Ali ibn Abu Tolib

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، - وَهُوَ ابْنُ الْمُبَارَكِ - عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عُرْفُطَةَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه أَنَّهُ أُتِيَ بِكُرْسِيٍّ فَقَعَدَ عَلَيْهِ ثُمَّ دَعَا بِتَوْرٍ فِيهِ مَاءٌ فَكَفَأَ عَلَى يَدَيْهٍ ثَلاَثًا ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ بِكَفٍّ وَاحِدٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ ذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا وَأَخَذَ مِنَ الْمَاءِ فَمَسَحَ بِرَأْسِهِ - وَأَشَارَ شُعْبَةُ مَرَّةً مِنْ نَاصِيَتِهِ إِلَى مُؤَخَّرِ رَأْسِهِ - ثُمَّ قَالَ - لاَ أَدْرِي أَرَدَّهُمَا أَمْ لاَ - وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى طُهُورِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَذَا طُهُورُهُ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا خَطَأٌ وَالصَّوَابُ خَالِدُ بْنُ عَلْقَمَةَ لَيْسَ مَالِكَ بْنَ عُرْفُطَةَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Unga kursi keltirildi va u unga oʻtirdi, soʻng suvli idishni soʻrab, qoʻllariga uch marta suv quydi, soʻng bir kaft bilan ogʻzini chayib, burniga suv tortdi, uch marta, yuzini uch marta yuvdi, ikki qoʻlini uch martadan yuvdi, suv olib boshiga masih tortdi, soʻng ikki oyogʻini uch martadan yuvdi. Soʻng dedi: «Kimni Rasululloh ﷺning taharatlariga qarash xursand qilsa, mana shu uning taharatlaridir».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унга курси келтирилди ва у унга ўтирди, сўнг сувли идишни сўраб, қўлларига уч марта сув қуйди, сўнг бир кафт билан оғзини чайиб, бурнига сув тортди, уч марта, юзини уч марта ювди, икки қўлини уч мартадан ювди, сув олиб бошига масиҳ тортди, сўнг икки оёғини уч мартадан ювди. Сўнг деди: «Кимни Расулуллоҳ ﷺнинг таҳаратларига қараш хурсанд қилса, мана шу унинг таҳаратларидир».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ قَابُوسَ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ، عَنْ لُبَابَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ، قَالَتْ بَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ فِي حِجْرِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطِنِي ثَوْبَكَ وَالْبَسْ ثَوْبًا غَيْرَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا يُنْضَحُ مِنْ بَوْلِ الذَّكَرِ وَيُغْسَلُ مِنْ بَوْلِ الأُنْثَى ‏"‏ ‏.‏

Luboba bint al-Horis (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Husayn ibn Ali Nabiy ﷺning qoʻyinlariga siydik chiqardi. Shunda men: «Ey Rasululloh, kiyimingizni menga bering, boshqa kiyim kiying», dedim. U zot: «Oʻgʻil bolaning siydigi ustiga suv sepiladi, qiz bolaning siydigi esa yuviladi», dedilar.Лубоба бинт ал-Ҳорис (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳусайн ибн Али Набий ﷺнинг қўйинларига сийдик чиқарди. Шунда мен: «Эй Расулуллоҳ, кийимингизни менга беринг, бошқа кийим кийинг», дедим. У зот: «Ўғил боланинг сийдиги устига сув сепилади, қиз боланинг сийдиги эса ювилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ سَمِعْتُ قَيْسَ بْنَ أَبِي حَازِمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ خَطَبَ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ وَتَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَا وَضَعَهَا اللَّهُ ‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ‏}‏ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الْمُنْكَرَ بَيْنَهُمْ فَلَمْ يُنْكِرُوهُ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمْ اللَّهُ بِعِقَابِهِ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi xutba qilib dedilar: «Ey odamlar, sizlar bu oyatni oʻqiysizlar-u, uni Alloh qoʻygan joydan boshqa joyga qoʻyasizlar: {Ey iymon keltirganlar, oʻzingizni (oʻz nafsingizni) ehtiyot qilinglar! Agar hidoyatda boʻlsangiz, adashgan kimsa sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105). Men Rasululloh ﷺning: ‹Odamlar oʻz oralarida munkarni koʻrib turib, uni inkor qilmasalar, Alloh oʻz azobini ularning barchasiga umumiy qilib yuborishi yaqindir›, deganlarini eshitganman».Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши хутба қилиб дедилар: «Эй одамлар, сизлар бу оятни ўқийсизлар-у, уни Аллоҳ қўйган жойдан бошқа жойга қўясизлар: {Эй иймон келтирганлар, ўзингизни (ўз нафсингизни) эҳтиёт қилинглар! Агар ҳидоятда бўлсангиз, адашган кимса сизга зарар етказа олмас} (Моида 105). Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Одамлар ўз ораларида мункарни кўриб туриб, уни инкор қилмасалар, Аллоҳ ўз азобини уларнинг барчасига умумий қилиб юбориши яқиндир›, деганларини эшитганман».

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قبل النبي،صلى الله عليه وسلم الحسن بن على، رضي الله عنهما، فقال الأقرع بن حابس‏:‏ إن لي عشرة من الولد ما قبلت منهم أحداً‏.‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏من لا يرحم لا يرحم‏!‏‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Aqraʼ ibn Hobis Paygʻambar ﷺni Husaynni oʻpayotgan holatlarida koʻrdi-da: «Mening oʻnta farzandim bor, men ulardan birortasiga ham bunday qilmaganman», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kim (boshqalarga) rahm qilmasa, (oʻzi ham) rahm qilinmaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ақраъ ибн Ҳобис Пайғамбар ﷺни Ҳусайнни ўпаётган ҳолатларида кўрди-да: «Менинг ўнта фарзандим бор, мен улардан бирортасига ҳам бундай қилмаганман», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (бошқаларга) раҳм қилмаса, (ўзи ҳам) раҳм қилинмайди», — дедилар.

وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا: { أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-حَجَّ, فَخَرَجْنَا مَعَهُ, حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ, فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ, فَقَالَ: " اِغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ, وَأَحْرِمِي " وَصَلَّى رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-فِي اَلْمَسْجِدِ, ثُمَّ رَكِبَ اَلْقَصْوَاءَ 1‏ حَتَّى إِذَا اِسْتَوَتْ بِهِ عَلَى اَلْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ: " لَبَّيْكَ اَللَّهُمَّ لَبَّيْكَ, لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ, إِنَّ اَلْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ, لَا شَرِيكَ لَكَ ".‏ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا اَلْبَيْتَ اِسْتَلَمَ اَلرُّكْنَ, فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا, ثُمَّ أَتَى مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ فَصَلَّى, ثُمَّ رَجَعَ إِلَى اَلرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ.‏ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ اَلْبَابِ إِلَى اَلصَّفَا, فَلَمَّا دَنَا مِنَ اَلصَّفَا قَرَأَ: " إِنَّ اَلصَّفَا وَاَلْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اَللَّهِ " " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اَللَّهُ بِهِ " فَرَقِيَ اَلصَّفَا, حَتَّى رَأَى اَلْبَيْتَ, فَاسْتَقْبَلَ اَلْقِبْلَةَ 2‏ فَوَحَّدَ اَللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ: " لَا إِلَهَ إِلَّا اَللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ, لَهُ اَلْمُلْكُ, وَلَهُ اَلْحَمْدُ, وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ, لَا إِلَهَ إِلَّا اَللَّهُ [ وَحْدَهُ ] 3‏ أَنْجَزَ وَعْدَهُ, وَنَصَرَ عَبْدَهُ, وَهَزَمَ اَلْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ".‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ 4‏ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ, ثُمَّ نَزَلَ إِلَى اَلْمَرْوَةِ, حَتَّى 5‏ اِنْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ اَلْوَادِي [ سَعَى ] 6‏ حَتَّى إِذَا صَعَدَتَا 7‏ مَشَى إِلَى اَلْمَرْوَةِ 8‏ فَفَعَلَ عَلَى اَلْمَرْوَةِ, كَمَا فَعَلَ عَلَى اَلصَّفَا … ‏- فَذَكَرَ اَلْحَدِيثَ.‏ وَفِيهِ: فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ اَلتَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنَى, وَرَكِبَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-فَصَلَّى بِهَا اَلظُّهْرَ, وَالْعَصْرَ, وَالْمَغْرِبَ, وَالْعِشَاءَ, وَالْفَجْرَ, ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتْ اَلشَّمْسُ، فَأَجَازَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ, فَوَجَدَ اَلْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ 9‏ فَنَزَلَ بِهَا.‏ حَتَّى إِذَا زَاغَتْ اَلشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ, فَرُحِلَتْ لَهُ, فَأَتَى بَطْنَ اَلْوَادِي, فَخَطَبَ اَلنَّاسَ.‏ ثُمَّ أَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ, فَصَلَّى اَلظُّهْرَ, ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى اَلْعَصْرَ, وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا.‏ ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى أَتَى اَلْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ اَلْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ, وَجَعَلَ حَبْلَ اَلْمُشَاةِ 10‏ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ اَلْقِبْلَةَ, فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفاً حَتَّى غَرَبَتِ اَلشَّمْسُ, وَذَهَبَتْ اَلصُّفْرَةُ قَلِيلاً, حَتَّى غَابَ اَلْقُرْصُ, وَدَفَعَ, وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ اَلزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ, وَيَقُولُ بِيَدِهِ اَلْيُمْنَى: " أَيُّهَا اَلنَّاسُ, اَلسَّكِينَةَ, اَلسَّكِينَةَ ", كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً 11‏ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ.‏ حَتَّى أَتَى اَلْمُزْدَلِفَةَ, فَصَلَّى بِهَا اَلْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ, بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ, وَلَمْ يُسَبِّحْ 12‏ بَيْنَهُمَا شَيْئًا, ثُمَّ اِضْطَجَعَ حَتَّى طَلَعَ اَلْفَجْرُ, فَصَلَّى 13‏ اَلْفَجْرَ, حِينَ 14‏ تَبَيَّنَ لَهُ اَلصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى أَتَى اَلْمَشْعَرَ اَلْحَرَامَ, فَاسْتَقْبَلَ اَلْقِبْلَةَ, فَدَعَاهُ, وَكَبَّرَهُ, وَهَلَّلَهُ 15‏ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا.‏ فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ اَلشَّمْسُ, حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرَ فَحَرَّكَ قَلِيلاً، ثُمَّ سَلَكَ اَلطَّرِيقَ اَلْوُسْطَى اَلَّتِي تَخْرُجُ عَلَى اَلْجَمْرَةِ اَلْكُبْرَى, حَتَّى أَتَى اَلْجَمْرَةَ اَلَّتِي عِنْدَ اَلشَّجَرَةِ, فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ, يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا, مِثْلَ حَصَى اَلْخَذْفِ, رَمَى مِنْ بَطْنِ اَلْوَادِي، ثُمَّ اِنْصَرَفَ إِلَى اَلْمَنْحَرِ, فَنَحَرَ، ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-فَأَفَاضَ إِلَى اَلْبَيْتِ, فَصَلَّى بِمَكَّةَ اَلظُّهْرَ } رَوَاهُ مُسْلِمٌ مُطَوَّلاً 16‏ .‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil (Madinada) turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺ ga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺ ga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ihrom bogʻla› dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (tuya)ga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim, oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar; u zot biror narsani amal qilsalar, biz ham uni amal qilar edik. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayka, Allohumma, labbayka, labbayka, Sening sheriging yoʻq, labbayka. Albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham (Senikidir), Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan (talbiya aytdilar). Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani (bu mavsumda qilishni) bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik, u zot Ruknni (Hajarul-asvadni) silab, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurib, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} ni oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam: «Buni Nabiy ﷺ dan boshqadan zikr qilganini bilmayman» deb aytar edi: «(U zot) ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun} ni oʻqir edilar». Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni siladilar, keyin (Safo) eshigidan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman› dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; qiblaga yuzlanib, Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi› dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida yugurdilar, (yana) koʻtarilganlarida yurdilar, toki Marvaga keldilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavofi (aylanishi) boʻlganida: ‹Agar men ishimning (boshini) keyin bilgan narsamni oldindan bilganimda, hadiy (qurbonlik) haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin› dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh! Bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib (chalkashtirib): ‹Umra hajga kirdi› — ikki marta — ‹yoʻq, balki abadul-abad› dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ ning hadiy (qurbonlik)lari bilan keldi va Fotimani ihromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. U buni inkor qildi (rad etdi). Shunda (Fotima): ‹Menga buni otam buyurdi› dedi. (Roviy) dedi: Ali Iroqda shunday deydi: ‹Men Fotimaning qilgan ishidan unga eʼtiroz bildirgan holimda, u (Fotima) undan (Nabiy ﷺ dan) naql qilgan narsa haqida Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldlariga bordim va unga eʼtiroz qilganimni xabar berdim. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Haj niyat qilganingda nima deding?› dedilar. (Ali) dedi: Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihrom bogʻlagan narsa bilan ihrom bogʻladim› dedim. U zot: ‹Albatta mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma› dedilar. (Jobir) dedi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta edi. (Jobir) dedi: Soʻng odamlarning hammasi ihromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va haj uchun ihrom bogʻladilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va u yerda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli (qildan) chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unda tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — harom (taʼqiqlangan)dir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; bizning qonlarimizdan men bekor qiladigan birinchi qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir — u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustingizdagi haqqingiz — yotogʻingizga siz yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan ularning rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Men sizlarga (shunday narsani) qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech adashmaysiz — Allohning Kitobini. Sizlardan men haqimda soʻraladi, bas, nima deysizlar?› U zot ﷺ dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, (uni) ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz› dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan uni osmonga koʻtarib, odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!› — uch marta — dedilar. Soʻng (Bilol) azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar, toki (Arafadagi) toʻxtash joyiga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar, piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sargʻishlik biroz ketib, (quyosh) qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Usomani orqalariga mindirdilar va Rasululloh ﷺ (Arafadan) joʻnab, Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi) tagiga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Ey odamlar, sokinlik! Sokinlik!› deb (ishora qilar) edilar. Har gal tepalik (qum)lardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom va xufton (namozlarini) bitta azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr (tonggi)gacha yotdilar va tong yorishgani aniq boʻlganida fajr (bomdod)ni bitta azon va iqomat bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramga keldilar va qiblaga yuzlanib, Unga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, takbir aytdilar va tavhid aytdilar. Kun yaxshigina yorishguncha tik turaverdilar, soʻng quyosh chiqishidan oldin (u yerdan) joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻhlik kishi edi. Rasululloh ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi, Fazl ularga (qarab) tikila boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qarayverdi, Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan Fazlning yuziga qoʻyib, uning yuzini boshqa tomondan qaytarar edilar — u qarayverar edi. Toki Botni Muhassirga keldilar, (tuyani) biroz tezlatdilar. Soʻng katta jamraga chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurib, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda tosh kabi; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng (qurbonlik) soʻyish joyiga yoʻnaldilar va oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya)ni soʻydilar. Soʻng Aliga (qolganini) berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht) olishga buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ minib, Baytga (tavof uchun) keldilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortib (odamlarga) berayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar va: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar siz suv quyish (xizmati)da sizni yengib qoʻyishi (taʼmasi) boʻlmaganida, men ham siz bilan birga suv tortar edim› dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил (Мадинада) турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺ га эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва иҳром боғла› дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (туя)га миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим, ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар; у зот бирор нарсани амал қилсалар, биз ҳам уни амал қилар эдик. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайка, Аллоҳумма, лаббайка, лаббайка, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайка. Албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам (Сеникидир), Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан (талбия айтдилар). Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани (бу мавсумда қилишни) билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик, у зот Рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаб, уч (айланишда) елка силкитиб югуриб, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} ни ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам: «Буни Набий ﷺ дан бошқадан зикр қилганини билмайман» деб айтар эди: «(У зот) икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун} ни ўқир эдилар». Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни силадилар, кейин (Сафо) эшигидан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман› дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; қиблага юзланиб, Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди› дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида югурдилар, (яна) кўтарилганларида юрдилар, токи Марвага келдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавофи (айланиши) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг (бошини) кейин билган нарсамни олдиндан билганимда, ҳадий (қурбонлик) ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, иҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин› дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб (чалкаштириб): ‹Умра ҳажга кирди› — икки марта — ‹йўқ, балки абадул-абад› дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ нинг ҳадий (қурбонлик)лари билан келди ва Фотимани иҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. У буни инкор қилди (рад этди). Шунда (Фотима): ‹Менга буни отам буюрди› деди. (Ровий) деди: Али Ироқда шундай дейди: ‹Мен Фотиманинг қилган ишидан унга эътироз билдирган ҳолимда, у (Фотима) ундан (Набий ﷺ дан) нақл қилган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдларига бордим ва унга эътироз қилганимни хабар бердим. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳаж ният қилганингда нима дединг?› дедилар. (Али) деди: Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳром боғлаган нарса билан иҳром боғладим› дедим. У зот: ‹Албатта менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун иҳромдан чиқма› дедилар. (Жобир) деди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта эди. (Жобир) деди: Сўнг одамларнинг ҳаммаси иҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва ҳаж учун иҳром боғладилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва у ерда пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли (қилдан) чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унда тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаром (таъқиқланган)дир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; бизнинг қонларимиздан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир — у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устингиздаги ҳаққингиз — ётоғингизга сиз ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан уларнинг ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Мен сизларга (шундай нарсани) қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч адашмайсиз — Аллоҳнинг Китобини. Сизлардан мен ҳақимда сўралади, бас, нима дейсизлар?› У зот ﷺ дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, (уни) адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз› дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан уни осмонга кўтариб, одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!› — уч марта — дедилар. Сўнг (Билол) азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида бошқа (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар, токи (Арафадаги) тўхташ жойига келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар, пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сарғишлик бироз кетиб, (қуёш) қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Усомани орқаларига миндирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) жўнаб, Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши) тагига тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Эй одамлар, сокинлик! Сокинлик!› деб (ишора қилар) эдилар. Ҳар гал тепалик (қум)лардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом ва хуфтон (намозларини) битта азон ва икки иқомат билан ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр (тонгги)гача ётдилар ва тонг ёришгани аниқ бўлганида фажр (бомдод)ни битта азон ва иқомат билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамга келдилар ва қиблага юзланиб, Унга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, такбир айтдилар ва тавҳид айтдилар. Кун яхшигина ёришгунча тик туравердилар, сўнг қуёш чиқишидан олдин (у ердан) жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўҳлик киши эди. Расулуллоҳ ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди, Фазл уларга (қараб) тикила бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарайверди, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан Фазлнинг юзига қўйиб, унинг юзини бошқа томондан қайтарар эдилар — у қарайверар эди. Токи Ботни Муҳассирга келдилар, (туяни) бироз тезлатдилар. Сўнг катта жамрага чиқадиган ўртанча йўлдан юриб, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тош каби; водий ўртасидан отдилар. Сўнг (қурбонлик) сўйиш жойига йўналдилар ва ўз қўллари билан олтмиш учта (туя)ни сўйдилар. Сўнг Алига (қолганини) бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт) олишга буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миниб, Байтга (тавоф учун) келдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортиб (одамларга) бераётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар ва: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сиз сув қуйиш (хизмати)да сизни енгиб қўйиши (таъмаси) бўлмаганида, мен ҳам сиз билан бирга сув тортар эдим› дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " لَا تَبِيعُوا الْقَيْنَاتِ وَلَا تَشْتَرُوهُنَّ وَلَا تُعَلِّمُوهُنَّ وَثَمَنُهُنَّ حَرَامٌ وَفِي مِثْلِ هَذَا نَزَلَتْ: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لهْوَ الحَديثِ) رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَعلي بن يزِيد الرواي يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshiqchi choʻrilarni sotmanglar, ularni sotib olmanglar va ularga (qoʻshiq) oʻrgatmanglar. Ularning bahosi haromdir», dedilar. Va shu haqda: {Odamlar orasida behuda soʻzni sotib oladiganlar bor} (Luqmon 6) oyati nozil boʻldi. Ahmad, Termiziy va Ibn Moja rivoyat qilgan. Termiziy: «Bu gʻarib hadis», dedi va roviy Ali ibn Yazid hadisda zaif sanaladi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшиқчи чўриларни сотманглар, уларни сотиб олманглар ва уларга (қўшиқ) ўргатманглар. Уларнинг баҳоси ҳаромдир», дедилар. Ва шу ҳақда: {Одамлар орасида беҳуда сўзни сотиб оладиганлар бор} (Луқмон 6) ояти нозил бўлди. Аҳмад, Термизий ва Ибн Можа ривоят қилган. Термизий: «Бу ғариб ҳадис», деди ва ровий Али ибн Язид ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِي يَحْيَى حَكِيمِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ عَلِيًّا يَقُولُ‏:‏ لاَ تَكُونُوا عُجُلاً مَذَايِيعَ بُذُرًا، فَإِنْ مِنْ وَرَائِكُمْ بَلاَءً مُبَرِّحًا مُمْلِحًا، وَأُمُورًا مُتَمَاحِلَةً رُدُحًا‏.‏

Ali ibn Abi Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Shoshqaloq, sirlarni yoyuvchi va maxfiy narsalarni fosh etuvchilardan boʻlmanglar. Zero, ortingizda ogʻir, azoblovchi balo hamda tushuntirilishi uzoq davom etadigan chalkash (murakkab) ishlar bordir».Али ибн Аби Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Шошқалоқ, сирларни ёювчи ва махфий нарсаларни фош этувчилардан бўлманглар. Зеро, ортингизда оғир, азобловчи бало ҳамда тушунтирилиши узоқ давом этадиган чалкаш (мураккаб) ишлар бордир».

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي فَائِدٌ، مَوْلَى عُبَيْدِ اللهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي رَافِعٍ مَوْلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ جَدَّتِهِ سَلْمَى، أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ، وَابْنَ عَبَّاسٍ، وَابْنَ جَعْفَرٍ أَتَوْهَا فَقَالُوا لَهَا‏:‏ اصْنَعِي لَنَا طَعَامًا مِمَّا كَانَ يُعْجِبُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَيُحْسِنُ أَكْلَهُ فَقَالَتْ‏:‏ يَا بُنَيَّ لا تَشْتَهِيهِ الْيَوْمَ، قَالَ‏:‏ بَلَى اصْنَعِيهِ لَنَا قَالَ‏:‏ فَقَامَتْ فَأَخَذَتْ مِنْ شَعِيرٍ فَطَحَنَتْهُ، ثُمَّ جَعَلَتْهُ فِي قِدْرٍ، وَصَبَّتْ عَلَيْهِ شَيْئًا مِنْ زَيْتٍ، وَدَقَّتِ الْفُلْفُلَ، وَالتَّوَابِلَ، فَقَرَّبَتْهُ إِلَيْهِمْ، فَقَالَتْ‏:‏ هَذَا مِمَّا كَانَ يُعْجِبُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَيُحْسِنُ أَكْلَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon Abu Hurayrani Madinaga noib qilib qoldirdi va oʻzi Makkaga chiqib ketdi. Abu Hurayra bizga juma kuni namoz oʻqib berib, (birinchi rakatda) «Juma» surasini, ikkinchi rakatda esa {Munofiqlar sening oldingga kelganlarida} (Munofiqun surasini) oʻqidi. Ubaydulloh aytdi: Men Abu Hurayraga yetib olib, unga: «Siz Ali Kufada oʻqigan ikki surani oʻqidingiz», dedim. Abu Hurayra: «Men Rasululloh ﷺning bu ikkisini oʻqiganlarini eshitganman», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Nuʼmon ibn Bashir va Abu Inaba al-Xavloniydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot juma namozida {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Aʼlo surasi) va {Hal atoka hadisul gʻoshiya} (Gʻoshiya surasi)ni oʻqir edilar. Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning kotibi edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон Абу Ҳурайрани Мадинага ноиб қилиб қолдирди ва ўзи Маккага чиқиб кетди. Абу Ҳурайра бизга жума куни намоз ўқиб бериб, (биринчи ракатда) «Жума» сурасини, иккинчи ракатда эса {Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида} (Мунофиқун сурасини) ўқиди. Убайдуллоҳ айтди: Мен Абу Ҳурайрага етиб олиб, унга: «Сиз Али Куфада ўқиган икки сурани ўқидингиз», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу иккисини ўқиганларини эшитганман», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Нуъмон ибн Башир ва Абу Инаба ал-Хавлонийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот жума намозида {Саббиҳисма роббикал аъло} (Аъло сураси) ва {Ҳал атока ҳадисул ғошия} (Ғошия сураси)ни ўқир эдилар. Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг котиби эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، قَالَ صَلَّيْتُ أَنَا وَعِمْرَانُ، صَلاَةً خَلْفَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ إِذَا سَجَدَ كَبَّرَ، وَإِذَا رَفَعَ كَبَّرَ، وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ كَبَّرَ، فَلَمَّا سَلَّمَ أَخَذَ عِمْرَانُ بِيَدِي فَقَالَ لَقَدْ صَلَّى بِنَا هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ أَوْ قَالَ لَقَدْ ذَكَّرَنِي هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Mutarrif (Imrondan) rivoyat qiladi: Men va Imron Ali ibn Abu Tolib orqasida namoz oʻqidik; u sajda qilganda, turganda va ikki rakatdan (yaʼni ikkinchi rakatdan) keyin takbir aytdi. Namoz tugagach, Imron mening qoʻlimdan ushlab: «U (Ali) Muhammad ﷺ ning namozini oʻqidi», — dedi. Yoki: «U bizga Muhammad ﷺ ning namozini esga soldi», — dedi.Мутарриф (Имрондан) ривоят қилади: Мен ва Имрон Али ибн Абу Толиб орқасида намоз ўқидик; у сажда қилганда, турганда ва икки ракатдан (яъни иккинчи ракатдан) кейин такбир айтди. Намоз тугагач, Имрон менинг қўлимдан ушлаб: «У (Али) Муҳаммад ﷺ нинг намозини ўқиди», — деди. Ёки: «У бизга Муҳаммад ﷺ нинг намозини эсга солди», — деди.

