حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَوْرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشَرَةَ مِائَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ وَأَشْعَرَهُ وَأَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ قَالَ وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ . مَرَّتَيْنِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَا خَلأَتْ وَمَا ذَلِكَ لَهَا بِخُلُقٍ وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ " . ثُمَّ قَالَ " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي الْيَوْمَ خُطَّةً يُعَظِّمُونَ بِهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا " . ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ فَجَاءَهُ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ ثُمَّ أَتَاهُ - يَعْنِي عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ - فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا كَلَّمَهُ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَتِهِ . فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ . فَقَالَ أَىْ غُدَرُ أَوَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَتَلَهُمْ وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا الإِسْلاَمُ فَقَدْ قَبِلْنَا وَأَمَّا الْمَالُ فَإِنَّهُ مَالُ غَدْرٍ لاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اكْتُبْ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ " . وَقَصَّ الْخَبَرَ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا . فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ " قُومُوا فَانْحَرُوا ثُمَّ احْلِقُوا " . ثُمَّ جَاءَ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ مُهَاجِرَاتٌ الآيَةَ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ يَرُدُّوهُنَّ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرُدُّوا الصَّدَاقَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ - يَعْنِي فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ - فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى إِذَا بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ نَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا . فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ قَدْ جَرَّبْتُ بِهِ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ وَفَرَّ الآخَرُ حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا " . فَقَالَ قَدْ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ قَدْ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ فَقَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ نَجَّانِي اللَّهُ مِنْهُمْ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَيْلَ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ " . فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ وَيَنْفَلِتُ أَبُو جَنْدَلٍ فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ .
Muhammad ibn Ubayd bizga rivoyat qildiki, Muhammad ibn Savr ularga Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u al-Misvar ibn Maxramadan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ Hudaybiya zamonida sahobalaridan oʻn bir yuzga yaqin (kishi) bilan yoʻlga chiqdilar. Zul-Hulayfaga yetganlarida, qurbonlik chorvasini (belgi sifatida) boʻyniga osdilar, unga belgi qoʻydilar va umra niyatida ehrom bogʻladilar. (Rovi hadisni) keltirdi va dedi: Nabiy ﷺ yurib, (Makkaga) ular tomon tushadigan dovonga yetganlarida, ulovlari u zotni (oldiga olib) choʻkdi. Odamlar ikki marta: «Hal, hal! Qasvo (tuya) tixirlik qildi!», deyishdi. Shunda Nabiy ﷺ: «U tixirlik qilgani yoʻq va bu uning xulqida ham yoʻq. Lekin uni fil(ni Makkaga kiritmay)dan ushlab qolgan Zot ushlab qoldi», dedilar. Soʻng: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, bugun ular mendan Allohning hurmatlarini