўзининг икки ёноғига тегизди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Сўнг мен Зайнаб бинти Жаҳшнинг олдига акаси вафот этганида кирдим. У ҳам атир сўраб ундан суртди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Онам Умм Саламани шундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Қизимнинг эри вафот этди, кўзи оғриб қолди, унга сурма суртайликми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. (Буни) икки ёки уч марта (такрорладилар), ҳар сафар «йўқ» дер эдилар. Сўнг: «(Идда) атиги тўрт ой ўн кун-ку! Ҳолбуки сизлардан бирингиз жоҳилиятда бир йил ўтгач (тезакни) улоқтирар эдингиз», дедилар. Ҳумайд айтди: Мен Зайнабга: «Бир йил ўтгач тезакни улоқтириш нимаси?» дедим. Шунда Зайнаб деди: «Аёлнинг эри вафот этса, у (кичик) кулбага кириб, энг ёмон кийимларини кияр, атир ҳам, бошқа нарса ҳам тегизмас, токи бир йил ўтмагунча шундай турарди. Сўнг унга эшак, қўй ёки қуш каби бир ҳайвон келтирилар, у эса унга ишқаланиб (тозаланарди), у нимага ишқаланса, ўша нарса камдан-кам ҳолатларда ўлмасдан қоларди. Сўнг у (кулбадан) чиқар, унга тезак берилар, уни улоқтирар, кейин атир ёки бошқасидан хоҳлаганини ишлатишга қайтарди».

عَن سُليمانَ بنِ يَسارٍ: أَنَّ الْأَحْوَصَ هَلَكَ بِالشَّامِ حِينَ دَخَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ وَقَدْ كَانَ طَلَّقَهَا فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ يَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ زِيدٌ: إِنَّهَا إِذَا دَخَلَتْ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ وَبَرِئَ مِنْهَا لَا يرِثُها وَلَا ترِثُه. رَوَاهُ مَالك

Sulaymon ibn Yasar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ahvas Shomda, oʻzi taloq qilgan xotini uchinchi hayzning qoniga kirgan paytda vafot etdi. Muoviya ibn Abu Sufyon Zayd ibn Sobitga bu haqda soʻrab xat yozdi. Zayd unga: «Xotin uchinchi hayzning qoniga kirsa, u erdan, er esa undan ajralgan boʻladi; er unga voris boʻlmaydi, u ham erga voris boʻlmaydi», deb javob yozdi. Molik rivoyat qilgan.Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аҳвас Шомда, ўзи талоқ қилган хотини учинчи ҳайзнинг қонига кирган пайтда вафот этди. Муовия ибн Абу Суфён Зайд ибн Собитга бу ҳақда сўраб хат ёзди. Зайд унга: «Хотин учинчи ҳайзнинг қонига кирса, у эрдан, эр эса ундан ажралган бўлади; эр унга ворис бўлмайди, у ҳам эрга ворис бўлмайди», деб жавоб ёзди. Молик ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ‏:‏ أَرْسَلَ إِلَيْهِ هِرَقْلُ مَلِكُ الرُّومِ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي أُرْسِلَ بِهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَيَّ هِرَقْلُ فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ‏:‏ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَّمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ‏:‏ ‏{‏اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi. (Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi. Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)» Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.» Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл (Рум императори) унга — у Қурайшдан бўлган бир карвон ичида бўлганида — одам юборган эди. Улар Шомда савдо қилаётган тужжорлар бўлиб, бу Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан (сулҳ) муддатида турган пайтда эди. Улар (Ҳирақл ҳузурига) Илиё (Қуддус)да келишди. Ҳирақл уларни мажлисига чақирди, атрофида Рим улуғлари бор эди. Сўнг уларни ва таржимонини чақириб: «Пайғамбарман деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан қайси бирингиз яқинроқсиз?» — деди. Абу Суфён: «Мен уларнинг ичида унга насаб жиҳатдан энг яқиниман», — дедим. (Ҳирақл:) «Уни менга яқинлаштиринглар, ҳамроҳларини эса орқасида турғизинглар», — деди. Сўнг таржимонига: «Уларга айт, мен бундан бу киши (Пайғамбар) ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, уни ёлғончига чиқаринглар», — деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар ҳамроҳларимнинг мени ёлғончи деб гапириб юришларидан уялмаганимда, у ҳақида ёлғон айтган бўлардим», — деди. (Ҳирақл) мендан биринчи сўраган нарсаси: «Унинг оранглардаги насаби қандай?» — бўлди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (киши)дир», — дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин оранглардан бирор киши айтганмиди?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашаяптими ёки ожизларими?» — деди. Мен: «Балки ожизлари», — дедим. У: «Улар кўпайяптими ёки камайяптими?» — деди. Мен: «Балки кўпайяпти», — дедим. У: «Улардан бирортаси (динга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У (даъво қилган нарсани) айтишидан олдин уни ёлғон (гапириш)да айблаган эдингизми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?» — деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир у билан (сулҳ) муддатидамиз, унда нима қилишини билмаймиз», — дедим. (Абу Суфён:) Мен бу сўздан бошқа унга (қарши) бирор нарса қўшиб айтишга имкон тополмадим. У: «У билан уруш қилдингизми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Урушингиз қандай бўлди?» — деди. Мен: «Уруш биз билан унинг ўртасида галма-гал: у биздан (ғалаба) олади, биз ундан оламиз», — дедим. У: «У сизларни нимага буюради?» — деди. Мен: «У: ‹Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, отабоболарингиз айтган нарсаларни тарк этинглар› — дейди ва бизни намоз, ростгўйлик, иффат ва қариндошлик алоқасини улашга буюради», — дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: мен сендан унинг насабини сўрадим, сен уни орангларда насабли киши эканини айтдинг — пайғамбарлар ҳам шундай, қавмининг насаби (улуғлари) ичида юборилади. Мен сендан оранглардан бирор киши бу сўзни (олдин) айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, мен ‹олдин айтилган сўзга эргашаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар отабоболаридан подшоҳ бўлганида, мен ‹отасининг мулкини талаб қилаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан у (даъво) айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмисиз деб сўрадим, сен йўқ дединг — мен биламанки, одамларга (қарата) ёлғон гапиришни тарк этган киши Аллоҳга (қарата) ёлғон гапирмайди. Мен сендан унга одамларнинг ашрофлари эргашдими ёки ожизларими деб сўрадим, сен ожизлари эргашганини айтдинг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан улар кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг — иймон иши ҳам тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси (динга) кирганидан кейин норози бўлиб (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон ҳам қалбларга ўзининг хушлиги аралашганида шундай (бўлади). Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар ҳам хиёнат қилмайдилар. Мен сендан у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен уни Аллоҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюришини, бутларга ибодат қилишдан қайтаришини, намоз, ростгўйлик ва иффатга буюришини айтдинг. Агар айтганларинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим турган жойга (Қуддусга) эгалик қилади. Мен унинг чиқишини (аввалдан) билардим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар унга етиб боришимни билсайдим, уни кўришга албатта машаққат тортар эдим; агар унинг ҳузурида бўлсам, оёғини ювардим», — деди. Сўнг Ҳирақл Расулуллоҳ ﷺ Диҳя орқали Бусро ҳокимига юборган ва у (ҳоким) Ҳирақлга етказган мактубни келтиришни сўради. (Ҳирақл) уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: мен сени Ислом даъвати билан (Исломга) чақираман. Исломни қабул қил — омон бўласан, Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арийсийларнинг (раиятингнинг) гуноҳи сенинг бўйнингдадир. ‹Эй китоб аҳли! Биз билан сизларнинг ўртангизда баробар (бўлган) бир сўзга келинглар: Аллоҳдан бўлак ҳеч нарсага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб (худо) қилиб олмайлик. Бас, агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслимлар (Аллоҳга таслим бўлганлар) эканимизга гувоҳ бўлинглар›, — денглар.› (Оли Имрон, 64)» Абу Суфён деди: «У (Ҳирақл) айтадиганини айтиб, мактубни ўқиб бўлгач, унинг ҳузурида шовқин кўтарилди, овозлар баланд бўлди ва биз (ташқарига) чиқарилдик. Чиқарилганимизда мен ҳамроҳларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг (Пайғамбарнинг) иши катта бўлиб кетибди — ундан Бани Асфар (Рум) подшоҳи ҳам қўрқяпти› — дедим. Шундан кейин Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича, мен унинг (дини) ғолиб бўлишига ишониб юрдим.» Ровий қўшимча қилади: Ибн Нотур — Илиё (Қуддус)нинг ҳокими ва Ҳирақлнинг (кишиси), Шом насронийларининг епископи эди. У шундай ҳикоя қилади: Ҳирақл Илиёга (Қуддусга) келганида бир куни кайфияти бузуқ ҳолда турди. Унинг баъзи яқинлари: «Сенинг ҳолатингни ғалати кўряпмиз», — дедилар. Ибн Нотур айтади: Ҳирақл коҳин (фолбин) бўлиб, юлдузларга қарарди. У улардан сўраганларида: «Бу кеча юлдузларга қараганимда, хатна қилувчиларнинг подшоҳи пайдо бўлганини кўрдим. Бу умматдан ким хатна қилади?» — деди. Улар: «Яҳудийлардан бошқа ҳеч ким хатна қилмайди; уларнинг иши сени ташвишга солмасин. Мулкингнинг шаҳарларига (хат) ёзиб, улардаги яҳудийларни ўлдиртир», — дедилар. Улар шу иш устида турганларида, Ҳирақлга Ғассон подшоҳи юборган, Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар берадиган бир кишини олиб келишди. Ҳирақл ундан хабар олгач: «Боринглар, у хатна қилинганми ёки йўқми — кўринглар», — деди. Улар қараб, унинг хатна қилинганини айтишди. (Ҳирақл) ундан араблар ҳақида сўради. У: «Улар хатна қиладилар», — деди. Ҳирақл: «Бу умматнинг подшоҳи пайдо бўлибди», — деди. Сўнг Ҳирақл Румиядаги (Рим шаҳридаги) илмда ўзига тенг дўстига хат ёзди. Сўнг Ҳирақл Ҳимсга жўнади. У Ҳимсдан жилмасиданоқ, дўстидан унга Пайғамбар ﷺ нинг чиқиши ва унинг ҳақиқатан пайғамбар экани ҳақида Ҳирақлнинг фикрига мувофиқ хат келди. Шунда Ҳирақл Ҳимсдаги бир саройига Рум улуғларини чақирди-да, эшикларини беркитишни буюрди. Сўнг (уларнинг олдига) чиқиб: «Эй румликлар! Нажот, ҳидоят ва мулкингиз мустаҳкам бўлишини истайсизларми? Ундай бўлса, мана шу пайғамбарга байъат қилинглар!» — деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (каби) ҳуркиб, эшиклар томон югуришди, лекин уларни берк ҳолда топдилар. Ҳирақл уларнинг (Исломдан) нафратланганини кўриб, иймонларидан умидини узгач: «Уларни менга қайтаринглар», — деди ва: «Мен ҳозир айтган гапимни дининглардаги қатъийлигингизни синаш учун айтган эдим, мана, кўрдим», — деди. Шунда улар унга (таъзим билан) сажда қилишиб, ундан рози бўлишди. Ҳирақлнинг иши мана шу билан тугади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ إِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ،، فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ، جِئْتَ تَأْمُرُ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ‏.‏ فَقَرَأَ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{‏يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ وَزَادَ أَسْبَاطٌ عَنْ مَنْصُورٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَسُقُوا الْغَيْثَ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ سَبْعًا، وَشَكَا النَّاسُ كَثْرَةَ الْمَطَرِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا ‏"‏‏.‏ فَانْحَدَرَتِ السَّحَابَةُ عَنْ رَأْسِهِ، فَسُقُوا النَّاسُ حَوْلَهُمْ‏.‏

Masruq (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Bir kuni men Ibn Masʼudning oldiga bordim; u dedi: «Quraysh Islomni qabul qilishda kechikkanda, Paygʻambar ﷺ ularni laʼnatlashni Allohdan soʻradilar; bas, ular bir (qahatchilik) yiliga giriftor boʻldi; uning sababli ulardan koʻpchilik oʻldi va ular oʻliklarni yedi; va Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyurishga kelding, holbuki qavming halok boʻlyapti; bas, Allohga duo qil!› — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Duxon surasining (mana bu) muqaddas oyatlarini oʻqidilar: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut› (Duxon, 10). Qahatchilik koʻtarilganda, odamlar yana kofirlik tomonga qaytdi. Allohning (Duxon surasidagi) soʻzi shunga ishora qiladi: ‹Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda› (Duxon, 16). Va bu — Badr jangi kuni roʻy bergan (narsa) edi». Asbot Mansurdan (rivoyat qilib) qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ ular uchun duo qildilar va yetti kun davomida qattiq yomgʻir yogʻdi. Bas, odamlar haddan ortiq yomgʻirdan shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ: ‹Allohim, atrofimizga, ustimizga emas›, — dedilar. Bas, bulutlar u zotning boshi ustidan tarqadi va atroflarga yomgʻir yogʻdi».Масруқ (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Бир куни мен Ибн Масъуднинг олдига бордим; у деди: «Қурайш Исломни қабул қилишда кечикканда, Пайғамбар ﷺ уларни лаънатлашни Аллоҳдан сўрадилар; бас, улар бир (қаҳатчилик) йилига гирифтор бўлди; унинг сабабли улардан кўпчилик ўлди ва улар ўликларни еди; ва Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни қариндошлик алоқаларини сақлашга буюришга келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўляпти; бас, Аллоҳга дуо қил!› — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Духон сурасининг (мана бу) муқаддас оятларини ўқидилар: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут› (Духон, 10). Қаҳатчилик кўтарилганда, одамлар яна кофирлик томонга қайтди. Аллоҳнинг (Духон сурасидаги) сўзи шунга ишора қилади: ‹Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда› (Духон, 16). Ва бу — Бадр жанги куни рўй берган (нарса) эди». Асбот Мансурдан (ривоят қилиб) қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ улар учун дуо қилдилар ва етти кун давомида қаттиқ ёмғир ёғди. Бас, одамлар ҳаддан ортиқ ёмғирдан шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас›, — дедилар. Бас, булутлар у зотнинг боши устидан тарқади ва атрофларга ёмғир ёғди».

