حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فِي كِتَابٍ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ". وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بِهَذَا، وَعَنِ الْحَكَمِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ عَنْ وَرَّادٍ بِهَذَا. وَقَالَ الْحَسَنُ الْجَدُّ غِنًى.
Varrod (Mugʻira ibn Shuʼbadan — u Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi edi) rivoyat qiladi: Bir kuni Mugʻira menga Muoviyaga (yoziladigan) maktubda yozdirdiki, Paygʻambar ﷺ har farz namozdan keyin: «Laa ilaaha illalloohu vahdahu laa shariika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alaa kulli shayʼin qodiir. Allohumma laa moniʼa limaa aʼtoyt, va laa muʼtiya limaa manaʼt, va laa yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq; U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unga xos va hamd Unga xos; U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq; Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasining davlati Sening (olding)da unga naf bermaydi)», — der edilar. Hasan: «‹al-Jadd› — boylik (degani)dir», — dedi.Варрод (Муғира ибн Шуъбадан — у Муғира ибн Шуъбанинг котиби эди) ривоят қилади: Бир куни Муғира менга Муовияга (ёзиладиган) мактубда ёздирдики, Пайғамбар ﷺ ҳар фарз намоздан кейин: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шариика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува алаа кулли шайъин қодиир. Аллоҳумма лаа мониъа лимаа аътойт, ва лаа муътия лимаа манаът, ва лаа янфаъу зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ; У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хос ва ҳамд Унга хос; У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ; Сен тўсган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасининг давлати Сенинг (олдинг)да унга наф бермайди)», — дер эдилар. Ҳасан: «‹ал-Жадд› — бойлик (дегани)дир», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ يَوْمَ مَاتَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ عَلَيْكُمْ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَالْوَقَارِ وَالسَّكِينَةِ حَتَّى يَأْتِيَكُمْ أَمِيرٌ، فَإِنَّمَا يَأْتِيكُمُ الآنَ، ثُمَّ قَالَ اسْتَعْفُوا لأَمِيرِكُمْ، فَإِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ الْعَفْوَ. ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ أُبَايِعُكَ عَلَى الإِسْلاَمِ. فَشَرَطَ عَلَىَّ وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ. فَبَايَعْتُهُ عَلَى هَذَا، وَرَبِّ هَذَا الْمَسْجِدِ إِنِّي لَنَاصِحٌ لَكُمْ. ثُمَّ اسْتَغْفَرَ وَنَزَلَ.
Ziyod ibn Iloqadan rivoyat qilinadi: Men Jarir ibn Abdullohni eshitganman. Mugʻira ibn Shuʼba vafot etgan kuni u (minbarga) chiqib, Allohga hamdu sano aytdi-da: «Yolgʻiz, sherigi boʻlmagan Allohdan qoʻrqinglar. (Yangi) amir kelgunicha vazmin va xotirjam boʻlinglar — u tez orada keladi. (Vafot etgan) amiringiz uchun Allohdan magʻfirat soʻranglar, chunki u (ham) kechirishni yaxshi koʻrardi», — dedi. Jarir (soʻzida davom etib): «Ammo baʼd, men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Sizga Islom (uzra) bayʼat qilaman›, — dedim. Paygʻambar ﷺ menga har bir musulmonga samimiy (xayrixoh) boʻlishni shart qildilar; men ham shunga bayʼat qildim. Mana shu masjidning Robbiga qasamki, men sizlarga (musulmonlarga) samimiyman», — dedi. Soʻng Jarir Allohdan magʻfirat soʻrab, (minbardan) tushdi.Зиёд ибн Илоқадан ривоят қилинади: Мен Жарир ибн Абдуллоҳни эшитганман. Муғира ибн Шуъба вафот этган куни у (минбарга) чиқиб, Аллоҳга ҳамду сано айтди-да: «Ёлғиз, шериги бўлмаган Аллоҳдан қўрқинглар. (Янги) амир келгунича вазмин ва хотиржам бўлинглар — у тез орада келади. (Вафот этган) амирингиз учун Аллоҳдан мағфират сўранглар, чунки у (ҳам) кечиришни яхши кўрарди», — деди. Жарир (сўзида давом этиб): «Аммо баъд, мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сизга Ислом (узра) байъат қиламан›, — дедим. Пайғамбар ﷺ менга ҳар бир мусулмонга самимий (хайрихоҳ) бўлишни шарт қилдилар; мен ҳам шунга байъат қилдим. Мана шу масжиднинг Роббига қасамки, мен сизларга (мусулмонларга) самимийман», — деди. Сўнг Жарир Аллоҳдан мағфират сўраб, (минбардан) тушди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَبِي طَالِبٍ " يَا عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ". فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ يَا أَبَا طَالِبٍ، أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيَعُودَانِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ، حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَا وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ، مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ [quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ} الآيَةَ.
Said ibn Musayyab (otasidan) rivoyat qiladi: Abu Tolibning oʻlim vaqti yaqinlashganda, Rasululloh ﷺ uning oldiga bordilar va u yerda Abu Jahl ibn Hisham hamda Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻirani — uning yonida — topdilar. Rasululloh ﷺ Abu Tolibga: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh›, — deng — men siz uchun Alloh huzurida guvohlik beradigan (yaʼni hujjat qiladigan) bir kalima», — dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, sen Abdulmuttalibning dinidan voz kechamizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ Abu Tolibni — uni (‹La ilaha illalloh›ni) aytishga — daʼvat qilishda davom etdilar, ular (Abu Jahl va Abdulloh) esa oʻz gaplarini takrorlashda davom etdi — to Abu Tolib oxirgi soʻzi sifatida ‹u Abdulmuttalibning dinida (ekanini)› aytguncha va ‹La ilaha illalloh›ni aytishdan bosh tortguncha. (Shunda Rasululloh ﷺ: «Men — (Alloh tomonidan) man qilinmagunimcha — siz uchun Allohdan magʻfirat soʻrashda davom etaman», — dedilar.) Bas, Alloh u haqda (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — garchi (mushriklar) qarindosh boʻlsa ham — ular doʻzax ahli ekanligi (ularga) ayon boʻlganidan keyin, ular uchun magʻfirat soʻrashlari joiz emas› (Tavba, 113).Саид ибн Мусайяб (отасидан) ривоят қилади: Абу Толибнинг ўлим вақти яқинлашганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига бордилар ва у ерда Абу Жаҳл ибн Ҳишам ҳамда Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғирани — унинг ёнида — топдилар. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибга: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, — денг — мен сиз учун Аллоҳ ҳузурида гувоҳлик берадиган (яъни ҳужжат қиладиган) бир калима», — дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, сен Абдулмутталибнинг динидан воз кечамизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибни — уни (‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни) айтишга — даъват қилишда давом этдилар, улар (Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ) эса ўз гапларини такрорлашда давом этди — то Абу Толиб охирги сўзи сифатида ‹у Абдулмутталибнинг динида (эканини)› айтгунча ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни айтишдан бош тортгунча. (Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен — (Аллоҳ томонидан) ман қилинмагунимча — сиз учун Аллоҳдан мағфират сўрашда давом этаман», — дедилар.) Бас, Аллоҳ у ҳақда (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — гарчи (мушриклар) қариндош бўлса ҳам — улар дўзах аҳли эканлиги (уларга) аён бўлганидан кейин, улар учун мағфират сўрашлари жоиз эмас› (Тавба, 113).
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي كَاتِبُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنِ اكْتُبْ، إِلَىَّ بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم. فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاَثًا قِيلَ وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ".
Shaʼbiy (Mugʻira ibn Shuʼba kotibidan) rivoyat qiladi: Muoviya Mugʻira ibn Shuʼbaga: «Menga — Paygʻambar ﷺ dan eshitgan biror narsangni — yoz», — deb (xat) yozdi. Bas, Mugʻira yozdi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh sizlar uchun uch narsani yomon koʻrdi: birinchisi — behuda (foydasiz) gap-soʻz (yaʼni koʻp gapirish yoki birovlar haqida gapirish); ikkinchisi — molni (isrofgarchilik bilan) zoye qilish; uchinchisi — koʻp savol berish (nizoli diniy masalalarda) yoki (juda muhtoj boʻlmay turib) odamlardan (biror narsa) soʻrash».Шаъбий (Муғира ибн Шуъба котибидан) ривоят қилади: Муовия Муғира ибн Шуъбага: «Менга — Пайғамбар ﷺ дан эшитган бирор нарсангни — ёз», — деб (хат) ёзди. Бас, Муғира ёзди: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ сизлар учун уч нарсани ёмон кўрди: биринчиси — беҳуда (фойдасиз) гап-сўз (яъни кўп гапириш ёки бировлар ҳақида гапириш); иккинчиси — молни (исрофгарчилик билан) зое қилиш; учинчиси — кўп савол бериш (низоли диний масалаларда) ёки (жуда муҳтож бўлмай туриб) одамлардан (бирор нарса) сўраш».