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، أَنَّهُ قَالَ رَآنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ وَنَحْنُ فِي جَنَازَةٍ قَائِمًا وَقَدْ جَلَسَ يَنْتَظِرُ أَنْ تُوضَعَ الْجَنَازَةُ فَقَالَ لِي مَا يُقِيمُكَ فَقُلْتُ أَنْتَظِرُ أَنْ تُوضَعَ الْجَنَازَةُ لِمَا يُحَدِّثُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ‏.‏ فَقَالَ نَافِعٌ فَإِنَّ مَسْعُودَ بْنَ الْحَكَمِ حَدَّثَنِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (avval) oʻrinlaridan turardilar, soʻngra oʻtirdilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (аввал) ўринларидан турардилар, сўнгра ўтирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ ثُوَيْرٍ، هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخَذَ عَلِيٌّ بِيَدِي قَالَ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى الْحَسَنِ نَعُودُهُ ‏.‏ فَوَجَدْنَا عِنْدَهُ أَبَا مُوسَى فَقَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَعَائِدًا جِئْتَ يَا أَبَا مُوسَى أَمْ زَائِرًا فَقَالَ لاَ بَلْ عَائِدًا ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعُودُ مُسْلِمًا غُدْوَةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنْ عَادَهُ عَشِيَّةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُصْبِحَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ مِنْهُمْ مَنْ وَقَفَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ ‏.‏

Suvayr ibn Abu Foxitaning otasidan rivoyat qilinadi: U: «Ali (roziyallohu anhu) qoʻlimdan ushlab: ‹Hasanni yoʻqlagani biz bilan boraylik›, dedi. Bordik, uning huzurida Abu Musoni topdik. Shunda Ali: ‹Ey Abu Muso, kasalni yoʻqlagani keldingmi yoki shunchaki ziyorat qilgani keldingmi?› dedi. U: ‹Yoʻq, kasalni yoʻqlagani›, dedi. Shunda Ali: ‹Men Rasululloh ﷺning: ‹Bir musulmon ertalab boshqa bir musulmonni (kasalini) yoʻqlasa, albatta, kechgacha unga yetmish ming farishta salovot aytadi; agar uni kechqurun yoʻqlasa, albatta, tonggacha unga yetmish ming farishta salovot aytadi va unga jannatda bir bogʻ (boʻladi)›, deganlarini eshitganman›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu — hasan gʻarib hadisdir.Сувайр ибн Абу Фохитанинг отасидан ривоят қилинади: У: «Али (розияллоҳу анҳу) қўлимдан ушлаб: ‹Ҳасанни йўқлагани биз билан борайлик›, деди. Бордик, унинг ҳузурида Абу Мусони топдик. Шунда Али: ‹Эй Абу Мусо, касални йўқлагани келдингми ёки шунчаки зиёрат қилгани келдингми?› деди. У: ‹Йўқ, касални йўқлагани›, деди. Шунда Али: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бир мусулмон эрталаб бошқа бир мусулмонни (касалини) йўқласа, албатта, кечгача унга етмиш минг фаришта саловот айтади; агар уни кечқурун йўқласа, албатта, тонггача унга етмиш минг фаришта саловот айтади ва унга жаннатда бир боғ (бўлади)›, деганларини эшитганман›, деди», деди. Абу Исо айтди: Бу — ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ دَخَلَ عَلَىَّ عَلِيٌّ - يَعْنِي ابْنَ أَبِي طَالِبٍ - وَقَدْ أَهْرَاقَ الْمَاءَ فَدَعَا بِوَضُوءٍ فَأَتَيْنَاهُ بِتَوْرٍ فِيهِ مَاءٌ حَتَّى وَضَعْنَاهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَلاَ أُرِيكَ كَيْفَ كَانَ يَتَوَضَّأُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَأَصْغَى الإِنَاءَ عَلَى يَدِهِ فَغَسَلَهَا ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى فَأَفْرَغَ بِهَا عَلَى الأُخْرَى ثُمَّ غَسَلَ كَفَّيْهِ ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْثَرَ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَيْهِ فِي الإِنَاءِ جَمِيعًا فَأَخَذَ بِهِمَا حَفْنَةً مِنْ مَاءٍ فَضَرَبَ بِهَا عَلَى وَجْهِهِ ثُمَّ أَلْقَمَ إِبْهَامَيْهِ مَا أَقْبَلَ مِنْ أُذُنَيْهِ ثُمَّ الثَّانِيَةَ ثُمَّ الثَّالِثَةَ مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ أَخَذَ بِكَفِّهِ الْيُمْنَى قَبْضَةً مِنْ مَاءٍ فَصَبَّهَا عَلَى نَاصِيَتِهِ فَتَرَكَهَا تَسْتَنُّ عَلَى وَجْهِهِ ثُمَّ غَسَلَ ذِرَاعَيْهِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَظُهُورَ أُذُنَيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَيْهِ جَمِيعًا فَأَخَذَ حَفْنَةً مِنْ مَاءٍ فَضَرَبَ بِهَا عَلَى رِجْلِهِ وَفِيهَا النَّعْلُ فَفَتَلَهَا بِهَا ثُمَّ الأُخْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ شَيْبَةَ يُشْبِهُ حَدِيثَ عَلِيٍّ لأَنَّهُ قَالَ فِيهِ حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ فِيهِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ ثَلاَثًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) — kichik hojat chiqarib boʻlgach — mening oldimga kirdi va tahorat (suvi) soʻradi. Biz unga ichida suv boʻlgan idish keltirib, oldiga qoʻydik. U: «Ey Ibn Abbos, senga Rasululloh ﷺ ning qanday tahorat olganlarini koʻrsatmaymi?» — dedi. Men: «Albatta (koʻrsat)», — dedim. U idishni qoʻliga egib (suv quyib), uni yuvdi; soʻng oʻng qoʻlini idishga solib, u bilan ikkinchi qoʻliga (suv) quydi va ikkala kafini yuvdi; soʻng ogʻzini chaydi va burnini qoqdi; soʻng ikkala qoʻlini birga idishga solib, bir hovuch suv oldi va uni yuziga sepdi; soʻng ikkala bosh barmogʻini quloqlarining old (tomoni)ga tiqdi; soʻng ikkinchi, soʻng uchinchi marta ham shunday qildi; soʻng oʻng kafiga bir hovuch suv olib, uni peshonasiga quydi va uni yuzi boʻylab oqqaniga qoʻyib qoʻydi; soʻng bilaklarini tirsaklarigacha uch martadan yuvdi; soʻng boshini va quloqlarining orqasini mash qildi; soʻng ikkala qoʻlini birga (idishga) solib, bir hovuch suv olib, uni oyogʻiga sepdi — oyogʻida (kavush) bor edi — va uni (suv bilan) ishqaladi; soʻng ikkinchi (oyogʻini) ham shunday qildi. (Ibn Abbos) dedi: Men: «Kavushlari bilanmi?» — dedim. U: «Kavushlari bilan», — dedi. Men (yana): «Kavushlari bilanmi?» — dedim. U: «Kavushlari bilan», — dedi. Men (yana): «Kavushlari bilanmi?» — dedim. U: «Kavushlari bilan», — dedi. Abu Dovud aytdi: Ibn Jurayjning Shaybadan (qilgan) hadisi Alining hadisiga oʻxshaydi — chunki unda Hajjoj ibn Muhammad Ibn Jurayjdan ‹va boshini bir marta mash qildi› degan; Ibn Vahb esa unda Ibn Jurayjdan ‹va boshini uch marta mash qildi› degan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) — кичик ҳожат чиқариб бўлгач — менинг олдимга кирди ва таҳорат (суви) сўради. Биз унга ичида сув бўлган идиш келтириб, олдига қўйдик. У: «Эй Ибн Аббос, сенга Расулуллоҳ ﷺ нинг қандай таҳорат олганларини кўрсатмайми?» — деди. Мен: «Албатта (кўрсат)», — дедим. У идишни қўлига эгиб (сув қуйиб), уни ювди; сўнг ўнг қўлини идишга солиб, у билан иккинчи қўлига (сув) қуйди ва иккала кафини ювди; сўнг оғзини чайди ва бурнини қоқди; сўнг иккала қўлини бирга идишга солиб, бир ҳовуч сув олди ва уни юзига сепди; сўнг иккала бош бармоғини қулоқларининг олд (томони)га тиқди; сўнг иккинчи, сўнг учинчи марта ҳам шундай қилди; сўнг ўнг кафига бир ҳовуч сув олиб, уни пешонасига қуйди ва уни юзи бўйлаб оққанига қўйиб қўйди; сўнг билакларини тирсакларигача уч мартадан ювди; сўнг бошини ва қулоқларининг орқасини маш қилди; сўнг иккала қўлини бирга (идишга) солиб, бир ҳовуч сув олиб, уни оёғига сепди — оёғида (кавуш) бор эди — ва уни (сув билан) ишқалади; сўнг иккинчи (оёғини) ҳам шундай қилди. (Ибн Аббос) деди: Мен: «Кавушлари биланми?» — дедим. У: «Кавушлари билан», — деди. Мен (яна): «Кавушлари биланми?» — дедим. У: «Кавушлари билан», — деди. Мен (яна): «Кавушлари биланми?» — дедим. У: «Кавушлари билан», — деди. Абу Довуд айтди: Ибн Журайжнинг Шайбадан (қилган) ҳадиси Алининг ҳадисига ўхшайди — чунки унда Ҳажжож ибн Муҳаммад Ибн Журайждан ‹ва бошини бир марта маш қилди› деган; Ибн Ваҳб эса унда Ибн Журайждан ‹ва бошини уч марта маш қилди› деган.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، عَنْ يَزِيدَ، - وَهُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ - قَالَ حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عُرْفُطَةَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، قَالَ شَهِدْتُ عَلِيًّا دَعَا بِكُرْسِيٍّ فَقَعَدَ عَلَيْهِ ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فِي تَوْرٍ فَغَسَلَ يَدَيْهِ ثَلاَثًا ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ بِكَفٍّ وَاحِدٍ ثَلاَثًا ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَيَدَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ غَمَسَ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ فَمَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَذَا وَضُوؤُهُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kursi soʻrab, unga oʻtirdi, soʻng idishdagi suvni soʻrab, qoʻllarini uch marta yuvdi, soʻng bir kaft bilan ogʻzini chayib, burniga suv tortdi, uch marta, soʻng yuzini uch marta, ikki qoʻlini uch martadan yuvdi, soʻng qoʻlini idishga botirib, boshiga masih tortdi, soʻng ikki oyogʻini uch martadan yuvdi. Soʻng dedi: «Kimni Rasululloh ﷺning taharatlariga qarash xursand qilsa, mana shu uning taharatlaridir».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У курси сўраб, унга ўтирди, сўнг идишдаги сувни сўраб, қўлларини уч марта ювди, сўнг бир кафт билан оғзини чайиб, бурнига сув тортди, уч марта, сўнг юзини уч марта, икки қўлини уч мартадан ювди, сўнг қўлини идишга ботириб, бошига масиҳ тортди, сўнг икки оёғини уч мартадан ювди. Сўнг деди: «Кимни Расулуллоҳ ﷺнинг таҳаратларига қараш хурсанд қилса, мана шу унинг таҳаратларидир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنِ الْمَسْحِ، عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَتِ ائْتِ عَلِيًّا فَسَلْهُ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنِّي ‏.‏ فَأَتَيْتُ عَلِيًّا فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَأْمُرُنَا أَنْ نَمْسَحَ لِلْمُقِيمِ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَلِلْمُسَافِرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ bizga muqim kishi bir kecha-kunduz, musofir esa uch kun masih tortishini buyurar edilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ бизга муқим киши бир кеча-кундуз, мусофир эса уч кун масиҳ тортишини буюрар эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ قَالَ كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ بِهِ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي مِنْهُ وَإِذَا حَدَّثَنِي غَيْرُهُ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ الطُّهُورَ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَى إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ثُمَّ تَلَا ‏{‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ‏}‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi dedilar: «Men Rasululloh ﷺdan bir hadis eshitsam, Alloh xohlagan darajada undan menga naf berardi. Boshqa kishi menga u zotdan bir narsa soʻzlab bersa, undan qasam ichishini talab qilardim, u menga qasam ichsa, uni tasdiqlardim. Menga Abu Bakr soʻzlab berdi va Abu Bakr rost soʻzladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: ‹Qaysi bir moʻmin banda bir gunoh qilib, soʻng taharat qilsa va uni chiroyli qilsa, keyin ikki rakat namoz oʻqib, Alloh taolodan magʻfirat soʻrasa, albatta Alloh uni magʻfirat qiladi›, dedilar». Soʻng u zot: {Ular fohisha ish qilib qoʻysalar yoki oʻzlariga zulm qilsalar} (Oli Imron 135) oyatini tilovat qildilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши дедилар: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис эшитсам, Аллоҳ хоҳлаган даражада ундан менга наф берарди. Бошқа киши менга у зотдан бир нарса сўзлаб берса, ундан қасам ичишини талаб қилардим, у менга қасам ичса, уни тасдиқлардим. Менга Абу Бакр сўзлаб берди ва Абу Бакр рост сўзлади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қайси бир мўмин банда бир гуноҳ қилиб, сўнг таҳарат қилса ва уни чиройли қилса, кейин икки ракат намоз ўқиб, Аллоҳ таолодан мағфират сўраса, албатта Аллоҳ уни мағфират қилади›, дедилар». Сўнг у зот: {Улар фоҳиша иш қилиб қўйсалар ёки ўзларига зулм қилсалар} (Оли Имрон 135) оятини тиловат қилдилар.