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، حَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ، مُنَبِّهٍ - وَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فِي دَارِهِ بِصَنْعَاءَ فَأَطْعَمَنِي مِنْ جَوْزَةٍ فِي دَارِهِ - عَنْ أَخِيهِ قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrashda qistab-yalinmanglar. Ollohga qasamki, sizlardan biror kishi mendan biror narsa soʻrasa-yu, men yoqtirmagan holimda uning soʻrovi mendan biror narsa chiqartirsa, men bergan narsada unga baraka boʻlmaydi», — dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўрашда қистаб-ялинманглар. Оллоҳга қасамки, сизлардан бирор киши мендан бирор нарса сўраса-ю, мен ёқтирмаган ҳолимда унинг сўрови мендан бирор нарса чиқартирса, мен берган нарсада унга барака бўлмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَجُلٌ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا أَبَا عُمَارَةَ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ تَلَقَّتْهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi bizga: «Ey Abu Umora, sizlar Rasululloh ﷺni (tashlab) qochdingizmi?» dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ orqaga qaytmadilar. Lekin shoshqaloq odamlar qochdi, ularni Havozin (qabilasi) oʻqlar bilan qarshi oldi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida (turar) edilar, Abu Sufyon ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib uning jilovini ushlab turardi. Rasululloh ﷺ esa: ‹Men Nabiyman, bunda yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бизга: «Эй Абу Умора, сизлар Расулуллоҳ ﷺни (ташлаб) қочдингизми?» деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқага қайтмадилар. Лекин шошқалоқ одамлар қочди, уларни Ҳавозин (қабиласи) ўқлар билан қарши олди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида (турар) эдилар, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унинг жиловини ушлаб турарди. Расулуллоҳ ﷺ эса: ‹Мен Набийман, бунда ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْفٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ أَسِيدِ بْنِ جَارِيَةَ الثَّقَفِيُّ، - وَهُوَ حَلِيفٌ لِبَنِي زُهْرَةَ - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي هُرَيْرَةَ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh) aytadi: Menga bu hadisni Banu Zuhraning ittifoqchisi va Abu Hurayraning sahobalaridan (shogirdlaridan) boʻlgan Amr ibn Abu Sufyon ibn Asid ibn Joriya as-Saqafiy xabar berdi. Soʻng u (yuqoridagi) hadisni zikr qildi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Менга бу ҳадисни Бану Зуҳранинг иттифоқчиси ва Абу Ҳурайранинг саҳобаларидан (шогирдларидан) бўлган Амр ибн Абу Суфён ибн Асид ибн Жория ас-Сақафий хабар берди. Сўнг у (юқоридаги) ҳадисни зикр қилди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ وَلاَ يُنْفِقُ عَلَىَّ وَوَلَدِي مَا يَكْفِينِي أَفَآخُذُ مِنْ مَالِهِ وَلاَ يَشْعُرُ قَالَ ‏"‏ خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Hind Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Ey Rasululloh, Abu Sufyon xasis kishi, u menga va bolamga yetadigan darajada nafaqa bermaydi. Uning molidan oʻzi bilmagan holda olsam boʻladimi?» dedi. U zot: «Oʻzingga va bolangga yetadigancha yaxshilik bilan (maʼqul miqdorda) olgin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Ҳинд Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, Абу Суфён хасис киши, у менга ва боламга етадиган даражада нафақа бермайди. Унинг молидан ўзи билмаган ҳолда олсам бўладими?» деди. У зот: «Ўзингга ва болангга етадиганча яхшилик билан (маъқул миқдорда) олгин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ حَبَّانَ، - هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ - عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ خَالَتِهِ أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ، أَنَّهَا قَالَتْ نَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا قَرِيبًا مِنِّي ثُمَّ اسْتَيْقَظَ يَبْتَسِمُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَضْحَكَكَ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ يَرْكَبُونَ ظَهْرَ هَذَا الْبَحْرِ كَالْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا لَهَا ثُمَّ نَامَ الثَّانِيَةَ فَفَعَلَ مِثْلَهَا ثُمَّ قَالَتْ مِثْلَ قَوْلِهَا فَأَجَابَهَا مِثْلَ جَوَابِهِ الأَوَّلِ ‏.‏ قَالَتْ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجَتْ مَعَ زَوْجِهَا عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ غَازِيَةً أَوَّلَ مَا رَكِبَ الْمُسْلِمُونَ الْبَحْرَ مَعَ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ فَلَمَّا انْصَرَفُوا مِنْ غَزَاتِهِمْ قَافِلِينَ فَنَزَلُوا الشَّامَ فَقُرِّبَتْ إِلَيْهَا دَابَّةٌ لِتَرْكَبَ فَصَرَعَتْهَا فَمَاتَتْ ‏.‏

Umm Harom binti Milhon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ mening yonimda uxlab, soʻng kulib uygʻondilar. Men: «Yo Rasululloh, nima sizni kuldirdi?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir toʻda kishilar taxtlar ustidagi podshohlar kabi shu dengiz ustida suzib yurgan holda menga koʻrsatildi», dedilar. Men: «Allohga meni ular qatoriga qoʻshishini soʻrab duo qiling», dedim. U zot unga duo qildilar. Soʻng ikkinchi marta uxlab, xuddi avvalgidek qildilar. Men ham avvalgidek soʻzimni aytdim, u zot ham avvalgidek javob berdilar. Men: «Allohga meni ular qatoriga qoʻshishini soʻrab duo qiling», dedim. U zot: «Sen avvalgilardan boʻlasan», dedilar. Soʻng u eri Uboda ibn Somit bilan Muoviya ibn Abu Sufyon boshchiligida musulmonlar birinchi marta dengizga chiqqanda gʻazotga chiqdi. Ular gʻazotlaridan qaytib Shomga tushganlarida, unga minishi uchun bir ulov keltirildi, ulov uni yerga tashladi va u vafot etdi.Умм Ҳаром бинти Милҳон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ менинг ёнимда ухлаб, сўнг кулиб уйғондилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, нима сизни кулдирди?» дедим. У зот: «Умматимдан бир тўда кишилар тахтлар устидаги подшоҳлар каби шу денгиз устида сузиб юрган ҳолда менга кўрсатилди», дедилар. Мен: «Аллоҳга мени улар қаторига қўшишини сўраб дуо қилинг», дедим. У зот унга дуо қилдилар. Сўнг иккинчи марта ухлаб, худди аввалгидек қилдилар. Мен ҳам аввалгидек сўзимни айтдим, у зот ҳам аввалгидек жавоб бердилар. Мен: «Аллоҳга мени улар қаторига қўшишини сўраб дуо қилинг», дедим. У зот: «Сен аввалгилардан бўласан», дедилар. Сўнг у эри Убода ибн Сомит билан Муовия ибн Абу Суфён бошчилигида мусулмонлар биринчи марта денгизга чиққанда ғазотга чиқди. Улар ғазотларидан қайтиб Шомга тушганларида, унга миниши учун бир улов келтирилди, улов уни ерга ташлади ва у вафот этди.