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ، يُصَدِّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدِيثَ صَاحِبِهِ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، حَتَّى كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةً فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ ". فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقَتَرَةِ الْجَيْشِ، فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا، بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ. فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ. فَأَلَحَّتْ، فَقَالُوا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ، وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ، ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ". ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ، قَالَ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ، عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا، فَلَمْ يُلَبِّثْهُ النَّاسُ حَتَّى نَزَحُوهُ، وَشُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَطَشُ، فَانْتَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِيهِ، فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرِّيِّ حَتَّى صَدَرُوا عَنْهُ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ، إِذْ جَاءَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خُزَاعَةَ، وَكَانُوا عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، فَقَالَ إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَىٍّ وَعَامِرَ بْنَ لُؤَىٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَمَعَهُمُ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ، وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهِكَتْهُمُ الْحَرْبُ، وَأَضَرَّتْ بِهِمْ، فَإِنْ شَاءُوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً، وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنْ أَظْهَرْ فَإِنْ شَاءُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا، وَإِلاَّ فَقَدْ جَمُّوا، وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي، وَلَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ ". فَقَالَ بُدَيْلٌ سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ. قَالَ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا قَالَ إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ، وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلاً، فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا، فَقَالَ سُفَهَاؤُهُمْ لاَ حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَىْءٍ. وَقَالَ ذَوُو الرَّأْىِ مِنْهُمْ هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ. قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم. فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَىْ قَوْمِ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ قَالُوا بَلَى. قَالَ أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ قَالُوا بَلَى. قَالَ فَهَلْ تَتَّهِمُونِي. قَالُوا لاَ. قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظٍ، فَلَمَّا بَلَّحُوا عَلَىَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي قَالُوا بَلَى. قَالَ فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ لَكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، اقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِهِ. قَالُوا ائْتِهِ. فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ، فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ أَىْ مُحَمَّدُ، أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَأْصَلْتَ أَمْرَ قَوْمِكَ هَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَهْلَهُ قَبْلَكَ وَإِنْ تَكُنِ الأُخْرَى، فَإِنِّي وَاللَّهِ لأَرَى وُجُوهًا، وَإِنِّي لأَرَى أَوْشَابًا مِنَ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ. فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ امْصُصْ بَظْرَ اللاَّتِ، أَنَحْنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ فَقَالَ مَنْ ذَا قَالُوا أَبُو بَكْرٍ. قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لأَجَبْتُكَ. قَالَ وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ، وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ، وَقَالَ لَهُ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ. فَقَالَ أَىْ غُدَرُ، أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَتَلَهُمْ، وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ، ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا الإِسْلاَمَ فَأَقْبَلُ، وَأَمَّا الْمَالَ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَىْءٍ ". ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَيْنَيْهِ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ أَىْ قَوْمِ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ، وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ، يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مُحَمَّدًا، وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، فَاقْبَلُوهَا. فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ دَعُونِي آتِهِ. فَقَالُوا ائْتِهِ. فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَذَا فُلاَنٌ، وَهْوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ فَابْعَثُوهَا لَهُ ". فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلاَءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ، فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ. فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ. فَقَالَ دَعُونِي آتِهِ. فَقَالُوا ائْتِهِ. فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَذَا مِكْرَزٌ وَهْوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ ". فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو. قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَقَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ ". قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ هَاتِ، اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْكَاتِبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ". قَالَ سُهَيْلٌ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ وَلَكِنِ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ. كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ. فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَاللَّهِ لاَ نَكْتُبُهَا إِلاَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ". ثُمَّ قَالَ " هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ". فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ وَلاَ قَاتَلْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَاللَّهِ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي. اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ". قَالَ الزُّهْرِيُّ وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ " لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ". فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " عَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَنَطُوفَ بِهِ ". فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لاَ تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَكَتَبَ. فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ، وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ، إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا. قَالَ الْمُسْلِمُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ يُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جَاءَ مُسْلِمًا فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو يَرْسُفُ فِي قُيُودِهِ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ، حَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ. فَقَالَ سُهَيْلٌ هَذَا يَا مُحَمَّدُ أَوَّلُ مَا أُقَاضِيكَ عَلَيْهِ أَنْ تَرُدَّهُ إِلَىَّ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّا لَمْ نَقْضِ الْكِتَابَ بَعْدُ ". قَالَ فَوَاللَّهِ إِذًا لَمْ أُصَالِحْكَ عَلَى شَىْءٍ أَبَدًا. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَأَجِزْهُ لِي ". قَالَ مَا أَنَا بِمُجِيزِهِ لَكَ. قَالَ " بَلَى، فَافْعَلْ ". قَالَ مَا أَنَا بِفَاعِلٍ. قَالَ مِكْرَزٌ بَلْ قَدْ أَجَزْنَاهُ لَكَ. قَالَ أَبُو جَنْدَلٍ أَىْ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، أُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جِئْتُ مُسْلِمًا أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ لَقِيتُ وَكَانَ قَدْ عُذِّبَ عَذَابًا شَدِيدًا فِي اللَّهِ. قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَلَسْتَ نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ " بَلَى ". قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ " بَلَى ". قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ " إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَلَسْتُ أَعْصِيهِ وَهْوَ نَاصِرِي ". قُلْتُ أَوَلَيْسَ كُنْتَ تُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ قَالَ " بَلَى، فَأَخْبَرْتُكَ أَنَّا نَأْتِيهِ الْعَامَ ". قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ " فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ ". قَالَ فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلَيْسَ هَذَا نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ بَلَى. قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ بَلَى. قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ أَيُّهَا الرَّجُلُ، إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ يَعْصِي رَبَّهُ وَهْوَ نَاصِرُهُ، فَاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ عَلَى الْحَقِّ. قُلْتُ أَلَيْسَ كَانَ يُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ وَنَطُوفُ بِهِ قَالَ بَلَى، أَفَأَخْبَرَكَ أَنَّكَ تَأْتِيهِ الْعَامَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ. قَالَ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُمَرُ فَعَمِلْتُ لِذَلِكَ أَعْمَالاً. قَالَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ " قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا ". قَالَ فَوَاللَّهِ مَا قَامَ مِنْهُمْ رَجُلٌ حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ. فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَتُحِبُّ ذَلِكَ اخْرُجْ ثُمَّ لاَ تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ كَلِمَةً حَتَّى تَنْحَرَ بُدْنَكَ، وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ. فَخَرَجَ فَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ نَحَرَ بُدْنَهُ، وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ. فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ، قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَحْلِقُ بَعْضًا، حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا غَمًّا، ثُمَّ جَاءَهُ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} حَتَّى بَلَغَ [quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} فَطَلَّقَ عُمَرُ يَوْمَئِذٍ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا لَهُ فِي الشِّرْكِ، فَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالأُخْرَى صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، ثُمَّ رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ، فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَهْوَ مُسْلِمٌ فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ رَجُلَيْنِ، فَقَالُوا الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا. فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ، فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ، فَنَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا. فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَجَيِّدٌ، لَقَدْ جَرَّبْتُ بِهِ ثُمَّ جَرَّبْتُ. فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ، فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ، فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ، وَفَرَّ الآخَرُ، حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُ " لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا ". فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ، فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَدْ وَاللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ، قَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَنْجَانِي اللَّهُ مِنْهُمْ. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ، لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ ". فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ. قَالَ وَيَنْفَلِتُ مِنْهُمْ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلٍ، فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، فَجَعَلَ لاَ يَخْرُجُ مِنْ قُرَيْشٍ رَجُلٌ قَدْ أَسْلَمَ إِلاَّ لَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ، فَوَاللَّهِ مَا يَسْمَعُونَ بِعِيرٍ خَرَجَتْ لِقُرَيْشٍ إِلَى الشَّأْمِ إِلاَّ اعْتَرَضُوا لَهَا، فَقَتَلُوهُمْ، وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ، فَأَرْسَلَتْ قُرَيْشٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُنَاشِدُهُ بِاللَّهِ وَالرَّحِمِ لَمَّا أَرْسَلَ، فَمَنْ أَتَاهُ فَهْوَ آمِنٌ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="48" aya_start="24" aya_end="24"]{وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} حَتَّى بَلَغَ [quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} وَكَانَتْ حَمِيَّتُهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّهُ نَبِيُّ اللَّهِ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَحَالُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْبَيْتِ.