- عن ابن عباس، رضي الله عنهما، أن علي بن أبي طالب، رضي الله عنه خرج من عند رسول الله صلى الله عليه وسلم ، في وجعه الذي توفي فيه فقال الناس‏:‏ يا أبا الحسن كيف أصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ قال‏:‏ أصبح بحمد الله بارئاً‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos xabar berdi)ki, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning oldidan — u zot vafot etgan oʻsha ogʻriqlari (kasallik) paytida — chiqdi. Odamlar: «Ey Abu Hasan, Rasululloh ﷺ qanday tongotdilar (qanday holda)?» dedi. U: «Alhamdulilloh, sogʻayib (yengillashib) tongotdilar», dedi. Abbos ibn Abdulmuttalib uning qoʻ lidan ushlab, unga: «Allohga qasamki, sen uch (kun)dan keyin (mirosdan mahrum) tayoq quli (xizmatkori) boʻ lasan! Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺni shu ogʻriqlaridan vafot etadilar deb oʻylayman; men Abdulmuttalib (avlodi)ning yuzlarini oʻ lim paytida (qanday boʻ lishini) taniyman. Yur, Rasululloh ﷺning oldiga boraylik, undan bu (xilofat) ishi kimda boʻ lishini soʻraylik: agar u bizda boʻ lsa — buni bilamiz, agar boshqalarda boʻ lsa — uni (ham) bilamiz, u zot biz haqda vasiyat qilsinlar», dedi. Ali: «Allohga qasamki, agar biz uni Rasululloh ﷺdan soʻrasak-u, u zot uni bizdan man qilsalar, odamlar undan keyin uni bizga aslo bermas; men, Allohga qasamki, uni Rasululloh ﷺdan soʻramayman», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос хабар берди)ки, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг олдидан — у зот вафот этган ўша оғриқлари (касаллик) пайтида — чиқди. Одамлар: «Эй Абу Ҳасан, Расулуллоҳ ﷺ қандай тонготдилар (қандай ҳолда)?» деди. У: «Алҳамдулиллоҳ, соғайиб (енгиллашиб) тонготдилар», деди. Аббос ибн Абдулмутталиб унинг қў лидан ушлаб, унга: «Аллоҳга қасамки, сен уч (кун)дан кейин (миросдан маҳрум) таёқ қули (хизматкори) бў ласан! Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺни шу оғриқларидан вафот этадилар деб ўйлайман; мен Абдулмутталиб (авлоди)нинг юзларини ў лим пайтида (қандай бў лишини) танийман. Юр, Расулуллоҳ ﷺнинг олдига борайлик, ундан бу (хилофат) иши кимда бў лишини сўрайлик: агар у бизда бў лса — буни биламиз, агар бошқаларда бў лса — уни (ҳам) биламиз, у зот биз ҳақда васият қилсинлар», деди. Али: «Аллоҳга қасамки, агар биз уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрасак-у, у зот уни биздан ман қилсалар, одамлар ундан кейин уни бизга асло бермас; мен, Аллоҳга қасамки, уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрамайман», деди.

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِجِنَازَةٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهَا فَقَالَ: «هَلْ عَلَى صَاحِبِكُمْ دَيْنٌ؟» قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: «هَلْ تَرَكَ لَهُ مِنْ وَفَاءٍ؟» قَالُوا: لَا قَالَ: «صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ» قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: عَلَيَّ دَيْنُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ مَعْنَاهُ وَقَالَ: «فَكَّ اللَّهُ رِهَانَكَ مِنَ النَّارِ كَمَا فَكَكْتَ رِهَانَ أَخِيكَ الْمُسْلِمِ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَقْضِي عَنْ أَخِيهِ دَيْنَهُ إِلَّا فَكَّ اللَّهُ رِهَانَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . رَوَاهُ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzuriga janoza namozini oʻqishlari uchun bir janoza keltirildi. U zot: «Sohibingizning zimmasida qarz bormi?», dedilar. «Ha», deyishdi. U zot: «U (qarzni) ado etadigan biror narsa qoldirganmi?», dedilar. «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Sohibingizga oʻzingiz namoz oʻqing», dedilar. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Uning qarzi mening zimmamda, ey Rasululloh», dedi. Shunda u zot oldinga oʻtib, unga namoz oʻqidilar. Boshqa bir rivoyatda shu maʼnoda kelgan va u zot: «Sen musulmon birodaringning garovini ado etganing kabi, Alloh sening garovingni ham doʻzaxdan ozod qilsin! Qaysi bir musulmon banda oʻz birodari uchun uning qarzini ado etsa, albatta, Alloh qiyomat kunida uning garovini ozod qiladi», dedilar. Sharh as-sunnada rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурига жаноза намозини ўқишлари учун бир жаноза келтирилди. У зот: «Соҳибингизнинг зиммасида қарз борми?», дедилар. «Ҳа», дейишди. У зот: «У (қарзни) адо этадиган бирор нарса қолдирганми?», дедилар. «Йўқ», дейишди. У зот: «Соҳибингизга ўзингиз намоз ўқинг», дедилар. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Унинг қарзи менинг зиммамда, эй Расулуллоҳ», деди. Шунда у зот олдинга ўтиб, унга намоз ўқидилар. Бошқа бир ривоятда шу маънода келган ва у зот: «Сен мусулмон биродарингнинг гаровини адо этганинг каби, Аллоҳ сенинг гаровингни ҳам дўзахдан озод қилсин! Қайси бир мусулмон банда ўз биродари учун унинг қарзини адо этса, албатта, Аллоҳ қиёмат кунида унинг гаровини озод қилади», дедилар. Шарҳ ас-суннада ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَنْظَلَةُ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ عَبْدَ اللهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ‏:‏ وَجَدَ عُمَرُ حُلَّةَ إِسْتَبْرَقٍ، فَأَتَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ‏:‏ اشْتَرِ هَذِهِ، وَالْبَسْهَا عِنْدَ الْجُمُعَةِ، أَوْ حِينَ تَقْدِمُ عَلَيْكَ الْوُفُودُ، فَقَالَ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ‏:‏ إِنَّمَا يَلْبَسُهَا مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَأُتِيَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِحُلَلٍ، فَأَرْسَلَ إِلَى عُمَرَ بِحُلَّةٍ، وَإِلَى أُسَامَةَ بِحُلَّةٍ، وَإِلَى عَلِيٍّ بِحُلَّةٍ، فَقَالَ عُمَرُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَرْسَلْتَ بِهَا إِلَيَّ، لَقَدْ سَمِعْتُكَ تَقُولُ فِيهَا مَا قُلْتَ‏؟‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ تَبِيعُهَا، أَوْ تَقْضِي بِهَا حَاجَتَكَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar bir kishining qoʻlida sundus hulla koʻrdi-da, uni Nabiy ﷺ huzurlariga keltirdi. U zot: «Buni sotib ol», dedilar va hadisni davom ettirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар бир кишининг қўлида сундус ҳулла кўрди-да, уни Набий ﷺ ҳузурларига келтирди. У зот: «Буни сотиб ол», дедилар ва ҳадисни давом эттирдилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنْ أُمِّ الْمُنْذِرِ، قَالَتْ‏:‏ دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَمَعَهُ عَلِيٌّ، وَلَنَا دَوَالٍ مُعَلَّقَةٌ، قَالَتْ‏:‏ فَجَعَلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَأْكُلُ وَعَلِيٌّ مَعَهُ يَأْكُلُ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، لِعَلِيٍّ‏:‏ مَهْ يَا عَلِيُّ، فَإِنَّكَ نَاقَةٌ، قَالَتْ‏:‏ فَجَلَسَ عَلِيٌّ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْكُلُ، قَالَتْ‏:‏ فَجَعَلْتُ لَهُمْ سِلْقًا وَشَعِيرًا، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ‏:‏ مِنْ هَذَا فَأَصِبْ فَإِنَّ هَذَا أَوْفَقُ لَكَ‏.‏

Ummul Munzir (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, u zot bilan birga Ali ham bor edi, bizda osigʻliq turgan xurmo shingillari bor edi. (Ummul Munzir aytdi:) Rasululloh ﷺ yeya boshladilar, Ali ham u zot bilan birga yeya boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ Aliga: «Toʻxta, toʻxta, ey Ali! Sen hali kasallikdan sogʻayib kelyapsan», dedilar. (Roviy aytdi:) Shunda Ali oʻtirdi, Nabiy ﷺ esa yeyaverdilar. (Ummul Munzir aytdi:) Soʻng men ularga qizilcha (sabzavot) va arpadan (taom) tayyorladim. Nabiy ﷺ: «Ey Ali, mana shundan yegin, chunki bu senga muvofiqroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Fulayhning hadisi orqali bilamiz, holos.Уммул Мунзир (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, у зот билан бирга Али ҳам бор эди, бизда осиғлиқ турган хурмо шингиллари бор эди. (Уммул Мунзир айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ея бошладилар, Али ҳам у зот билан бирга ея бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Алига: «Тўхта, тўхта, эй Али! Сен ҳали касалликдан соғайиб келяпсан», дедилар. (Ровий айтди:) Шунда Али ўтирди, Набий ﷺ эса еявердилар. (Уммул Мунзир айтди:) Сўнг мен уларга қизилча (сабзавот) ва арпадан (таом) тайёрладим. Набий ﷺ: «Эй Али, мана шундан егин, чунки бу сенга мувофиқроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Фулайҳнинг ҳадиси орқали биламиз, ҳолос.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، وَيُونُسُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ ذَهَبْتُ لأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرَةَ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ قُلْتُ أَنْصُرُ هَذَا الرَّجُلَ‏.‏ قَالَ ارْجِعْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ ‏"‏‏.‏