- وعن أبي الفضل العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه قال‏:‏ شهدت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم حنين فلزمت أنا وأبو سفيان بن الحارث بن عبد المطلب رسول الله صلى الله عليه وسلم فلم نفارقه ورسول الله صلى الله عليه وسلم على بغلة له بيضاء، فلما التقى المسلمون والمشركون ولى المسلمون مدبرين ، فطفق رسول الله صلى الله عليه وسلم ، يركض بغلته قبل الكفار، وأنا آخذ بلجام بغلة رسول الله صلى الله عليه وسلم ،أكفها إرادة أن لا تسرع وأبو سفيان آخذ بركاب رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال‏:‏ رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏أي عباس ناد أصحاب السمرة” قال العباس، وكان رجلاً صيتا فقلت بأعلى صوتي‏:‏ أين أصحاب السمرة، فوالله لكأن عطفتهم حين سمعوا صوتى عطفة البقر على أولادها، فقالوا‏:‏ يا لبيك يا لبيك، فاقتتلوا هم والكفار، والدعوة في الأنصار يقولون‏:‏ يا معشر الأنصار، يا معشر الأنصار، ثم قصرت الدعوة على بني الحارث بن الخزرج، فنظر رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو على بغلته كالمتطاول عليها إلى قتالهم فقال‏:‏ ‏"‏هذا حين حمي الوطيس‏"‏ ثم أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم حصيات، فرمى بهن وجوه الكفار، ثم قال‏:‏ ‏"‏انهزموا ورب محمد‏"‏، فذهبت أنظر فإذا القتال على هيئته فيما أرى، فوالله ما هو إلا أن رماهم بحصياته، فما زلت أرى حدهم كيلاً، وأمرهم مدبراً، ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏«الوطيس» التنور، ومعناه: اشتدت الحرب. وقوله: «حدهم» هو بالحاء المهملة: أي بأسهم.

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. Men va Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ ga yopishib oldik va u zotdan ayrilmadik. Rasululloh ﷺ esa Farva ibn Nufosa al-Juzomiy u zotga tuhfa qilgan oq xachirlarida edilar. Musulmonlar bilan kofirlar toʻqnashganda, musulmonlar orqaga qarab qocha boshlashdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarini kofirlar tomon hayday boshladilar. Men Rasululloh ﷺ ning xachirlari jilovidan ushlab, tez yurmasligi uchun uni tutib turardim, Abu Sufyon esa Rasululloh ﷺ ning uzangisidan ushlab turardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abbos, samura (daraxti) ahlini (Hudaybiya bayʼati sohiblarini) chaqir!» dedilar. Men jarangdor ovozli kishi edim, shunda butun ovozim bilan: «Samura ahli qayda?» dedim. Alloh nomiga qasamki, ular ovozimni eshitganlarida ularning (qaytishi) sigirlarning bolalariga (mehr bilan) qaytishidek edi. Ular: «Labbayk, labbayk!» deb (kela boshlashdi). Ular kofirlar bilan jang qildilar. Ansorlarga (qarata): «Ey ansorlar jamoasi! Ey ansorlar jamoasi!» deb chaqiriq boʻlardi. Soʻng chaqiriq Banul-Horis ibn al-Xazrajga qisqartirildi (ularga qaratildi), shunda: «Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj! Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj!» deyishdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida boʻyinlarini choʻzgancha ularning jangiga qarab turib: «Mana, endi tandir qizidi (jang qizgʻin pallaga yetdi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ bir necha mayda toshlar olib, ularni kofirlarning yuzlariga otdilar, soʻng: «Muhammadning Robbiga qasamki, ular magʻlub boʻldilar!» dedilar. Men borib qaradim, koʻrishimcha, jang oʻsha holatida (davom etardi). Alloh nomiga qasamki, u zot ularga toshlarini otishlari bilan men ularning shijoati susayganini va ishlari orqaga ketganini koʻrib turdim.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олдик ва у зотдан айрилмадик. Расулуллоҳ ﷺ эса Фарва ибн Нуфоса ал-Жузомий у зотга туҳфа қилган оқ хачирларида эдилар. Мусулмонлар билан кофирлар тўқнашганда, мусулмонлар орқага қараб қоча бошлашди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларини кофирлар томон ҳайдай бошладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирлари жиловидан ушлаб, тез юрмаслиги учун уни тутиб турардим, Абу Суфён эса Расулуллоҳ ﷺ нинг узангисидан ушлаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аббос, самура (дарахти) аҳлини (Ҳудайбия байъати соҳибларини) чақир!» дедилар. Мен жарангдор овозли киши эдим, шунда бутун овозим билан: «Самура аҳли қайда?» дедим. Аллоҳ номига қасамки, улар овозимни эшитганларида уларнинг (қайтиши) сигирларнинг болаларига (меҳр билан) қайтишидек эди. Улар: «Лаббайк, лаббайк!» деб (кела бошлашди). Улар кофирлар билан жанг қилдилар. Ансорларга (қарата): «Эй ансорлар жамоаси! Эй ансорлар жамоаси!» деб чақириқ бўларди. Сўнг чақириқ Банул-Ҳорис ибн ал-Хазражга қисқартирилди (уларга қаратилди), шунда: «Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж! Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж!» дейишди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида бўйинларини чўзганча уларнинг жангига қараб туриб: «Мана, энди тандир қизиди (жанг қизғин паллага етди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бир неча майда тошлар олиб, уларни кофирларнинг юзларига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Роббига қасамки, улар мағлуб бўлдилар!» дедилар. Мен бориб қарадим, кўришимча, жанг ўша ҳолатида (давом этарди). Аллоҳ номига қасамки, у зот уларга тошларини отишлари билан мен уларнинг шижоати сусайганини ва ишлари орқага кетганини кўриб турдим.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: إِنَّ هندا بنت عتبَة قَالَت: يَا رَسُول الله إِن أَبَا سُفْيَان رجل شحيح وَلَيْسَ يعطيني مَا يَكْفِينِي وَوَلَدي إِلَّا مَا أخذت مِنْهُ وَهُوَ يعلم فَقَالَ: «خذي مَا يَكْفِيك وولدك بِالْمَعْرُوفِ»