ulugʻlaydigan biron narsani (shartni) soʻrasalar, men albatta uni ularga berurman», dedilar. Soʻng (tuyani) qistadilar, u oʻrnidan turdi va u zot ulardan (yoʻlni) burib, Hudaybiyaning eng chetidagi suvi oz boʻlgan bir koʻlmak yoniga tushdilar. Shunda u zotning huzurlariga Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy, soʻng u — yaʼni Urva ibn Masʼud — keldi va Nabiy ﷺ bilan gaplasha boshladi. Har gapirganida (Urva) u zotning soqollaridan ushlardi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) esa Nabiy ﷺ ning boshlarida (tepalarida), qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan turardi. U (Mugʻiyra Urvaning) qoʻliga qilich qini bilan urib: «Qoʻlingni u zotning soqollaridan tort!», dedi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?», dedi. «Mugʻiyra ibn Shuʼba», deyishdi. Shunda u: «Ey gʻaddor! Men sening xiyonatingni tuzatish (oqibatini bartaraf qilish) bilan ovora emasmidim?!», dedi. Mugʻiyra johiliyat davrida bir qavmga hamroh boʻlib, soʻng ularni oʻldirib, mol-mulklarini olgan, keyin kelib Islomni qabul qilgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Islomni boʻlsa, qabul qildik. Molga kelsak, u xiyonat moli, bizga unda hojat yoʻq», degan edilar. (Rovi) hadisni (davom ettirib) keltirdi: Nabiy ﷺ: «Yoz: ‹Bu — Muhammad Rasululloh kelishgan narsadir›», dedilar va voqeani hikoya qildi. Shunda Suhayl: «Va shunisiki, sening diningda boʻlsa ham, bizdan biron kishi sening oldingga (qochib) kelsa, uni bizga qaytarasan», dedi. (Nabiy ﷺ) yozuv (sulhnoma) ishidan boʻshaganlarida, sahobalariga: «Turinglar, (qurbonliklarni) soʻyinglar, soʻng (sochlaringizni) oldiringlar», dedilar. Soʻng iymon keltirgan, hijrat qilgan ayollar keldi — ana shu oyat (nozil boʻldi) — va Alloh ularni (oʻsha ayollarni) qaytarishdan qaytardi va ularga mahrni (kofir erlariga) qaytarib berishni buyurdi. Soʻng u zot Madinaga qaytdilar. Shunda u zotning huzurlariga Qurayshdan boʻlgan bir kishi Abu Basir keldi — yaʼni (Quraysh) uni qidirib (odam) yuborgan edi — va u zot uni ikki kishiga topshirdilar. Ikkovi uni olib chiqib ketdi, Zul-Hulayfaga yetganlarida, oʻzlaridagi xurmodan yeb tushib (dam) oldilar. Shunda Abu Basir ikki kishidan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening bu qilichingni juda yaxshi (oʻtkir) deb koʻraman», dedi. Boshqasi (kishi) uni qinidan chiqarib: «Ha, men u bilan (kesib) sinab koʻrganman», dedi. Abu Basir: «Menga koʻrsat, qarayin», dedi. U (qilichni) uning ixtiyoriga berdi va (Abu Basir) uni soviguncha (oʻlguncha) urdi. Boshqasi qochib, Madinaga keldi va yugurib masjidga kirdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Bu (kishi) bir vahima koʻribdi», dedilar. U: «Allohga qasamki, sherigim oʻldirildi va men ham (endi) oʻldirilaman», dedi. Soʻng Abu Basir kelib: «Yo Rasululloh, Alloh sizning zimmangizni (ahdingizni) bajo keltirdi: siz meni ularga qaytardingiz, soʻng Alloh meni ulardan qutqardi», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Onasiga voy! Agar uning (Abu Basirning) yonida biron (yordamchi)si boʻlganda, urush qoʻzgʻatuvchi (boʻlardi)!», dedilar. U (Abu Basir) buni eshitganida, u zot uni yana ularga qaytarib berishlarini bildi va chiqib, dengiz boʻyiga bordi. Abu Jandal ham (Quraysh qoʻlidan) qutulib chiqib, Abu Basirga qoʻshildi, hatto ulardan bir guruh toʻplandi.