Al-Ahnaf ibn Qaysdan rivoyat qilinadi: Men bu kishiga (Ali ibn Abu Tolibga) yordam bergani borayotgan edim. Yoʻlda Abu Bakra meni uchratib: «Qayoqqa ketyapsan?» — dedi. Men: «Bu kishiga yordam bergani», — dedim. U: «Qaytib ket! Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Ikki musulmon qilichlari bilan toʻqnashsa, oʻldirgan ham, oʻldirilgan ham doʻzaxdadir›», — dedi. Men: «Yo Rasululloh, oʻldirgani (shunday boʻlsin), lekin oʻldirilganga nima boʻldi?» — dedim. U zot: «U ham, albatta, sherigini oʻldirishni (chin dildan) istagan edi», — dedilar.Ал-Аҳнаф ибн Қайсдан ривоят қилинади: Мен бу кишига (Али ибн Абу Толибга) ёрдам бергани бораётган эдим. Йўлда Абу Бакра мени учратиб: «Қаёққа кетяпсан?» — деди. Мен: «Бу кишига ёрдам бергани», — дедим. У: «Қайтиб кет! Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Икки мусулмон қиличлари билан тўқнашса, ўлдирган ҳам, ўлдирилган ҳам дўзахдадир›», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, ўлдиргани (шундай бўлсин), лекин ўлдирилганга нима бўлди?» — дедим. У зот: «У ҳам, албатта, шеригини ўлдиришни (чин дилдан) истаган эди», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ الثَّقَفِيِّ، - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، - قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي وَاقِدُ، بْنُ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ الأَنْصَارِيُّ أَنَّ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَسْعُودَ بْنَ الْحَكَمِ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ فِي شَأْنِ الْجَنَائِزِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ وَإِنَّمَا حَدَّثَ بِذَلِكَ لأَنَّ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ رَأَى وَاقِدَ بْنَ عَمْرٍو قَامَ حَتَّى وُضِعَتِ الْجَنَازَةُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan janozalar haqida rivoyat qilinadi: «Albatta, Rasululloh ﷺ (avval) oʻrinlaridan turardilar, soʻngra oʻtirdilar».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан жанозалар ҳақида ривоят қилинади: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ (аввал) ўринларидан турардилар, сўнгра ўтирдилар».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ ذُكِرَ الْقِيَامُ فِي الْجَنَائِزِ حَتَّى تُوضَعَ فَقَالَ عَلِيٌّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ رِوَايَةُ أَرْبَعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَذَا أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ شَاءَ قَامَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقُمْ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَامَ ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى مَعْنَى قَوْلِ عَلِيٍّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنَازَةِ ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ قَامَ ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ بَعْدُ فَكَانَ لاَ يَقُومُ إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ ‏.‏

Masʼud ibn al-Hakamdan rivoyat qilinadi: Janoza (yerga) qoʻyilguncha uning uchun turish zikr qilindi. Shunda Ali (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ turdilar, soʻng (keyinroq) oʻtirdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir. Unda toʻrtta tobeiy biri-biridan rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi. Shofiiy: bu bu bobdagi eng sahih (rivoyat)dir, dedi. Bu hadis: «Janozani koʻrsangiz turinglar» degan avvalgi hadisni nasx qiluvchidir. Ahmad: xohlasa tursin, xohlasa turmasin, dedi va Nabiy ﷺdan turib, soʻng oʻtirgani rivoyat qilinganini dalil qildi. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday dedi. Abu Iso aytdi: Alining «Rasululloh ﷺ janozada turdilar, soʻng oʻtirdilar» degan soʻzining maʼnosi — Rasululloh ﷺ janozani koʻrganlarida turardilar, soʻng buni keyin tark qildilar va janozani koʻrganlarida turmaydigan boʻldilar, deyilganidir.Масъуд ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилинади: Жаноза (ерга) қўйилгунча унинг учун туриш зикр қилинди. Шунда Али (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ турдилар, сўнг (кейинроқ) ўтирдилар», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Унда тўртта тобеий бири-биридан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади. Шофиий: бу бу бобдаги энг саҳиҳ (ривоят)дир, деди. Бу ҳадис: «Жанозани кўрсангиз туринглар» деган аввалги ҳадисни насх қилувчидир. Аҳмад: хоҳласа турсин, хоҳласа турмасин, деди ва Набий ﷺдан туриб, сўнг ўтиргани ривоят қилинганини далил қилди. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди. Абу Исо айтди: Алининг «Расулуллоҳ ﷺ жанозада турдилар, сўнг ўтирдилар» деган сўзининг маъноси — Расулуллоҳ ﷺ жанозани кўрганларида турардилар, сўнг буни кейин тарк қилдилар ва жанозани кўрганларида турмайдиган бўлдилар, дейилганидир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الأَوْدِيِّ، - هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ - عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ لاَ يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ لأَنَّ الْمَعْرُوفَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ هَذَا أَيْضًا عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ ‏.‏ وَلَيْسَ بِالْمُتَّصِلِ وَلاَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَأَبُو أُمَامَةَ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَعَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tahorat oldilar va paypoqlari (juroblari) hamda kavushlari ustiga mash tortdilar. Abu Dovud aytdi: Abdurahmon ibn Mahdiy bu hadisni rivoyat qilmas edi — chunki Mugʻiyradan (kelgan) mashhur (rivoyat) Paygʻambar ﷺ ning maxsilar ustiga mash tortganlarini (bildiradi). Abu Dovud aytdi: Bu (paypoqqa mash) Abu Muso al-Ashʼariydan ham Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilingan, ammo (sanadi) ulangan emas va kuchli emas. Abu Dovud aytdi: Paypoqlar ustiga mash tortishni Ali ibn Abu Tolib, Ibn Masʼud, Baroʼ ibn Ozib, Anas ibn Molik, Abu Umoma, Sahl ibn Saʼd va Amr ibn Hurays (qilishgan); bu Umar ibn al-Xattob va Ibn Abbosdan ham rivoyat qilingan.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар ва пайпоқлари (журоблари) ҳамда кавушлари устига маш тортдилар. Абу Довуд айтди: Абдураҳмон ибн Маҳдий бу ҳадисни ривоят қилмас эди — чунки Муғийрадан (келган) машҳур (ривоят) Пайғамбар ﷺ нинг махсилар устига маш тортганларини (билдиради). Абу Довуд айтди: Бу (пайпоққа маш) Абу Мусо ал-Ашъарийдан ҳам Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинган, аммо (санади) уланган эмас ва кучли эмас. Абу Довуд айтди: Пайпоқлар устига маш тортишни Али ибн Абу Толиб, Ибн Масъуд, Бароъ ибн Озиб, Анас ибн Молик, Абу Умома, Саҳл ибн Саъд ва Амр ибн Ҳурайс (қилишган); бу Умар ибн ал-Хаттоб ва Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ الْمِقْسَمِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ حَدَّثَنِي شَيْبَةُ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي عَلِيٌّ، أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، قَالَ دَعَانِي أَبِي عَلِيٌّ بِوَضُوءٍ فَقَرَّبْتُهُ لَهُ فَبَدَأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُمَا فِي وَضُوئِهِ ثُمَّ مَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْثَرَ ثَلاَثًا ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى كَذَلِكَ ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ مَسْحَةً وَاحِدَةً ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى كَذَلِكَ ثُمَّ قَامَ قَائِمًا فَقَالَ نَاوِلْنِي فَنَاوَلْتُهُ الإِنَاءَ الَّذِي فِيهِ فَضْلُ وَضُوئِهِ فَشَرِبَ مِنْ فَضْلِ وَضُوئِهِ قَائِمًا فَعَجِبْتُ فَلَمَّا رَآنِي قَالَ لاَ تَعْجَبْ فَإِنِّي رَأَيْتُ أَبَاكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ مِثْلَ مَا رَأَيْتَنِي صَنَعْتُ يَقُولُ لِوُضُوئِهِ هَذَا وَشُرْبِ فَضْلِ وَضُوئِهِ قَائِمًا ‏.‏

Husayn ibn Ali (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Otam Ali menga taharat suvini olib kelishni buyurdi, men uni unga yaqinlashtirdim. U avval kaftlarini taharatga botirishdan oldin uch marta yuvdi, soʻng uch marta ogʻzini chayib, uch marta burnidagi suvni qoqib chiqardi, soʻng yuzini uch marta yuvdi, soʻng oʻng qoʻlini tirsagigacha uch marta, soʻng chap qoʻlini ham shunday yuvdi, soʻng boshiga bir marta masih tortdi, soʻng oʻng oyogʻini oshiqlarigacha uch marta, soʻng chap oyogʻini ham shunday yuvdi, soʻng tik turdi va: «Menga uni uzat», dedi. Men unga taharatining qoldiq suvi boʻlgan idishni uzatdim, u taharatining qoldiq suvidan tik turgan holida ichdi. Men hayron boʻldim. Meni koʻrgach: «Hayron boʻlma, men otang Nabiy ﷺni sen meni qilganimni koʻrganingdek qilayotganini koʻrganman», dedi. Bu soʻzni oʻzining shu taharati va taharat qoldigʻini tik turib ichishi haqida aytdi.Ҳусайн ибн Али (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Отам Али менга таҳарат сувини олиб келишни буюрди, мен уни унга яқинлаштирдим. У аввал кафтларини таҳаратга ботиришдан олдин уч марта ювди, сўнг уч марта оғзини чайиб, уч марта бурнидаги сувни қоқиб чиқарди, сўнг юзини уч марта ювди, сўнг ўнг қўлини тирсагигача уч марта, сўнг чап қўлини ҳам шундай ювди, сўнг бошига бир марта масиҳ тортди, сўнг ўнг оёғини ошиқларигача уч марта, сўнг чап оёғини ҳам шундай ювди, сўнг тик турди ва: «Менга уни узат», деди. Мен унга таҳаратининг қолдиқ суви бўлган идишни узатдим, у таҳаратининг қолдиқ сувидан тик турган ҳолида ичди. Мен ҳайрон бўлдим. Мени кўргач: «Ҳайрон бўлма, мен отанг Набий ﷺни сен мени қилганимни кўрганингдек қилаётганини кўрганман», деди. Бу сўзни ўзининг шу таҳарати ва таҳарат қолдиғини тик туриб ичиши ҳақида айтди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ لَهَا وَكَانَتْ حَائِضًا ‏"‏ انْقُضِي شَعْرَكِ وَاغْتَسِلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ انَقُضِي رَأْسَكِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga, u hayzli boʻlgan paytda: «Sochingni yozib, gʻusl qil», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга, у ҳайзли бўлган пайтда: «Сочингни ёзиб, ғусл қил», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ خَاصَمَ الْعَبَّاسُ عَلِيًّا فِي أَشْيَاءَ تَرَكَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ شَيْءٌ تَرَكَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يُحَرِّكْهُ فَلَا أُحَرِّكُهُ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُمَرُ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فَقَالَ شَيْءٌ لَمْ يُحَرِّكْهُ أَبُو بَكْرٍ فَلَسْتُ أُحَرِّكُهُ قَالَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ قَالَ فَأَسْكَتَ عُثْمَانُ وَنَكَسَ رَأْسَهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَخَشِيتُ أَنْ يَأْخُذَهُ فَضَرَبْتُ بِيَدِي بَيْنَ كَتِفَيْ الْعَبَّاسِ فَقُلْتُ يَا أَبَتِ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا سَلَّمْتَهُ لِعَلِيٍّ قَالَ فَسَلَّمَهُ لَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etib, Abu Bakr xalifa boʻlganida, Abbos Ali bilan Rasululloh ﷺ qoldirgan baʼzi narsalar haqida bahslashdi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ qoldirgan va oʻzgartirmagan narsani men ham oʻzgartirmayman», dedi. Umar xalifa boʻlganida, ular ikkovi bahslarini uning huzuriga olib bordilar. U: «Abu Bakr oʻzgartirmagan narsani men oʻzgartirmayman», dedi. Usmon (roziyallohu anhu) xalifa boʻlganida, ular bahslarini uning huzuriga olib bordilar. Usmon jim boʻlib, boshini quyi soldi. Ibn Abbos aytadi: Men uni (moldan mahrum) olib qoʻyishidan qoʻrqib, qoʻlim bilan Abbosning yelkalari orasiga urib: «Ey otajon, uni Aliga topshirishingni senga qasam qilib aytaman», dedim. Bas, u uni Aliga topshirdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, Абу Бакр халифа бўлганида, Аббос Али билан Расулуллоҳ ﷺ қолдирган баъзи нарсалар ҳақида баҳслашди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ қолдирган ва ўзгартирмаган нарсани мен ҳам ўзгартирмайман», деди. Умар халифа бўлганида, улар иккови баҳсларини унинг ҳузурига олиб бордилар. У: «Абу Бакр ўзгартирмаган нарсани мен ўзгартирмайман», деди. Усмон (розияллоҳу анҳу) халифа бўлганида, улар баҳсларини унинг ҳузурига олиб бордилар. Усмон жим бўлиб, бошини қуйи солди. Ибн Аббос айтади: Мен уни (молдан маҳрум) олиб қўйишидан қўрқиб, қўлим билан Аббоснинг елкалари орасига уриб: «Эй отажон, уни Алига топширишингни сенга қасам қилиб айтаман», дедим. Бас, у уни Алига топширди.