Misvar ibn Maxrama va Marvon (roziyallohu anhum) — ularning rivoyatlari bir-birini tasdiqlaydi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ Hudaybiya (sulhi) paytida yoʻlga chiqdi va ular biroz (masofa) yurganda, u zot: «Xolid ibn Validni — Quraysh otliqlarini boshlab, qoʻshinning old qismida — Gʻamim degan joyda(dir); bas, oʻng tomondagi yoʻldan boringlar», — dedi. Allohga qasamki, Xolid — musulmon qoʻshinining yurishidan koʻtarilgan chang unga yetib borgunicha — ularning kelganini sezmadi va soʻng u — Qurayshga xabar berish uchun — shoshilib orqaga qaytdi. Paygʻambar ﷺ — ularga (Qurayshga) boradigan Saniya (yaʼni togʻ yoʻli)ga yetib borgunicha — oldinga yuraverdi. Paygʻambar ﷺ ning urgʻochi tuyasi (Qasvo) choʻkdi (oʻtirib oldi). Odamlar tuyani turgʻizishga koʻp urindi, lekin behuda; shuning uchun ular: «Qasvo qaysar (oʻjar) boʻldi! Qasvo qaysar boʻldi!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Qasvo qaysar boʻlgani yoʻq — chunki qaysarlik uning odati emas, lekin uni — filni toʻxtatgan Zot — toʻxtatdi», — dedi. Soʻng u zot: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotning nomi bilan (qasam) — agar ular (Quraysh kofirlari) mendan — Allohning cheklovlarini (hurmat qiladigan) biror narsani — soʻrasa, men uni ularga beraman», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ tuyani turgʻizdi va u (tuya) (oʻrnidan) turdi. Paygʻambar ﷺ oʻz yoʻlini oʻzgartirdi — to Hudaybiyaning eng chetida — odamlar oz miqdorda foydalanadigan kam suvli bir chuqur (quduq) oldida tushgunicha. Birozdan soʻng odamlar uning butun suvini ishlatdi va Allohning Rasuli ﷺ ga chanqoqdan (shikoyat qilib) arz qildi. Paygʻambar ﷺ oʻz oʻqdonidan bir oʻq olib, ularga — uni oʻsha chuqurga (quyishni) — buyurdi. Allohga qasamki, suv otila boshladi va — barcha odamlar chanqogʻini qondirib, qoniqarli (holda) qaytgunicha — otilaverdi. Ular hali shu holda ekanda, Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy — oʻz qabilasi Xuzoadan baʼzi kishilar bilan — keldi; ular Allohning Rasuli ﷺ ning maslahatchilari boʻlib, undan hech narsani sir tutmas va Tihoma ahlidan edi. Budayl: «Men Kaʼb ibn Luay va Omir ibn Luayni — Hudaybiyaning moʻl suvida joylashgan holda — qoldirib keldim; ularda sogʻin tuyalar (yoki ularning ayollari va bolalari) bor edi va ular sizga qarshi urush qiladi hamda sizni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsadi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Biz hech kim bilan jang qilishga kelmadik, balki umra qilishga (keldik). Shubhasiz, urush Qurayshni zaiflashtirdi va ular katta talofat koʻrdi; bas, agar ular xohlasa, men ular bilan bir muddatli sulh tuzaman — bu davrda ular men bilan (boshqa) odamlar (yaʼni Qurayshdan boshqa arab kofirlari) orasiga aralashmasin; agar men oʻsha kofirlar ustidan gʻalaba qozonsam, Quraysh — agar xohlasa — boshqa odamlardek Islomga kirsin; agar (Islomga kirmasa ham), ular hech boʻlmaganda jang qilishga (yetarli) kuchga ega boʻladi. Lekin agar ular sulhni qabul qilmasa, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men — oʻz (din) ishimni himoya qilib — to oʻldirilgunimcha ular bilan jang qilaman; va (men aminman) Alloh, albatta, oʻz (din) ishini gʻolib qiladi», — dedi. Budayl: «Men ular(Quraysh)ga siz aytgan (narsa)ni yetkazaman», — dedi. Bas, u — Qurayshga yetib borgunicha — joʻnadi va: «Biz oʻsha kishi (Muhammad)ning oldidan keldik; biz uni biror narsa deyayotganini eshitdik va agar xohlasangiz, biz uni sizlarga bayon qilamiz», — dedi. Qurayshdan baʼzi ahmoqlar: «Biz bu maʼlumotga muhtoj emasmiz!» — deb baqirdi, lekin ular orasidagi donoroqlari: «Sen uning nima deganini aytib ber», — dedi. Budayl: «Men uning shunday-shunday deganini eshitdim», — deb, Paygʻambar ﷺ unga aytgan (narsa)ni aytdi. Urva ibn Masʼud (oʻrnidan) turib: «Ey odamlar! Sizlar (mening) farzandlarim emasmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Men (sizning) otangiz emasmanmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Sizlar menga ishonmaysizmi (shubha qilasizmi)?» — dedi. Ular: «Yoʻq», — dedi. U: «Sizlar — men Ukoz ahlini sizning yordamingiz uchun chaqirganimni va ular rad etganda, oʻz qarindoshlarim, bolalarim hamda menga itoat qilganlarni (yordamga) olib kelganimni — bilmaysizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Mayli, bu kishi (Paygʻambar) sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; siz uni qabul qilganingiz maʼqul va menga — u bilan uchrashishga — ruxsat bering», — dedi. Ular: «Sen u bilan uchrashishing mumkin», — dedi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u bilan gaplasha boshladi. Paygʻambar ﷺ unga — Budaylga aytgan (narsa)ning deyarli oʻshanini — aytdi. Soʻng Urva: «Ey Muhammad! Oʻz qarindoshlaringni yoʻq qilishdan (qirishdan) hech tap tortmaysanmi? Sendan oldin arablar orasida oʻz qarindoshlarini qirgan birortasini (hech) eshitganmisan? Aks holda (yaʼni agar magʻlub boʻlsang), Allohga qasamki, men (sening yoningda) obroʻli odamlarni emas, balki — seni yolgʻiz tashlab qochib ketadigan — turli qabilalardan (yigʻilgan) kishilarni koʻryapman», — dedi. Buni eshitib, Abu Bakr uni soʻkdi va: «Biz qochib, Paygʻambar ﷺ ni yolgʻiz tashlaymiz, deb aytyapsanmi?» — dedi. Urva: «Bu kishi kim?» — dedi. Ular: «U — Abu Bakr», — dedi. Urva Abu Bakrga: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar sen menga qilgan — men hali qaytarmagan — yaxshilik(ing) boʻlmaganida, men senga javob (qaytargan) boʻlar edim», — dedi. Urva Paygʻambar ﷺ bilan gaplashaverdi va gaplashar ekan, Paygʻambar ﷺ ning soqolini ushlab turdi. Mugʻira ibn Shuʼba esa — qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan — Paygʻambar ﷺ ning boshi yonida turar edi. Urva har safar qoʻlini Paygʻambar ﷺ ning soqoliga choʻzganda, Mugʻira uning qoʻlini qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni Allohning Rasuli ﷺ ning soqolidan olib qoʻy», — der edi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» — deb soʻradi. Odamlar: «U — Mugʻira ibn Shuʼba», — dedi. Urva: «Ey xoin! Men sening xiyonatingning yomon oqibatlarini bartaraf etishga harakat qilmayapmanmi?» — dedi. (Islomni qabul qilishdan oldin Mugʻira baʼzi odamlar bilan birga edi; u ularni oʻldirib, mol-mulkini oldi va (Madinaga) Islomni qabul qilishga keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Islomingga kelsak, men uni qabul qilaman, lekin molga kelsak, men undan hech narsa olmayman (chunki u xiyonat bilan olingan)», — degan edi.) Soʻng Urva Paygʻambar ﷺ ning sahobalariga qaray boshladi. Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ tupurganda, tupuk ulardan (sahobalardan) birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u zot ularga buyursa, ular u zotning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u zot tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular u zot bilan gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi. Urva oʻz qavmining oldiga qaytib borib: «Ey odamlar! Allohga qasamki, men podshohlarning oldiga — Qaysar, Kisro va Najoshining (oldiga) — borgan(man), lekin men hech bir podshohni — uning saroy ahli (atrofdagilari) hurmat qilganidek — Muhammadni sahobalari hurmat qilganchalik hurmat qilganini koʻrmagan(man). Allohga qasamki, u tupursa, tupuk ulardan birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u ularga buyursa, ular uning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi», — dedi. Urva: «Shubhasiz, u sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; bas, uni qabul qiling», — deb qoʻshdi. Bani Kinona qabilasidan bir kishi: «Menga — uning oldiga borishga — ruxsat bering», — dedi va ular unga ruxsat berdi; u Paygʻambar ﷺ va sahobalariga yaqinlashganda, Allohning Rasuli ﷺ: «U — falonchi(dir), u qurbonlik (tuyalari)ni (budn) hurmat qiladigan qabiladan(dir); bas, budn (qurbonlik tuyalari)ni uning oldiga (roʻparasiga) keltiringlar», — dedi. Bas, budn uning oldiga keltirildi va odamlar — talbiya aytgan holda — uni kutib oldi. U bu manzarani koʻrganda: «Subhanalloh! Bu odamlarni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish toʻgʻri emas», — dedi. U oʻz qavmining oldiga qaytganda: «Men budn (qurbonlik tuyalarini) — (rangli) marjonlar bilan bezatilgan va (ustilari) belgilangan (yaʼni soʻyish alomati uchun chizilgan) holda — koʻrdim. Menimcha, ularni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish maʼqul emas», — dedi. Mikraz ibn Hafs degan boshqa bir kishi (oʻrnidan) turib, ulardan — Muhammadning oldiga borishga — ruxsat soʻradi va ular unga (ham) ruxsat berdi. U musulmonlarga yaqinlashganda, Paygʻambar ﷺ: «Mana Mikraz keldi va u — yomon (fitnachi) kishi», — dedi. Mikraz Paygʻambar ﷺ bilan gaplasha boshladi va u gaplashayotganda, Suhayl ibn Amr keldi. Suhayl ibn Amr kelganda, Paygʻambar ﷺ: «Endi ish osonlashdi», — dedi. Suhayl Paygʻambar ﷺ ga: «Biz bilan sulh tuzing», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ kotibni chaqirib, unga: «Yoz: ‹Bismillahir-rohmanir-rohim (Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan)›», — dedi. Suhayl: «‹Rohman›ga kelsak, Allohga qasamki, men uning nima ekanini bilmayman. Bas, sen — ilgari yozadigan(ing)dek — ‹Bismikallohumma (Allohim, Sening noming bilan)›, deb yoz», — dedi. Musulmonlar: «Allohga qasamki, biz faqat ‹Bismillahir-rohmanir-rohim› deb yozamiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «‹Bismikallohumma›, deb yoz», — dedi. Soʻng u zot: «Bu — Muhammad, Allohning Rasuli tuzgan sulh(noma)si», — deb aytdi (yozdirdi). Suhayl: «Allohga qasamki, agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) bilganimizda, biz seni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsmas va sen bilan jang qilmas edik. Bas, ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men Allohning Rasuli(man) — sizlar menga ishonmasangiz ham. ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. (Zuhriy: «Paygʻambar ﷺ oʻsha barcha (narsa)larni qabul qildi — chunki u zot allaqachon: ‹Agar ular Allohning cheklovini (hurmat qiladigan) biror narsani soʻrasa, men uni qabul qilaman› (yaʼni oʻziga va sahobalariga umra qilishga ruxsat berilsa), degan edi», — dedi.) Paygʻambar ﷺ Suhaylga: «(Bu shart bilan)ki, siz bizga — Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishga va uning atrofida tavof qilishga — ruxsat bering», — dedi. Suhayl: «Allohga qasamki, biz (bu yili) (ruxsat bermaymiz) — toki arablar: ‹Ular bizga taslim (boʻyin egdi) boʻldi›, demasin; lekin biz senga keyingi yili ruxsat beramiz», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ buni (ham) yozdirdi. Soʻng Suhayl: «Biz yana shartni (qoʻyamiz)ki, sen bizdan oʻz oldingga kelgan har kimni — u sening dininga kirgan boʻlsa ham — bizga qaytarsing», — dedi. Musulmonlar: «Subhanalloh! Bunday kishi — musulmon boʻlganidan keyin — qanday qilib mushriklarga qaytariladi?» — dedi. Ular hali shu holda ekanda, Abu Jandal ibn Suhayl ibn Amr — kishanlari bilan oqsoqlanib — Makka vodiysidan keldi va oʻzini musulmonlar orasiga tashladi. Suhayl: «Ey Muhammad! Bu — biz sen bilan tuzayotgan sulhning eng birinchi sharti(dir), yaʼni sen Abu Jandalni menga qaytarsing», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sulh(noma) hali yozilmadi-ku», — dedi. Suhayl: «Men senga uni (Abu Jandalni) saqlab qolishga hech qachon ruxsat bermayman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, (menga bir kishi uchun istisno) qil», — dedi. U: «Men (shunday) qilmayman», — dedi. Mikraz: «Biz senga (uni saqlab qolishga) ruxsat beramiz», — dedi. Abu Jandal: «Ey musulmonlar! Men musulmon boʻlib kelgan boʻlsam ham, mushriklarga qaytarilamanmi? Sizlar men qancha aziyat chekkanimni koʻrmayapsizmi?» — dedi. (Abu Jandal Alloh yoʻlida qattiq qiynoqqa solingan edi.) Umar ibn Xattob: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Siz haqiqatan Allohning Rasuli emasmisiz?› — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Ha, albatta›, — dedi. Men: ‹Bizning ishimiz haq, dushman ishi botil emasmi?› — dedim. U zot: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U zot: ‹Men Allohning Rasuli(man) va men Unga osiylik qilmayman, U meni gʻolib qiladi›, — dedi. Men: ‹Siz bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidingiz?› — dedim. U zot: ‹Ha, lekin men senga — biz bu yili Kaʼbani ziyorat qilamiz, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U zot: ‹Bas, sen unga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. Umar (yana): «Men Abu Bakrning oldiga borib: ‹Ey Abu Bakr! U haqiqatan Allohning Paygʻambari emasmi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U: ‹Shubhasiz, u — Allohning Rasuli(dir) va u oʻz Robbiga osiylik qilmaydi, U uni gʻolib qiladi. Unga (mahkam) yopish — chunki, Allohga qasamki, u haq (yoʻl)da(dir)›, — dedi. Men: ‹U bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidi?› — dedim. U: ‹Ha, lekin u senga — bu yili Kaʼbaga borasan, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Sen Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. (Zuhriy: «Umar: ‹Men — (oʻsha paytda) bergan nomunosib savollarim uchun kafforat sifatida — koʻp yaxshi amallar qildim›, — dedi», — dedi.) Sulh(noma) yozilishi tugaganda, Allohning Rasuli ﷺ sahobalariga: «(Oʻrningizdan) turib, qurbonliklaringizni soʻyinglar va boshlaringizni oldiringlar (qirtishlanglar)», — dedi. Allohga qasamki, ulardan hech biri (oʻrnidan) turmadi va Paygʻambar ﷺ buni uch marta takrorladi. Hech kim (oʻrnidan) turmaganda, u zot ularni qoldirib, Ummu Salamaning oldiga borib, unga odamlarning oʻziga (boʻlgan) munosabatini aytdi. Ummu Salama: «Ey Allohning Paygʻambari! Sen — oʻz buyrugʻing bajarilishini — xohlaysanmi? (Unda) chiqib, hech kimga bir soʻz (ham) demay, oʻz qurbonligingni soʻyguncha va sartaroshingni chaqirib, boshingni oldirguncha (qirtishlatguncha) (davom et)», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqdi va — buni qilguncha, yaʼni qurbonligini soʻyib, sartaroshini chaqirib boshini oldirguncha — ulardan hech kim bilan gaplashmadi. Buni koʻrib, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari (oʻrnidan) turdi, qurbonliklarini soʻydi va bir-birining boshini oldira boshladi; (shu qadar) tirbandlik boʻldiki, bir-birini oʻldirib qoʻyish xavfi (paydo boʻldi). Soʻng baʼzi moʻmina ayollar (Paygʻambar ﷺ ning oldiga) keldi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ey iymon keltirganlar! Moʻmina ayollar sizning oldingizga hijrat qilib kelsa, ularni imtihon qilinglar...› (Mumtahina, 10). Soʻng Umar — kofira boʻlgan ikki xotinini taloq qildi. Keyinchalik Muoviya ibn Abu Sufyon ulardan biriga, Safvon ibn Umayya esa boshqasiga uylandi. Paygʻambar ﷺ Madinaga qaytganda, Qurayshdan boʻlgan yangi musulmon — Abu Basir — uning oldiga keldi. Kofirlar uning ortidan ikki kishini yubordi va ular (Paygʻambar ﷺ ga): «Bizga bergan vaʼdangga rioya qil», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni ularga topshirdi. Ular uni (shahardan) olib chiqdi — to Zulhulayfaga yetgunicha; u yerda ular oʻzlarida (boʻlgan) baʼzi xurmolarni yeyish uchun tushdi. Abu Basir ulardan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening qiliching juda yaxshi (ekanini) koʻryapman», — dedi. Boshqasi uni (qinidan) tortib chiqardi va: «Allohga qasamki, u juda yaxshi va men uni koʻp marta sinab koʻrgan(man)», — dedi. Abu Basir: «Menga uni bir koʻrsat (qaray)», — dedi. Boshqasi uni unga berganda, u uni — u (kishi) oʻlguncha — (qilich bilan) urdi va uning sherigi qochdi — to Madinaga kelib, yugurib masjidga kirgunicha. Allohning Rasuli ﷺ uni koʻrganda: «Bu kishi — qoʻrqib ketganga oʻxshaydi», — dedi. U Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib kelganda: «Mening sherigim oʻldirildi va men ham oʻldirilgan boʻlar edim», — dedi. Abu Basir (ham) kelib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, Alloh — meni ularga (kofirlarga) qaytarishingiz bilan — vaʼdangizni bajarishingizni taʼminladi; lekin Alloh meni ulardan qutqardi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Onasiga voy! U — agar (yordamchi) odamlari boʻlganida — qanday (ajoyib) urush qoʻzgʻatuvchi boʻlar edi!» — dedi. Abu Basir buni eshitganda, Paygʻambar ﷺ uni ularga yana qaytaradi, deb (tushundi); shuning uchun u — dengiz sohiliga yetgunicha — joʻnadi. Abu Jandal ibn Suhayl (ham) ulardan (kofirlardan) qutulib, Abu Basirga qoʻshildi. Bas, Qurayshdan bir kishi Islomni qabul qilgan har safar, u Abu Basirga ergashar edi — to ular kuchli bir guruh boʻlgunicha. Allohga qasamki, ular — Shomga tomon ketayotgan Quraysh karvonini eshitgan har safar, uni toʻxtatib, ularga (kofirlarga) hujum qilar, ularni oʻldirar va mol-mulklarini olar edi. Quraysh ahli Paygʻambar ﷺ ga — Alloh hamda qarindoshlik haqi uchun — odam (yuborib, Abu Basir va sheriklarini chaqirib olishni) iltimos qilib, xabar yubordi va — kim (ulardan) Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelsa, u xavfsiz boʻladi, deb — vaʼda berdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularni (Abu Basirning sheriklarini chaqirib) yubordi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹U — Makka ichkarisida — sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng — ularning qoʻllarini sizdan, sizning qoʻllaringizni ulardan tiygan Zot(dir)...› (Fath, 24). Ularning manmanlik va takabburligi — ular u (Muhammad)ning Allohning Paygʻambari ekanini iqror qilmaganligi (yozmaganligi), ‹Bismillahir-rohmanir-rohim›ni yozishdan bosh tortganligi va ularni (musulmonlarni) Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishdan toʻsganligi(dir).Мисвар ибн Махрама ва Марвон (розияллоҳу анҳум) — уларнинг ривоятлари бир-бирини тасдиқлайди — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳудайбия (сулҳи) пайтида йўлга чиқди ва улар бироз (масофа) юрганда, у зот: «Холид ибн Валидни — Қурайш отлиқларини бошлаб, қўшиннинг олд қисмида — Ғамим деган жойда(дир); бас, ўнг томондаги йўлдан боринглар», — деди. Аллоҳга қасамки, Холид — мусулмон қўшинининг юришидан кўтарилган чанг унга етиб боргунича — уларнинг келганини сезмади ва сўнг у — Қурайшга хабар бериш учун — шошилиб орқага қайтди. Пайғамбар ﷺ — уларга (Қурайшга) борадиган Сания (яъни тоғ йўли)га етиб боргунича — олдинга юраверди. Пайғамбар ﷺ нинг урғочи туяси (Қасво) чўкди (ўтириб олди). Одамлар туяни турғизишга кўп уринди, лекин беҳуда; шунинг учун улар: «Қасво қайсар (ўжар) бўлди! Қасво қайсар бўлди!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Қасво қайсар бўлгани йўқ — чунки қайсарлик унинг одати эмас, лекин уни — филни тўхтатган Зот — тўхтатди», — деди. Сўнг у зот: «Жоним қўлида бўлган Зотнинг номи билан (қасам) — агар улар (Қурайш кофирлари) мендан — Аллоҳнинг чекловларини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани — сўраса, мен уни уларга бераман», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ туяни турғизди ва у (туя) (ўрнидан) турди. Пайғамбар ﷺ ўз йўлини ўзгартирди — то Ҳудайбиянинг энг четида — одамлар оз миқдорда фойдаланадиган кам сувли бир чуқур (қудуқ) олдида тушгунича. Бироздан сўнг одамлар унинг бутун сувини ишлатди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ га чанқоқдан (шикоят қилиб) арз қилди. Пайғамбар ﷺ ўз ўқдонидан бир ўқ олиб, уларга — уни ўша чуқурга (қуйишни) — буюрди. Аллоҳга қасамки, сув отила бошлади ва — барча одамлар чанқоғини қондириб, қониқарли (ҳолда) қайтгунича — отилаверди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Будайл ибн Варқо ал-Хузоий — ўз қабиласи Хузоадан баъзи кишилар билан — келди; улар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг маслаҳатчилари бўлиб, ундан ҳеч нарсани сир тутмас ва Тиҳома аҳлидан эди. Будайл: «Мен Каъб ибн Луай ва Омир ибн Луайни — Ҳудайбиянинг мўл сувида жойлашган ҳолда — қолдириб келдим; уларда соғин туялар (ёки уларнинг аёллари ва болалари) бор эди ва улар сизга қарши уруш қилади ҳамда сизни Каъбани зиёрат қилишдан тўсади», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз ҳеч ким билан жанг қилишга келмадик, балки умра қилишга (келдик). Шубҳасиз, уруш Қурайшни заифлаштирди ва улар катта талофат кўрди; бас, агар улар хоҳласа, мен улар билан бир муддатли сулҳ тузаман — бу даврда улар мен билан (бошқа) одамлар (яъни Қурайшдан бошқа араб кофирлари) орасига аралашмасин; агар мен ўша кофирлар устидан ғалаба қозонсам, Қурайш — агар хоҳласа — бошқа одамлардек Исломга кирсин; агар (Исломга кирмаса ҳам), улар ҳеч бўлмаганда жанг қилишга (етарли) кучга эга бўлади. Лекин агар улар сулҳни қабул қилмаса, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен — ўз (дин) ишимни ҳимоя қилиб — то ўлдирилгунимча улар билан жанг қиламан; ва (мен аминман) Аллоҳ, албатта, ўз (дин) ишини ғолиб қилади», — деди. Будайл: «Мен улар(Қурайш)га сиз айтган (нарса)ни етказаман», — деди. Бас, у — Қурайшга етиб боргунича — жўнади ва: «Биз ўша киши (Муҳаммад)нинг олдидан келдик; биз уни бирор нарса деяётганини эшитдик ва агар хоҳласангиз, биз уни сизларга баён қиламиз», — деди. Қурайшдан баъзи аҳмоқлар: «Биз бу маълумотга муҳтож эмасмиз!» — деб бақирди, лекин улар орасидаги донороқлари: «Сен унинг нима деганини айтиб бер», — деди. Будайл: «Мен унинг шундай-шундай деганини эшитдим», — деб, Пайғамбар ﷺ унга айтган (нарса)ни айтди. Урва ибн Масъуд (ўрнидан) туриб: «Эй одамлар! Сизлар (менинг) фарзандларим эмасми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Мен (сизнинг) отангиз эмасманми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Сизлар менга ишонмайсизми (шубҳа қиласизми)?» — деди. Улар: «Йўқ», — деди. У: «Сизлар — мен Укоз аҳлини сизнинг ёрдамингиз учун чақирганимни ва улар рад этганда, ўз қариндошларим, болаларим ҳамда менга итоат қилганларни (ёрдамга) олиб келганимни — билмайсизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Майли, бу киши (Пайғамбар) сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; сиз уни қабул қилганингиз маъқул ва менга — у билан учрашишга — рухсат беринг», — деди. Улар: «Сен у билан учрашишинг мумкин», — деди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у билан гаплаша бошлади. Пайғамбар ﷺ унга — Будайлга айтган (нарса)нинг деярли ўшанини — айтди. Сўнг Урва: «Эй Муҳаммад! Ўз қариндошларингни йўқ қилишдан (қиришдан) ҳеч тап тортмайсанми? Сендан олдин араблар орасида ўз қариндошларини қирган бирортасини (ҳеч) эшитганмисан? Акс ҳолда (яъни агар мағлуб бўлсанг), Аллоҳга қасамки, мен (сенинг ёнингда) обрўли одамларни эмас, балки — сени ёлғиз ташлаб қочиб кетадиган — турли қабилалардан (йиғилган) кишиларни кўряпман», — деди. Буни эшитиб, Абу Бакр уни сўкди ва: «Биз қочиб, Пайғамбар ﷺ ни ёлғиз ташлаймиз, деб айтяпсанми?» — деди. Урва: «Бу киши ким?» — деди. Улар: «У — Абу Бакр», — деди. Урва Абу Бакрга: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сен менга қилган — мен ҳали қайтармаган — яхшилик(инг) бўлмаганида, мен сенга жавоб (қайтарган) бўлар эдим», — деди. Урва Пайғамбар ﷺ билан гаплашаверди ва гаплашар экан, Пайғамбар ﷺ нинг соқолини ушлаб турди. Муғира ибн Шуъба эса — қўлида қилич ва бошида дубулға билан — Пайғамбар ﷺ нинг боши ёнида турар эди. Урва ҳар сафар қўлини Пайғамбар ﷺ нинг соқолига чўзганда, Муғира унинг қўлини қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг соқолидан олиб қўй», — дер эди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» — деб сўради. Одамлар: «У — Муғира ибн Шуъба», — деди. Урва: «Эй хоин! Мен сенинг хиёнатингнинг ёмон оқибатларини бартараф этишга ҳаракат қилмаяпманми?» — деди. (Исломни қабул қилишдан олдин Муғира баъзи одамлар билан бирга эди; у уларни ўлдириб, мол-мулкини олди ва (Мадинага) Исломни қабул қилишга келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Исломингга келсак, мен уни қабул қиламан, лекин молга келсак, мен ундан ҳеч нарса олмайман (чунки у хиёнат билан олинган)», — деган эди.) Сўнг Урва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларига қарай бошлади. Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ тупурганда, тупук улардан (саҳобалардан) бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у зот уларга буюрса, улар у зотнинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у зот таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар у зот билан гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди. Урва ўз қавмининг олдига қайтиб бориб: «Эй одамлар! Аллоҳга қасамки, мен подшоҳларнинг олдига — Қайсар, Кисро ва Нажошининг (олдига) — борган(ман), лекин мен ҳеч бир подшоҳни — унинг сарой аҳли (атрофдагилари) ҳурмат қилганидек — Муҳаммадни саҳобалари ҳурмат қилганчалик ҳурмат қилганини кўрмаган(ман). Аллоҳга қасамки, у тупурса, тупук улардан бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у уларга буюрса, улар унинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди», — деди. Урва: «Шубҳасиз, у сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; бас, уни қабул қилинг», — деб қўшди. Бани Кинона қабиласидан бир киши: «Менга — унинг олдига боришга — рухсат беринг», — деди ва улар унга рухсат берди; у Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларига яқинлашганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — фалончи(дир), у қурбонлик (туялари)ни (будн) ҳурмат қиладиган қабиладан(дир); бас, будн (қурбонлик туялари)ни унинг олдига (рўпарасига) келтиринглар», — деди. Бас, будн унинг олдига келтирилди ва одамлар — талбия айтган ҳолда — уни кутиб олди. У бу манзарани кўрганда: «Субҳаналлоҳ! Бу одамларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш тўғри эмас», — деди. У ўз қавмининг олдига қайтганда: «Мен будн (қурбонлик туяларини) — (рангли) маржонлар билан безатилган ва (устилари) белгиланган (яъни сўйиш аломати учун чизилган) ҳолда — кўрдим. Менимча, уларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш маъқул эмас», — деди. Микраз ибн Ҳафс деган бошқа бир киши (ўрнидан) туриб, улардан — Муҳаммаднинг олдига боришга — рухсат сўради ва улар унга (ҳам) рухсат берди. У мусулмонларга яқинлашганда, Пайғамбар ﷺ: «Мана Микраз келди ва у — ёмон (фитначи) киши», — деди. Микраз Пайғамбар ﷺ билан гаплаша бошлади ва у гаплашаётганда, Суҳайл ибн Амр келди. Суҳайл ибн Амр келганда, Пайғамбар ﷺ: «Энди иш осонлашди», — деди. Суҳайл Пайғамбар ﷺ га: «Биз билан сулҳ тузинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ котибни чақириб, унга: «Ёз: ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим (Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан)›», — деди. Суҳайл: «‹Роҳман›га келсак, Аллоҳга қасамки, мен унинг нима эканини билмайман. Бас, сен — илгари ёзадиган(инг)дек — ‹Бисмикаллоҳумма (Аллоҳим, Сенинг номинг билан)›, деб ёз», — деди. Мусулмонлар: «Аллоҳга қасамки, биз фақат ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим› деб ёзамиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «‹Бисмикаллоҳумма›, деб ёз», — деди. Сўнг у зот: «Бу — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули тузган сулҳ(нома)си», — деб айтди (ёздирди). Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) билганимизда, биз сени Каъбани зиёрат қилишдан тўсмас ва сен билан жанг қилмас эдик. Бас, ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули(ман) — сизлар менга ишонмасангиз ҳам. ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. (Зуҳрий: «Пайғамбар ﷺ ўша барча (нарса)ларни қабул қилди — чунки у зот аллақачон: ‹Агар улар Аллоҳнинг чекловини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани сўраса, мен уни қабул қиламан› (яъни ўзига ва саҳобаларига умра қилишга рухсат берилса), деган эди», — деди.) Пайғамбар ﷺ Суҳайлга: «(Бу шарт билан)ки, сиз бизга — Уй (Каъба)ни зиёрат қилишга ва унинг атрофида тавоф қилишга — рухсат беринг», — деди. Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, биз (бу йили) (рухсат бермаймиз) — токи араблар: ‹Улар бизга таслим (бўйин эгди) бўлди›, демасин; лекин биз сенга кейинги йили рухсат берамиз», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ буни (ҳам) ёздирди. Сўнг Суҳайл: «Биз яна шартни (қўямиз)ки, сен биздан ўз олдингга келган ҳар кимни — у сенинг дининга кирган бўлса ҳам — бизга қайтарсинг», — деди. Мусулмонлар: «Субҳаналлоҳ! Бундай киши — мусулмон бўлганидан кейин — қандай қилиб мушрикларга қайтарилади?» — деди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Абу Жандал ибн Суҳайл ибн Амр — кишанлари билан оқсоқланиб — Макка водийсидан келди ва ўзини мусулмонлар орасига ташлади. Суҳайл: «Эй Муҳаммад! Бу — биз сен билан тузаётган сулҳнинг энг биринчи шарти(дир), яъни сен Абу Жандални менга қайтарсинг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сулҳ(нома) ҳали ёзилмади-ку», — деди. Суҳайл: «Мен сенга уни (Абу Жандални) сақлаб қолишга ҳеч қачон рухсат бермайман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, (менга бир киши учун истисно) қил», — деди. У: «Мен (шундай) қилмайман», — деди. Микраз: «Биз сенга (уни сақлаб қолишга) рухсат берамиз», — деди. Абу Жандал: «Эй мусулмонлар! Мен мусулмон бўлиб келган бўлсам ҳам, мушрикларга қайтариламанми? Сизлар мен қанча азият чекканимни кўрмаяпсизми?» — деди. (Абу Жандал Аллоҳ йўлида қаттиқ қийноққа солинган эди.) Умар ибн Хаттоб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сиз ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эмасмисиз?› — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳа, албатта›, — деди. Мен: ‹Бизнинг ишимиз ҳақ, душман иши ботил эмасми?› — дедим. У зот: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У зот: ‹Мен Аллоҳнинг Расули(ман) ва мен Унга осийлик қилмайман, У мени ғолиб қилади›, — деди. Мен: ‹Сиз бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмидингиз?› — дедим. У зот: ‹Ҳа, лекин мен сенга — биз бу йили Каъбани зиёрат қиламиз, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У зот: ‹Бас, сен унга бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. Умар (яна): «Мен Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Эй Абу Бакр! У ҳақиқатан Аллоҳнинг Пайғамбари эмасми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У: ‹Шубҳасиз, у — Аллоҳнинг Расули(дир) ва у ўз Роббига осийлик қилмайди, У уни ғолиб қилади. Унга (маҳкам) ёпиш — чунки, Аллоҳга қасамки, у ҳақ (йўл)да(дир)›, — деди. Мен: ‹У бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмиди?› — дедим. У: ‹Ҳа, лекин у сенга — бу йили Каъбага борасан, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Сен Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. (Зуҳрий: «Умар: ‹Мен — (ўша пайтда) берган номуносиб саволларим учун каффорат сифатида — кўп яхши амаллар қилдим›, — деди», — деди.) Сулҳ(нома) ёзилиши тугаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ саҳобаларига: «(Ўрнингиздан) туриб, қурбонликларингизни сўйинглар ва бошларингизни олдиринглар (қиртишланглар)», — деди. Аллоҳга қасамки, улардан ҳеч бири (ўрнидан) турмади ва Пайғамбар ﷺ буни уч марта такрорлади. Ҳеч ким (ўрнидан) турмаганда, у зот уларни қолдириб, Умму Саламанинг олдига бориб, унга одамларнинг ўзига (бўлган) муносабатини айтди. Умму Салама: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Сен — ўз буйруғинг бажарилишини — хоҳлайсанми? (Унда) чиқиб, ҳеч кимга бир сўз (ҳам) демай, ўз қурбонлигингни сўйгунча ва сартарошингни чақириб, бошингни олдиргунча (қиртишлатгунча) (давом эт)», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқди ва — буни қилгунча, яъни қурбонлигини сўйиб, сартарошини чақириб бошини олдиргунча — улардан ҳеч ким билан гаплашмади. Буни кўриб, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари (ўрнидан) турди, қурбонликларини сўйди ва бир-бирининг бошини олдира бошлади; (шу қадар) тирбандлик бўлдики, бир-бирини ўлдириб қўйиш хавфи (пайдо бўлди). Сўнг баъзи мўмина аёллар (Пайғамбар ﷺ нинг олдига) келди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Эй иймон келтирганлар! Мўмина аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келса, уларни имтиҳон қилинглар...› (Мумтаҳина, 10). Сўнг Умар — кофира бўлган икки хотинини талоқ қилди. Кейинчалик Муовия ибн Абу Суфён улардан бирига, Сафвон ибн Умайя эса бошқасига уйланди. Пайғамбар ﷺ Мадинага қайтганда, Қурайшдан бўлган янги мусулмон — Абу Басир — унинг олдига келди. Кофирлар унинг ортидан икки кишини юборди ва улар (Пайғамбар ﷺ га): «Бизга берган ваъдангга риоя қил», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни уларга топширди. Улар уни (шаҳардан) олиб чиқди — то Зулҳулайфага етгунича; у ерда улар ўзларида (бўлган) баъзи хурмоларни ейиш учун тушди. Абу Басир улардан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг қиличинг жуда яхши (эканини) кўряпман», — деди. Бошқаси уни (қинидан) тортиб чиқарди ва: «Аллоҳга қасамки, у жуда яхши ва мен уни кўп марта синаб кўрган(ман)», — деди. Абу Басир: «Менга уни бир кўрсат (қарай)», — деди. Бошқаси уни унга берганда, у уни — у (киши) ўлгунча — (қилич билан) урди ва унинг шериги қочди — то Мадинага келиб, югуриб масжидга киргунича. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни кўрганда: «Бу киши — қўрқиб кетганга ўхшайди», — деди. У Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб келганда: «Менинг шеригим ўлдирилди ва мен ҳам ўлдирилган бўлар эдим», — деди. Абу Басир (ҳам) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, Аллоҳ — мени уларга (кофирларга) қайтаришингиз билан — ваъдангизни бажаришингизни таъминлади; лекин Аллоҳ мени улардан қутқарди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Онасига вой! У — агар (ёрдамчи) одамлари бўлганида — қандай (ажойиб) уруш қўзғатувчи бўлар эди!» — деди. Абу Басир буни эшитганда, Пайғамбар ﷺ уни уларга яна қайтаради, деб (тушунди); шунинг учун у — денгиз соҳилига етгунича — жўнади. Абу Жандал ибн Суҳайл (ҳам) улардан (кофирлардан) қутулиб, Абу Басирга қўшилди. Бас, Қурайшдан бир киши Исломни қабул қилган ҳар сафар, у Абу Басирга эргашар эди — то улар кучли бир гуруҳ бўлгунича. Аллоҳга қасамки, улар — Шомга томон кетаётган Қурайш карвонини эшитган ҳар сафар, уни тўхтатиб, уларга (кофирларга) ҳужум қилар, уларни ўлдирар ва мол-мулкларини олар эди. Қурайш аҳли Пайғамбар ﷺ га — Аллоҳ ҳамда қариндошлик ҳақи учун — одам (юбориб, Абу Басир ва шерикларини чақириб олишни) илтимос қилиб, хабар юборди ва — ким (улардан) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келса, у хавфсиз бўлади, деб — ваъда берди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларни (Абу Басирнинг шерикларини чақириб) юборди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹У — Макка ичкарисида — сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг — уларнинг қўлларини сиздан, сизнинг қўлларингизни улардан тийган Зот(дир)...› (Фатҳ, 24). Уларнинг манманлик ва такаббурлиги — улар у (Муҳаммад)нинг Аллоҳнинг Пайғамбари эканини иқрор қилмаганлиги (ёзмаганлиги), ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим›ни ёзишдан бош тортганлиги ва уларни (мусулмонларни) Уй (Каъба)ни зиёрат қилишдан тўсганлиги(дир).
حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، قَالَ بَعَثَ عُمَرُ النَّاسَ فِي أَفْنَاءِ الأَمْصَارِ يُقَاتِلُونَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَسْلَمَ الْهُرْمُزَانُ فَقَالَ إِنِّي مُسْتَشِيرُكَ فِي مَغَازِيَّ هَذِهِ. قَالَ نَعَمْ، مَثَلُهَا وَمَثَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ النَّاسِ مِنْ عَدُوِّ الْمُسْلِمِينَ مَثَلُ طَائِرٍ لَهُ رَأْسٌ وَلَهُ جَنَاحَانِ وَلَهُ رِجْلاَنِ، فَإِنْ كُسِرَ أَحَدُ الْجَنَاحَيْنِ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ بِجَنَاحٍ وَالرَّأْسُ، فَإِنْ كُسِرَ الْجَنَاحُ الآخَرُ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ وَالرَّأْسُ، وَإِنْ شُدِخَ الرَّأْسُ ذَهَبَتِ الرِّجْلاَنِ وَالْجَنَاحَانِ وَالرَّأْسُ، فَالرَّأْسُ كِسْرَى، وَالْجَنَاحُ قَيْصَرُ، وَالْجَنَاحُ الآخَرُ فَارِسُ، فَمُرِ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَنْفِرُوا إِلَى كِسْرَى. وَقَالَ بَكْرٌ وَزِيَادٌ جَمِيعًا عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ قَالَ فَنَدَبَنَا عُمَرُ وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْنَا النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِأَرْضِ الْعَدُوِّ، وَخَرَجَ عَلَيْنَا عَامِلُ كِسْرَى فِي أَرْبَعِينَ أَلْفًا، فَقَامَ تُرْجُمَانٌ فَقَالَ لِيُكَلِّمْنِي رَجُلٌ مِنْكُمْ. فَقَالَ الْمُغِيرَةُ سَلْ عَمَّا شِئْتَ. قَالَ مَا أَنْتُمْ قَالَ نَحْنُ أُنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ كُنَّا فِي شَقَاءٍ شَدِيدٍ وَبَلاَءٍ شَدِيدٍ، نَمَصُّ الْجِلْدَ وَالنَّوَى مِنَ الْجُوعِ، وَنَلْبَسُ الْوَبَرَ وَالشَّعَرَ، وَنَعْبُدُ الشَّجَرَ وَالْحَجَرَ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ، إِذْ بَعَثَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَرَبُّ الأَرَضِينَ تَعَالَى ذِكْرُهُ وَجَلَّتْ عَظَمَتُهُ إِلَيْنَا نَبِيًّا مِنْ أَنْفُسِنَا، نَعْرِفُ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، فَأَمَرَنَا نَبِيُّنَا رَسُولُ رَبِّنَا صلى الله عليه وسلم أَنْ نَقَاتِلَكُمْ حَتَّى تَعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ أَوْ تُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ، وَأَخْبَرَنَا نَبِيُّنَا صلى الله عليه وسلم عَنْ رِسَالَةِ رَبِّنَا أَنَّهُ مَنْ قُتِلَ مِنَّا صَارَ إِلَى الْجَنَّةِ فِي نَعِيمٍ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا قَطُّ، وَمَنْ بَقِيَ مِنَّا مَلَكَ رِقَابَكُمْ. فَقَالَ النُّعْمَانُ رُبَّمَا أَشْهَدَكَ اللَّهُ مِثْلَهَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُنَدِّمْكَ وَلَمْ يُخْزِكَ، وَلَكِنِّي شَهِدْتُ الْقِتَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَهُبَّ الأَرْوَاحُ وَتَحْضُرَ الصَّلَوَاتُ.