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Hind bint Utba: «Ey Allohning Rasuli, albatta Abu Sufyon — xasis kishi; u menga — oʻ zim va bolamga yetadigan (narsa)ni — bermaydi; magar undan men olgan (narsa), holbuki u bilmaydi» dedi. U zot: «Oʻ zing va bolangga yetadigan (narsa)ni maʼruf (oʻ rinli) bilan ol» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Ҳинд бинт Утба: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Абу Суфён — хасис киши; у менга — ў зим ва боламга етадиган (нарса)ни — бермайди; магар ундан мен олган (нарса), ҳолбуки у билмайди» деди. У зот: «Ў зинг ва болангга етадиган (нарса)ни маъруф (ў ринли) билан ол» дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga xabar berdiki, Hiraql unga shunday dedi: «Men sendan ular (Muhammadning izdoshlari) koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding. Darhaqiqat, iymon ishi toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi uning diniga (Islomga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding. Darhaqiqat, bu — chin iymon (alomati)dir: uning xushligi qalbga kirib, u bilan toʻliq aralashganida, hech kim undan norozi boʻla olmaydi.»Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга хабар бердики, Ҳирақл унга шундай деди: «Мен сендан улар (Муҳаммаднинг издошлари) кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг. Дарҳақиқат, иймон иши тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси унинг динига (Исломга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг. Дарҳақиқат, бу — чин иймон (аломати)дир: унинг хушлиги қалбга кириб, у билан тўлиқ аралашганида, ҳеч ким ундан норози бўла олмайди.»

وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ وَيُعْطِي اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih (chuqur bilimli) qiladi. Men faqat taqsimlovchiman, beruvchi esa Ollohdir», — dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ (чуқур билимли) қилади. Мен фақат тақсимловчиман, берувчи эса Оллоҳдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّامِ فَأَتَوْهُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ السَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ صَخْرُ بْنُ حَرْبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql Shomda savdo bilan mashgʻul boʻlgan Qurayshdan bir guruh kishi ichida unga (odam) yubordi, ular uning huzuriga keldilar. (Abu Sufyon) hadisni zikr qildi va dedi: Soʻng u Rasululloh ﷺning maktublarini soʻradi va u oʻqildi. Unda: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rum kattasi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼdu (soʻzimning davomi shuki)…» (deb yozilgan edi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Sufyonning ismi Saxr ibn Harbdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл Шомда савдо билан машғул бўлган Қурайшдан бир гуруҳ киши ичида унга (одам) юборди, улар унинг ҳузурига келдилар. (Абу Суфён) ҳадисни зикр қилди ва деди: Сўнг у Расулуллоҳ ﷺнинг мактубларини сўради ва у ўқилди. Унда: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Рум каттаси Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъду (сўзимнинг давоми шуки)…» (деб ёзилган эди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Суфённинг исми Сахр ибн Ҳарбдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَدَبَ أَصْحَابَهُ فَانْطَلَقُوا إِلَى بَدْرٍ فَإِذَا هُمْ بِرَوَايَا قُرَيْشٍ فِيهَا عَبْدٌ أَسْوَدُ لِبَنِي الْحَجَّاجِ فَأَخَذَهُ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلُوا يَسْأَلُونَهُ أَيْنَ أَبُو سُفْيَانَ فَيَقُولُ وَاللَّهِ مَا لِي بِشَىْءٍ مِنْ أَمْرِهِ عِلْمٌ وَلَكِنْ هَذِهِ قُرَيْشٌ قَدْ جَاءَتْ فِيهِمْ أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ ضَرَبُوهُ فَيَقُولُ دَعُونِي دَعُونِي أُخْبِرْكُمْ ‏.‏ فَإِذَا تَرَكُوهُ قَالَ وَاللَّهِ مَا لِي بِأَبِي سُفْيَانَ مِنْ عِلْمٍ وَلَكِنْ هَذِهِ قُرَيْشٌ قَدْ أَقْبَلَتْ فِيهِمْ أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ قَدْ أَقْبَلُوا ‏.‏ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَهُوَ يَسْمَعُ ذَلِكَ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّكُمْ لَتَضْرِبُونَهُ إِذَا صَدَقَكُمْ وَتَدَعُونَهُ إِذَا كَذَبَكُمْ هَذِهِ قُرَيْشٌ قَدْ أَقْبَلَتْ لِتَمْنَعَ أَبَا سُفْيَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مَصْرَعُ فُلاَنٍ غَدًا ‏"‏ ‏.‏ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى الأَرْضِ ‏"‏ وَهَذَا مَصْرَعُ فُلاَنٍ غَدًا ‏"‏ ‏.‏ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى الأَرْضِ ‏"‏ وَهَذَا مَصْرَعُ فُلاَنٍ غَدًا ‏"‏ ‏.