حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَاسْتَأْجَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ ثُمَّ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ الْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ يَمِينَ حِلْفٍ فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، فَأَمِنَاهُ فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ، فَأَتَاهُمَا بِرَاحِلَتَيْهِمَا، صَبِيحَةَ لَيَالٍ ثَلاَثٍ، فَارْتَحَلاَ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ، وَالدَّلِيلُ الدِّيلِيُّ فَأَخَذَ بِهِمْ أَسْفَلَ مَكَّةَ وَهْوَ طَرِيقُ السَّاحِلِ.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr Bani Diyl hamda Bani Abd ibn Adiy qabilasidan boʻlgan bir (mushrik) kishini yoʻlboshlovchi (qilib) yolladi. U mohir yoʻlboshlovchi edi va u — Os ibn Voil qabilasi bilan (boʻlgan) ahd (qasam) shartnomasiga rioya qilar edi; u Quraysh mushriklarining dinida edi. Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr unga ishondi va oʻz ulov tuyalarini unga berdi hamda unga — ularni uch kundan soʻng Savr gʻoriga keltirishni — aytdi. Bas, u ularga oʻz ikki ulov tuyasi(ni keltirdi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр Бани Дийл ҳамда Бани Абд ибн Адий қабиласидан бўлган бир (мушрик) кишини йўлбошловчи (қилиб) ёллади. У моҳир йўлбошловчи эди ва у — Ос ибн Воил қабиласи билан (бўлган) аҳд (қасам) шартномасига риоя қилар эди; у Қурайш мушрикларининг динида эди. Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр унга ишонди ва ўз улов туяларини унга берди ҳамда унга — уларни уч кундан сўнг Савр ғорига келтиришни — айтди. Бас, у уларга ўз икки улов туяси(ни келтирди).
وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، وَإِبْرَاهِيمَ، - قَالَ لاَ أَعْرِفُ حَدِيثَ أَحَدِهِمَا مِنَ الآخَرِ - أَنَّ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ - رضى الله عنها - قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَصْدُرُ النَّاسُ بِنُسُكَيْنِ . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Yo Rasululloh! Odamlar ikki ibodat bilan qaytadi», — deb hadis zikr qilindi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Ё Расулуллоҳ! Одамлар икки ибодат билан қайтади», — деб ҳадис зикр қилинди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، فِي قَوْلِهِِ : (أطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ) قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيُّ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سَرِيَّةٍ . أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Allohga itoat qilinglar, Paygʻambarga va oʻzlaringizdan boʻlgan ish boshliqlariga itoat qilinglar} (oyati haqida Ibn Jurayj aytdi:) «Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy as-Sahmiyni Rasululloh ﷺ bir saryaga (qoʻshinga) amir qilib yuborgan edilar». Buni menga Yaʼlo ibn Muslim Said ibn Jubaydan, u Ibn Abbosdan xabar berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning rivoyatidangina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ва ўзларингиздан бўлган иш бошлиқларига итоат қилинглар} (ояти ҳақида Ибн Журайж айтди:) «Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ас-Саҳмийни Расулуллоҳ ﷺ бир саряга (қўшинга) амир қилиб юборган эдилар». Буни менга Яъло ибн Муслим Саид ибн Жубайдан, у Ибн Аббосдан хабар берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ривоятидангина биламиз.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا .2
وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا " .1
وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ .3
وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا .2
وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي " .1
وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .1
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ " الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا " .1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4
وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا . 1
Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.
قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، هَذَا مِنْ كِتَابِهِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، مِنْ حِفْظِهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ، كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ دَمَ الْحَيْضِ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكِ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ وَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Fotima binti Abu Hubaysh istihoza tutar edi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Hayz qoni tanib olinadigan qora qondir. Agar shunday boʻlsa, namozni toʻxtatgin. Agar boshqasi boʻlsa, tahorat qilib namoz oʻqigin», dedilar. Abu Abdurrahmon aytdi: Bu hadisni bir necha kishi rivoyat qilgan, ulardan hech biri Ibn Abu Adiy zikr qilgan narsani zikr qilmagan. Alloh taolo bilguvchiroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Фотима бинти Абу Ҳубайш истиҳоза тутар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ҳайз қони таниб олинадиган қора қондир. Агар шундай бўлса, намозни тўхтатгин. Агар бошқаси бўлса, таҳорат қилиб намоз ўқигин», дедилар. Абу Абдурраҳмон айтди: Бу ҳадисни бир неча киши ривоят қилган, улардан ҳеч бири Ибн Абу Адий зикр қилган нарсани зикр қилмаган. Аллоҳ таоло билгувчироқдир.
حَدَّثَنَا أَبُو مَرْوَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعُثْمَانِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ جَاءَ عُوَيْمِرٌ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ فَقَالَ سَلْ لِي رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَقَتَلَهُ أَيُقْتَلُ بِهِ أَمْ كَيْفَ يَصْنَعُ فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنْ ذَلِكَ فَعَابَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ الْمَسَائِلَ . ثُمَّ لَقِيَهُ عُوَيْمِرٌ فَسَأَلَهُ فَقَالَ مَا صَنَعْتَ فَقَالَ صَنَعْتُ أَنَّكَ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَعَابَ الْمَسَائِلَ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَلأَسْأَلَنَّهُ . فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَوَجَدَهُ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ فِيهِمَا فَلاَعَنَ بَيْنَهُمَا فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لَئِنِ انْطَلَقْتُ بِهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ كَذَبْتُ عَلَيْهَا . قَالَ فَفَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَصَارَتْ سُنَّةً فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " انْظُرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَسْحَمَ أَدْعَجَ الْعَيْنَيْنِ عَظِيمَ الأَلْيَتَيْنِ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهَا وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أُحَيْمِرَ كَأَنَّهُ وَحَرَةٌ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ كَاذِبًا " . قَالَ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى النَّعْتِ الْمَكْرُوهِ .
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uvaymir Osim ibn Adiyning oldiga kelib: «Men uchun Rasululloh ﷺdan soʻrab bergin: Bir kishi ayolining oldida bir erkakni topib olib, uni oʻldirsa, u qasos uchun oʻldiriladimi yoki qanday qiladi?» dedi. Osim bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradi. Rasululloh ﷺ bunday savollarni yoqtirmadilar. Soʻng Uvaymir uni uchratib, undan soʻradi: «Nima qilding?» dedi. U: «Sen menga yaxshilik keltirmading. Men Rasululloh ﷺdan soʻragan edim, u zot bunday savollarni yoqtirmadilar», dedi. Shunda Uvaymir: «Allohga qasamki, men albatta Rasululloh ﷺning oldiga borib, u zotdan soʻrayman», dedi. U Rasululloh ﷺning oldiga keldi va shu payt u zotga bu ikkovi haqida vahiy nozil qilingan edi. Bas, u zot ular oʻrtasida liʼon qildirdilar. Uvaymir: «Allohga qasamki, yo Rasululloh, agar men uni olib ketsam, unga tuhmat qilgan boʻlaman», dedi. U Rasululloh ﷺ buyurishlaridan avval undan ajraldi. Shu bilan liʼon qilishuvchilar oʻrtasida bu sunnatga aylandi. Soʻng Nabiy ﷺ: «Uni kuzatib turinglar. Agar u qora tanli, koʻzlari qop-qora, kattakon dumbali bola tugʻsa, uni faqat erkak rost aytgan deb bilaman. Agar u qizgʻish, guyo qizil kaltakesakdek bola tugʻsa, uni faqat yolgʻonchi deb bilaman», dedilar. Rovi aytadi: U ayol yoqtirilmagan sifatdagi bolani tugʻdi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уваймир Осим ибн Адийнинг олдига келиб: «Мен учун Расулуллоҳ ﷺдан сўраб бергин: Бир киши аёлининг олдида бир эркакни топиб олиб, уни ўлдирса, у қасос учун ўлдириладими ёки қандай қилади?» деди. Осим бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўради. Расулуллоҳ ﷺ бундай саволларни ёқтирмадилар. Сўнг Уваймир уни учратиб, ундан сўради: «Нима қилдинг?» деди. У: «Сен менга яхшилик келтирмадинг. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраган эдим, у зот бундай саволларни ёқтирмадилар», деди. Шунда Уваймир: «Аллоҳга қасамки, мен албатта Расулуллоҳ ﷺнинг олдига бориб, у зотдан сўрайман», деди. У Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келди ва шу пайт у зотга бу иккови ҳақида ваҳий нозил қилинган эди. Бас, у зот улар ўртасида лиъон қилдирдилар. Уваймир: «Аллоҳга қасамки, ё Расулуллоҳ, агар мен уни олиб кетсам, унга туҳмат қилган бўламан», деди. У Расулуллоҳ ﷺ буюришларидан аввал ундан ажралди. Шу билан лиъон қилишувчилар ўртасида бу суннатга айланди. Сўнг Набий ﷺ: «Уни кузатиб туринглар. Агар у қора танли, кўзлари қоп-қора, каттакон думбали бола туғса, уни фақат эркак рост айтган деб биламан. Агар у қизғиш, гуё қизил калтакесакдек бола туғса, уни фақат ёлғончи деб биламан», дедилар. Рови айтади: У аёл ёқтирилмаган сифатдаги болани туғди.
- وعنه قال: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم، يقول: "اللهم أصلح لي ديني الذي هو عصمة أمري، وأصلح لي دنياي التي فيها معاشي، وأصلح لي آخرتي التي فيها معادي، واجعل الحياة زيادة لي في كل خير، واجعل الموت راحة لي من كل شر" ((رواه مسلم)).
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday der edilar: «Allohim, ishlarimning saqlovchisi boʻlgan dinimni isloh qil; tirikchiligim boʻlgan dunyoyimni isloh qil; qaytar joyim boʻlgan oxiratimni isloh qil; (bu) hayotni men uchun har bir yaxshilikda ziyoda (manba) qil va (bu) oʻlimni men uchun har bir yomonlikdan rohat (qutulish) qil.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дер эдилар: «Аллоҳим, ишларимнинг сақловчиси бўлган динимни ислоҳ қил; тирикчилигим бўлган дунёйимни ислоҳ қил; қайтар жойим бўлган охиратимни ислоҳ қил; (бу) ҳаётни мен учун ҳар бир яхшиликда зиёда (манба) қил ва (бу) ўлимни мен учун ҳар бир ёмонликдан роҳат (қутулиш) қил.»
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا; { أَنَّ اَلنَّبِيَّ - صلى الله عليه وسلم -قَالَ لِرَجُلٍ: "تَرَى اَلشَّمْسَ ?" قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: "عَلَى مِثْلِهَا فَاشْهَدْ, أَوْ دَعْ" } أَخْرَجَهُ اِبْنُ عَدِيٍّ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ, وَصَحَّحَهُ اَلْحَاكِمُ فَأَخْطَأ َ 1 .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir kishiga: «Quyoshni koʻryapsanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda u zot: «Xuddi shunga oʻxshash (aniq narsaga) guvohlik ber yoki (guvohlikni) tark et», dedilar. Uni Ibn Adiy zaif isnod bilan rivoyat qilgan, Hokim esa sahih degan, biroq xato qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир кишига: «Қуёшни кўряпсанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда у зот: «Худди шунга ўхшаш (аниқ нарсага) гувоҳлик бер ёки (гувоҳликни) тарк эт», дедилар. Уни Ибн Адий заиф иснод билан ривоят қилган, Ҳоким эса саҳиҳ деган, бироқ хато қилган.