Jubayr ibn Hayya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar musulmonlarni — mushriklarga qarshi jang qilish uchun — buyuk mamlakatlarga yubordi. Hurmuzon Islomni qabul qilganda, Umar unga: «Men — bostirib kirmoqchi boʻlgan mana shu mamlakatlar haqida — sen bilan maslahatlashmoqchiman», — dedi. Hurmuzon: «Ha; bu mamlakatlar va ularning aholisi — musulmonlarning dushmanlari — boshi, ikki qanoti va ikki oyogʻi boʻlgan bir qushga oʻxshaydi: agar uning bir qanoti sinsa, u bir qanoti va boshi bilan ikki oyogʻida turadi; agar boshqa qanoti (ham) sinsa, u ikki oyogʻi va boshi bilan turadi; lekin agar uning boshi nobud boʻlsa, ikki oyoq, ikki qanot va bosh (hammasi) befoyda boʻlib qoladi. Bosh — Kisroni, bir qanot — Qaysarni, boshqa qanot — Forsni anglatadi. Bas, musulmonlarga Kisro tomon yurishni buyur», — dedi. Shunday qilib, Umar bizni — Nuʼmon ibn Muqrinni sarkarda qilib tayinlab — (Kisro tomon) yubordi. Biz dushman yeriga yetganimizda, Kisroning vakili qirq ming jangchi bilan (qarshi) chiqdi va bir tarjimon (oʻrnidan) turib: «Sizlardan biri men bilan gaplashsin!» — dedi. Mugʻira: «Xohlagan (narsa)ngni soʻra», — dedi. Boshqasi (tarjimon): «Sizlar kimsiz?» — dedi. Mugʻira: «Biz — arablardan bir qavmmiz; biz ogʻir, baxtsiz, falokatli hayot kechirardik: biz ochlikdan terilar va xurmo danaklarini soʻrar edik; biz tuya juni va echki yungidan (toʻqilgan) kiyimlar kiyar, daraxt va toshlarga sigʻinar edik. Biz shu holatda ekanimizda, osmonlar va yerlarning Robbi — Uning zikri Ulugʻ va Buyukligi Olijanob — bizning oramizdan, otasi va onasi bizga maʼlum boʻlgan bir Paygʻambarni bizga yubordi. Bizning Paygʻambarimiz — Robbimizning Rasuli — bizga: ‹Sizlar — to ular yolgʻiz Allohga ibodat qilguncha yoki jizya (toʻlov) berguncha — ular bilan jang qilinglar›, — deb buyurdi; va bizning Paygʻambarimiz bizga xabar berdiki, Robbimiz aytadi: ‹Bizdan kim oʻldirilsa (yaʼni shahid boʻlsa), u — hech qachon koʻrmagan hashamatli hayotni kechirish uchun — jannatga boradi; bizdan kim tirik qolsa, sizlarning xoʻjayiningiz boʻladi›», — dedi. (Soʻng Mugʻira Nuʼmonni — hujumni kechiktirgani uchun — koyidi va) Nuʼmon Mugʻiraga: «Agar sen — Allohning Rasuli ﷺ bilan birga — shunga oʻxshash bir jangda qatnashganingda, u zot seni — kutganing uchun — koyimas va sharmanda (ham) qilmas edi. Lekin men Allohning Rasuli ﷺ bilan koʻp janglarda hamroh boʻlganman va u zotning odati shunday ediki, agar u zot kunduzi ertaroq jang boshlamasa, — to shamol esa boshlaguncha va namoz vaqti boʻlguncha (yaʼni peshindan keyin) — kutardi», — dedi.Жубайр ибн Ҳайя (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар мусулмонларни — мушрикларга қарши жанг қилиш учун — буюк мамлакатларга юборди. Ҳурмузон Исломни қабул қилганда, Умар унга: «Мен — бостириб кирмоқчи бўлган мана шу мамлакатлар ҳақида — сен билан маслаҳатлашмоқчиман», — деди. Ҳурмузон: «Ҳа; бу мамлакатлар ва уларнинг аҳолиси — мусулмонларнинг душманлари — боши, икки қаноти ва икки оёғи бўлган бир қушга ўхшайди: агар унинг бир қаноти синса, у бир қаноти ва боши билан икки оёғида туради; агар бошқа қаноти (ҳам) синса, у икки оёғи ва боши билан туради; лекин агар унинг боши нобуд бўлса, икки оёқ, икки қанот ва бош (ҳаммаси) бефойда бўлиб қолади. Бош — Кисрони, бир қанот — Қайсарни, бошқа қанот — Форсни англатади. Бас, мусулмонларга Кисро томон юришни буюр», — деди. Шундай қилиб, Умар бизни — Нуъмон ибн Муқринни саркарда қилиб тайинлаб — (Кисро томон) юборди. Биз душман ерига етганимизда, Кисронинг вакили қирқ минг жангчи билан (қарши) чиқди ва бир таржимон (ўрнидан) туриб: «Сизлардан бири мен билан гаплашсин!» — деди. Муғира: «Хоҳлаган (нарса)нгни сўра», — деди. Бошқаси (таржимон): «Сизлар кимсиз?» — деди. Муғира: «Биз — араблардан бир қавммиз; биз оғир, бахциз, фалокатли ҳаёт кечирардик: биз очликдан терилар ва хурмо данакларини сўрар эдик; биз туя жуни ва эчки юнгидан (тўқилган) кийимлар кияр, дарахт ва тошларга сиғинар эдик. Биз шу ҳолатда эканимизда, осмонлар ва ерларнинг Робби — Унинг зикри Улуғ ва Буюклиги Олижаноб — бизнинг орамиздан, отаси ва онаси бизга маълум бўлган бир Пайғамбарни бизга юборди. Бизнинг Пайғамбаримиз — Роббимизнинг Расули — бизга: ‹Сизлар — то улар ёлғиз Аллоҳга ибодат қилгунча ёки жизя (тўлов) бергунча — улар билан жанг қилинглар›, — деб буюрди; ва бизнинг Пайғамбаримиз бизга хабар бердики, Роббимиз айтади: ‹Биздан ким ўлдирилса (яъни шаҳид бўлса), у — ҳеч қачон кўрмаган ҳашаматли ҳаётни кечириш учун — жаннатга боради; биздан ким тирик қолса, сизларнинг хўжайинингиз бўлади›», — деди. (Сўнг Муғира Нуъмонни — ҳужумни кечиктиргани учун — койиди ва) Нуъмон Муғирага: «Агар сен — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга — шунга ўхшаш бир жангда қатнашганингда, у зот сени — кутганинг учун — койимас ва шарманда (ҳам) қилмас эди. Лекин мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан кўп жангларда ҳамроҳ бўлганман ва у зотнинг одати шундай эдики, агар у зот кундузи эртароқ жанг бошламаса, — то шамол эса бошлагунча ва намоз вақти бўлгунча (яъни пешиндан кейин) — кутарди», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، يُحَدِّثُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي إِمَارَتِهِ أَخَّرَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ الْعَصْرَ وَهْوَ أَمِيرُ الْكُوفَةِ، فَدَخَلَ أَبُو مَسْعُودٍ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو الأَنْصَارِيُّ جَدُّ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمْسَ صَلَوَاتٍ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا أُمِرْتَ. كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ.
Mugʻira ibn Shuʼba — u Kufaning amiri edi — asr (namozi)ni kechiktirdi. Shunda Abu Masʼud Uqba ibn Amr al-Ansoriy — Zayd ibn Hasanning bobosi, Badrda qatnashgan kishi — kirib: «Sen yaxshi bilasanki, Jibril tushib, namoz oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham (besh vaqt) namoz oʻqidilar, soʻng: ‹Mana shunday buyurilding› dedi», dedi. Bashir ibn Abu Masʼud ham otasidan shunday rivoyat qilardi.Муғира ибн Шуъба — у Куфанинг амири эди — аср (намози)ни кечиктирди. Шунда Абу Масъуд Уқба ибн Амр ал-Ансорий — Зайд ибн Ҳасаннинг бобоси, Бадрда қатнашган киши — кириб: «Сен яхши биласанки, Жибрил тушиб, намоз ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам (беш вақт) намоз ўқидилар, сўнг: ‹Мана шундай буюрилдинг› деди», деди. Башир ибн Абу Масъуд ҳам отасидан шундай ривоят қиларди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ أَبِيهِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ ذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، فَقُمْتُ أَسْكُبُ عَلَيْهِ الْمَاءَ ـ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ـ فَغَسَلَ وَجْهَهُ، وَذَهَبَ يَغْسِلُ ذِرَاعَيْهِ فَضَاقَ عَلَيْهِ كُمُّ الْجُبَّةِ، فَأَخْرَجَهُمَا مِنْ تَحْتِ جُبَّتِهِ فَغَسَلَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ.
(Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ baʼzi hojatlari uchun (chetga) ketdilar; men u zotga suv quya boshladim — buni faqat Tabuk gʻazotida (boʻ lgan) deb bilaman — u zot yuzlarini yuvdilar, bilaklarini yuvmoqchi boʻ lganlarida, jubba (chopon)ning yengi ularga tor keldi; shu sababli ularni jubbalari ostidan chiqarib yuvdilar, soʻng maxsi (kavush)lari ustiga mash tortdilar.(Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ баъзи ҳожатлари учун (четга) кетдилар; мен у зотга сув қуя бошладим — буни фақат Табук ғазотида (бў лган) деб биламан — у зот юзларини ювдилар, билакларини ювмоқчи бў лганларида, жубба (чопон)нинг енги уларга тор келди; шу сабабли уларни жуббалари остидан чиқариб ювдилар, сўнг махси (кавуш)лари устига маш тортдилар.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهِ أَبَا جَهْلٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ " أَىْ عَمِّ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ". فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيُعِيدَانِهِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ، فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم [quran sura="28" aya_start="56" aya_end="56"]{إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ}. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ [quran sura="28" aya_start="76" aya_end="76"]{أُولِي الْقُوَّةِ} لاَ يَرْفَعُهَا الْعُصْبَةُ مِنَ الرِّجَالِ. {لَتَنُوءُ} لَتُثْقِلُ. {فَارِغًا} إِلاَّ مِنْ ذِكْرِ مُوسَى. {الْفَرِحِينَ} الْمَرِحِينَ. {قُصِّيهِ} اتَّبِعِي أَثَرَهُ، وَقَدْ يَكُونُ أَنْ يَقُصَّ الْكَلاَمَ [quran sura="18" aya_start="13" aya_end="13"]{نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ}. [quran sura="28" aya_start="11" aya_end="11"]{عَنْ جُنُبٍ} عَنْ بُعْدٍ عَنْ جَنَابَةٍ وَاحِدٌ، وَعَنِ اجْتِنَابٍ أَيْضًا، يَبْطِشُ وَيَبْطُشُ. {يَأْتَمِرُونَ} يَتَشَاوَرُونَ. الْعُدْوَانُ وَالْعَدَاءُ وَالتَّعَدِّي وَاحِدٌ. {آنَسَ} أَبْصَرَ. الْجِذْوَةُ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ مِنَ الْخَشَبِ، لَيْسَ فِيهَا لَهَبٌ، وَالشِّهَابُ فِيهِ لَهَبٌ. وَالْحَيَّاتُ أَجْنَاسٌ الْجَانُّ وَالأَفَاعِي وَالأَسَاوِدُ. {رِدْءًا} مُعِينًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ {يُصَدِّقُنِي} وَقَالَ غَيْرُهُ {سَنَشُدُّ} سَنُعِينُكَ كُلَّمَا عَزَّزْتَ شَيْئًا فَقَدْ جَعَلْتَ لَهُ عَضُدًا. مَقْبُوحِينَ مُهْلَكِينَ. {وَصَّلْنَا} بَيَّنَّاهُ وَأَتْمَمْنَاهُ. {يُجْبَى} يُجْلَبُ .{بَطِرَتْ} أَشِرَتْ. [quran sura="28" aya_start="59" aya_end="59"]{فِي أُمِّهَا رَسُولاً} أُمُّ الْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا. {تُكِنُّ} تُخْفِي. أَكْنَنْتُ الشَّىْءَ أَخْفَيْتُهُ، وَكَنَنْتُهُ أَخْفَيْتُهُ وَأَظْهَرْتُهُ. [quran sura="28" aya_start="82" aya_end="82"]{وَيْكَأَنَّ اللَّهَ} مِثْلُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ [quran sura="13" aya_start="26" aya_end="26"]{يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} يُوَسِّعُ عَلَيْهِ وَيُضَيِّقُ عَلَيْهِ.