‏ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى الأَرْضِ فَقَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا جَاوَزَ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ مَوْضِعِ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُخِذَ بِأَرْجُلِهِمْ فَسُحِبُوا فَأُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga aytib berdi: Hammod bizga aytib berdi: Sobitdan, u Anasdan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ sahobalarini (jangga) chaqirdilar, ular Badr tomon yoʻlga chiqishdi. Birdan ular Qurayshning suv tashuvchi tuyalariga duch kelishdi, ular ichida Banul-Hajjojga tegishli qora bir qul bor edi. Rasululloh ﷺning sahobalari uni ushlab olishdi-da, undan: «Abu Sufyon qayerda?» deb soʻray boshlashdi. U: «Allohga qasamki, men uning ishidan hech narsa bilmayman, lekin mana bu Quraysh keldi, ular ichida Abu Jahl, Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Umayya ibn Xalaf bor», derdi. U ularga shu gapni aytganida uni urishardi, shunda u: «Qoʻyib yuboringlar, qoʻyib yuboringlar, men sizlarga aytib beraman», derdi. Ular uni qoʻyib yuborishganda esa, u: «Allohga qasamki, men Abu Sufyon haqida hech narsa bilmayman, lekin mana bu Quraysh keldi, ular ichida Abu Jahl, Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Umayya ibn Xalaf bor, (ular) kelishdi», derdi. Nabiy ﷺ esa namoz oʻqir va buni eshitib turardilar. Namozdan boʻshaganlarida: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, u sizlarga rost gapirsa urar ekansizlar, yolgʻon gapirsa qoʻyib yuborar ekansizlar. Mana bu Quraysh Abu Sufyonni himoya qilish uchun keldi», dedilar. Anas dedi: Rasululloh ﷺ: «Mana bu yer ertaga falonchi yiqiladigan joy», deb qoʻllarini yerga qoʻydilar; «Mana bu yer ertaga falonchi yiqiladigan joy», deb qoʻllarini yerga qoʻydilar; «Mana bu yer ertaga falonchi yiqiladigan joy», deb qoʻllarini yerga qoʻydilar va: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, ulardan biror kishi Rasululloh ﷺ qoʻllarini qoʻygan joydan (nariga) oʻtmadi (oʻsha yerda yiqildi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ular (haqida) buyruq berdilar, oyoqlaridan tutib sudralib, Badr qudugʻiga tashlab yuborildi.Мусо ибн Исмоил бизга айтиб берди: Ҳаммод бизга айтиб берди: Собитдан, у Анасдан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларини (жангга) чақирдилар, улар Бадр томон йўлга чиқишди. Бирдан улар Қурайшнинг сув ташувчи туяларига дуч келишди, улар ичида Банул-Ҳажжожга тегишли қора бир қул бор эди. Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари уни ушлаб олишди-да, ундан: «Абу Суфён қаерда?» деб сўрай бошлашди. У: «Аллоҳга қасамки, мен унинг ишидан ҳеч нарса билмайман, лекин мана бу Қурайш келди, улар ичида Абу Жаҳл, Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Умайя ибн Халаф бор», дерди. У уларга шу гапни айтганида уни уришарди, шунда у: «Қўйиб юборинглар, қўйиб юборинглар, мен сизларга айтиб бераман», дерди. Улар уни қўйиб юборишганда эса, у: «Аллоҳга қасамки, мен Абу Суфён ҳақида ҳеч нарса билмайман, лекин мана бу Қурайш келди, улар ичида Абу Жаҳл, Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Умайя ибн Халаф бор, (улар) келишди», дерди. Набий ﷺ эса намоз ўқир ва буни эшитиб турардилар. Намоздан бўшаганларида: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, у сизларга рост гапирса урар экансизлар, ёлғон гапирса қўйиб юборар экансизлар. Мана бу Қурайш Абу Суфённи ҳимоя қилиш учун келди», дедилар. Анас деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мана бу ер эртага фалончи йиқиладиган жой», деб қўлларини ерга қўйдилар; «Мана бу ер эртага фалончи йиқиладиган жой», деб қўлларини ерга қўйдилар; «Мана бу ер эртага фалончи йиқиладиган жой», деб қўлларини ерга қўйдилар ва: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, улардан бирор киши Расулуллоҳ ﷺ қўлларини қўйган жойдан (нарига) ўтмади (ўша ерда йиқилди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ улар (ҳақида) буйруқ бердилар, оёқларидан тутиб судралиб, Бадр қудуғига ташлаб юборилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ الْمُؤَذِّنُونَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muazzinlar qiyomat kuni odamlarning boʻyni eng uzuni boʻladilar», dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муаззинлар қиёмат куни одамларнинг бўйни энг узуни бўладилар», дедилар.

- وعن أبي هبيرة عائذ بن عمرو المزني وهو من أهل بيعة الرضوان رضي الله عنه، أن أبا سفيان أتى على سلمان وصهيب وبلال في نفر فقالوا‏:‏ ما أخذت سيوف الله من عدو الله مأخذها، فقال أبو بكر رضي الله عنه‏:‏ أتقولون هذا لشيخ قريش وسيدهم‏؟‏ فأتى النبي صلى الله عليه وسلم، فأخبره فقال‏:‏ ‏"‏يا أبا بكر لعلك أغضبتهم‏؟‏ لئن كنت أغضبتهم لقد أغضبت ربك‏"‏ فأتاهم فقال‏:‏ ياإخوتاه أغضبتكم‏؟‏ قالوا‏:‏ لا، يغفر الله لك يا أخي‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Oiz ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon bir guruh kishilar orasidagi Salmon, Suhayb va Bilolning oldiga keldi. Shunda ular: «Allohga qasamki, Allohning qilichlari Allohning dushmanining boʻynidan oʻzi olishi lozim boʻlgan narsani (toʻla) olmadi», — dedilar. (Rovi) dedi: Shunda Abu Bakr: «Quraysh shayxiga va ularning sayyidiga shuni aytasizlarmi?!» — dedi. Soʻng u Nabiy ﷺ ning huzuriga kelib, bundan xabar berdi. U zot: «Ey Abu Bakr! Sen ularni gʻazablantirgan boʻlsang kerak; agar sen ularni gʻazablantirgan boʻlsang, Robbingni gʻazablantiribsan», — dedilar. Shunda Abu Bakr ularning oldiga kelib: «Ey birodarlarim! Men sizlarni gʻazablantirdimmi?» — dedi. Ular: «Yoʻq, Alloh seni magʻfirat qilsin, ey ukajonim», — dedilar.Оиз ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Суфён бир гуруҳ кишилар орасидаги Салмон, Суҳайб ва Билолнинг олдига келди. Шунда улар: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг қиличлари Аллоҳнинг душманининг бўйнидан ўзи олиши лозим бўлган нарсани (тўла) олмади», — дедилар. (Рови) деди: Шунда Абу Бакр: «Қурайш шайхига ва уларнинг саййидига шуни айтасизларми?!» — деди. Сўнг у Набий ﷺ нинг ҳузурига келиб, бундан хабар берди. У зот: «Эй Абу Бакр! Сен уларни ғазаблантирган бўлсанг керак; агар сен уларни ғазаблантирган бўлсанг, Роббингни ғазаблантирибсан», — дедилар. Шунда Абу Бакр уларнинг олдига келиб: «Эй биродарларим! Мен сизларни ғазаблантирдимми?» — деди. Улар: «Йўқ, Аллоҳ сени мағфират қилсин, эй укажоним», — дедилар.