- عن علي رضي الله عنه قال‏:‏ كنا في جنازة في بقيع الغرقد فأتانا رسول الله صلى الله عليه وسلم فقعد، وقعدنا حوله ومعه مخصرة فنكس وجعل ينكت بمخصرته، ثم قال‏:‏ ما منكم من أحد إلا وقد كتب مقعده من النار ومقعده من الجنة” فقالوا‏:‏ يا رسول الله أفلا نتكل علي كتابنا‏؟‏ فقال‏:‏ ‏"‏اعملوا فكل ميسر لما خلق له‏"‏ وذكر تمام الحديث‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏

(Ali (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Baqiʼul-Gʻ arqadda bir janozada edik; Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kelib, oʻ tirdilar, biz ham u zotning atrofida oʻ tirdik; u zotning (qoʻ llarida) bir mixsara (kalta tayoq) bor edi. U zot boshlarini quyi solib, mixsaralari bilan (yerni) chiza boshladilar, soʻng: «Sizlardan hech bir (kishi), va tugʻ ilgan hech bir jon yoʻqki, illo uning jannat yoki doʻ zaxdagi oʻ rni yozilgan boʻ lmasin; va albatta u — baxtsiz yoki baxtli (deb) yozilgan(dir)», dedilar. Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, unda biz oʻ z (taqdir) kitobimizga tayanib, amalni qoʻ ymaymizmi? — Bizdan kim saodat (baxt) ahlidan boʻ lsa, u saodat ahliga (qoʻ shilishga) boradi; bizdan kim shaqovat (badbaxtlik) ahlidan boʻ lsa, u shaqovat ahlining ameliga boradi», dedi. U zot: «Saodat ahliga kelsak — ular saodat ahlining ameliga muyassar (oson) qilinadi; shaqovat ahliga kelsak — ular shaqovat ahlining ameliga muyassar qilinadi», dedilar, soʻng ‹Bas, kim (ato) bersa va taqvo qilsa, hamda al-husnani tasdiqlasa...› (Layl surasi, 5-6) (oyatini) — oxirigacha — (oʻqidilar).(Али (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Бақиъул-Ғ арқадда бир жанозада эдик; Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга келиб, ў тирдилар, биз ҳам у зотнинг атрофида ў тирдик; у зотнинг (қў лларида) бир михсара (калта таёқ) бор эди. У зот бошларини қуйи солиб, михсаралари билан (ерни) чиза бошладилар, сўнг: «Сизлардан ҳеч бир (киши), ва туғ илган ҳеч бир жон йўқки, илло унинг жаннат ёки дў захдаги ў рни ёзилган бў лмасин; ва албатта у — бахциз ёки бахтли (деб) ёзилган(дир)», дедилар. Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, унда биз ў з (тақдир) китобимизга таяниб, амални қў ймаймизми? — Биздан ким саодат (бахт) аҳлидан бў лса, у саодат аҳлига (қў шилишга) боради; биздан ким шақоват (бадбахтлик) аҳлидан бў лса, у шақоват аҳлининг амелига боради», деди. У зот: «Саодат аҳлига келсак — улар саодат аҳлининг амелига муяссар (осон) қилинади; шақоват аҳлига келсак — улар шақоват аҳлининг амелига муяссар қилинади», дедилар, сўнг ‹Бас, ким (ато) берса ва тақво қилса, ҳамда ал-ҳуснани тасдиқласа...› (Лайл сураси, 5-6) (оятини) — охиригача — (ўқидилар).

عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: مَا بِالْمَدِينَةِ أَهْلُ بَيْتِ هِجْرَةٍ إِلَّا يَزْرَعُونَ عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَزَارَعَ عَلِيٌّ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعُمَرُ ابْن عبد الْعَزِيز وَالقَاسِم وَعُرْوَة وَآل أبي بَكْرٍ وَآلُ عُمَرَ وَآلُ عَلِيٍّ وَابْنُ سِيرِينَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ: كُنْتُ أُشَارِكُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ فِي الزَّرْعِ وَعَامَلَ عُمَرُ النَّاسَ عَلَى: إِنْ جَاءَ عُمَرُ بِالْبَذْرِ من عِنْده فَلهُ الشّطْر. وَإِن جاؤوا بالبذر فَلهم كَذَا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Jaʼfar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Madinada muhojirlardan boʻlgan biror xonadon yoʻq ediki, ular (yer hosilining) uchdan bir va toʻrtdan biriga (ulush evaziga) ekin ekmagan boʻlsa», dedi. Ali, Saʼd ibn Molik, Abdulloh ibn Masʼud, Umar ibn Abdulaziz, Qosim, Urva, Abu Bakr oilasi, Umar oilasi, Ali oilasi va Ibn Sirin (yer hosilidan) ulush evaziga (yerda ishlash boʻyicha) shartnomalar tuzganlar. Abdurahmon ibn Asvad: «Men ekinchilikda Abdurahmon ibn Yazid bilan sherik boʻlardim», dedi. Umar odamlar bilan shu shart asosida muomala qilardi: agar Umar urugʻni oʻzidan bersa, unga (hosilning) yarmi tegardi; agar ular urugʻ keltirsalar, ularga shuncha (kelishilgan ulush) tegardi. Buxoriy rivoyat qilgan.Абу Жаъфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мадинада муҳожирлардан бўлган бирор хонадон йўқ эдики, улар (ер ҳосилининг) учдан бир ва тўртдан бирига (улуш эвазига) экин экмаган бўлса», деди. Али, Саъд ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Умар ибн Абдулазиз, Қосим, Урва, Абу Бакр оиласи, Умар оиласи, Али оиласи ва Ибн Сирин (ер ҳосилидан) улуш эвазига (ерда ишлаш бўйича) шартномалар тузганлар. Абдураҳмон ибн Асвад: «Мен экинчиликда Абдураҳмон ибн Язид билан шерик бўлардим», деди. Умар одамлар билан шу шарт асосида муомала қиларди: агар Умар уруғни ўзидан берса, унга (ҳосилнинг) ярми тегарди; агар улар уруғ келтирсалар, уларга шунча (келишилган улуш) тегарди. Бухорий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّهُ سَمِعَهُ بِصِفِّينَ يَقُولُ‏:‏ إِنَّ الْعَقْلَ فِي الْقَلْبِ، وَالرَّحْمَةَ فِي الْكَبِدِ، وَالرَّأْفَةَ فِي الطِّحَالِ، وَالنَّفَسَ فِي الرِّئَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Siffinda: «Aql qalbdadir, rahm-shafqat jigardadir, mehribonlik taloqdadir, nafas oʻpkadadir», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Сиффинда: «Ақл қалбдадир, раҳм-шафқат жигардадир, меҳрибонлик талоқдадир, нафас ўпкададир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، قَالا‏:‏ حَدَّثَنَا ابْنُ الْفُضَيْلِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنِ النَّزَّالِ بْنِ سَبْرَةَ، قَالَ‏:‏ أَتَى عَلِيٌّ، بِكُوزٍ مِنْ مَاءٍ، وَهُوَ فِي الرَّحْبَةِ، فَأَخَذَ مِنْهُ كَفًّا، فَغَسَلَ يَدَيْهِ، وَمَضْمَضَ، وَاسْتَنْشَقَ، وَمَسَحَ وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ وَرَأْسَهُ، ثُمَّ شَرِبَ وَهُوَ قَائِمٌ، ثُمَّ قَالَ‏:‏ هَذَا وُضُوءُ مَنْ لَمْ يُحْدِثْ، هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَعَلَ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rahbada boʻlgan payti unga bir koʻza suv keltirildi. U bir hovuch suv olib, ogʻzini chaydi, burniga suv tortdi, yuzini, ikki bilagini va boshini mash qildi, soʻng tik turgan holda suv ichdi. Keyin: «Bu tahoratini buzmagan kishining tahoratidir. Rasululloh ﷺni shunday qilganlarini koʻrgan edim», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Раҳбада бўлган пайти унга бир кўза сув келтирилди. У бир ҳовуч сув олиб, оғзини чайди, бурнига сув тортди, юзини, икки билагини ва бошини маш қилди, сўнг тик турган ҳолда сув ичди. Кейин: «Бу таҳоратини бузмаган кишининг таҳоратидир. Расулуллоҳ ﷺни шундай қилганларини кўрган эдим», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اذْهَبْ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْ يَقْرَأُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَيْكِ السَّلاَمَ، ثُمَّ سَلْهَا أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، فَلأُوثِرَنَّهُ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قَالَ لَهُ مَا لَدَيْكَ قَالَ أَذِنَتْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ مَا كَانَ شَىْءٌ أَهَمَّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَضْجَعِ، فَإِذَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمُوا ثُمَّ قُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَادْفِنُونِي، وَإِلاَّ فَرُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَمَنِ اسْتَخْلَفُوا بَعْدِي فَهُوَ الْخَلِيفَةُ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا‏.‏ فَسَمَّى عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَوَلَجَ عَلَيْهِ شَابٌّ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ، كَانَ لَكَ مِنَ الْقَدَمِ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ الشَّهَادَةُ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ‏.‏ فَقَالَ لَيْتَنِي يَا ابْنَ أَخِي وَذَلِكَ كَفَافًا لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ خَيْرًا، أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَأَنْ يَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَأَنْ لاَ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ‏.‏