وَعَن جُبَير بن مطعم أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ: «لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلَاءِ النَّتْنَى لتركتهم لَهُ» . رَوَاهُ البُخَارِيّ
Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida gapirib: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, mana shu past (razil) odamlar haqida men bilan shafoat qilganida (iltimos qilganida), men ularni uning hurmati uchun ozod qilgan boʻlardim», — dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида гапириб: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, мана шу паст (разил) одамлар ҳақида мен билан шафоат қилганида (илтимос қилганида), мен уларни унинг ҳурмати учун озод қилган бўлардим», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ دَاوُدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ سَأَلَ أَبَا بَكْرِ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ: لِمَ كَانَ أَبُو بَكْرٍ يَكْتُبُ: مِنْ أَبِي بَكْرٍ خَلِيفَةِ رَسُولِ اللهِ، ثُمَّ كَانَ عُمَرُ يَكْتُبُ بَعْدَهُ: مِنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ خَلِيفَةِ أَبِي بَكْرٍ، مَنْ أَوَّلُ مَنْ كَتَبَ: أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: حَدَّثَتْنِي جَدَّتِي الشِّفَاءُ، وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الأُوَلِ، وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِذَا هُوَ دَخَلَ السُّوقَ دَخَلَ عَلَيْهَا، قَالَتْ: كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عَامِلِ الْعِرَاقَيْنِ: أَنِ ابْعَثْ إِلَيَّ بِرَجُلَيْنِ جَلْدَيْنِ نَبِيلَيْنِ، أَسْأَلُهُمَا عَنِ الْعِرَاقِ وَأَهْلِهِ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ صَاحِبُ الْعِرَاقَيْنِ بِلَبِيدِ بْنِ رَبِيعَةَ، وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، فَقَدِمَا الْمَدِينَةَ فَأَنَاخَا رَاحِلَتَيْهِمَا بِفِنَاءِ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ دَخَلاَ الْمَسْجِدَ فَوَجَدَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ، فَقَالاَ لَهُ: يَا عَمْرُو، اسْتَأْذِنْ لَنَا عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ، فَوَثَبَ عَمْرٌو فَدَخَلَ عَلَى عُمَرَ فَقَالَ: السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: مَا بَدَا لَكَ فِي هَذَا الِاسْمِ يَا ابْنَ الْعَاصِ؟ لَتَخْرُجَنَّ مِمَّا قُلْتَ، قَالَ: نَعَمْ، قَدِمَ لَبِيدُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَعَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ، فَقَالاَ لِي: اسْتَأْذِنْ لَنَا عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَقُلْتُ: أَنْتُمَا وَاللَّهِ أَصَبْتُمَا اسْمَهُ، وَإِنَّهُ الأَمِيرُ، وَنَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ. فَجَرَى الْكِتَابُ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Zayd ibn Horisani Zayd ibn Muhammad deb chaqirar edik. Toki: {Ularni otalariga nisbat berib chaqiringlar, bu Alloh nazdida adolatliroqdir} (Ahzob 5) (oyati) nozil boʻlguncha». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Зайд ибн Ҳорисани Зайд ибн Муҳаммад деб чақирар эдик. Токи: {Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар, бу Аллоҳ наздида адолатлироқдир} (Аҳзоб 5) (ояти) нозил бўлгунча». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي طَلْحَةَ " أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الأَقْرَبِينَ ". قَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَسَمَهَا أَبُو طَلْحَةَ فِي أَقَارِبِهِ وَبَنِي عَمِّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنَادِي " يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ ". لِبُطُونِ قُرَيْشٍ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ ".
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Abu Talhaga: «Men senga — (mana bu bogʻni) oʻz qarindoshlaring orasida taqsimlashingni — tavsiya qilaman», — dedi. Abu Talha: «Yo Rasululloh! Men shunday qilaman», — dedi. Bas, Abu Talha uni oʻz qarindoshlari va amakivachchalari orasida taqsimladi. Ibn Abbos: «‹Eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro, 214) — (oyati) nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ Qurayshning turli katta oilalarini: ‹Ey Bani Fihr! Ey Bani Adiy!›, — deb chaqira boshladi», — dedi. Abu Hurayra: «‹Eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (oyati) nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ (baland ovozda): ‹Ey Quraysh ahli!›, — dedi», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Абу Талҳага: «Мен сенга — (мана бу боғни) ўз қариндошларинг орасида тақсимлашингни — тавсия қиламан», — деди. Абу Талҳа: «Ё Расулуллоҳ! Мен шундай қиламан», — деди. Бас, Абу Талҳа уни ўз қариндошлари ва амакиваччалари орасида тақсимлади. Ибн Аббос: «‹Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро, 214) — (ояти) нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ Қурайшнинг турли катта оилаларини: ‹Эй Бани Фиҳр! Эй Бани Адий!›, — деб чақира бошлади», — деди. Абу Ҳурайра: «‹Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (ояти) нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ (баланд овозда): ‹Эй Қурайш аҳли!›, — деди», — деди.
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، السَّاعِدِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُوَيْمِرًا الْعَجْلاَنِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ الأَنْصَارِيِّ فَقَالَ لَهُ أَرَأَيْتَ يَا عَاصِمُ لَوْ أَنَّ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَسَلْ لِي عَنْ ذَلِكَ يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عَاصِمٌ لِعُوَيْمِرٍ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتُهُ عَنْهَا . قَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَهُ عَنْهَا . فَأَقْبَلَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَطَ النَّاسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَدْ نَزَلَ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ فَاذْهَبْ فَأْتِ بِهَا " . قَالَ سَهْلٌ فَتَلاَعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَرَغَا قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا . فَطَلَّقَهَا ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَكَانَتْ سُنَّةَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ .
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uvaymir al-Ajloniy Osim ibn Adiy al-Ansoriyning oldiga keldi va unga: «Yo Osim, aytib ber-chi, agar bir kishi xotini bilan birga (begona) erkakni topib qolsa, uni oʻldirsa boʻladimi? Soʻngra siz uni (qasos uchun) oʻldirasizlarmi? Yo qanday qilsin? Yo Osim, men uchun Rasululloh ﷺ dan shuni soʻrab ber», dedi. Shunda Osim Rasululloh ﷺ dan soʻradi. Rasululloh ﷺ esa bu (xil) masalalarni yoqtirmadilar va ularni qoraladilar, hatto Osimga Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsa ogʻir botdi. Osim oʻz ahliga qaytib kelganida, Uvaymir uning oldiga kelib: «Yo Osim, Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?» dedi. Osim Uvaymirga: «Sen menga yaxshilik keltirmading. Men Rasululloh ﷺ dan soʻragan masalamni u zot yoqtirmadilar», dedi. Uvaymir: «Vallohi, men undan buni soʻramaguncha toʻxtamayman», dedi. Soʻng Uvaymir kelib, Rasululloh ﷺ odamlarning oʻrtasida turganlarida u zotning oldiga yetib bordi va: «Yo Rasululloh, aytib bering-chi, bir kishi xotini bilan birga (begona) erkakni topib qolsa, uni oʻldirsa boʻladimi? Soʻngra siz uni (qasos uchun) oʻldirasizlarmi? Yo qanday qilsin?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen va xotining haqida (oyat) nozil boʻldi, bor, uni olib kel», dedilar. Sahl dedi: Soʻng ular ikkovlari mulaana (laʼnatlashish) qildilar, men esa Rasululloh ﷺ ning huzurida odamlar bilan birga edim. Ular (laʼnatlashishni) tugatganlarida, Uvaymir: «Yo Rasululloh, agar uni (nikohimda) ushlab qolsam, unga (tuhmat qilib) yolgʻon aytgan boʻlaman», dedi va Rasululloh ﷺ unga buyurishlaridan oldin uni uch taloq qildi. Ibn Shihob dedi: Shu mulaana qiluvchilarning sunnati (qoidasi) boʻlib qoldi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уваймир ал-Ажлоний Осим ибн Адий ал-Ансорийнинг олдига келди ва унга: «Ё Осим, айтиб бер-чи, агар бир киши хотини билан бирга (бегона) эркакни топиб қолса, уни ўлдирса бўладими? Сўнгра сиз уни (қасос учун) ўлдирасизларми? Ё қандай қилсин? Ё Осим, мен учун Расулуллоҳ ﷺ дан шуни сўраб бер», деди. Шунда Осим Расулуллоҳ ﷺ дан сўради. Расулуллоҳ ﷺ эса бу (хил) масалаларни ёқтирмадилар ва уларни қораладилар, ҳатто Осимга Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарса оғир ботди. Осим ўз аҳлига қайтиб келганида, Уваймир унинг олдига келиб: «Ё Осим, Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?» деди. Осим Уваймирга: «Сен менга яхшилик келтирмадинг. Мен Расулуллоҳ ﷺ дан сўраган масаламни у зот ёқтирмадилар», деди. Уваймир: «Валлоҳи, мен ундан буни сўрамагунча тўхтамайман», деди. Сўнг Уваймир келиб, Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг ўртасида турганларида у зотнинг олдига етиб борди ва: «Ё Расулуллоҳ, айтиб беринг-чи, бир киши хотини билан бирга (бегона) эркакни топиб қолса, уни ўлдирса бўладими? Сўнгра сиз уни (қасос учун) ўлдирасизларми? Ё қандай қилсин?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ва хотининг ҳақида (оят) нозил бўлди, бор, уни олиб кел», дедилар. Саҳл деди: Сўнг улар икковлари мулаана (лаънатлашиш) қилдилар, мен эса Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурида одамлар билан бирга эдим. Улар (лаънатлашишни) тугатганларида, Уваймир: «Ё Расулуллоҳ, агар уни (никоҳимда) ушлаб қолсам, унга (туҳмат қилиб) ёлғон айтган бўламан», деди ва Расулуллоҳ ﷺ унга буюришларидан олдин уни уч талоқ қилди. Ибн Шиҳоб деди: Шу мулаана қилувчиларнинг суннати (қоидаси) бўлиб қолди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَفَعَهُ قَالَ " الْعُطَاسُ وَالنُّعَاسُ وَالتَّثَاؤُبُ فِي الصَّلاَةِ وَالْحَيْضُ وَالْقَىْءُ وَالرُّعَافُ مِنَ الشَّيْطَانِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قُلْتُ لَهُ مَا اسْمُ جَدِّ عَدِيٍّ قَالَ لاَ أَدْرِي . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ قَالَ اسْمُهُ دِينَارٌ .
Adiy ibn Sobit (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan marfuʼ tarzda rivoyat qiladi: «Namozdagi aksa urish, mudrash va esnash, hayz, qusish va burundan qon kelish shaytondandir», deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Sharikning Abul-Yaqzondan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz.Адий ибн Собит (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан марфуъ тарзда ривоят қилади: «Намоздаги акса уриш, мудраш ва эснаш, ҳайз, қусиш ва бурундан қон келиш шайтондандир», дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Шарикнинг Абул-Яқзондан қилган ривояти орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضَةِ فَإِنَّهُ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ فَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي فَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ " .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ مِنْ كِتَابِهِ هَكَذَا ثُمَّ حَدَّثَنَا بِهِ بَعْدُ حِفْظًا قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى أَنَسُ بْنُ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ قَالَ إِذَا رَأَتِ الدَّمَ الْبَحْرَانِيَّ فَلاَ تُصَلِّي وَإِذَا رَأَتِ الطُّهْرَ وَلَوْ سَاعَةً فَلْتَغْتَسِلْ وَتُصَلِّي .2
وَقَالَ مَكْحُولٌ إِنَّ النِّسَاءَ لاَ تَخْفَى عَلَيْهِنَّ الْحَيْضَةُ إِنَّ دَمَهَا أَسْوَدُ غَلِيظٌ فَإِذَا ذَهَبَ ذَلِكَ وَصَارَتْ صُفْرَةً رَقِيقَةً فَإِنَّهَا مُسْتَحَاضَةٌ فَلْتَغْتَسِلْ وَلْتُصَلِّي .3
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ تَرَكَتِ الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتِ اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .2
وَرَوَى سُمَىٌّ وَغَيْرُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ تَجْلِسُ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .2
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ الْحَائِضُ إِذَا مَدَّ بِهَا الدَّمُ تُمْسِكُ بَعْدَ حَيْضَتِهَا يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ فَهِيَ مُسْتَحَاضَةٌ . وَقَالَ التَّيْمِيُّ عَنْ قَتَادَةَ إِذَا زَادَ عَلَى أَيَّامِ حَيْضِهَا خَمْسَةُ أَيَّامٍ فَلْتُصَلِّي . قَالَ التَّيْمِيُّ فَجَعَلْتُ أَنْقُصُ حَتَّى بَلَغْتُ يَوْمَيْنِ فَقَالَ إِذَا كَانَ يَوْمَيْنِ فَهُوَ مِنْ حَيْضِهَا . وَسُئِلَ ابْنُ سِيرِينَ عَنْهُ فَقَالَ النِّسَاءُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ .
Fotima binti Abu Hubaysh (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Urva ibn Zubayr naql qiladi: U istihoza boʻlar edi. Paygʻambar ﷺ unga: «Hayz qoni boʻlsa — u tanib olinadigan qora qondir; bas, shunday (qon) boʻlsa, namozdan toʻxta; boshqasi (boshqa rangli qon) boʻlsa, tahorat ol va namoz oʻqi — chunki u faqat (bir) tomir (qoni)dir», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Ibnul-Musanno: «Buni bizga Ibn Abu Adiy kitobidan shunday rivoyat qildi, soʻng keyinroq uni bizga yoddan rivoyat qilib: ‹Bizga Muhammad ibn Amr Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan: «Fotima istihoza boʻlar edi», deb (rivoyat qildi)›, dedi», — degan va shu maʼnoni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Anas ibn Sirin Ibn Abbosdan mustahoza haqida: «Agar u qoʻyuq (qora) qon koʻrsa, namoz oʻqimasin; agar bir soat boʻlsa ham poklikni koʻrsa, gʻusl qilib namoz oʻqisin», — deb rivoyat qilgan. Makhul: «Ayollarga hayz maxfiy (noaniq) emas; uning qoni qora, qoʻyuq boʻladi; bas, u ketib, yengil sariq (rang)ga aylansa — u mustahozadir; gʻusl qilib namoz oʻqisin», — degan. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Zayd Yahyo ibn Saiddan, u Qaʼqoʼ ibn Hakimdan, u Said ibn al-Musayyabdan mustahoza haqida: «Hayz kelganda namozni tark etadi; u ketganda gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Sumayy va boshqalar Said ibn al-Musayyabdan: «Hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilishgan. Buni Hammod ibn Salama ham Yahyo ibn Saiddan, u Said ibn al-Musayyabdan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Yunus Hasandan: «Hayzli ayolning qoni (meʼyordan) choʻzilsa, hayzidan keyin bir yoki ikki kun (namozdan) toʻxtaydi; (soʻng) u mustahozadir», — deb rivoyat qilgan. Taymiy Qatodadan: «Agar hayz kunlariga besh kun qoʻshilsa, namoz oʻqisin», — degan. Taymiy: «Men (sonni) kamaytira boshladim — toki ikki kunga yetdim. U: ‹Ikki kun boʻlsa, u hayzidandir›, — dedi», — degan. Ibn Sirindan bu haqida soʻralganda: «Ayollar buni yaxshiroq biladi», — degan.Фотима бинти Абу Ҳубайш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Урва ибн Зубайр нақл қилади: У истиҳоза бўлар эди. Пайғамбар ﷺ унга: «Ҳайз қони бўлса — у таниб олинадиган қора қондир; бас, шундай (қон) бўлса, намоздан тўхта; бошқаси (бошқа рангли қон) бўлса, таҳорат ол ва намоз ўқи — чунки у фақат (бир) томир (қони)дир», — дедилар. Абу Довуд айтди: Ибнул-Мусанно: «Буни бизга Ибн Абу Адий китобидан шундай ривоят қилди, сўнг кейинроқ уни бизга ёддан ривоят қилиб: ‹Бизга Муҳаммад ибн Амр Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан: «Фотима истиҳоза бўлар эди», деб (ривоят қилди)›, деди», — деган ва шу маънони зикр қилди. Абу Довуд айтди: Анас ибн Сирин Ибн Аббосдан мустаҳоза ҳақида: «Агар у қўюқ (қора) қон кўрса, намоз ўқимасин; агар бир соат бўлса ҳам покликни кўрса, ғусл қилиб намоз ўқисин», — деб ривоят қилган. Макҳул: «Аёлларга ҳайз махфий (ноаниқ) эмас; унинг қони қора, қўюқ бўлади; бас, у кетиб, енгил сариқ (ранг)га айланса — у мустаҳозадир; ғусл қилиб намоз ўқисин», — деган. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Зайд Яҳё ибн Саиддан, у Қаъқоъ ибн Ҳакимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан мустаҳоза ҳақида: «Ҳайз келганда намозни тарк этади; у кетганда ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Сумайй ва бошқалар Саид ибн ал-Мусайябдан: «Ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилишган. Буни Ҳаммод ибн Салама ҳам Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Юнус Ҳасандан: «Ҳайзли аёлнинг қони (меъёрдан) чўзилса, ҳайзидан кейин бир ёки икки кун (намоздан) тўхтайди; (сўнг) у мустаҳозадир», — деб ривоят қилган. Таймий Қатодадан: «Агар ҳайз кунларига беш кун қўшилса, намоз ўқисин», — деган. Таймий: «Мен (сонни) камайтира бошладим — токи икки кунга етдим. У: ‹Икки кун бўлса, у ҳайзидандир›, — деди», — деган. Ибн Сириндан бу ҳақида сўралганда: «Аёллар буни яхшироқ билади», — деган.
أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، وَمَالِكُ بْنُ الْخَلِيلِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، وَمَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ رَمَى عَبْدُ اللَّهِ الْجَمْرَةَ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ جَعَلَ الْبَيْتَ عَنْ يَسَارِهِ وَعَرَفَةَ عَنْ يَمِينِهِ وَقَالَ هَا هُنَا مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَنْصُورٌ غَيْرَ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh jamraga yetti tosh otdi, Kaʼbani chap tomoniga, Arafani oʻng tomoniga qildi va: «Baqara surasi nozil qilingan Zot mana shu yerda turgan edi», dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ жамрага етти тош отди, Каъбани чап томонига, Арафани ўнг томонига қилди ва: «Бақара сураси нозил қилинган Зот мана шу ерда турган эди», деди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَبَّرَ رَجُلٌ مِنَّا غُلاَمًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ ابْنُ النَّحَّامِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَدِيٍّ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizdan bir kishi oʻzining qulini mudabbar qildi (vafotidan soʻng ozod boʻlishini shart qildi), undan boshqa moli ham yoʻq edi. Shunda Paygʻambar ﷺ uni sotdilar va Adiy oʻgʻillaridan boʻlgan Ibnun-Nahhom degan kishi uni sotib oldi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биздан бир киши ўзининг қулини мудаббар қилди (вафотидан сўнг озод бўлишини шарт қилди), ундан бошқа моли ҳам йўқ эди. Шунда Пайғамбар ﷺ уни сотдилар ва Адий ўғилларидан бўлган Ибнун-Наҳҳом деган киши уни сотиб олди.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ [وَأَنْذِرْ عشيرتك الْأَقْرَبين] خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى صَعِدَ الصَّفَا فَجَعَلَ يُنَادِي: «يَا بَنِي فِهْرٍ يَا بني عدي» لبطون قُرَيْش حَتَّى اجْتَمعُوا فَجَعَلَ الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَخْرُجَ أَرْسَلَ رَسُولًا لِيَنْظُرَ مَا هُوَ فَجَاءَ أَبُو لَهَبٍ وَقُرَيْشٌ فَقَالَ: " أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خيَلاً تخرجُ منْ سَفْحِ هَذَا الْجَبَلِ - وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ خَيْلًا تَخْرُجُ بِالْوَادِي تُرِيدُ أَنْ تُغِيرَ عَلَيْكُمْ - أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ؟ " قَالُوا: نَعَمْ مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ إِلَّا صِدْقًا. قَالَ: «فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٌ شديدٍ» . قَالَ أَبُو لهبٍ: تبّاً لكَ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا؟ فَنَزَلَتْ: [تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ] مُتَّفق عَلَيْهِ
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro surasi, 214) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ Safo (tepaligi)ga chiqdilar va: «Ey Banu Fihr, ey Banu Adiy» deb — Qurayshning urugʻ lariga — nido qila boshladilar, hatto ular (toʻplandi). (Hatto) bir kishi — oʻ zi chiqolmasa — u (gap) nima ekanini koʻ rish uchun bir elchi yubordi. Abu Lahab va Quraysh (ham) keldi. U zot: «Ayting-chi, agar men sizlarga — vodiyda (yashiringan) bir suvoriy (otliq qoʻ shin) sizlarga hujum qilmoqchi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Ha; biz sendan faqat rostlik (koʻ rib) sinaganmiz», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «Butun kun(ing) halok boʻ lsin (qoʻ ling qurib ketsin)! Bizni shuning uchun toʻpladingmi?» dedi. Shunda ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi va (oʻ zi ham) halok boʻ ldi — Unga moli va kasb qilgan (narsa)si naf bermadi› (Masad surasi, 1-2) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро сураси, 214) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ Сафо (тепалиги)га чиқдилар ва: «Эй Бану Фиҳр, эй Бану Адий» деб — Қурайшнинг уруғ ларига — нидо қила бошладилар, ҳатто улар (тўпланди). (Ҳатто) бир киши — ў зи чиқолмаса — у (гап) нима эканини кў риш учун бир элчи юборди. Абу Лаҳаб ва Қурайш (ҳам) келди. У зот: «Айтинг-чи, агар мен сизларга — водийда (яширинган) бир суворий (отлиқ қў шин) сизларга ҳужум қилмоқчи (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа; биз сендан фақат ростлик (кў риб) синаганмиз», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «Бутун кун(инг) ҳалок бў лсин (қў линг қуриб кецин)! Бизни шунинг учун тўпладингми?» деди. Шунда ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди ва (ў зи ҳам) ҳалок бў лди — Унга моли ва касб қилган (нарса)си наф бермади› (Масад сураси, 1-2) (ояти) нозил бў лди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ: حَيَّاكَ اللَّهُ مِنْ مَعْرِفَةٍ.
Shaʼbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)ga: «Tanishligimiz uchun Alloh senga hayot ato etsin», dedi.Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)га: «Танишлигимиз учун Аллоҳ сенга ҳаёт ато этсин», деди.
وَقَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ، فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا مِنْ ذَهَبٍ، فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا ابْتَعْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ. فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا، وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ. قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ [quran sura="5" aya_start="106" aya_end="106"]{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ}
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) (shunday) dedi: «Bani Sahm qabilasidan bir kishi Tamim Doriy va Adiy ibn Baddo bilan birga (safarga) chiqdi. Bani Sahmlik kishi — biror musulmon (boʻlmagan) yerda vafot etdi. Tamim va Adiy — marhumning molini olib — qaytganda, ular: ‹Biz oltin naqshli kumush idishni yoʻqotdik›, — deb daʼvo qildi. Allohning Rasuli ﷺ ularga (daʼvolarini tasdiqlash uchun) qasam ichdirdi. Soʻng oʻsha idish Makkada — uni Tamim va Adiydan sotib olganini daʼvo qiladigan baʼzi odamlarda — topildi. Shunda marhumning qarindoshlaridan ikki guvoh (oʻrnidan) turib: ‹Bizning guvohligimiz Adiy va Tamimning guvohligidan toʻgʻriroq (haqliroq)dir va oʻsha idish — bizning marhum ulfatimizning(dir)›, — deb qasam ichdi. Bas, mana shu (voqea) munosabati bilan (mana bu) oyat nozil boʻldi: ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim yetib kelganda...› (Moida, 106)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) (шундай) деди: «Бани Саҳм қабиласидан бир киши Тамим Дорий ва Адий ибн Баддо билан бирга (сафарга) чиқди. Бани Саҳмлик киши — бирор мусулмон (бўлмаган) ерда вафот этди. Тамим ва Адий — марҳумнинг молини олиб — қайтганда, улар: ‹Биз олтин нақшли кумуш идишни йўқотдик›, — деб даъво қилди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга (даъволарини тасдиқлаш учун) қасам ичдирди. Сўнг ўша идиш Маккада — уни Тамим ва Адийдан сотиб олганини даъво қиладиган баъзи одамларда — топилди. Шунда марҳумнинг қариндошларидан икки гувоҳ (ўрнидан) туриб: ‹Бизнинг гувоҳлигимиз Адий ва Тамимнинг гувоҳлигидан тўғрироқ (ҳақлироқ)дир ва ўша идиш — бизнинг марҳум улфатимизнинг(дир)›, — деб қасам ичди. Бас, мана шу (воқеа) муносабати билан (мана бу) оят нозил бўлди: ‹Эй иймон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим етиб келганда...› (Моида, 106)», — деди.
وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ، أَنَّ عُوَيْمِرًا الأَنْصَارِيَّ، مِنْ بَنِي الْعَجْلاَنِ أَتَى عَاصِمَ بْنَ عَدِيٍّ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ مَالِكٍ وَأَدْرَجَ فِي الْحَدِيثِ قَوْلَهُ وَكَانَ فِرَاقُهُ إِيَّاهَا بَعْدُ سُنَّةً فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ . وَزَادَ فِيهِ قَالَ سَهْلٌ فَكَانَتْ حَامِلاً فَكَانَ ابْنُهَا يُدْعَى إِلَى أُمِّهِ . ثُمَّ جَرَتِ السُّنَّةُ أَنَّهُ يَرِثُهَا وَتَرِثُ مِنْهُ مَا فَرَضَ اللَّهُ لَهَا .