وَعَن حكيمِ بن مُعَاوِيَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ بَحْرُ الْمَاءِ وَبَحْرُ الْعَسَلِ وَبَحْرُ اللَّبَنِ وَبَحْرُ الْخَمْرِ ثُمَّ تشقَّقُ الأنهارُ بعدُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ رَوَاهُ الدَّارمِيّ عَن مُعَاوِيَة

Hakim ibn Muoviya otasi (Muoviya ibn Hayda roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, jannatda suv dengizi, asal dengizi, sut dengizi va xamr dengizi bordir. Soʻng (ulardan) keyin daryolar ajralib chiqadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Hakim ibn Muoviya — Bahz ibn Hakimning otasidir. Jurayriyning kunyasi Abu Masʼud boʻlib, ismi Said ibn Iyosdir.Ҳаким ибн Муовия отаси (Муовия ибн Ҳайда розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, жаннатда сув денгизи, асал денгизи, сут денгизи ва хамр денгизи бордир. Сўнг (улардан) кейин дарёлар ажралиб чиқади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳаким ибн Муовия — Баҳз ибн Ҳакимнинг отасидир. Журайрийнинг куняси Абу Масъуд бўлиб, исми Саид ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَتْ لَمَّا جَاءَ نَعْىُ أَبِي سُفْيَانَ مِنَ الشَّأْمِ دَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ـ رضى الله عنها ـ بِصُفْرَةٍ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، فَمَسَحَتْ عَارِضَيْهَا وَذِرَاعَيْهَا وَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عَنْ هَذَا لَغَنِيَّةً، لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ، فَإِنَّهَا تُحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning oʻlimi haqidagi xabar Shomdan yetib kelganda, Ummu Habiba uchinchi kun sariq xushboʻylik soʻrab, uni yonoqlari va bilaklariga surtdi hamda: «Shubhasiz, agar men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga — eridan boshqa hech bir mayyit uchun — uch kundan ortiq motam tutish halol emas; eri uchun esa toʻrt oy-u oʻn kun motam tutsin›, — deganini eshitmaganimda, bunga muhtoj boʻlmas edim», — dedi.Зайнаб бинт Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг ўлими ҳақидаги хабар Шомдан етиб келганда, Умму Ҳабиба учинчи кун сариқ хушбўйлик сўраб, уни ёноқлари ва билакларига суртди ҳамда: «Шубҳасиз, агар мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган аёлга — эридан бошқа ҳеч бир маййит учун — уч кундан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас; эри учун эса тўрт ой-у ўн кун мотам туцин›, — деганини эшитмаганимда, бунга муҳтож бўлмас эдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ وَصَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ وَالأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ كُلَّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَأَعْطَى عَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ دُونَ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ أَتَجْعَلُ نَهْبِي وَنَهْبَ الْعُبَيْدِ بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالأَقْرَعِ فَمَا كَانَ بَدْرٌ وَلاَ حَابِسٌ يَفُوقَانِ مِرْدَاسَ فِي الْمَجْمَعِ وَمَا كُنْتُ دُونَ امْرِئٍ مِنْهُمَا وَمَنْ تَخْفِضِ الْيَوْمَ لاَ يُرْفَعِ قَالَ فَأَتَمَّ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةً ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Sufyon ibn Harb, Safvon ibn Umayya, Uyayna ibn Hisn va Aqraʼ ibn Hobisning har biriga yuztadan tuya berdilar, Abbos ibn Mirdosga esa undan kamroq berdilar. Shunda Abbos ibn Mirdos (sheʼr aytib): «Mening oʻljam va otimning oʻljasini Uyayna bilan Aqraʼ orasida boʻlasanmi? Holbuki, Badr ham, Hobis ham (qabila) yigʻinida Mirdosdan ustun emas edi. Men esa bu ikkovidan hech birining quyisida emasdim. Bugun sen kimni pasaytirsang, u (boshqa) koʻtarilmas», dedi. (Rovi) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ unga (atosini) yuztaga toʻldirib berdilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ибн Ҳарб, Сафвон ибн Умайя, Уяйна ибн Ҳисн ва Ақраъ ибн Ҳобиснинг ҳар бирига юзтадан туя бердилар, Аббос ибн Мирдосга эса ундан камроқ бердилар. Шунда Аббос ибн Мирдос (шеър айтиб): «Менинг ўлжам ва отимнинг ўлжасини Уяйна билан Ақраъ орасида бўласанми? Ҳолбуки, Бадр ҳам, Ҳобис ҳам (қабила) йиғинида Мирдосдан устун эмас эди. Мен эса бу икковидан ҳеч бирининг қуйисида эмасдим. Бугун сен кимни пасайтирсанг, у (бошқа) кўтарилмас», деди. (Рови) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга (атосини) юзтага тўлдириб бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ بْنِ سَلْمٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ‏)‏ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأَسْلَمُوا فَحَسُنَ إِسْلاَمُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ لَمْ يَعْرِفْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ وَعَرَفَهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Uhud kuni: «Ey Alloh, Abu Sufyonga laʼnat qilgin! Ey Alloh, Horis ibn Hishomga laʼnat qilgin! Ey Alloh, Safvon ibn Umayyaga laʼnat qilgin!» dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda: {(Ey Paygʻambar,) bu ishda sening (ixtiyoringda) hech narsa yoʻq, yo (Alloh) ularning tavbasini qabul qiladi yo ularni azoblaydi} (Oli Imron 128) (oyati) nozil boʻldi. Bas, Alloh ularning tavbasini qabul qildi, ular musulmon boʻlishdi va islomlari chiroyli boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, Umar ibn Hamzaning Solimdan, uning otasidan (qilgan) hadisidan gʻarib (kam uchraydigan) deb topiladi. Buni az-Zuhriy ham Solimdan, otasidan rivoyat qilgan. Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) buni Umar ibn Hamza hadisidan bilmadi, balki az-Zuhriy hadisidan (tanib) bildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни: «Эй Аллоҳ, Абу Суфёнга лаънат қилгин! Эй Аллоҳ, Ҳорис ибн Ҳишомга лаънат қилгин! Эй Аллоҳ, Сафвон ибн Умайяга лаънат қилгин!» дедилар. (Ровий) айтди: Шунда: {(Эй Пайғамбар,) бу ишда сенинг (ихтиёрингда) ҳеч нарса йўқ, ё (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилади ё уларни азоблайди} (Оли Имрон 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, Аллоҳ уларнинг тавбасини қабул қилди, улар мусулмон бўлишди ва исломлари чиройли бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, Умар ибн Ҳамзанинг Солимдан, унинг отасидан (қилган) ҳадисидан ғариб (кам учрайдиган) деб топилади. Буни аз-Зуҳрий ҳам Солимдан, отасидан ривоят қилган. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) буни Умар ибн Ҳамза ҳадисидан билмади, балки аз-Зуҳрий ҳадисидан (таниб) билди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ مِنْ صَلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ أَقَصُرَتِ الصَّلاَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ نَسِيتَ قَالَ ‏"‏ كُلَّ ذَلِكَ لَمْ أَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ قَدْ فَعَلْتَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ انْصَرَفَ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ farz namozining ikki rakatidan (soʻng) burilib (salom berib) qoʻydilar. Shunda bir kishi u zotga: «Namoz qisqartirildimi, ey Allohning Rasuli, yoki unutdingizmi?» dedi. (U zot): «Bularning birortasini ham qilganim yoʻq», dedilar. Odamlar: «Siz buni qildingiz, ey Allohning Rasuli», deyishdi. Shunda u zot yana ikki rakat oʻqib, soʻng burildilar va sahvning ikki sajdasini qilmadilar. Abu Dovud aytdi: Buni Dovud ibn al-Husayn Abu Sufyon — Ibn Abu Ahmadning ozod qilingan qulidan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan shu qissa bilan rivoyat qildi. (Bu rivoyatda) u: «Soʻng salomdan keyin oʻtirgan holatda ikki sajda qildilar», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ фарз намозининг икки ракатидан (сўнг) бурилиб (салом бериб) қўйдилар. Шунда бир киши у зотга: «Намоз қисқартирилдими, эй Аллоҳнинг Расули, ёки унутдингизми?» деди. (У зот): «Буларнинг бирортасини ҳам қилганим йўқ», дедилар. Одамлар: «Сиз буни қилдингиз, эй Аллоҳнинг Расули», дейишди. Шунда у зот яна икки ракат ўқиб, сўнг бурилдилар ва саҳвнинг икки саждасини қилмадилар. Абу Довуд айтди: Буни Довуд ибн ал-Ҳусайн Абу Суфён — Ибн Абу Аҳмаднинг озод қилинган қулидан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан шу қисса билан ривоят қилди. (Бу ривоятда) у: «Сўнг саломдан кейин ўтирган ҳолатда икки сажда қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ قَبْلَ شَهْرِ رَمَضَانَ ‏"‏ الصِّيَامُ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا وَنَحْنُ مُتَقَدِّمُونَ فَمَنْ شَاءَ فَلْيَتَقَدَّمْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَتَأَخَّرْ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) minbarda turib aytdi: Rasululloh ﷺ Ramazon oyidan oldin minbarda turib: «Roʻza falon-falon kuni boshlanadi, biz esa oldinroq tutamiz. Kim xohlasa, oldinroq tutsin. Kim xohlasa, keyinroq tutsin», der edilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) минбарда туриб айтди: Расулуллоҳ ﷺ Рамазон ойидан олдин минбарда туриб: «Рўза фалон-фалон куни бошланади, биз эса олдинроқ тутамиз. Ким хоҳласа, олдинроқ тутсин. Ким хоҳласа, кейинроқ тутсин», дер эдилар.

- وعن أبى مريم الأزدى رضي الله عنه أنه قال لمعاوية رضي الله عنه سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ “من ولاه الله شيئاً من أمور المسلمين، فاحتجب دون حاجتهم وخلتهم وفقرهم، احتجب الله دون حاجته وخلته وفقره يوم القيامة” فجعل معاوية رجلا على حوائج الناس‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود والترمذي‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Maryam al-Azdiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Men Muoviyaning huzuriga kirdim. U: «Sening tashrifing bizni qanchalik xursand qildi, ey falonchining otasi!» dedi — bu arablar aytadigan bir soʻzdir. Men: «Eshitgan bir hadisni senga aytib beraman. Men Rasululloh ﷺning: ‹Kimni Alloh azza va jalla musulmonlar ishlaridan biror narsaga voliy qilib qoʻysa-yu, u ularning hojati, ehtiyoji va kambagʻalligidan (yuz oʻgirib) berkinib olsa, Alloh ham undan uning hojati, ehtiyoji va kambagʻalligida berkinadi (yuz oʻgiradi)›, deyotganlarini eshitdim», dedim. (Rovi) dedi: Shunda u (Muoviya) odamlarning hojatlariga (qaraydigan) bir kishini tayinladi.Абу Марям ал-Аздий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Мен Муовиянинг ҳузурига кирдим. У: «Сенинг ташрифинг бизни қанчалик хурсанд қилди, эй фалончининг отаси!» деди — бу араблар айтадиган бир сўздир. Мен: «Эшитган бир ҳадисни сенга айтиб бераман. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Кимни Аллоҳ азза ва жалла мусулмонлар ишларидан бирор нарсага волий қилиб қўйса-ю, у уларнинг ҳожати, эҳтиёжи ва камбағаллигидан (юз ўгириб) беркиниб олса, Аллоҳ ҳам ундан унинг ҳожати, эҳтиёжи ва камбағаллигида беркинади (юз ўгиради)›, деётганларини эшитдим», дедим. (Рови) деди: Шунда у (Муовия) одамларнинг ҳожатларига (қарайдиган) бир кишини тайинлади.