Муҳаммад ибн Убайд бизга ривоят қилдики, Муҳаммад ибн Савр уларга Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан ривоят қилди: Набий ﷺ Ҳудайбия замонида саҳобаларидан ўн бир юзга яқин (киши) билан йўлга чиқдилар. Зул-Ҳулайфага етганларида, қурбонлик чорвасини (белги сифатида) бўйнига осдилар, унга белги қўйдилар ва умра ниятида эҳром боғладилар. (Рови ҳадисни) келтирди ва деди: Набий ﷺ юриб, (Маккага) улар томон тушадиган довонга етганларида, уловлари у зотни (олдига олиб) чўкди. Одамлар икки марта: «Ҳал, ҳал! Қасво (туя) тихирлик қилди!», дейишди. Шунда Набий ﷺ: «У тихирлик қилгани йўқ ва бу унинг хулқида ҳам йўқ. Лекин уни фил(ни Маккага киритмай)дан ушлаб қолган Зот ушлаб қолди», дедилар. Сўнг: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, бугун улар мендан Аллоҳнинг ҳурматларини улуғлайдиган бирон нарсани (шартни) сўрасалар, мен албатта уни уларга берурман», дедилар. Сўнг (туяни) қистадилар, у ўрнидан турди ва у зот улардан (йўлни) буриб, Ҳудайбиянинг энг четидаги суви оз бўлган бир кўлмак ёнига тушдилар. Шунда у зотнинг ҳузурларига Будайл ибн Варқо ал-Хузоий, сўнг у — яъни Урва ибн Масъуд — келди ва Набий ﷺ билан гаплаша бошлади. Ҳар гапирганида (Урва) у зотнинг соқолларидан ушларди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) эса Набий ﷺ нинг бошларида (тепаларида), қўлида қилич ва бошида дубулға билан турарди. У (Муғийра Урванинг) қўлига қилич қини билан уриб: «Қўлингни у зотнинг соқолларидан торт!», деди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?», деди. «Муғийра ибн Шуъба», дейишди. Шунда у: «Эй ғаддор! Мен сенинг хиёнатингни тузатиш (оқибатини бартараф қилиш) билан овора эмасмидим?!», деди. Муғийра жоҳилият даврида бир қавмга ҳамроҳ бўлиб, сўнг уларни ўлдириб, мол-мулкларини олган, кейин келиб Исломни қабул қилган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Исломни бўлса, қабул қилдик. Молга келсак, у хиёнат моли, бизга унда ҳожат йўқ», деган эдилар. (Рови) ҳадисни (давом эттириб) келтирди: Набий ﷺ: «Ёз: ‹Бу — Муҳаммад Расулуллоҳ келишган нарсадир›», дедилар ва воқеани ҳикоя қилди. Шунда Суҳайл: «Ва шунисики, сенинг динингда бўлса ҳам, биздан бирон киши сенинг олдингга (қочиб) келса, уни бизга қайтарасан», деди. (Набий ﷺ) ёзув (сулҳнома) ишидан бўшаганларида, саҳобаларига: «Туринглар, (қурбонликларни) сўйинглар, сўнг (сочларингизни) олдиринглар», дедилар. Сўнг иймон келтирган, ҳижрат қилган аёллар келди — ана шу оят (нозил бўлди) — ва Аллоҳ уларни (ўша аёлларни) қайтаришдан қайтарди ва уларга маҳрни (кофир эрларига) қайтариб беришни буюрди. Сўнг у зот Мадинага қайтдилар. Шунда у зотнинг ҳузурларига Қурайшдан бўлган бир киши Абу Басир келди — яъни (Қурайш) уни қидириб (одам) юборган эди — ва у зот уни икки кишига топширдилар. Иккови уни олиб чиқиб кетди, Зул-Ҳулайфага етганларида, ўзларидаги хурмодан еб тушиб (дам) олдилар. Шунда Абу Басир икки кишидан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг бу қиличингни жуда яхши (ўткир) деб кўраман», деди. Бошқаси (киши) уни қинидан чиқариб: «Ҳа, мен у билан (кесиб) синаб кўрганман», деди. Абу Басир: «Менга кўрсат, қарайин», деди. У (қилични) унинг ихтиёрига берди ва (Абу Басир) уни совигунча (ўлгунча) урди. Бошқаси қочиб, Мадинага келди ва югуриб масжидга кирди. Шунда Набий ﷺ: «Бу (киши) бир ваҳима кўрибди», дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, шеригим ўлдирилди ва мен ҳам (энди) ўлдириламан», деди. Сўнг Абу Басир келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ сизнинг зиммангизни (аҳдингизни) бажо келтирди: сиз мени уларга қайтардингиз, сўнг Аллоҳ мени улардан қутқарди», деди. Шунда Набий ﷺ: «Онасига вой! Агар унинг (Абу Басирнинг) ёнида бирон (ёрдамчи)си бўлганда, уруш қўзғатувчи (бўларди)!», дедилар. У (Абу Басир) буни эшитганида, у зот уни яна уларга қайтариб беришларини билди ва чиқиб, денгиз бўйига борди. Абу Жандал ҳам (Қурайш қўлидан) қутулиб чиқиб, Абу Басирга қўшилди, ҳатто улардан бир гуруҳ тўпланди.