Sahl ibn Saʼd al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bani Ajlondan boʻlgan Uvaymir al-Ansoriy Osim ibn Adiyning oldiga keldi. Va (roviy) hadisni Molikning hadisi misli (xuddi shunday) keltirdi, hamda hadis ichiga (Ibn Shihobning) «Uning (Uvaymirning) undan (xotinidan) ajralishi keyinchalik mulaana qiluvchilar haqidagi sunnat (qoida) boʻlib qoldi» degan soʻzini qoʻshib aytdi. Va unda quyidagini ziyoda qildi: Sahl dedi: U (ayol) homilador edi, soʻng uning oʻgʻli (otasiga emas, balki) onasiga nisbat berilar edi. Soʻngra shunday sunnat (qoida) joriy boʻldiki, u (oʻgʻil) unga (onasiga) voris boʻladi va u (ona) ham undan Alloh oʻziga belgilab qoʻygan ulushni meros oladi.Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бани Ажлондан бўлган Уваймир ал-Ансорий Осим ибн Адийнинг олдига келди. Ва (ровий) ҳадисни Моликнинг ҳадиси мисли (худди шундай) келтирди, ҳамда ҳадис ичига (Ибн Шиҳобнинг) «Унинг (Уваймирнинг) ундан (хотинидан) ажралиши кейинчалик мулаана қилувчилар ҳақидаги суннат (қоида) бўлиб қолди» деган сўзини қўшиб айтди. Ва унда қуйидагини зиёда қилди: Саҳл деди: У (аёл) ҳомиладор эди, сўнг унинг ўғли (отасига эмас, балки) онасига нисбат берилар эди. Сўнгра шундай суннат (қоида) жорий бўлдики, у (ўғил) унга (онасига) ворис бўлади ва у (она) ҳам ундан Аллоҳ ўзига белгилаб қўйган улушни мерос олади.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، أَنْبَأَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ الْقَوْمُ هَذَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ . وَجِئْتُ بِغَيْرِ أَمَانٍ وَلاَ كِتَابٍ فَلَمَّا دَفَعْتُ إِلَيْهِ أَخَذَ بِيَدِي وَقَدْ كَانَ قَالَ قَبْلَ ذَلِكَ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ يَدَهُ فِي يَدِي قَالَ فَقَامَ بِي فَلَقِيَتْهُ امْرَأَةٌ وَصَبِيٌّ مَعَهَا . فَقَالاَ إِنَّ لَنَا إِلَيْكَ حَاجَةً فَقَامَ مَعَهُمَا حَتَّى قَضَى حَاجَتَهُمَا ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي حَتَّى أَتَى بِي دَارَهُ فَأَلْقَتْ لَهُ الْوَلِيدَةُ وِسَادَةً فَجَلَسَ عَلَيْهَا وَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " مَا يُفِرُّكَ أَنْ تَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَهَلْ تَعْلَمُ مِنْ إِلَهٍ سِوَى اللَّهِ " . قَالَ قُلْتُ لاَ . قَالَ ثُمَّ تَكَلَّمَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " إِنَّمَا تَفِرُّ أَنْ تَقُولَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَتَعْلَمُ أَنَّ شَيْئًا أَكْبَرُ مِنَ اللَّهِ " . قَالَ قُلْتُ لاَ قَالَ " فَإِنَّ الْيَهُودَ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ وَإِنَّ النَّصَارَى ضُلاَّلٌ " . قَالَ قُلْتُ فَإِنِّي جِئْتُ مُسْلِمًا . قَالَ فَرَأَيْتُ وَجْهَهُ تَبَسَّطَ فَرَحًا قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِي فَأُنْزِلْتُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ جَعَلْتُ أَغْشَاهُ آتِيهِ طَرَفَىِ النَّهَارِ قَالَ فَبَيْنَا أَنَا عِنْدَهُ عَشِيَّةً إِذْ جَاءَهُ قَوْمٌ فِي ثِيَابٍ مِنَ الصُّوفِ مِنْ هَذِهِ النِّمَارِ قَالَ فَصَلَّى وَقَامَ فَحَثَّ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ " وَلَوْ صَاعٌ وَلَوْ بِنِصْفِ صَاعٍ وَلَوْ بِقَبْضَةٍ وَلَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ يَقِي أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ أَوِ النَّارِ وَلَوْ بِتَمْرَةٍ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لاَقِي اللَّهَ وَقَائِلٌ لَهُ مَا أَقُولُ لَكُمْ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَمْعًا وَبَصَرًا فَيَقُولُ بَلَى . فَيَقُولُ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَوَلَدًا فَيَقُولُ بَلَى . فَيَقُولُ أَيْنَ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَبَعْدَهُ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ لاَ يَجِدُ شَيْئًا يَقِي بِهِ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ لِيَقِ أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ فَإِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَيْكُمُ الْفَاقَةَ فَإِنَّ اللَّهَ نَاصِرُكُمْ وَمُعْطِيكُمْ حَتَّى تَسِيرَ الظَّعِينَةُ فِيمَا بَيْنَ يَثْرِبَ وَالْحِيرَةِ أَكْثَرُ مَا تَخَافُ عَلَى مَطِيَّتِهَا السَّرَقَ " . قَالَ فَجَعَلْتُ أَقُولُ فِي نَفْسِي فَأَيْنَ لُصُوصُ طَيِّئٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ . وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ بِطُولِهِ .
Adiyy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga keldim, u zot masjidda oʻtirgan edilar. Odamlar: «Bu Adiyy ibn Hotim», dedilar. Men hech qanday omonlik (ahdnoma) va hatsiz kelgan edim. Men u zotga yetib borganimda, u zot qoʻlimdan ushladilar — bundan oldin u zot: «Men Alloh Oʻz qoʻlini mening qoʻlimga (yetkazib) qoʻyishini umid qilaman», degan edilar. (Adiyy) aytdi: U zot men bilan turdilar. Shunda bir ayol oʻzi bilan boladan bola bilan u zotni kutib oldi va: «Bizning sizdan hojatimiz bor», dedilar. U zot ularning hojatini bitirgunlaricha ular bilan turdilar, soʻng qoʻlimdan ushlab, oʻz uylariga olib bordilar. Cho ri u zotga yostiq tashladi, u zot unga oʻtirdilar, men esa u zotning oldilarida oʻtirdim. U zot Allohga hamd va sano aytib, soʻng: «Seni ‹La ilaha illalloh› deyishdan nima qochiryapti? Sen Allohdan boshqa biror iloh borligini bilasanmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. (Adiyy) aytdi: Soʻng u zot bir oz gapirdilar, keyin: «Seni ‹Allohu akbar› deyishdan nima qochiryapti? Sen Allohdan kattaroq biror narsa borligini bilasanmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. U zot: «Albatta yahudiylar gʻazabga uchraganlardir, nasorolar esa adashganlardir», dedilar. Men: «Men musulmon boʻlib keldim», dedim. (Adiyy) aytdi: Men u zotning yuzlari xursandlikdan yorishganini koʻrdim. Soʻng u zot men haqimda buyurdilar va men ansorlardan boʻlgan bir kishining huzuriga tushirildim. Men kunning ikki tarafida (ertayu kech) uning oldiga borib turardim. Bir kuni kechqurun men uning huzurida ekanimda, u zotning oldilariga yungdan, mana shu yoʻl-yoʻl gilamlardek kiyimlardagi bir qavm keldi. U zot namoz oʻqib, turib, ularga (sadaqa berishga) chaqirdilar va: «Bir soʼ boʻlsa ham, yarim soʼ boʻlsa ham, bir hovuch boʻlsa ham, bir hovuchning bir qismi boʻlsa ham (sadaqa qiling). Birovingiz hatto bir dona xurmo bilan, hatto xurmoning bir boʻlagi bilan boʻlsa ham yuzini doʻzaxning, oʻtning issigʻidan saqlasin. Chunki birovingiz Allohga yoʻliqadi, U esa unga: men sizlarga aytayotganimni aytadi: ‹Senga quloq va koʻz qilib bermadimmi?› deydi, u: ‹Albatta› deydi. ‹Senga mol va bola berib qoʻymadimmi?› deydi, u: ‹Albatta› deydi. ‹Oʻzing uchun nima taqdim qilding?› deydi. Shunda u oldiga, orqasiga, oʻng tomoniga, chap tomoniga qaraydi, lekin yuzini doʻzaxning issigʻidan saqlaydigan hech narsa topmaydi. Birovingiz hatto xurmoning bir boʻlagi bilan boʻlsa ham yuzini oʻtdan saqlasin. Agar topmasa, yaxshi soʻz bilan (saqlasin). Men sizlarning faqirlikka tushishingizdan qoʻrqmayman. Chunki Alloh sizlarga yordam beruvchi va beruvchidir, hatto kajava (egasi) Yasrib bilan Hiyra orasida — moliga oʻgʻirlik xavfidan boshqa narsadan qoʻrqmay yuradigan boʻladi», dedilar. (Adiyy) aytdi: Men ichimda: Ey, Toy qabilasining oʻgʻrilari qayerda qoldi, deya boshladim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Simok ibn Harb hadisidan bilamiz.Адийй ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим, у зот масжидда ўтирган эдилар. Одамлар: «Бу Адийй ибн Ҳотим», дедилар. Мен ҳеч қандай омонлик (аҳднома) ва ҳатсиз келган эдим. Мен у зотга етиб борганимда, у зот қўлимдан ушладилар — бундан олдин у зот: «Мен Аллоҳ Ўз қўлини менинг қўлимга (етказиб) қўйишини умид қиламан», деган эдилар. (Адийй) айтди: У зот мен билан турдилар. Шунда бир аёл ўзи билан боладан бола билан у зотни кутиб олди ва: «Бизнинг сиздан ҳожатимиз бор», дедилар. У зот уларнинг ҳожатини битиргунларича улар билан турдилар, сўнг қўлимдан ушлаб, ўз уйларига олиб бордилар. Чо ри у зотга ёстиқ ташлади, у зот унга ўтирдилар, мен эса у зотнинг олдиларида ўтирдим. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, сўнг: «Сени ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан нима қочиряпти? Сен Аллоҳдан бошқа бирор илоҳ борлигини биласанми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. (Адийй) айтди: Сўнг у зот бир оз гапирдилар, кейин: «Сени ‹Аллоҳу акбар› дейишдан нима қочиряпти? Сен Аллоҳдан каттароқ бирор нарса борлигини биласанми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. У зот: «Албатта яҳудийлар ғазабга учраганлардир, насоролар эса адашганлардир», дедилар. Мен: «Мен мусулмон бўлиб келдим», дедим. (Адийй) айтди: Мен у зотнинг юзлари хурсандликдан ёришганини кўрдим. Сўнг у зот мен ҳақимда буюрдилар ва мен ансорлардан бўлган бир кишининг ҳузурига туширилдим. Мен куннинг икки тарафида (эртаю кеч) унинг олдига бориб турардим. Бир куни кечқурун мен унинг ҳузурида эканимда, у зотнинг олдиларига юнгдан, мана шу йўл-йўл гиламлардек кийимлардаги бир қавм келди. У зот намоз ўқиб, туриб, уларга (садақа беришга) чақирдилар ва: «Бир сў бўлса ҳам, ярим сў бўлса ҳам, бир ҳовуч бўлса ҳам, бир ҳовучнинг бир қисми бўлса ҳам (садақа қилинг). Бировингиз ҳатто бир дона хурмо билан, ҳатто хурмонинг бир бўлаги билан бўлса ҳам юзини дўзахнинг, ўтнинг иссиғидан сақласин. Чунки бировингиз Аллоҳга йўлиқади, У эса унга: мен сизларга айтаётганимни айтади: ‹Сенга қулоқ ва кўз қилиб бермадимми?› дейди, у: ‹Албатта› дейди. ‹Сенга мол ва бола бериб қўймадимми?› дейди, у: ‹Албатта› дейди. ‹Ўзинг учун нима тақдим қилдинг?› дейди. Шунда у олдига, орқасига, ўнг томонига, чап томонига қарайди, лекин юзини дўзахнинг иссиғидан сақлайдиган ҳеч нарса топмайди. Бировингиз ҳатто хурмонинг бир бўлаги билан бўлса ҳам юзини ўтдан сақласин. Агар топмаса, яхши сўз билан (сақласин). Мен сизларнинг фақирликка тушишингиздан қўрқмайман. Чунки Аллоҳ сизларга ёрдам берувчи ва берувчидир, ҳатто кажава (эгаси) Ясриб билан Ҳийра орасида — молига ўғирлик хавфидан бошқа нарсадан қўрқмай юрадиган бўлади», дедилар. (Адийй) айтди: Мен ичимда: Эй, Той қабиласининг ўғрилари қаерда қолди, дея бошладим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Симок ибн Ҳарб ҳадисидан биламиз.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَطَّانُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ أَيُّوبَ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ، عَنِ امْرَأَةِ، مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ وَالأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبٍ وَأَيُّوبَ أَبِي الْعَلاَءِ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ لاَ تَصِحُّ وَدَلَّ عَلَى ضَعْفِ حَدِيثِ الأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبٍ هَذَا الْحَدِيثُ أَوْقَفَهُ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَأَنْكَرَ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ أَنْ يَكُونَ حَدِيثُ حَبِيبٍ مَرْفُوعًا وَأَوْقَفَهُ أَيْضًا أَسْبَاطٌ عَنِ الأَعْمَشِ مَوْقُوفٌ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ دَاوُدَ عَنِ الأَعْمَشِ مَرْفُوعًا أَوَّلُهُ وَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ فِيهِ الْوُضُوءُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَدَلَّ عَلَى ضَعْفِ حَدِيثِ حَبِيبٍ هَذَا أَنَّ رِوَايَةَ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . فِي حَدِيثِ الْمُسْتَحَاضَةِ وَرَوَى أَبُو الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - وَعَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَى عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ وَبَيَانٌ وَالْمُغِيرَةُ وَفِرَاسٌ وَمُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ حَدِيثِ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ " تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلاَةٍ " . وَرِوَايَةُ دَاوُدَ وَعَاصِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ " تَغْتَسِلُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّةً " . وَرَوَى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . وَهَذِهِ الأَحَادِيثُ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ إِلاَّ حَدِيثَ قَمِيرَ وَحَدِيثَ عَمَّارٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَحَدِيثَ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ وَالْمَعْرُوفُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْغُسْلُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan, Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Abu Dovud aytdi: Adiy ibn Sobitning hadisi, hamda aʼmashning Habib va Ayyub Abul-Aloʼdan (qilgan) hadislari — hammasi zaif, sahih emas. Aʼmashning Habibdan (qilgan) hadisi zaifligiga shu (dalolat qiladiki): uni Hafs ibn Gʻiyos aʼmashdan mavquf qilgan va Hafs ibn Gʻiyos Habibning hadisi marfuʼ boʻlishini inkor qilgan; uni Asbot ham aʼmashdan, Oishadan mavquf qilib (rivoyat qilgan). Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Dovud aʼmashdan — avvalini marfuʼ qilib — rivoyat qilgan va unda «har namozga tahorat (olish)» borligini inkor qilgan. Habibning bu hadisi zaifligiga yana shu (dalolat qiladiki): Zuhriyning Urvadan, u Oishadan (qilgan) rivoyatida — mustahoza hadisida — (Oisha): «U har namozga gʻusl qilar edi», — degan. Abul-Yaqzon Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u Alidan (rivoyat qilgan); Banu Hoshimning mavlosi Ammor Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan); Abdulmalik ibn Maysara, Bayon, Mugʻiyra, Firos va Mujolid Shaʼbiydan, u Qamiyrning hadisidan, u Oishadan: «Har namozga tahorat ol», — deb rivoyat qilishgan. Dovud va Osimning Shaʼbiydan, u Qamiyrdan, u Oishadan (qilgan) rivoyatida: «Har kuni bir marta gʻusl qiladi», — deyilgan. Hishom ibn Urva otasidan: «Mustahoza ayol har namozga tahorat oladi», — deb rivoyat qilgan. Bu hadislarning hammasi zaif — Qamiyrning hadisi, Banu Hoshimning mavlosi Ammorning hadisi va Hishom ibn Urvaning otasidan (qilgan) hadisidan boshqa. Ibn Abbosdan maʼlum (mashhur) boʻlgani esa — gʻusldir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан, Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Абу Довуд айтди: Адий ибн Собитнинг ҳадиси, ҳамда аъмашнинг Ҳабиб ва Айюб Абул-Алоъдан (қилган) ҳадислари — ҳаммаси заиф, саҳиҳ эмас. Аъмашнинг Ҳабибдан (қилган) ҳадиси заифлигига шу (далолат қиладики): уни Ҳафс ибн Ғиёс аъмашдан мавқуф қилган ва Ҳафс ибн Ғиёс Ҳабибнинг ҳадиси марфуъ бўлишини инкор қилган; уни Асбот ҳам аъмашдан, Оишадан мавқуф қилиб (ривоят қилган). Абу Довуд айтди: Буни Ибн Довуд аъмашдан — аввалини марфуъ қилиб — ривоят қилган ва унда «ҳар намозга таҳорат (олиш)» борлигини инкор қилган. Ҳабибнинг бу ҳадиси заифлигига яна шу (далолат қиладики): Зуҳрийнинг Урвадан, у Оишадан (қилган) ривоятида — мустаҳоза ҳадисида — (Оиша): «У ҳар намозга ғусл қилар эди», — деган. Абул-Яқзон Адий ибн Собитдан, у отасидан, у Алидан (ривоят қилган); Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор Ибн Аббосдан (ривоят қилган); Абдулмалик ибн Майсара, Баён, Муғийра, Фирос ва Мужолид Шаъбийдан, у Қамийрнинг ҳадисидан, у Оишадан: «Ҳар намозга таҳорат ол», — деб ривоят қилишган. Довуд ва Осимнинг Шаъбийдан, у Қамийрдан, у Оишадан (қилган) ривоятида: «Ҳар куни бир марта ғусл қилади», — дейилган. Ҳишом ибн Урва отасидан: «Мустаҳоза аёл ҳар намозга таҳорат олади», — деб ривоят қилган. Бу ҳадисларнинг ҳаммаси заиф — Қамийрнинг ҳадиси, Бану Ҳошимнинг мавлоси Амморнинг ҳадиси ва Ҳишом ибн Урванинг отасидан (қилган) ҳадисидан бошқа. Ибн Аббосдан маълум (машҳур) бўлгани эса — ғуслдир.
وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، مِنْ حِفْظِهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ، كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ دَمَ الْحَيْضِ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكِ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ فَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ وَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَا ذَكَرَ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Fotima binti Abu Hubaysh istihoza (bemavrid qon koʻrish) bilan ogʻrir edi. Rasululloh ﷺ unga: «Hayz qoni qora, tanilib turadigan qon boʻladi. Qachon ana shunday qon boʻlsa, namozdan toʻxta. Qachon boshqasi boʻlsa, taharat qilib, namoz oʻqi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Фотима бинти Абу Ҳубайш истиҳоза (бемаврид қон кўриш) билан оғрир эди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ҳайз қони қора, танилиб турадиган қон бўлади. Қачон ана шундай қон бўлса, намоздан тўхта. Қачон бошқаси бўлса, таҳарат қилиб, намоз ўқи», дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عِيسَى الْجَرَّارُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى بْنِ أَبِي الْمُسَاوِرِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ الْكُوفَةَ أَتَيْنَاهُ فِي نَفَرٍ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْكُوفَةِ . فَقُلْنَا لَهُ حَدِّثْنَا مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ . فَقَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ " يَا عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ أَسْلِمْ تَسْلَمْ " . قُلْتُ وَمَا الإِسْلاَمُ فَقَالَ " تَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَتُؤْمِنُ بِالأَقْدَارِ كُلِّهَا خَيْرِهَا وَشَرِّهَا حُلْوِهَا وَمُرِّهَا " .
Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning huzurlariga bordim. U zot: «Ey Adiy ibn Hotim, islomga kir, salomat boʻlasan», dedilar. Men: «Islom nima?» dedim. U zot: «Lo ilaha illalloh va menim Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik berishing hamda barcha qadarlarga — ularning yaxshisiga ham, yomoniga ham, shirinlik va achchigʻiga ham iymon keltirishingdir», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг ҳузурларига бордим. У зот: «Эй Адий ибн Ҳотим, исломга кир, саломат бўласан», дедилар. Мен: «Ислом нима?» дедим. У зот: «Ло илаҳа иллаллоҳ ва меним Аллоҳнинг Расули эканлигимга гувоҳлик беришинг ҳамда барча қадарларга — уларнинг яхшисига ҳам, ёмонига ҳам, ширинлик ва аччиғига ҳам иймон келтиришингдир», дедилар.
وَعَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: بَيْنَا أَنَا عِنْد النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَتَاهُ رَجُلٌ فَشَكَا إِلَيْهِ الْفَاقَةَ ثُمَّ أَتَاهُ الْآخَرُ فَشَكَا إِلَيْهِ قَطْعَ السَّبِيلِ. فَقَالَ: " يَا عدي هَل رَأَيْتَ الْحِيرَةَ؟ فَإِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ فَلَتَرَيَنَّ الظَّعِينَةَ تَرْتَحِلُ مِنَ الْحِيرَةِ حَتَّى تَطُوفَ بِالْكَعْبَةِ لَا تَخَافُ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَلَئِنْ طَالَتْ بك حَيَاةٌ لَتُفْتَحَنَّ كُنُوزُ كِسْرَى وَلَئِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ لَتَرَيَنَّ الرَّجُلَ يَخْرُجُ مِلْءَ كَفِّهِ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ يَطْلُبُ مَنْ يَقْبَلُهُ فَلَا يجد أحدا يقبله مِنْهُ وَلَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ يُتَرْجِمُ لَهُ فَلَيَقُولَنَّ: أَلَمْ أَبْعَثْ إِليك رَسُولا فليبلغك؟ فَيَقُولُ: بَلَى. فَيَقُولُ: أَلَمْ أُعْطِكَ مَالًا وَأُفْضِلْ عَلَيْكَ؟ فَيَقُولُ: بَلَى فَيَنْظُرُ عَنْ يَمِينِهِ فَلَا يَرَى إِلَّا جَهَنَّمَ وَيَنْظُرُ عَنْ يَسَارِهِ فَلَا يَرَى إِلَّا جَهَنَّمَ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ " قَالَ عَدِيٌّ: فَرَأَيْتُ الظَّعِينَةَ تَرْتَحِلُ مِنَ الْحِيرَةِ حَتَّى تَطُوفَ بِالْكَعْبَةِ لَا تَخَافُ إِلَّا اللَّهَ وَكُنْتُ فِيمَنِ افْتَتَحَ كُنُوزَ كِسْرَى بْنِ هُرْمُزَ وَلَئِنْ طَالَتْ بِكُمْ حَيَاةٌ لَتَرَوُنَّ مَا قَالَ النَّبِيُّ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَخْرُجُ ملْء كفيه» . رَوَاهُ البُخَارِيّ
Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambarning shahrida (Madinada) ekanimda, bir kishi kelib, unga (Paygʻambarga) qashshoqlik va kambagʻalligidan shikoyat qildi. Soʻng boshqa bir kishi kelib, (yoʻltoʻsarlar tomonidan) talanganidan shikoyat qildi. Paygʻambar: «Ey Adiy! Sen Hiyraga borganmisan?» — dedi. Men: «Men u yerga bormaganman, lekin men u haqda eshitganman», — dedim. U: «Agar uzoq umr koʻrsang, sen, albatta, koʻrasanki, Hiyradan kelayotgan — kajavadagi bir ayol — (Makkaga bemalol yetib) Kaʼbani tavof qiladi — Allohdan boshqa hech kimdan qoʻrqmasdan», — dedi. Men oʻzimga oʻzim: «Yurt boʻylab yovuzlik tarqatgan Tay qabilasi yoʻltoʻsarlari (qaroqchilari) nima boʻladi?» — dedim. Paygʻambar ﷺ yana: «Agar uzoq umr koʻrsang, Kisro xazinalari ochiladi (va oʻlja qilib olinadi)», — dedi. Men: «Hurmuzning oʻgʻli Kisronimi?» — deb soʻradim. U: «Hurmuzning oʻgʻli Kisro; va agar uzoq umr koʻrsang, sen koʻrasanki, bir kishi — bir hovuch oltin yoki kumush koʻtarib, uni undan qabul qiladigan kishini qidirib chiqadi, lekin uni qabul qiladigan birovni topa olmaydi. Va sizlardan har biri Allohga roʻbaroʻ boʻlganda, U bilan — oʻzi va Alloh oʻrtasida tarjima qiladigan tarjimon (hojati) boʻlmasdan — uchrashadi; va Alloh unga: ‹Men senga (din) oʻrgatish uchun bir elchi yubormaganmidim?› — deydi. U: ‹Ha›, — deydi. Alloh: ‹Men senga mol-davlat bermaganmidim va senga (turli) neʼmatlar (inʼom) qilmaganmidim?› — deydi. U: ‹Ha›, — deydi. Soʻng u oʻng tomoniga qaraydi va doʻzaxdan boshqa hech narsa koʻrmaydi; chap tomoniga qaraydi va doʻzaxdan boshqa hech narsa koʻrmaydi», — dedi. Adiy yana: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Oʻzlaringizni doʻzax (oloviga)dan — yarim xurmo (sadaqa qilish) bilan boʻlsa ham — saqlanglar; va agar yarim xurmo (ham) topa olmasangiz, yaxshi, yoqimli soʻz bilan (boʻlsa ham, saqlanglar)›», — dedi. Adiy qoʻshdi: «(Keyinroq) men — Hiyradan kelayotgan kajavadagi bir ayolni — to u Kaʼbani tavof qilguncha — koʻrdim; u Allohdan boshqa hech kimdan qoʻrqmasdi. Va men — Hurmuzning oʻgʻli Kisro xazinalarini ochganlardan (biri) — edim. Agar uzoq umr koʻrsangiz, sizlar — Paygʻambar Abulqosim aytgan (narsa)ni: ‹Bir kishi bir hovuch oltin (koʻtarib) chiqadi...› (degani)ni — koʻrasiz», — dedi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбарнинг шаҳрида (Мадинада) эканимда, бир киши келиб, унга (Пайғамбарга) қашшоқлик ва камбағаллигидан шикоят қилди. Сўнг бошқа бир киши келиб, (йўлтўсарлар томонидан) таланганидан шикоят қилди. Пайғамбар: «Эй Адий! Сен Ҳийрага борганмисан?» — деди. Мен: «Мен у ерга бормаганман, лекин мен у ҳақда эшитганман», — дедим. У: «Агар узоқ умр кўрсанг, сен, албатта, кўрасанки, Ҳийрадан келаётган — кажавадаги бир аёл — (Маккага бемалол етиб) Каъбани тавоф қилади — Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан қўрқмасдан», — деди. Мен ўзимга ўзим: «Юрт бўйлаб ёвузлик тарқатган Тай қабиласи йўлтўсарлари (қароқчилари) нима бўлади?» — дедим. Пайғамбар ﷺ яна: «Агар узоқ умр кўрсанг, Кисро хазиналари очилади (ва ўлжа қилиб олинади)», — деди. Мен: «Ҳурмузнинг ўғли Кисроними?» — деб сўрадим. У: «Ҳурмузнинг ўғли Кисро; ва агар узоқ умр кўрсанг, сен кўрасанки, бир киши — бир ҳовуч олтин ёки кумуш кўтариб, уни ундан қабул қиладиган кишини қидириб чиқади, лекин уни қабул қиладиган бировни топа олмайди. Ва сизлардан ҳар бири Аллоҳга рўбарў бўлганда, У билан — ўзи ва Аллоҳ ўртасида таржима қиладиган таржимон (ҳожати) бўлмасдан — учрашади; ва Аллоҳ унга: ‹Мен сенга (дин) ўргатиш учун бир элчи юбормаганмидим?› — дейди. У: ‹Ҳа›, — дейди. Аллоҳ: ‹Мен сенга мол-давлат бермаганмидим ва сенга (турли) неъматлар (инъом) қилмаганмидим?› — дейди. У: ‹Ҳа›, — дейди. Сўнг у ўнг томонига қарайди ва дўзахдан бошқа ҳеч нарса кўрмайди; чап томонига қарайди ва дўзахдан бошқа ҳеч нарса кўрмайди», — деди. Адий яна: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ўзларингизни дўзах (оловига)дан — ярим хурмо (садақа қилиш) билан бўлса ҳам — сақланглар; ва агар ярим хурмо (ҳам) топа олмасангиз, яхши, ёқимли сўз билан (бўлса ҳам, сақланглар)›», — деди. Адий қўшди: «(Кейинроқ) мен — Ҳийрадан келаётган кажавадаги бир аёлни — то у Каъбани тавоф қилгунча — кўрдим; у Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан қўрқмасди. Ва мен — Ҳурмузнинг ўғли Кисро хазиналарини очганлардан (бири) — эдим. Агар узоқ умр кўрсангиз, сизлар — Пайғамбар Абулқосим айтган (нарса)ни: ‹Бир киши бир ҳовуч олтин (кўтариб) чиқади...› (дегани)ни — кўрасиз», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ " لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا، ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلاَءِ النَّتْنَى، لَتَرَكْتُهُمْ لَهُ ".
Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida gapirib: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, mana shu past (razil) odamlar haqida men bilan shafoat qilganida (iltimos qilganida), men ularni uning hurmati uchun ozod qilgan boʻlardim», — dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида гапириб: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, мана шу паст (разил) одамлар ҳақида мен билан шафоат қилганида (илтимос қилганида), мен уларни унинг ҳурмати учун озод қилган бўлардим», — деди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، وَعِيسَى بْنُ حَمَّادٍ الْمِصْرِيَّانِ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رُمْحٍ - قَالاَ أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ، بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ يَشْكُو إِلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ أَهْلِهِ رَجُلاً . فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا إِلاَّ لِقَوْلِي فَذَهَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبِطَ الشَّعَرِ وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ خَدْلاً آدَمَ كَثِيرَ اللَّحْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُمَّ بَيِّنْ " . فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ أَهِيَ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ " . فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ فِي الإِسْلاَمِ السُّوءَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurida laʼnlashish (tilga olinib) zikr qilindi. Shunda Osim ibn Adiy bu haqda (gap) gapirdi, soʻng qaytib ketdi. Keyin uning qavmidan bir kishi uning oldiga kelib: «Men xotinim bilan (yot) bir erkakni topib qoldim», — deb shikoyat qildi. Osim: «Bu (balo)ga faqat (oldingi) gapim sababli mubtalo boʻldim», — dedi. Soʻng uni Rasululloh ﷺ huzuriga olib bordi va xotinini qaysi holatda topganini (Rasulullohga) xabar berdi. U kishi (eri) sargʻish rang, eti oz, sochi tekis edi; xotinining huzurida topdim deb daʼvo qilingan kishi esa baquvvat boldirli, bugʻdoyrang (qoramtir), eti koʻp (toʻladan) kishi edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohim! (Haqiqatni) ayon qilgin», — dedilar. Soʻng (xotin) eri uning huzurida topdim deb zikr qilgan kishiga oʻxshash (bola) tugʻdi. Shunda Rasululloh ﷺ ikkovining orasida laʼnlashtirdi. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «Rasululloh ﷺ ‹Agar birovni dalilsiz toshboʻron qiladigan boʻlganimda, mana shuni toshboʻron qilardim› deganlari shu (ayol)mi?» — dedi. Ibn Abbos: «Yoʻq. U esa Islomda yomonlikni oshkora qilib yurgan (boshqa) bir ayol edi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида лаънлашиш (тилга олиниб) зикр қилинди. Шунда Осим ибн Адий бу ҳақда (гап) гапирди, сўнг қайтиб кетди. Кейин унинг қавмидан бир киши унинг олдига келиб: «Мен хотиним билан (ёт) бир эркакни топиб қолдим», — деб шикоят қилди. Осим: «Бу (бало)га фақат (олдинги) гапим сабабли мубтало бўлдим», — деди. Сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб борди ва хотинини қайси ҳолатда топганини (Расулуллоҳга) хабар берди. У киши (эри) сарғиш ранг, эти оз, сочи текис эди; хотинининг ҳузурида топдим деб даъво қилинган киши эса бақувват болдирли, буғдойранг (қорамтир), эти кўп (тўладан) киши эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим! (Ҳақиқатни) аён қилгин», — дедилар. Сўнг (хотин) эри унинг ҳузурида топдим деб зикр қилган кишига ўхшаш (бола) туғди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ икковининг орасида лаънлаштирди. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «Расулуллоҳ ﷺ ‹Агар бировни далилсиз тошбўрон қиладиган бўлганимда, мана шуни тошбўрон қилардим› деганлари шу (аёл)ми?» — деди. Ибн Аббос: «Йўқ. У эса Исломда ёмонликни ошкора қилиб юрган (бошқа) бир аёл эди», — деди.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقِيلَ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَأَنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ . قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ) هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddoʼ bilan birga (safarga) chiqdi. Sahmlik kishi musulmon yoʻq bir yerda vafot etdi. Ular uning merosi bilan kelganlarida, (ahli) tilladan naqsh berilgan kumush idishni topa olmadilar. Rasululloh ﷺ ularning ikkalasiga qasam ichirdilar. Soʻng idish Makkada topildi va: «Buni Adiy va Tamimdan sotib oldik», deyildi. Shunda sahmlik kishining vorislaridan ikki kishi turib, Alloh nomi bilan: «Bizning guvohligimiz ularning guvohligidan haqliroqdir va idish bizning egamizniki edi», deb qasam ichdilar. (Ibn Abbos) aytdi: Ular haqida: {Ey imon keltirganlar! Oraingizdagi guvohlik...} (Moida 106) oyati nozil boʻldi. Bu hadis hasan gʻaribdir va u Ibn Abu Zoidaning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. Улар унинг мероси билан келганларида, (аҳли) тилладан нақш берилган кумуш идишни топа олмадилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг иккаласига қасам ичирдилар. Сўнг идиш Маккада топилди ва: «Буни Адий ва Тамимдан сотиб олдик», дейилди. Шунда саҳмлик кишининг ворисларидан икки киши туриб, Аллоҳ номи билан: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва идиш бизнинг эгамизники эди», деб қасам ичдилар. (Ибн Аббос) айтди: Улар ҳақида: {Эй имон келтирганлар! Ораингиздаги гувоҳлик...} (Моида 106) ояти нозил бўлди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضِ فَإِنَّهُ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ فَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى وَحَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ حِفْظًا فَقَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ فَاطِمَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَشُعْبَةَ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ الْعَلاَءُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَوْقَفَهُ شُعْبَةُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ تَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ .
Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Fotima binti Abu Hubaysh (roziyallohu anho)ga istihoza (toʻxtovsiz qon ketishi) boʻlardi. Shunda Paygʻambar ﷺ unga: «Hayz qoni boʻlsa, u tanib olinadigan qora qon boʻladi. Agar shunday boʻlsa, namozni tark qil. Boshqasi boʻlsa, taharat olib namoz oʻqi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Ibn al-Musanno dedi: Ibn Abu Adiy buni bizga yoddan rivoyat qilib, «Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan, Fotima haqida» dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Aloʼ ibn al-Musayyab va Shuʼba ham al-Hakamdan, u Abu Jaʼfardan rivoyat qildilar. Aloʼ uni Paygʻambar ﷺdan (marfuʼ qilib) rivoyat qildi, Shuʼba esa uni Abu Jaʼfarning soʻzi qilib toʻxtatib, «har bir namoz uchun taharat oladi» dedi.Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Фотима бинти Абу Ҳубайш (розияллоҳу анҳо)га истиҳоза (тўхтовсиз қон кетиши) бўларди. Шунда Пайғамбар ﷺ унга: «Ҳайз қони бўлса, у таниб олинадиган қора қон бўлади. Агар шундай бўлса, намозни тарк қил. Бошқаси бўлса, таҳарат олиб намоз ўқи», дедилар. Абу Довуд айтди: Ибн ал-Мусанно деди: Ибн Абу Адий буни бизга ёддан ривоят қилиб, «Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Фотима ҳақида» деди. Абу Довуд айтди: Буни Алў ибн ал-Мусайяб ва Шуъба ҳам ал-Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан ривоят қилдилар. Алў уни Пайғамбар ﷺдан (марфуъ қилиб) ривоят қилди, Шуъба эса уни Абу Жаъфарнинг сўзи қилиб тўхтатиб, «ҳар бир намоз учун таҳарат олади» деди.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أُرْسِلُ الْكَلْبَ الْمُعَلَّمَ فَيَأْخُذُ . فَقَالَ " إِذَا أَرْسَلْتَ الْكَلْبَ الْمُعَلَّمَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَأَخَذَ فَكُلْ " . قُلْتُ وَإِنْ قَتَلَ قَالَ " وَإِنْ قَتَلَ " . قُلْتُ أَرْمِي بِالْمِعْرَاضِ . قَالَ " إِذَا أَصَابَ بِحَدِّهِ فَكُلْ وَإِذَا أَصَابَ بِعَرْضِهِ فَلاَ تَأْكُلْ " .
Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Men oʻrgatilgan itni qoʻyib yuboraman, u ushlab oladi», dedi. U zot: «Oʻrgatilgan itni qoʻyib yuborsang va uning ustiga Alloh nomini zikr qilsang, u ushlab olsa, yeyaver», dedilar. Men: «U oʻldirsa ham-a?», dedim. U zot: «U oʻldirsa ham», dedilar. Men: «Men meʼroz bilan otaman», dedim. U zot: «Uning oʻtkir uchi bilan tegsa, yeyaver, koʻndalangi bilan tegsa, yema», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Мен ўргатилган итни қўйиб юбораман, у ушлаб олади», деди. У зот: «Ўргатилган итни қўйиб юборсанг ва унинг устига Аллоҳ номини зикр қилсанг, у ушлаб олса, еявер», дедилар. Мен: «У ўлдирса ҳам-а?», дедим. У зот: «У ўлдирса ҳам», дедилар. Мен: «Мен меъроз билан отаман», дедим. У зот: «Унинг ўткир учи билан тегса, еявер, кўндаланги билан тегса, ема», дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " مَنْ أَحَبَّ الأَنْصَارَ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَمَنْ أَبْغَضَ الأَنْصَارَ أَبْغَضَهُ اللَّهُ " . قَالَ شُعْبَةُ قُلْتُ لِعَدِيٍّ أَسَمِعْتَهُ مِنَ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ إِيَّاىَ حَدَّثَ .
Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ansorlarni sevsa, Alloh uni sevadi, kim ansorlarga adovat qilsa, Alloh unga adovat qiladi», dedilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ансорларни севса, Аллоҳ уни севади, ким ансорларга адоват қилса, Аллоҳ унга адоват қилади», дедилар.
وَعَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ - قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: جَدُّ عَدِيٍّ اسْمُهُ دِينَارٌ - عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ: «تَدَعُ الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ فِيهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ وَتَصُومُ وَتُصَلِّي» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد
Adiyy ibn Sobit otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Paygʻambar ﷺ mustahoza haqida: «U oʻzi hayz koʻradigan hayz kunlarida namozni tark qiladi, soʻng gʻusl qilib, har namoz oldida tahorat qiladi, roʻza tutadi va namoz oʻqiydi», dedilar.Адийй ибн Собит отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Пайғамбар ﷺ мустаҳоза ҳақида: «У ўзи ҳайз кўрадиган ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнг ғусл қилиб, ҳар намоз олдида таҳорат қилади, рўза тутади ва намоз ўқийди», дедилар.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنَادِي " يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ لِبُطُونِ قُرَيْشٍ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ‹Va eng yaqin qarindoshlaringizni (Allohning azobidan) ogohlantiring› (Shuaro, 214) degan oyat nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ (arab qabilalarini): «Ey Bani Fihr! Ey Bani Adiy!» — deb chaqira boshladi — avval Qurayshning turli urugʻlarini zikr qilib.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ‹Ва энг яқин қариндошларингизни (Аллоҳнинг азобидан) огоҳлантиринг› (Шуаро, 214) деган оят нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ (араб қабилаларини): «Эй Бани Фиҳр! Эй Бани Адий!» — деб чақира бошлади — аввал Қурайшнинг турли уруғларини зикр қилиб.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَأَبَا سَعِيدٍ حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ الأَنْصَارِيَّ فَاسْتَعْمَلَهُ عَلَى خَيْبَرَ فَقَدِمَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا " . قَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَشْتَرِي الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ مِنَ الْجَمْعِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَفْعَلُوا وَلَكِنْ مِثْلاً بِمِثْلٍ أَوْ بِيعُوا هَذَا وَاشْتَرُوا بِثَمَنِهِ مِنْ هَذَا وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Banu Adiy al-Ansoriyning bir kishisini Xaybarga (zakot yigʻishga) ishchi qilib yubordilar. U yaxshi navli xurmo olib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Xaybarning hamma xurmosi shundaymi?» — dedilar. U: «Yoʻq, Allohga qasam, yo Rasululloh! Biz bunday (sifatlining) bir soʼini, (aralash) toʻplamdan ikki soʼga sotib olamiz», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday qilmanglar, balki misli mislicha (teng qiling), yoki buni soting-da, evaziga (pulga) anavidan sotib oling. Tarozi ham xuddi shunday», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Бану Адий ал-Ансорийнинг бир кишисини Хайбарга (закот йиғишга) ишчи қилиб юбордилар. У яхши навли хурмо олиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Хайбарнинг ҳамма хурмоси шундайми?» — дедилар. У: «Йўқ, Аллоҳга қасам, ё Расулуллоҳ! Биз бундай (сифатлининг) бир сўини, (аралаш) тўпламдан икки сўга сотиб оламиз», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай қилманглар, балки мисли мислича (тенг қилинг), ёки буни сотинг-да, эвазига (пулга) анавидан сотиб олинг. Тарози ҳам худди шундай», — дедилар.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، أَنَّ يَعْقُوبَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَهُمْ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ الْحِمْصِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ الَّذِي، كَانَ يَسْكُنُ إِيلْيَا قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ حَتَّى قَدِمْنَا مَكَّةَ فَبَعَثَنِي إِلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ وَكَانَتْ قَدْ حَفِظَتْ مِنْ عَائِشَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ تَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ طَلاَقَ وَلاَ عَتَاقَ فِي غَلاَقٍ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْغِلاَقُ أَظُنُّهُ فِي الْغَضَبِ .
Ubaydulloh ibn Saʼd az-Zuhriy bizga aytdiki, Yaʼqub ibn Ibrohim ularga rivoyat qilib aytdi: bizga otam, u Ibn Ishoqdan, u Savr ibn Yazid al-Himsiydan, u Iyliyada yashaydigan Muhammad ibn Ubaydulloh ibn Abu Solihdan rivoyat qildi. U aytdi: Men Adiy ibn Adiy al-Kindiy bilan chiqib, Makkaga keldik. U meni Safiyya binti Shaybaning oldiga yubordi. U Oishadan (hadis) yodlab olgan edi. (Safiyya) aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺning: «Majburlash (gʻiloq) holatida taloq ham, ozod qilish ham yoʻq», deyayotganlarini eshitdim. Abu Dovud aytdi: Gʻiloq — men buni gʻazab (holati)da deb oʻylayman.Убайдуллоҳ ибн Саъд аз-Зуҳрий бизга айтдики, Яъқуб ибн Иброҳим уларга ривоят қилиб айтди: бизга отам, у Ибн Ишоқдан, у Савр ибн Язид ал-Ҳимсийдан, у Ийлияда яшайдиган Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоят қилди. У айтди: Мен Адий ибн Адий ал-Киндий билан чиқиб, Маккага келдик. У мени Сафийя бинти Шайбанинг олдига юборди. У Оишадан (ҳадис) ёдлаб олган эди. (Сафийя) айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Мажбурлаш (ғилоқ) ҳолатида талоқ ҳам, озод қилиш ҳам йўқ», деяётганларини эшитдим. Абу Довуд айтди: Ғилоқ — мен буни ғазаб (ҳолати)да деб ўйлайман.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، - وَكَانَ لَنَا جَارًا وَدَخِيلاً وَرَبِيطًا بِالنَّهْرَيْنِ - أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أُرْسِلُ كَلْبِي فَأَجِدُ مَعَ كَلْبِي كَلْبًا قَدْ أَخَذَ لاَ أَدْرِي أَيَّهُمَا أَخَذَ قَالَ " لاَ تَأْكُلْ فَإِنَّمَا سَمَّيْتَ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى غَيْرِهِ " .
Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺdan soʻrab: «Men itimni qoʻyib yuboraman-u, itim bilan birga ushlab olgan boshqa itni topaman, qaysi biri ushlaganini bilmayman», dedi. U zot: «Yema, chunki sen faqat oʻz iting ustiga Alloh nomini zikr qilgansan, boshqasi ustiga zikr qilmagansan», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺдан сўраб: «Мен итимни қўйиб юбораман-у, итим билан бирга ушлаб олган бошқа итни топаман, қайси бири ушлаганини билмайман», деди. У зот: «Ема, чунки сен фақат ўз итинг устига Аллоҳ номини зикр қилгансан, бошқаси устига зикр қилмагансан», дедилар.
وَعَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ رَفَعَهُ قَالَ: «الْعُطَاسُ وَالنُّعَاسُ وَالتَّثَاؤُبُ فِي الصَّلَاةِ وَالْحَيْضُ وَالْقَيْءُ وَالرُّعَافُ مِنَ الشَّيْطَانِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ
Adiy ibn Sobit (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan marfuʼ tarzda rivoyat qiladi: «Namozdagi aksa urish, mudrash va esnash, hayz, qusish va burundan qon kelish shaytondandir», deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Sharikning Abul-Yaqzondan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz.Адий ибн Собит (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан марфуъ тарзда ривоят қилади: «Намоздаги акса уриш, мудраш ва эснаш, ҳайз, қусиш ва бурундан қон келиш шайтондандир», дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Шарикнинг Абул-Яқзондан қилган ривояти орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونُ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، حَتَّى بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ. فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي، فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي. قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، فَأَنَا لَكَ جَارٌ، ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ. فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ، وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا. فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِصَلاَتِهِ، وَلاَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً، لاَ يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ، فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ. فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ، عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، فَأَعْلَنَ بِالصَّلاَةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ، وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ، فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ. وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُسْلِمِينَ " إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ". وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عَلَى رِسْلِكَ، فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ". فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ " نَعَمْ ". فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهْوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَقَنِّعًا ـ فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ. قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ " أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ". فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ". فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَىَّ هَاتَيْنِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " بِالثَّمَنِ ". قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجَهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مَنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقِ ـ قَالَتْ ـ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ، فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ، فَلاَ يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلاَّ وَعَاهُ، حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلاَمُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ يَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهْوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا، حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلاَثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلاَثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِ.
Men ota-onamni hamisha dinga (islomga) eʼtiqod qilgan holatdagina (esimni) tanidim. Bizning ustimizdan biror kun oʻtmasdiki, unda Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — kelmagan boʻlsalar. Musulmonlar (Makkada) sinovga (ozorga) duch kelganlarida, Abu Bakr Habashiston yurti tomon hijrat qilib chiqdi. U Barkul-Gʻimodga yetganda, unga Ibn Dagʻina — u Qora (qabilasi)ning sayyidi edi — yoʻliqdi va: «Qayoqqa (bormoqchisan), ey Abu Bakr?» dedi. Abu Bakr: «Meni qavmim (yurtdan) chiqardi, men yer yuzida sayohat qilib, Robbimga ibodat qilmoqchiman», dedi. Ibn Dagʻina: «Ey Abu Bakr, sendek kishi (yurtdan) chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Sen yoʻq-yoʻqchilarga (kambagʻallarga) kasb (rizq) topib berasan, qarindoshchilikni ulaysan, ojizlarning (yukini) koʻtarasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam berasan. Men senga himoyachiman, qayt va Robbingga oʻz yurtingda ibodat qil», dedi. (Abu Bakr) qaytdi va Ibn Dagʻina u bilan birga (Makkaga) yoʻl oldi. Ibn Dagʻina kechqurun Qurayshning ashroflari (zodagonlari) orasida aylanib, ularga: «Abu Bakrdek kishi chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Yoʻq-yoʻqchilarga kasb topib beradigan, qarindoshchilikni ulaydigan, ojizlarning (yukini) koʻtaradigan, mehmonni siylaydigan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam beradigan bir kishini chiqarasizlarmi?» dedi. Quraysh Ibn Dagʻinaning himoyasini rad etmadi (yolgʻonga chiqarmadi) va Ibn Dagʻinaga: «Abu Bakrga buyur, Robbiga oʻz uyida ibodat qilsin, unda namoz oʻqisin va xohlaganini (Qurʼon) oʻqisin, ammo buni bilan bizga ozor bermasin va uni oshkor qilmasin. Chunki biz uning ayollarimiz va bolalarimizni (yoʻldan ozdirib) fitnaga solishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Ibn Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Abu Bakr shu (shart) bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilib, namozini oshkor qilmay va uyidan boshqa joyda (Qurʼon) oʻqimay turdi. Soʻng Abu Bakrning xayoliga (boshqa fikr) keldi: u uyining hovlisida bir masjid qurib, unda namoz oʻqir va Qurʼon oʻqir edi. Shunda mushriklarning ayollari va bolalari uning ustiga (toʻplanib) yopirilib, undan hayratlanib, unga qarardilar. Abu Bakr koʻp yigʻlaydigan kishi edi, Qurʼon oʻqiganda koʻzlariga (yoshini) ega olmasdi. Bu mushriklardan boʻlgan Quraysh ashroflarini xavotirga soldi va ular Ibn Dagʻinaga (odam) yuborishdi, u ularning oldiga keldi. Ular: «Biz Abu Bakrga sening himoyang bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilishi (sharti) bilan omonlik bergan edik. U esa buni oshib oʻtdi: uyining hovlisida masjid qurib, unda namoz va qiroatni oshkor qildi. Biz uning ayollarimiz va bolalarimizni fitnaga solishidan qoʻrqdik. Bas, uni qaytar (man qil). Agar Robbiga oʻz uyida ibodat qilish bilan kifoyalanishni xohlasa, qilsin; agar buni oshkor qilishdan boshqasiga koʻnmasa, undan sening zimmangni (omonligingni) senga qaytarishini soʻra. Chunki biz sening ahdingni buzishni (xafa qilishni) xush koʻrmadik va Abu Bakrga (bu) oshkorlikni tan olmaymiz», deyishdi. Oisha aytdi: Ibn Dagʻina Abu Bakrning oldiga kelib: «Sen men senga shartlashgan narsani bilasan. Endi yo shu (shart)da kifoyalanasan, yoxud mening zimmamni (omonligimni) menga qaytarasan. Chunki men arablarning, men ahd bergan bir kishi haqida ahdim buzildi (men sharmanda boʻldim), deb eshitishini xush koʻrmayman», dedi. Abu Bakr: «Men senga sening himoyangni qaytaraman va Alloh azza va jallaning himoyasiga rozi boʻlaman», dedi. Oʻsha kunlarda Paygʻambar ﷺ Makkada edilar. Paygʻambar ﷺ musulmonlarga: «Menga sizlarning hijrat (qiladigan) yurtingiz koʻrsatildi — u ikki harra (qora toshli) orasidagi xurmozorli (yer)dir», dedilar — ular ikki harra (toshli maydon) edi. Shunda hijrat qiluvchilar Madina tomon hijrat qildi va Habashiston yurtida hijrat qilganlarning koʻpchiligi Madinaga qaytdi. Abu Bakr ham Madina tomon (otlanib) tayyorgarlik koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga: «Shoshilma, men ham (hijratga) izn berilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr: «Buni umid qilasizmi? Otam sizga fido boʻlsin», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Abu Bakr Rasululloh ﷺga hamroh boʻlish uchun oʻzini ushlab (kutib) turdi va oʻzida boʻlgan ikki ulovni (tuyani) toʻrt oy davomida samur (daraxti) bargi — yaʼni xabat (qoqilib tushirilgan barg) bilan boqdi. Ibn Shihob aytdi: Urva aytdi: Oisha aytdi: Bir kuni biz Abu Bakrning uyida kun qoq peshinda oʻtirganimizda, kimdir Abu Bakrga: «Mana Rasululloh ﷺ — boshlarini yopib (oʻranib) kelmoqdalar — u zot bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir soatda», dedi. Abu Bakr: «Otam-onam u zotga fido boʻlsin, Allohga qasamki, u zotni bu soatda faqat (muhim) bir ish (sabab) keltirdi», dedi. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib, (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi, u zot kirdilar. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, ular faqat sizning ahlingiz (oilangiz)», dedi. U zot: «Albatta menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik (ham), otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, mana bu ikki ulovimdan birini oling», dedi. Rasululloh ﷺ: «(Faqat) toʻlovi (narxi) bilan», dedilar. Oisha aytdi: Biz ularga (yoʻl) jihozini eng tez (shaylangan) holda tayyorladik va ularga bir charm xaltada (sufra) ozuqa qildik. Asmo bint Abu Bakr oʻz belbogʻidan (nitoq) bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldi. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Savr togʻidagi bir gʻorga yetib, unda uch kecha yashirinib turishdi. Ular bilan birga Abdulloh ibn Abu Bakr — zukko, ziyrak bir yigit — tunar va ulardan sahar paytida (qorongʻida) chiqib ketib, Makkada Quraysh bilan (xuddi) tunni (oʻsha yerda) oʻtkazgandek tongni qarshilardi. U ular (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr)ka qarshi qilinayotgan biror tadbirni eshitsa, uni yodida tutib, qorongʻi aralashganda ularga shu xabarni keltirardi. Abu Bakrning quli Omir ibn Fuhayra ular uchun bir poda sogʻin qoʻyni boqar va xufton (vaqti)dan bir soat oʻtganda uni ularning oldiga (haydab) keltirardi. Ular sutdan — ularning sogʻin (qoʻyi)ning suti va (qizdirilgan toshda) issitilgan (sut)idan — (bahramand boʻlib) tunardilar, to Omir ibn Fuhayra qorongʻida uni (podani) baqirtib (haydab ketguncha). U buni oʻsha uch kechaning har bir kechasida (shunday) qilardi. Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Bani Dil — u Bani Abd ibn Adiydan — boʻlgan bir kishini yoʻl boshlovchi, mohir yoʻlchi (xirrit) qilib yolladilar — «xirrit» yoʻl koʻrsatishda mohir (kishi) demakdir. U Os ibn Voil as-Sahmiy xonadoni bilan (ittifoq) ahdiga botgan (bogʻlangan) va Quraysh kofirlarining dini ustida edi. Ular unga ishonishdi va ikki ulovlarini unga topshirib, undan uch kechadan keyin — uchinchi (kun)ning tongida — ikki ulovini Savr gʻoriga keltirishini vaʼdalashdilar. Omir ibn Fuhayra va yoʻlboshlovchi ular bilan birga yoʻlga chiqdi, u ularni sohil yoʻlidan olib ketdi.Мен ота-онамни ҳамиша динга (исломга) эътиқод қилган ҳолатдагина (эсимни) танидим. Бизнинг устимиздан бирор кун ўтмасдики, унда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — келмаган бўлсалар. Мусулмонлар (Маккада) синовга (озорга) дуч келганларида, Абу Бакр Ҳабашистон юрти томон ҳижрат қилиб чиқди. У Баркул-Ғимодга етганда, унга Ибн Дағина — у Қора (қабиласи)нинг саййиди эди — йўлиқди ва: «Қаёққа (бормоқчисан), эй Абу Бакр?» деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (юртдан) чиқарди, мен ер юзида саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилмоқчиман», деди. Ибн Дағина: «Эй Абу Бакр, сендек киши (юртдан) чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Сен йўқ-йўқчиларга (камбағалларга) касб (ризқ) топиб берасан, қариндошчиликни улайсан, ожизларнинг (юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берасан. Мен сенга ҳимоячиман, қайт ва Роббингга ўз юртингда ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибн Дағина у билан бирга (Маккага) йўл олди. Ибн Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (зодагонлари) орасида айланиб, уларга: «Абу Бакрдек киши чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Йўқ-йўқчиларга касб топиб берадиган, қариндошчиликни улайдиган, ожизларнинг (юкини) кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берадиган бир кишини чиқарасизларми?» деди. Қурайш Ибн Дағинанинг ҳимоясини рад этмади (ёлғонга чиқармади) ва Ибн Дағинага: «Абу Бакрга буюр, Роббига ўз уйида ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини (Қуръон) ўқисин, аммо буни билан бизга озор бермасин ва уни ошкор қилмасин. Чунки биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни (йўлдан оздириб) фитнага солишидан қўрқамиз», дейишди. Ибн Дағина буни Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (шарт) билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиб, намозини ошкор қилмай ва уйидан бошқа жойда (Қуръон) ўқимай турди. Сўнг Абу Бакрнинг хаёлига (бошқа фикр) келди: у уйининг ҳовлисида бир масжид қуриб, унда намоз ўқир ва Қуръон ўқир эди. Шунда мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг устига (тўпланиб) ёпирилиб, ундан ҳайратланиб, унга қарардилар. Абу Бакр кўп йиғлайдиган киши эди, Қуръон ўқиганда кўзларига (ёшини) эга олмасди. Бу мушриклардан бўлган Қурайш ашрофларини хавотирга солди ва улар Ибн Дағинага (одам) юборишди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрга сенинг ҳимоянг билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиши (шарти) билан омонлик берган эдик. У эса буни ошиб ўтди: уйининг ҳовлисида масжид қуриб, унда намоз ва қироатни ошкор қилди. Биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил). Агар Роббига ўз уйида ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан бошқасига кўнмаса, ундан сенинг зиммангни (омонлигингни) сенга қайтаришини сўра. Чунки биз сенинг аҳдингни бузишни (хафа қилишни) хуш кўрмадик ва Абу Бакрга (бу) ошкорликни тан олмаймиз», дейишди. Оиша айтди: Ибн Дағина Абу Бакрнинг олдига келиб: «Сен мен сенга шартлашган нарсани биласан. Энди ё шу (шарт)да кифояланасан, ёхуд менинг зиммамни (омонлигимни) менга қайтарасан. Чунки мен арабларнинг, мен аҳд берган бир киши ҳақида аҳдим бузилди (мен шарманда бўлдим), деб эшитишини хуш кўрмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Ўша кунларда Пайғамбар ﷺ Маккада эдилар. Пайғамбар ﷺ мусулмонларга: «Менга сизларнинг ҳижрат (қиладиган) юртингиз кўрсатилди — у икки ҳарра (қора тошли) орасидаги хурмозорли (ер)дир», дедилар — улар икки ҳарра (тошли майдон) эди. Шунда ҳижрат қилувчилар Мадина томон ҳижрат қилди ва Ҳабашистон юртида ҳижрат қилганларнинг кўпчилиги Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳам Мадина томон (отланиб) тайёргарлик кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шошилма, мен ҳам (ҳижратга) изн берилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр: «Буни умид қиласизми? Отам сизга фидо бўлсин», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлиш учун ўзини ушлаб (кутиб) турди ва ўзида бўлган икки уловни (туяни) тўрт ой давомида самур (дарахти) барги — яъни хабат (қоқилиб туширилган барг) билан боқди. Ибн Шиҳоб айтди: Урва айтди: Оиша айтди: Бир куни биз Абу Бакрнинг уйида кун қоқ пешинда ўтирганимизда, кимдир Абу Бакрга: «Мана Расулуллоҳ ﷺ — бошларини ёпиб (ўраниб) келмоқдалар — у зот бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир соатда», деди. Абу Бакр: «Отам-онам у зотга фидо бўлсин, Аллоҳга қасамки, у зотни бу соатда фақат (муҳим) бир иш (сабаб) келтирди», деди. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, (киришга) изн сўрадилар, изн берилди, у зот кирдилар. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, улар фақат сизнинг аҳлингиз (оилангиз)», деди. У зот: «Албатта менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам), отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, мана бу икки уловимдан бирини олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «(Фақат) тўлови (нархи) билан», дедилар. Оиша айтди: Биз уларга (йўл) жиҳозини энг тез (шайланган) ҳолда тайёрладик ва уларга бир чарм халтада (суфра) озуқа қилдик. Асмо бинт Абу Бакр ўз белбоғидан (нитоқ) бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталди. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етиб, унда уч кеча яшириниб туришди. Улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр — зукко, зийрак бир йигит — тунар ва улардан саҳар пайтида (қоронғида) чиқиб кетиб, Маккада Қурайш билан (худди) тунни (ўша ерда) ўтказгандек тонгни қаршиларди. У улар (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр)ка қарши қилинаётган бирор тадбирни эшица, уни ёдида тутиб, қоронғи аралашганда уларга шу хабарни келтирарди. Абу Бакрнинг қули Омир ибн Фуҳайра улар учун бир пода соғин қўйни боқар ва хуфтон (вақти)дан бир соат ўтганда уни уларнинг олдига (ҳайдаб) келтирарди. Улар сутдан — уларнинг соғин (қўйи)нинг сути ва (қиздирилган тошда) исситилган (сут)идан — (баҳраманд бўлиб) тунардилар, то Омир ибн Фуҳайра қоронғида уни (подани) бақиртиб (ҳайдаб кетгунча). У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида (шундай) қиларди. Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Бани Дил — у Бани Абд ибн Адийдан — бўлган бир кишини йўл бошловчи, моҳир йўлчи (хиррит) қилиб ёлладилар — «хиррит» йўл кўрсатишда моҳир (киши) демакдир. У Ос ибн Воил ас-Саҳмий хонадони билан (иттифоқ) аҳдига ботган (боғланган) ва Қурайш кофирларининг дини устида эди. Улар унга ишонишди ва икки уловларини унга топшириб, ундан уч кечадан кейин — учинчи (кун)нинг тонгида — икки уловини Савр ғорига келтиришини ваъдалашдилар. Омир ибн Фуҳайра ва йўлбошловчи улар билан бирга йўлга чиқди, у уларни соҳил йўлидан олиб кетди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ رُفَيْعٍ - عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ، قَالَ جَاءَ سَائِلٌ إِلَى عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فَسَأَلَهُ نَفَقَةً فِي ثَمَنِ خَادِمٍ أَوْ فِي بَعْضِ ثَمَنِ خَادِمٍ . فَقَالَ لَيْسَ عِنْدِي مَا أُعْطِيكَ إِلاَّ دِرْعِي وَمِغْفَرِي فَأَكْتُبُ إِلَى أَهْلِي أَنْ يُعْطُوكَهَا . قَالَ فَلَمْ يَرْضَ فَغَضِبَ عَدِيٌّ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ لاَ أُعْطِيكَ شَيْئًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ رَضِيَ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ رَأَى أَتْقَى لِلَّهِ مِنْهَا فَلْيَأْتِ التَّقْوَى " . مَا حَنَّثْتُ يَمِينِي .
Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Adiy ibn Hotim oldiga bir soʻrovchi keldi va undan xizmatkor narxiga yoki xizmatkor narxining bir qismiga (yetadigan) sadaqa soʻradi. Shunda (Adiy): «Mende senga beradigan narsa yoʻq, faqat sovutim va dubulgʻam bor. Men ahlimga (xat) yozaman, ular buni senga berishadi», dedi. U (soʻrovchi) bunga rozi boʻlmadi. Shunda Adiy gʻazablandi va: «Vallohi, men senga hech narsa bermayman!» dedi. Soʻng u kishi rozi boʻldi. Shunda (Adiy): «Vallohi, agar men Rasululloh ﷺ ning: ‹Kim bir qasam ichib, soʻng undan boshqasini Alloh uchun taqvoga yaqinroq deb koʻrsa, taqvoni (oʻsha yaxshiroq ishni) qilsin› deganlarini eshitmaganimda edi, qasamimni buzmagan boʻlardim», dedi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Адий ибн Ҳотим олдига бир сўровчи келди ва ундан хизматкор нархига ёки хизматкор нархининг бир қисмига (етадиган) садақа сўради. Шунда (Адий): «Менде сенга берадиган нарса йўқ, фақат совутим ва дубулғам бор. Мен аҳлимга (хат) ёзаман, улар буни сенга беришади», деди. У (сўровчи) бунга рози бўлмади. Шунда Адий ғазабланди ва: «Валлоҳи, мен сенга ҳеч нарса бермайман!» деди. Сўнг у киши рози бўлди. Шунда (Адий): «Валлоҳи, агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Ким бир қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини Аллоҳ учун тақвога яқинроқ деб кўрса, тақвони (ўша яхшироқ ишни) қилсин› деганларини эшитмаганимда эди, қасамимни бузмаган бўлардим», деди.
حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا ابْنُ جَابِرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْطَاةَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الدَّرْدَاءِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " ابْغُونِي الضُّعَفَاءَ فَإِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَيْدُ بْنُ أَرْطَاةَ أَخُو عَدِيِّ بْنِ أَرْطَاةَ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytadilarki, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Menga zaiflarni qidirib toping. Chunki sizlar faqat zaiflaringiz sababli rizqlanasiz va nusrat topasiz». Abu Dovud aytadi: Zayd ibn Artoʼa — Adiy ibn Artoʼaning akasidir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтадиларки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Менга заифларни қидириб топинг. Чунки сизлар фақат заифларингиз сабабли ризқланасиз ва нусрат топасиз». Абу Довуд айтади: Зайд ибн Артўа — Адий ибн Артўанинг акасидир.