(Saʼid ibnul-Musayyab otasi (al-Musayyab)dan rivoyat qildi:) Abu Tolibga vafot (vaqti) yetganida, Rasululloh ﷺ uning oldigʻa keldilar — uning yonida Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻ ira bor edi. U zot: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh› deng — bir kalima (boʻ lsin)ki, men u bilan siz uchun Alloh huzurida hujjat keltiraman», dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, Abdulmuttalibning millatidan yuz oʻ girasanmi?» dedi. Rasululloh ﷺ unga (kalimani) taklif qilaverdilar, ular esa oʻ sha gapni (takror) qaytaraverdi — to Abu Tolib ularga aytgan soxirgi (gapi) ‹Abdulmuttalibning millati ustida (man)› (degani) boʻ ldi va ‹La ilaha illalloh› deyishdan bosh tortdi. Rasululloh ﷺ: «Allohga qasamki, sizdan (man qilib) qaytarilmagunimcha, albatta siz uchun magʻ firat soʻrayveraman», dedilar. Shunda Alloh: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — mushriklar uchun... magʻ firat soʻrash (joiz) emas› (Tavba surasi, 113) (oyatini) nozil qildi va Alloh Abu Tolib haqida — Rasululloh ﷺga — ‹Albatta sen oʻ zing sevgan (kishi)ni hidoyat qilolmaysan; lekin Alloh xohlagan (kishi)ni hidoyat qiladi› (Qasas surasi, 56) (oyatini) nozil qildi. (Lugʻ atlar:) Ibn Abbos: ‹Uli-l-quvva› (Qasas surasi, 76) — uni (xazina kalitlarini) bir guruh (baquvvat) erkak (ham) koʻ tarolmas (degani); ‹latanuu› — ogʻ irlik qiladi; ‹forigʻ an› (Qasas surasi, 10) — Muso zikridan boshqa (har narsadan) boʻ shab qolgan; ‹al-farihina› — kerilgan (shodlangan)lar; ‹qussiyhi› (Qasas surasi, 11) — uning izidan ergash — gohida ‹qassal-kalom (gapni soʻzlab berdi)› (ham boʻ ladi), Allohning ‹Biz senga soʻzlab beramiz› (Yusuf surasi, 3) (degani)dek; ‹an junub› (Qasas surasi, 11) — uzoqdan (kuzatdi); ‹janoba›, ‹ijtinob› — bir (maʼnoda); ‹yabtishu› va ‹yabtushu› (ikki xil oʻqiladi); ‹yaʼtamirun› (Qasas surasi, 20) — oʻ zaro maslahatlashadilar; ‹al-udvon›, ‹al-adoʼ› va ‹at-taʼaddiy› — bir (maʼnoda); ‹onasa› (Qasas surasi, 29) — koʻ rdi; ‹al-jizva› — uchida alanga boʻ lmagan yoʻgʻ on yogʻ och boʻ lagi; ‹ash-shihob›da esa alanga bor; ilonlar (turlaridir): jonn, afoʼiy, asovid; ‹ridʼan› (Qasas surasi, 34) — yordamchi; Ibn Abbos: ‹yusoddiquni› (deb oʻqidi); boshqasi: ‹sanashuddu (seni qoʻ llaymiz)› — seni quvvatlaymiz; har qachon bir narsani kuchaytirsa, unga ‹azud› (suyanchiq) qilgan boʻ lasan; ‹maqbuhin› (Qasas surasi, 42) — halok qilinganlar; ‹vassalna› (Qasas surasi, 51) — uni bayon qildik va toʻ liq (yetkazdik); ‹yujbaa› (Qasas surasi, 57) — keltiriladi; ‹batirat› (Qasas surasi, 58) — kerildi (manmanlandi); ‹fi ummiha rasulan› (Qasas surasi, 59) — ‹Ummul-Quro› — Makka va uning atrofidir; ‹tukinnu› (Qasas surasi, 69) — yashiradi; ‹aknantush-shayʼa› — uni yashirdim; ‹kanantuhu› — uni yashirdim va oshkor (ham) qildim; ‹vaykaannalloh› (Qasas surasi, 82) — ‹Alloh... ekanini koʻ rmadingmi?› (degani) kabi; ‹yabsutur-rizqa li-man yashou va yaqdiru› (Raʼd surasi, 26) — unga (rizqni) keng qiladi va toraytiradi.(Саъид ибнул-Мусайяб отаси (ал-Мусайяб)дан ривоят қилди:) Абу Толибга вафот (вақти) етганида, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдиға келдилар — унинг ёнида Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғ ира бор эди. У зот: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› денг — бир калима (бў лсин)ки, мен у билан сиз учун Аллоҳ ҳузурида ҳужжат келтираман», дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, Абдулмутталибнинг миллатидан юз ў гирасанми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга (калимани) таклиф қилавердилар, улар эса ў ша гапни (такрор) қайтараверди — то Абу Толиб уларга айтган сохирги (гапи) ‹Абдулмутталибнинг миллати устида (ман)› (дегани) бў лди ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан бош тортди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга қасамки, сиздан (ман қилиб) қайтарилмагунимча, албатта сиз учун мағ фират сўрайвераман», дедилар. Шунда Аллоҳ: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — мушриклар учун... мағ фират сўраш (жоиз) эмас› (Тавба сураси, 113) (оятини) нозил қилди ва Аллоҳ Абу Толиб ҳақида — Расулуллоҳ ﷺга — ‹Албатта сен ў зинг севган (киши)ни ҳидоят қилолмайсан; лекин Аллоҳ хоҳлаган (киши)ни ҳидоят қилади› (Қасас сураси, 56) (оятини) нозил қилди. (Луғ атлар:) Ибн Аббос: ‹Ули-л-қувва› (Қасас сураси, 76) — уни (хазина калитларини) бир гуруҳ (бақувват) эркак (ҳам) кў таролмас (дегани); ‹латануу› — оғ ирлик қилади; ‹фориғ ан› (Қасас сураси, 10) — Мусо зикридан бошқа (ҳар нарсадан) бў шаб қолган; ‹ал-фариҳина› — керилган (шодланган)лар; ‹қуссийҳи› (Қасас сураси, 11) — унинг изидан эргаш — гоҳида ‹қассал-калом (гапни сўзлаб берди)› (ҳам бў лади), Аллоҳнинг ‹Биз сенга сўзлаб берамиз› (Юсуф сураси, 3) (дегани)дек; ‹ан жунуб› (Қасас сураси, 11) — узоқдан (кузатди); ‹жаноба›, ‹ижтиноб› — бир (маънода); ‹ябтишу› ва ‹ябтушу› (икки хил ўқилади); ‹яътамирун› (Қасас сураси, 20) — ў заро маслаҳатлашадилар; ‹ал-удвон›, ‹ал-адў› ва ‹ат-таъаддий› — бир (маънода); ‹онаса› (Қасас сураси, 29) — кў рди; ‹ал-жизва› — учида аланга бў лмаган йўғ он ёғ оч бў лаги; ‹аш-шиҳоб›да эса аланга бор; илонлар (турларидир): жонн, афўий, асовид; ‹ридъан› (Қасас сураси, 34) — ёрдамчи; Ибн Аббос: ‹юсоддиқуни› (деб ўқиди); бошқаси: ‹санашудду (сени қў ллаймиз)› — сени қувватлаймиз; ҳар қачон бир нарсани кучайтирса, унга ‹азуд› (суянчиқ) қилган бў ласан; ‹мақбуҳин› (Қасас сураси, 42) — ҳалок қилинганлар; ‹вассална› (Қасас сураси, 51) — уни баён қилдик ва тў лиқ (етказдик); ‹южбаа› (Қасас сураси, 57) — келтирилади; ‹батират› (Қасас сураси, 58) — керилди (манманланди); ‹фи уммиҳа расулан› (Қасас сураси, 59) — ‹Уммул-Қуро› — Макка ва унинг атрофидир; ‹тукинну› (Қасас сураси, 69) — яширади; ‹акнантуш-шайъа› — уни яширдим; ‹канантуҳу› — уни яширдим ва ошкор (ҳам) қилдим; ‹вайкаанналлоҳ› (Қасас сураси, 82) — ‹Аллоҳ... эканини кў рмадингми?› (дегани) каби; ‹ябсутур-ризқа ли-ман яшоу ва яқдиру› (Раъд сураси, 26) — унга (ризқни) кенг қилади ва торайтиради.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهْوَ عَلَى الْمِنْبَرِ " إِنَّ بَنِي هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُوا فِي أَنْ يُنْكِحُوا ابْنَتَهُمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَلاَ آذَنُ، ثُمَّ لاَ آذَنُ، ثُمَّ لاَ آذَنُ، إِلاَّ أَنْ يُرِيدَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يُطَلِّقَ ابْنَتِي وَيَنْكِحَ ابْنَتَهُمْ، فَإِنَّمَا هِيَ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُرِيبُنِي مَا أَرَابَهَا وَيُؤْذِينِي مَا آذَاهَا ". هَكَذَا قَالَ.
(al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni — u zot minbar ustida (boʻ lgan) holda — (shunday) deb aytayotganlarini eshitdim: «Albatta Hishom ibnul-Mugʻ ira(ning) oʻgʻ illari — oʻ z qizlarini Ali ibn Abu Tolibga nikohlab berishga — izn soʻradi; bas, men izn bermayman, soʻng izn bermayman, soʻng izn bermayman — magar Ibn Abu Tolib mening qizimni taloq qilib, ularning qiziga uylanishni xohlasa (boshqa gap). Chunki u (Fotima) — mendan bir parcha(dir): uni shubhaga solgan (ranjitgan) narsa meni shubhaga soladi (ranjitadi), va unga ozor bergan narsa menga ozor beradi», dedilar. U mana shunday dedi.(ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни — у зот минбар устида (бў лган) ҳолда — (шундай) деб айтаётганларини эшитдим: «Албатта Ҳишом ибнул-Муғ ира(нинг) ўғ иллари — ў з қизларини Али ибн Абу Толибга никоҳлаб беришга — изн сўради; бас, мен изн бермайман, сўнг изн бермайман, сўнг изн бермайман — магар Ибн Абу Толиб менинг қизимни талоқ қилиб, уларнинг қизига уйланишни хоҳласа (бошқа гап). Чунки у (Фотима) — мендан бир парча(дир): уни шубҳага солган (ранжитган) нарса мени шубҳага солади (ранжитади), ва унга озор берган нарса менга озор беради», дедилар. У мана шундай деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ بَنِي الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُوا فِي أَنْ يَنْكِحَ عَلِيٌّ ابْنَتَهُمْ، فَلاَ آذَنُ ".
(al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺni: «Albatta (Banu) Mugʻ ira(ning) oʻgʻ illari — Ali ularning qiziga uylanishiga — izn soʻradi; bas, men izn bermayman», deb aytayotganlarini eshitdim.(ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺни: «Албатта (Бану) Муғ ира(нинг) ўғ иллари — Али уларнинг қизига уйланишига — изн сўради; бас, мен изн бермайман», деб айтаётганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى السَّاعَةُ قَائِمَةٌ قَالَ " وَيْلَكَ وَمَا أَعْدَدْتَ لَهَا ". قَالَ مَا أَعْدَدْتُ لَهَا إِلاَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. قَالَ " إِنَّكَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ". فَقُلْنَا وَنَحْنُ كَذَلِكَ. قَالَ " نَعَمْ ". فَفَرِحْنَا يَوْمَئِذٍ فَرَحًا شَدِيدًا، فَمَرَّ غُلاَمٌ لِلْمُغِيرَةِ وَكَانَ مِنْ أَقْرَانِي فَقَالَ " إِنْ أُخِّرَ هَذَا فَلَنْ يُدْرِكَهُ الْهَرَمُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ ". وَاخْتَصَرَهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ سَمِعْتُ أَنَسًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) sahroyilardan (badiyadan) bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, qiyomat (soat) qachon qoyim boʻladi?» dedi. (U zot:) «Voy senga (vaylaka), sen unga nima tayyorlading?» dedilar. U: «Men unga (koʻp narsa) tayyorlamadim — magar men Alloh va Uning Rasulini sevaman (xolos)» dedi. (U zot:) «Sen oʻzing sevgan (zot) bilan birga (boʻlasan)» dedilar. Biz: «Biz ham shundaymizmi (yaʼni biz ham sevganimiz bilan birga boʻlamizmi)?» dedik. (U zot:) «Ha» dedilar. Bas, biz oʻsha kuni qattiq xursand boʻldik. Soʻng Mugʻiyraning bir yosh quli — u mening tengdoshlarimdan edi — (yonimizdan) oʻtdi, (u zot:) «Agar bu (bola) kechiktirilsa (uzoq yashasa), qiyomat qoyim boʻlmasidan oldin unga qarilik yetmaydi» dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) саҳройилардан (бадиядан) бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, қиёмат (соат) қачон қойим бўлади?» деди. (У зот:) «Вой сенга (вайлака), сен унга нима тайёрладинг?» дедилар. У: «Мен унга (кўп нарса) тайёрламадим — магар мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севаман (холос)» деди. (У зот:) «Сен ўзинг севган (зот) билан бирга (бўласан)» дедилар. Биз: «Биз ҳам шундаймизми (яъни биз ҳам севганимиз билан бирга бўламизми)?» дедик. (У зот:) «Ҳа» дедилар. Бас, биз ўша куни қаттиқ хурсанд бўлдик. Сўнг Муғийранинг бир ёш қули — у менинг тенгдошларимдан эди — (ёнимиздан) ўтди, (у зот:) «Агар бу (бола) кечиктирилса (узоқ яшаса), қиёмат қойим бўлмасидан олдин унга қарилик етмайди» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ الْمُغِيرَةُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ إِذَا سَلَّمَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ". وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ الْمُسَيَّبَ.