Amr ibn Maymun al-Avdiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobni (u xanjar bilan yaralangan paytida) koʻrdim; u: «Ey Abdulloh ibn Umar, moʻminlarning onasi Oishaning oldiga borib: ‹Umar ibn al-Xattob senga salom yoʻlladi›, — deb ayt va undan — meni oʻz sheriklarim bilan dafn etishga ruxsat berishni — soʻra», — dedi. (Bas, Ibn Umar bu xabarni Oishaga yetkazdi.) U: «Men bu joyni oʻzim uchun (saqlashni) niyat qilgan edim, lekin bugun men uni (Umarni) oʻzimdan afzal koʻraman (va uni u yerda dafn etilishga ruxsat beraman)», — dedi. Abdulloh ibn Umar qaytib kelganda, Umar undan: «Senda qanday (xabar) bor?» — dedi. U: «Ey moʻminlarning amiri, u senga (u yerda dafn etilishga) ruxsat berdi», — dedi. Shunda Umar: «Menga — oʻsha (muqaddas) joyda dafn etilishdan koʻra — muhimroq narsa yoʻq edi. Bas, men vafot etsam, meni u yerga olib boring va unga (Oishaga) salomimni yetkazib: ‹Umar ibn al-Xattob ruxsat soʻrayapti›, — deb ayt; agar u ruxsat bersa, meni (u yerga) dafn et; agar u (ruxsat) bermasa, meni musulmonlarning qabristoniga olib boring. Men — Allohning Rasuli ﷺ vafotigacha rozi boʻlib turgan oʻsha (kishilar)dan koʻra — xilofatga haqliroq biror kishi (bor) deb oʻylamayman. Mendan keyin odamlar kimni (xalifa qilib) tanlasa, oʻsha xalifa boʻladi va sizlar unga quloq solishingiz hamda itoat qilishingiz (kerak)», — dedi va Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf hamda Saʼd ibn Abu Vaqqosning nomini tilga oldi. Shu orada ansorlardan bir yigit kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Allohning xushxabari bilan xursand boʻling. Sizning Islomdagi darajangiz oʻzingizga maʼlum; soʻng siz xalifa boʻldingiz va adolat bilan hukm yuritdingiz; soʻng bularning hammasidan keyin sizga shahidlik nasib etdi», — dedi. Umar: «Ey birodarim oʻgʻli, koshki, oʻsha (fazilatlar)ning hammasi (gunohlarimga) teng kelsa edi — toki men na yutqazsam, na yutsam (yaʼni hisob-kitobda baravar chiqsam). Men oʻzimdan keyingi (xalifa)ga — muhojirlarga yaxshi munosabatda boʻlishni, ularning haqlarini (eʼtirof) qilishni va ularning obroʻ-izzatini hamda muqaddas (narsalari)ni himoya qilishni — tavsiya qilaman. Yana men unga — ulardan oldin (Madinada) uy-joyli boʻlgan va iymonni qabul qilgan ansorlarga yaxshi munosabatda boʻlishni — tavsiya qilaman. U ularning yaxshilarining yaxshiligini qabul qilsin va ulardan xato qilganlarini afv etsin. Yana men unga — Alloh va Uning Rasuli zimmasidagi zimmiy(lar) borasidagi qoida-qonunlarga rioya qilishni, ularning ahdlarini toʻliq bajarishni, ular uchun (dushmanga qarshi) jang qilishni va ularni kuchlaridan ortiq (soliq bilan) ogʻirlashtirmaslikni — tavsiya qilaman», — dedi.Амр ибн Маймун ал-Авдий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобни (у ханжар билан яраланган пайтида) кўрдим; у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб сенга салом йўллади›, — деб айт ва ундан — мени ўз шерикларим билан дафн этишга рухсат беришни — сўра», — деди. (Бас, Ибн Умар бу хабарни Оишага етказди.) У: «Мен бу жойни ўзим учун (сақлашни) ният қилган эдим, лекин бугун мен уни (Умарни) ўзимдан афзал кўраман (ва уни у ерда дафн этилишга рухсат бераман)», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келганда, Умар ундан: «Сенда қандай (хабар) бор?» — деди. У: «Эй мўминларнинг амири, у сенга (у ерда дафн этилишга) рухсат берди», — деди. Шунда Умар: «Менга — ўша (муқаддас) жойда дафн этилишдан кўра — муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, мен вафот эцам, мени у ерга олиб боринг ва унга (Оишага) саломимни етказиб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб рухсат сўраяпти›, — деб айт; агар у рухсат берса, мени (у ерга) дафн эт; агар у (рухсат) бермаса, мени мусулмонларнинг қабристонига олиб боринг. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотигача рози бўлиб турган ўша (кишилар)дан кўра — хилофатга ҳақлироқ бирор киши (бор) деб ўйламайман. Мендан кейин одамлар кимни (халифа қилиб) танласа, ўша халифа бўлади ва сизлар унга қулоқ солишингиз ҳамда итоат қилишингиз (керак)», — деди ва Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф ҳамда Саъд ибн Абу Ваққоснинг номини тилга олди. Шу орада ансорлардан бир йигит келиб: «Эй мўминларнинг амири, Аллоҳнинг хушхабари билан хурсанд бўлинг. Сизнинг Исломдаги даражангиз ўзингизга маълум; сўнг сиз халифа бўлдингиз ва адолат билан ҳукм юритдингиз; сўнг буларнинг ҳаммасидан кейин сизга шаҳидлик насиб этди», — деди. Умар: «Эй биродарим ўғли, кошки, ўша (фазилатлар)нинг ҳаммаси (гуноҳларимга) тенг келса эди — токи мен на ютқазсам, на юцам (яъни ҳисоб-китобда баравар чиқсам). Мен ўзимдан кейинги (халифа)га — муҳожирларга яхши муносабатда бўлишни, уларнинг ҳақларини (эътироф) қилишни ва уларнинг обрў-иззатини ҳамда муқаддас (нарсалари)ни ҳимоя қилишни — тавсия қиламан. Яна мен унга — улардан олдин (Мадинада) уй-жойли бўлган ва иймонни қабул қилган ансорларга яхши муносабатда бўлишни — тавсия қиламан. У уларнинг яхшиларининг яхшилигини қабул қилсин ва улардан хато қилганларини афв эцин. Яна мен унга — Аллоҳ ва Унинг Расули зиммасидаги зиммий(лар) борасидаги қоида-қонунларга риоя қилишни, уларнинг аҳдларини тўлиқ бажаришни, улар учун (душманга қарши) жанг қилишни ва уларни кучларидан ортиқ (солиқ билан) оғирлаштирмасликни — тавсия қиламан», — деди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ، بْنِ الْمُنْكَدِرِ قَالَ سَمِعْتُ مَسْعُودَ بْنَ الْحَكَمِ، يُحَدِّثُ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ رَأَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ فَقُمْنَا وَقَعَدَ فَقَعَدْنَا ‏.‏ يَعْنِي فِي الْجَنَازَةِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ni koʻrdik, oʻrinlaridan turdilar, biz ham turdik; oʻtirdilar, biz ham oʻtirdik. — Yaʼni janozada.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ни кўрдик, ўринларидан турдилар, биз ҳам турдик; ўтирдилар, биз ҳам ўтирдик. — Яъни жанозада.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، أَنَّ عَلِيًّا، قَالَ لأَبِي الْهَيَّاجِ الأَسَدِيِّ أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْ لاَ تَدَعَ قَبْرًا مُشْرِفًا إِلاَّ سَوَّيْتَهُ وَلاَ تِمْثَالاً إِلاَّ طَمَسْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ فَوْقَ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ أَكْرَهُ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ إِلاَّ بِقَدْرِ مَا يُعْرَفُ أَنَّهُ قَبْرٌ لِكَيْلاَ يُوطَأَ وَلاَ يُجْلَسَ عَلَيْهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Abul Hayyoj al-Asadiyga: «Paygʻambar ﷺ meni nima bilan joʻnatgan boʻlsalar, men ham seni shu bilan joʻnatyapman: hech bir koʻtarilgan (baland) qabrni tekislamasdan, hech bir tasvirni oʻchirmasdan qoldirmagin», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladilar va ular qabrni yerdan baland koʻtarishni makruh sanaydilar. Shofeʼiy aytdi: Men qabrni — uning qabr ekanligi bilinib, ustidan yurilmasligi va unga oʻtirilmasligi uchun — bilingudek miqdordan ortiq koʻtarishni makruh sanayman.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Абул Ҳайёж ал-Асадийга: «Пайғамбар ﷺ мени нима билан жўнатган бўлсалар, мен ҳам сени шу билан жўнатяпман: ҳеч бир кўтарилган (баланд) қабрни текисламасдан, ҳеч бир тасвирни ўчирмасдан қолдирмагин», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қиладилар ва улар қабрни ердан баланд кўтаришни макруҳ санайдилар. Шофеъий айтди: Мен қабрни — унинг қабр эканлиги билиниб, устидан юрилмаслиги ва унга ўтирилмаслиги учун — билингудек миқдордан ортиқ кўтаришни макруҳ санайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ لَوْ كَانَ الدِّينُ بِالرَّأْىِ لَكَانَ بَاطِنُ الْقَدَمَيْنِ أَحَقَّ بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا وَقَدْ مَسَحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى ظَهْرِ خُفَّيْهِ وَرَوَاهُ وَكِيعٌ عَنِ الأَعْمَشِ بِإِسْنَادِهِ قَالَ كُنْتُ أُرَى أَنَّ بَاطِنَ الْقَدَمَيْنِ أَحَقُّ بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا حَتَّى رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ عَلَى ظَاهِرِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ يَعْنِي الْخُفَّيْنِ ‏.‏ وَرَوَاهُ عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَعْمَشِ كَمَا رَوَاهُ وَكِيعٌ وَرَوَاهُ أَبُو السَّوْدَاءِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ ظَاهِرَ قَدَمَيْهِ وَقَالَ لَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — aʼmash bu hadisni rivoyat qilib (Alidan): «Agar din raʼy bilan boʻlganida, oyoqning tagi ustki (tomoni)dan koʻra mash tortishga haqliroq boʻlardi; (lekin) Paygʻambar ﷺ maxsilarining ustiga mash tortganlar», — dedi. Buni Vakiʼ aʼmashdan oʻz sanadi bilan rivoyat qilib: «Men oyoqning tagi ustki (tomoni)dan mash tortishga haqliroq deb hisoblar edim — toki Rasululloh ﷺ ning ularning ustiga mash tortganlarini koʻrgunimcha», — degan. Vakiʼ: «Yaʼni maxsilar (ustiga)», — dedi. Buni Iso ibn Yunus ham aʼmashdan Vakiʼ rivoyat qilganidek rivoyat qilgan. Abu Savdoʼ esa Ibn Abdu Xayrdan, u otasidan (rivoyat qilib): «Men Ali (roziyallohu anhu)ning tahorat olib, oyoqlarining ustini yuvganini koʻrdim va u: ‹Agar men Rasululloh ﷺ ning shunday qilganlarini koʻrmaganimda (edi)...›, — dedi», — degan va hadisni (toʻliq) keltirgan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — аъмаш бу ҳадисни ривоят қилиб (Алидан): «Агар дин раъй билан бўлганида, оёқнинг таги устки (томони)дан кўра маш тортишга ҳақлироқ бўларди; (лекин) Пайғамбар ﷺ махсиларининг устига маш тортганлар», — деди. Буни Вакиъ аъмашдан ўз санади билан ривоят қилиб: «Мен оёқнинг таги устки (томони)дан маш тортишга ҳақлироқ деб ҳисоблар эдим — токи Расулуллоҳ ﷺ нинг уларнинг устига маш тортганларини кўргунимча», — деган. Вакиъ: «Яъни махсилар (устига)», — деди. Буни Исо ибн Юнус ҳам аъмашдан Вакиъ ривоят қилганидек ривоят қилган. Абу Савдоъ эса Ибн Абду Хайрдан, у отасидан (ривоят қилиб): «Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат олиб, оёқларининг устини ювганини кўрдим ва у: ‹Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай қилганларини кўрмаганимда (эди)...›, — деди», — деган ва ҳадисни (тўлиқ) келтирган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، - وَهُوَ ابْنُ قَيْسٍ - قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا - رضى الله عنه - تَوَضَّأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ حَتَّى أَنْقَاهُمَا ثُمَّ تَمَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ ذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ فَضْلَ طَهُورِهِ فَشَرِبَ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ قَالَ أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ كَيْفَ طَهُورُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U taharat qildi. Kaftlarini toza boʻlguncha yuvdi, soʻng uch marta ogʻzini chayib, uch marta burniga suv tortdi, yuzini uch marta yuvdi, ikki qoʻlini uch martadan yuvdi, soʻng boshiga masih tortdi, soʻng oyoqlarini oshiqlarigacha yuvdi, soʻng tik turib taharatining qoldiq suvini olib, tik turgan holida ichdi. Soʻng dedi: «Men sizlarga Nabiy ﷺning taharatlari qanday boʻlganini koʻrsatishni istadim».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У таҳарат қилди. Кафтларини тоза бўлгунча ювди, сўнг уч марта оғзини чайиб, уч марта бурнига сув тортди, юзини уч марта ювди, икки қўлини уч мартадан ювди, сўнг бошига масиҳ тортди, сўнг оёқларини ошиқларигача ювди, сўнг тик туриб таҳаратининг қолдиқ сувини олиб, тик турган ҳолида ичди. Сўнг деди: «Мен сизларга Набий ﷺнинг таҳаратлари қандай бўлганини кўрсатишни истадим».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَامِلَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَى عَاتِقِهِ وَلُعَابُهُ يَسِيلُ عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺni Husayn ibn Alini yelkalarida koʻtarib turgan holda koʻrdim, uning soʻlagi u zotning ustlariga oqib tushmoqda edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺни Ҳусайн ибн Алини елкаларида кўтариб турган ҳолда кўрдим, унинг сўлаги у зотнинг устларига оқиб тушмоқда эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شَيْخٌ، مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي تَيْمٍ قَالَ حَدَّثَنِي فُلَانٌ، وَفُلَانٌ، وَقَالَ، فَعَدَّ سِتَّةً أَوْ سَبْعَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ فِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ عُمَرَ إِذْ دَخَلَ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَدْ ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَقَالَ عُمَرُ مَهْ يَا عَبَّاسُ قَدْ عَلِمْتُ مَا تَقُولُ تَقُولُ ابْنُ أَخِي وَلِي شَطْرُ الْمَالِ وَقَدْ عَلِمْتُ مَا تَقُولُ يَا عَلِيُّ تَقُولُ ابْنَتُهُ تَحْتِي وَلَهَا شَطْرُ الْمَالِ وَهَذَا مَا كَانَ فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَدْ رَأَيْنَا كَيْفَ كَانَ يَصْنَعُ فِيهِ فَوَلِيَهُ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ بَعْدِهِ فَعَمِلَ فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ وَلِيتُهُ مِنْ بَعْدِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَحْلِفُ بِاللَّهِ لَأَجْهَدَنَّ أَنْ أَعْمَلَ فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ وَعَمَلِ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَلَفَ بِأَنَّهُ لَصَادِقٌ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ لَا يُورَثُ وَإِنَّمَا مِيرَاثُهُ فِي فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمَسَاكِينِ و حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَلَفَ بِاللَّهِ إِنَّهُ صَادِقٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ لَا يَمُوتُ حَتَّى يَؤُمَّهُ بَعْضُ أُمَّتِهِ وَهَذَا مَا كَانَ فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَدْ رَأَيْنَا كَيْفَ كَانَ يَصْنَعُ فِيهِ فَإِنْ شِئْتُمَا أَعْطَيْتُكُمَا لِتَعْمَلَا فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَمَلِ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قَالَ فَخَلَوَا ثُمَّ جَاءَا فَقَالَ الْعَبَّاسُ ادْفَعْهُ إِلَى عَلِيٍّ فَإِنِّي قَدْ طِبْتُ نَفْسًا بِهِ لَهُ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Umarning huzurida oʻtirgan edik, Ali va Abbos (roziyallohu anhumo) ovozlari koʻtarilgan holda kirib keldilar. Umar: «Toʻxta, ey Abbos! Sen nima demoqchiligingni bilaman: ‹U mening akamning oʻgʻli, molning yarmi menikidir›, deysan. Ey Ali, sen ham nima demoqchiligingni bilaman: ‹Uning qizi mening nikohimda, molning yarmi unikidir›, deysan. Bu esa Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida boʻlgan mol edi, biz u zot uni qanday tasarruf qilganlarini koʻrdik. U zotdan soʻng uni Abu Bakr (roziyallohu anhu) qoʻlga oldi va unda Rasululloh ﷺ ning ishini qildi. Soʻng Abu Bakrdan keyin men uni qoʻlga oldim va Alloh nomiga qasam ichamanki, unda Rasululloh ﷺ ning va Abu Bakrning ishini qilishga astoydil harakat qilaman», dedi. Soʻng u: «Menga Abu Bakr (roziyallohu anhu) rost ekaniga qasam ichib gapirib berdiki, u Nabiy ﷺ ni: ‹Nabiydan meros qolmaydi, uning merosi faqir va miskin musulmonlar uchundir›, deganlarini eshitgan. Yana menga Abu Bakr (roziyallohu anhu) Alloh nomiga rost ekaniga qasam ichib gapirib berdiki, Nabiy ﷺ: ‹Nabiy ummatidan baʼzi kishi unga imom boʻlmaguncha vafot etmaydi›, deganlar. Bu esa Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida boʻlgan narsa edi, biz u zot uni qanday tasarruf qilganlarini koʻrdik. Agar xohlasangiz, uni ikkovingizga beraman, unda Rasululloh ﷺ ning va Abu Bakrning ishini qilinglar», dedi. Soʻng ular chetga chiqib, qaytib keldilar. Abbos: «Uni Aliga topshir, chunki men bunga koʻnglim tinch», dedi.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Умарнинг ҳузурида ўтирган эдик, Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо) овозлари кўтарилган ҳолда кириб келдилар. Умар: «Тўхта, эй Аббос! Сен нима демоқчилигингни биламан: ‹У менинг акамнинг ўғли, молнинг ярми меникидир›, дейсан. Эй Али, сен ҳам нима демоқчилигингни биламан: ‹Унинг қизи менинг никоҳимда, молнинг ярми уникидир›, дейсан. Бу эса Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида бўлган мол эди, биз у зот уни қандай тасарруф қилганларини кўрдик. У зотдан сўнг уни Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) қўлга олди ва унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ишини қилди. Сўнг Абу Бакрдан кейин мен уни қўлга олдим ва Аллоҳ номига қасам ичаманки, унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ва Абу Бакрнинг ишини қилишга астойдил ҳаракат қиламан», деди. Сўнг у: «Менга Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) рост эканига қасам ичиб гапириб бердики, у Набий ﷺ ни: ‹Набийдан мерос қолмайди, унинг мероси фақир ва мискин мусулмонлар учундир›, деганларини эшитган. Яна менга Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Аллоҳ номига рост эканига қасам ичиб гапириб бердики, Набий ﷺ: ‹Набий умматидан баъзи киши унга имом бўлмагунча вафот этмайди›, деганлар. Бу эса Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида бўлган нарса эди, биз у зот уни қандай тасарруф қилганларини кўрдик. Агар хоҳласангиз, уни икковингизга бераман, унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ва Абу Бакрнинг ишини қилинглар», деди. Сўнг улар четга чиқиб, қайтиб келдилар. Аббос: «Уни Алига топшир, чунки мен бунга кўнглим тинч», деди.