(Mugʻiraning ozod qilingan quli Warrod (rivoyat qildi):) Mugʻira (ibn Shuʼba) Muoviya ibn Abu Sufyonga (xat) yozib (bildirdiki,) Rasululloh ﷺ har namozdan keyin, salom berganlarida, shunday der edilar: «La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva ala kulli shayʼin qodiyr. Allohumma la maniʼa lima aʼtoyta, va la muʼtiya lima manaʼta, va la yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd» (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd ham Unikidir, U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsaga toʻsiq qoʻyguvchi yoʻq, Sen man qilgan narsani beruvchi yoʻq; mol-martaba egasiga (Sening huzuringda) uning martabasi foyda bermas). (Shuʼba Mansurdan: ‹Men Musayyabdan eshitdim› dedi.)(Муғиранинг озод қилинган қули Варрод (ривоят қилди):) Муғира (ибн Шуъба) Муовия ибн Абу Суфёнга (хат) ёзиб (билдирдики,) Расулуллоҳ ﷺ ҳар намоздан кейин, салом берганларида, шундай дер эдилар: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр. Аллоҳумма ла маниъа лима аътойта, ва ла муътия лима манаъта, ва ла янфаъу зал-жадди минкал-жадд» (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд ҳам Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсага тўсиқ қўйгувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани берувчи йўқ; мол-мартаба эгасига (Сенинг ҳузурингда) унинг мартабаси фойда бермас). (Шуъба Мансурдан: ‹Мен Мусайябдан эшитдим› деди.)
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا غَيْرُ، وَاحِدٍ، مِنْهُمْ مُغِيرَةُ وَفُلاَنٌ وَرَجُلٌ ثَالِثٌ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَرَّادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَى الْمُغِيرَةِ أَنِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْمُغِيرَةُ أَنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الصَّلاَةِ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ". ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَكَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَمَنْعٍ وَهَاتِ، وَعُقُوقِ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدِ الْبَنَاتِ. وَعَنْ هُشَيْمٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ وَرَّادًا يُحَدِّثُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi Warrod rivoyat qildiki,) Muoviya Mugʻiraga: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni yozib joʻnat», deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira unga (shunday) yozdi: «Men u zotning namozdan (boʻshab) qaytishlarida uch marta: ‹La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva ala kulli shayʼin qodiyr› (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagona, sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodir) deganlarini eshitdim. U zot ‹qiyl va qol› (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol (berishdan), molni zoye qilishdan, (haqni) man qilib (boshqalardan) ‹ber-ber› (deyishdan), onalarga oqlik qilishdan va qiz bolalarni (tiriklayin) koʻmishdan qaytarar edilar.»(Муғира ибн Шуъбанинг котиби Варрод ривоят қилдики,) Муовия Муғирага: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни ёзиб жўнат», деб (хат) ёзди. Шунда Муғира унга (шундай) ёзди: «Мен у зотнинг намоздан (бўшаб) қайтишларида уч марта: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр› (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягона, шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодир) деганларини эшитдим. У зот ‹қийл ва қол› (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол (беришдан), молни зое қилишдан, (ҳақни) ман қилиб (бошқалардан) ‹бер-бер› (дейишдан), оналарга оқлик қилишдан ва қиз болаларни (тириклайин) кўмишдан қайтарар эдилар.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ. فَأَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ". وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدَةُ أَنَّ وَرَّادًا أَخْبَرَهُ بِهَذَا. ثُمَّ وَفَدْتُ بَعْدُ إِلَى مُعَاوِيَةَ فَسَمِعْتُهُ يَأْمُرُ النَّاسَ بِذَلِكَ الْقَوْلِ.
(Mugʻira (ibn Shuʼba) (roziyallohu anhu)ning ozod qilgan quli Varrod aytdi:) Muoviya Mugʻiraga: ‹Paygʻambar ﷺning namozdan keyin nima deganlarini eshitgan boʻlsang, menga yozib yubor›, deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira menga (yozdirib) aytdiki: Men Paygʻambar ﷺning namozdan keyin shunday deganlarini eshitganman: «La ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah (Allohdan boshqa iloh yoʻq, yagona, sherigi yoʻq). Allohumma, la mania lima aʼtoyta, va la muʼtiya lima manaʼta, va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd (Allohim, Sen bergan narsani man qiluvchi yoʻq, Sen man qilgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasiga Sening huzuringda uning davlati naf bermaydi)».(Муғира (ибн Шуъба) (розияллоҳу анҳу)нинг озод қилган қули Варрод айтди:) Муовия Муғирага: ‹Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин нима деганларини эшитган бўлсанг, менга ёзиб юбор›, деб (хат) ёзди. Шунда Муғира менга (ёздириб) айтдики: Мен Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин шундай деганларини эшитганман: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, ягона, шериги йўқ). Аллоҳумма, ла маниа лима аътойта, ва ла муътия лима манаъта, ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳим, Сен берган нарсани ман қилувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасига Сенинг ҳузурингда унинг давлати наф бермайди)».
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ اسْتَشَارَهُمْ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْغُرَّةِ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ. فَقَالَ ائْتِ مَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ، فَشَهِدَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ أَنَّهُ شَهِدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِهِ.
(Hishom otasidan, Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan, Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki:) U (Umar) ayolning (homilasini) tushib ketishi (imlos) haqida ular bilan maslahatlashdi. Mugʻira: «Paygʻambar ﷺ gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) bilan hukm qilgan edilar», dedi. (Umar): «Sen bilan birga guvohlik beradigan (yana) birovni keltir», dedi. Bas, Muhammad ibn Maslama — U zot shunday hukm qilganlariga guvohlik bergani uchun — guvohlik berdi.(Ҳишом отасидан, Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан, Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики:) У (Умар) аёлнинг (ҳомиласини) тушиб кетиши (имлос) ҳақида улар билан маслаҳатлашди. Муғира: «Пайғамбар ﷺ ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) билан ҳукм қилган эдилар», деди. (Умар): «Сен билан бирга гувоҳлик берадиган (яна) бировни келтир», деди. Бас, Муҳаммад ибн Маслама — У зот шундай ҳукм қилганларига гувоҳлик бергани учун — гувоҳлик берди.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنْ عُمَرَ، نَشَدَ النَّاسَ مَنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي السِّقْطِ وَقَالَ الْمُغِيرَةُ أَنَا سَمِعْتُهُ قَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ. قَالَ ائْتِ مَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ عَلَى هَذَا فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ أَنَا أَشْهَدُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ هَذَا.
(Hishom otasidan rivoyat qildiki:) Umar odamlardan: «Paygʻambar ﷺ (oʻlik) tushgan homila (siqt) haqida hukm qilganlarini kim eshitgan?» deb soʻradi. Mugʻira: «Men U zotning bu haqda gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) bilan hukm qilganlarini eshitganman», dedi. (Umar): «Sen bilan birga buni guvohlik beradigan (birovni) keltir», dedi. Muhammad ibn Maslama: «Men Paygʻambar ﷺ haqida xuddi shunga (oʻxshash) guvohlik beraman», dedi.(Ҳишом отасидан ривоят қилдики:) Умар одамлардан: «Пайғамбар ﷺ (ўлик) тушган ҳомила (сиқт) ҳақида ҳукм қилганларини ким эшитган?» деб сўради. Муғира: «Мен У зотнинг бу ҳақда ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) билан ҳукм қилганларини эшитганман», деди. (Умар): «Сен билан бирга буни гувоҳлик берадиган (бировни) келтир», деди. Муҳаммад ибн Маслама: «Мен Пайғамбар ﷺ ҳақида худди шунга (ўхшаш) гувоҳлик бераман», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا، فَدَخَلَ عَلَيْهِ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا وَهْوَ بِالْعِرَاقِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مَا هَذَا يَا مُغِيرَةُ أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ فَصَلَّى، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " بِهَذَا أُمِرْتُ ". فَقَالَ عُمَرُ لِعُرْوَةَ اعْلَمْ مَا تُحَدِّثُ أَوَإِنَّ جِبْرِيلَ هُوَ أَقَامَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الصَّلاَةِ. قَالَ عُرْوَةُ كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ. قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ، وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ.
Ibn Shihob (Urvadan) rivoyat qiladi: Bir kuni Umar ibn Abdulaziz namozni kechiktirdi va Urva ibn Zubayr uning oldiga borib: «Bir kuni Iroqda Mugʻira ibn Shuʼba namozlarini kechiktirdi, Abu Masʼud al-Ansoriy uning oldiga borib: ‹Ey Mugʻira, bu nima? Bilmaysanmi, bir kuni Jabroil kelib (bomdod) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham oʻqidilar; soʻng u yana (peshin) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (asr) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (shom) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (xufton) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham — soʻng Jabroil: Men shunday qilishga (sizlarga farz namozlarni koʻrsatishga) buyurildim, dedi›, — dedi», — dedi. Umar (ibn Abdulaziz) Urvaga: «Aytayotgan gapingga ishonchli boʻl. Jabroil Rasululloh ﷺ ga namozlarni belgilangan vaqtlarida imomlik qildimi?» — dedi. Urva: «Bashir ibn Abu Masʼud otasidan shunday rivoyat qildi», — dedi. Urva qoʻshimcha qildi: «Oisha menga aytdiki, Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh hali uning xonasida (nuri) turgan paytda (asrning avvalgi vaqtida) oʻqir edilar».Ибн Шиҳоб (Урвадан) ривоят қилади: Бир куни Умар ибн Абдулазиз намозни кечиктирди ва Урва ибн Зубайр унинг олдига бориб: «Бир куни Ироқда Муғира ибн Шуъба намозларини кечиктирди, Абу Масъуд ал-Ансорий унинг олдига бориб: ‹Эй Муғира, бу нима? Билмайсанми, бир куни Жаброил келиб (бомдод) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўқидилар; сўнг у яна (пешин) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (аср) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (шом) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (хуфтон) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам — сўнг Жаброил: Мен шундай қилишга (сизларга фарз намозларни кўрсатишга) буюрилдим, деди›, — деди», — деди. Умар (ибн Абдулазиз) Урвага: «Айтаётган гапингга ишончли бўл. Жаброил Расулуллоҳ ﷺ га намозларни белгиланган вақтларида имомлик қилдими?» — деди. Урва: «Башир ибн Абу Масъуд отасидан шундай ривоят қилди», — деди. Урва қўшимча қилди: «Оиша менга айтдики, Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ҳали унинг хонасида (нури) турган пайтда (асрнинг аввалги вақтида) ўқир эдилар».
حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ". وَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقُوقِ الأُمَّهَاتِ وَوَأْدِ الْبَنَاتِ وَمَنْعٍ وَهَاتِ.
Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.