- وعن علي بن ربيعة قال‏:‏ شهدت علي بن أبي طالب رضي الله عنه أتي بدابة ليركبها، فلما وضع رجله في الركاب قال‏:‏ بسم الله، فلما استوي علي ظهرها قال‏:‏ الحمد لله الذي سخر لنا هذا، وما كنا له مقرنين، وإنا إلي ربنا لمنقلبون، ثم قال‏:‏ الحمد الله، ثلاث مرات، ثم قال‏:‏ الله اكبر ثلاث مرات، ثم قال‏:‏ سبحانك إني ظلمت نفسي فاغفر لي فإنه لا يغفر الذنوب إلا أنت، ثم ضحك، فقيل‏:‏ يا أمير المؤمنين من أي شئ ضحكت‏؟‏ قال‏:‏ رأيت النبي صلى الله عليه وسلم فعل كما فعلت، ثم ضحك، فقلت‏:‏ يا رسول الله من أي شئ ضحكت‏؟‏ قال‏:‏ “إن ربك سبحانه يعجب من عبده إذا قال‏:‏ اغفر لي ذنوبي، يعلم أنه لا يغفر الذنوب غيره‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود والترمذي وقال‏:‏ حديث حسن‏)‏‏)‏ ‏وفي بعض النسخ‏:‏ حديث صحيح‏.‏ وهذا لفظ أبي داود

Ali ibn Robiʼa (rahimahulloh) aytadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning huzurida hozir edim. U kishiga minish uchun bir ulov keltirildi. U kishi oyoqlarini uzangiga qoʻyganlarida: «Bismillah», dedilar. Uning ustiga muqim oʻtirib olganlarida: «Alhamdulillah», dedilar. Soʻng: «{Bizga buni boʻysundirgan Zot pokdir, biz esa bunga qodir emas edik. Albatta, biz Robbimizga qaytuvchidirmiz} (Zuxruf 13-14)», dedilar. Soʻng uch marta: «Alhamdulillah», dedilar. Soʻng uch marta: «Allohu akbar», dedilar. Soʻng: «Sen poksan, men oʻzimga zulm qildim, bas, meni magʻfirat qil. Zero, gunohlarni Sendan boshqa hech kim magʻfirat qilmaydi», dedilar. Soʻngra kulib qoʻydilar. Shunda: «Ey moʻʼminlar amiri, nimadan kuldingiz?» deyildi. U kishi: «Men Nabiy ﷺni men qilgandek qilganlarini koʻrdim, soʻng u zot ﷺ kulib qoʻydilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, nimadan kuldingiz?› dedim. U zot ﷺ: ‹Albatta, Robbing bandasidan, qachonki u ‹Gunohlarimni magʻfirat qil› deganida, gunohlarni Mendan boshqa hech kim magʻfirat qilmasligini bilgani holida (shunday deganidan) ajablanadi›, dedilar», deb javob berdilar.Али ибн Робиъа (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ҳозир эдим. У кишига миниш учун бир улов келтирилди. У киши оёқларини узангига қўйганларида: «Бисмиллаҳ», дедилар. Унинг устига муқим ўтириб олганларида: «Алҳамдулиллаҳ», дедилар. Сўнг: «{Бизга буни бўйсундирган Зот покдир, биз эса бунга қодир эмас эдик. Албатта, биз Роббимизга қайтувчидирмиз} (Зухруф 13-14)», дедилар. Сўнг уч марта: «Алҳамдулиллаҳ», дедилар. Сўнг уч марта: «Аллоҳу акбар», дедилар. Сўнг: «Сен поксан, мен ўзимга зулм қилдим, бас, мени мағфират қил. Зеро, гуноҳларни Сендан бошқа ҳеч ким мағфират қилмайди», дедилар. Сўнгра кулиб қўйдилар. Шунда: «Эй мўъминлар амири, нимадан кулдингиз?» дейилди. У киши: «Мен Набий ﷺни мен қилгандек қилганларини кўрдим, сўнг у зот ﷺ кулиб қўйдилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, нимадан кулдингиз?› дедим. У зот ﷺ: ‹Албатта, Роббинг бандасидан, қачонки у ‹Гуноҳларимни мағфират қил› деганида, гуноҳларни Мендан бошқа ҳеч ким мағфират қилмаслигини билгани ҳолида (шундай деганидан) ажабланади›, дедилар», деб жавоб бердилар.

وَعَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَجَدَ دِينَارًا فَأتى بِهِ فَاطِمَة رَضِي الله عَنْهَا فَسَأَلَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «هَذَا رِزْقُ اللَّهِ» فَأَكَلَ مِنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأكل عَليّ وَفَاطِمَة رَضِي الله عَنْهُمَا فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَتِ امْرَأَةٌ تَنْشُدُ الدِّينَارَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَا عَلِيُّ أَدِّ الدِّينَارَ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali ibn Abu Tolib bir dinor topib oldi va uni Fotimaga keltirdi. Fotima u haqida Rasululloh ﷺdan soʻradi. Shunda u zot: «U Alloh azza va jallaning rizqidir», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ undan (uning evaziga olingan taomdan) yedilar, Ali bilan Fotima ham yedilar. Shundan keyin u zotning huzurlariga bir ayol dinorni soʻrab faryod qilib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Ali, dinorni (egasiga) topshir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али ибн Абу Толиб бир динор топиб олди ва уни Фотимага келтирди. Фотима у ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан сўради. Шунда у зот: «У Аллоҳ азза ва жалланинг ризқидир», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ундан (унинг эвазига олинган таомдан) едилар, Али билан Фотима ҳам едилар. Шундан кейин у зотнинг ҳузурларига бир аёл динорни сўраб фарёд қилиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Али, динорни (эгасига) топшир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ بَحْرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِيدِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا صَالِحٌ بَيَّاعُ الأَكْسِيَةِ، عَنْ جَدَّتِهِ قَالَتْ‏:‏ رَأَيْتُ عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اشْتَرَى تَمْرًا بِدِرْهَمٍ، فَحَمَلَهُ فِي مِلْحَفَتِهِ، فَقُلْتُ لَهُ، أَوْ قَالَ لَهُ رَجُلٌ‏:‏ أَحْمِلُ عَنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ لاَ، أَبُو الْعِيَالِ أَحَقُّ أَنْ يَحْمِلَ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bir dirhamga xurmo sotib olib, uni oʻz yopinchigʻiga solib koʻtardi. Unga (bir kishi): «Uni sizdan koʻtarib beraymi, ey amirul-moʻminin?», dedi. U: «Yoʻq, oila boshligʻi (uni) koʻtarishga haqliroqdir», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бир дирҳамга хурмо сотиб олиб, уни ўз ёпинчиғига солиб кўтарди. Унга (бир киши): «Уни сиздан кўтариб берайми, эй амирул-мўминин?», деди. У: «Йўқ, оила бошлиғи (уни) кўтаришга ҳақлироқдир», деди.