Anas ibn Molik al-Ansoriy

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُسْلِمٍ الْمُلاَئِيِّ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُجِيبُ دَعْوَةَ الْمَمْلُوكِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qulning taklifini qabul qilardilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қулнинг таклифини қабул қилардилар.

- عن أبي الخطاب قتادة قال‏:‏ قلت لأنس‏:‏ أكانت المصافحة في أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ قال‏:‏ نعم‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

Qatoda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺning sahobalarida qoʻl olishib koʻrishish bormidi?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларида қўл олишиб кўришиш бормиди?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

وَعَن أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقُولُ: لَا تُشَدِّدُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ فَيُشَدِّدَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَإِنَّ قَوْمًا شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَتِلْكَ بَقَايَاهُمْ فِي الصَّوَامِعِ والديار (رَهْبَانِيَّة ابتدعوها مَا كتبناها عَلَيْهِم) رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Sahl ibn Abu Umoma rivoyat qilishicha, u va otasi Umar ibn Abdulaziz Madinaga amir boʻlgan zamonda Madinada Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdilar. Shu payt u zot xuddi musofirning namoziday yoki shunga yaqin, juda yengil va qisqa namoz oʻqiyotgan edilar. Salom bergach, otam: «Alloh sizga rahm qilsin, ayting-chi, bu namoz farz namozmidi, yoki nafl qilib oʻqigan biror narsamidi?» dedi. U: «Bu farz namoz edi va bu Rasululloh ﷺ ning namozlari edi. Men faqat oʻzim unutgan bir narsadagina xato qildim, xolos», dedilar. Soʻng: «Rasululloh ﷺ: ‹Oʻzlaringizga qattiqchilik qilmanglar, aks holda sizlarga ham qattiqchilik qilinadi. Zero bir qavm oʻzlariga qattiqchilik qilgan edilar, Alloh ham ularga qattiqchilik qildi. Manavi ibodatxonalar va makonlardagilar oʻshalarning qoldiqlaridir: {ular oʻzlari toʻqib chiqargan tarki dunyochilik – Biz uni ularga farz qilmagan edik}›, der edilar», dedilar. Soʻng ertasi kuni erta yoʻlga chiqib: «Bir koʻrib, ibrat olishing uchun ulovga minmaysanmi?» dedilar. (U) «ha» dedi-da, hammalari ulovga mindilar. Shu payt ular ahli halok boʻlib, oʻtib, tugab ketgan, tomlari uvada boʻlib qulagan makonlarga duch keldilar. (Anas) «Bu makonlarni bilasanmi?» dedilar. Men: «Bu makonlarni ham, ular ahlini ham yaxshi bilaman. Bular zulm va hasad halok qilgan bir qavmning makonlaridir. Albatta hasad yaxshiliklarning nurini oʻchiradi, zulm esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi. Koʻz zino qiladi, kaft, oyoq, jasad, til va avrat esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi», dedim.Саҳл ибн Абу Умома ривоят қилишича, у ва отаси Умар ибн Абдулазиз Мадинага амир бўлган замонда Мадинада Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдилар. Шу пайт у зот худди мусофирнинг намозидай ёки шунга яқин, жуда енгил ва қисқа намоз ўқиётган эдилар. Салом бергач, отам: «Аллоҳ сизга раҳм қилсин, айтинг-чи, бу намоз фарз намозмиди, ёки нафл қилиб ўқиган бирор нарсамиди?» деди. У: «Бу фарз намоз эди ва бу Расулуллоҳ ﷺ нинг намозлари эди. Мен фақат ўзим унутган бир нарсадагина хато қилдим, холос», дедилар. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ўзларингизга қаттиқчилик қилманглар, акс ҳолда сизларга ҳам қаттиқчилик қилинади. Зеро бир қавм ўзларига қаттиқчилик қилган эдилар, Аллоҳ ҳам уларга қаттиқчилик қилди. Манави ибодатхоналар ва маконлардагилар ўшаларнинг қолдиқларидир: {улар ўзлари тўқиб чиқарган тарки дунёчилик – Биз уни уларга фарз қилмаган эдик}›, дер эдилар», дедилар. Сўнг эртаси куни эрта йўлга чиқиб: «Бир кўриб, ибрат олишинг учун уловга минмайсанми?» дедилар. (У) «ҳа» деди-да, ҳаммалари уловга миндилар. Шу пайт улар аҳли ҳалок бўлиб, ўтиб, тугаб кетган, томлари увада бўлиб қулаган маконларга дуч келдилар. (Анас) «Бу маконларни биласанми?» дедилар. Мен: «Бу маконларни ҳам, улар аҳлини ҳам яхши биламан. Булар зулм ва ҳасад ҳалок қилган бир қавмнинг маконларидир. Албатта ҳасад яхшиликларнинг нурини ўчиради, зулм эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради. Кўз зино қилади, кафт, оёқ, жасад, тил ва аврат эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради», дедим.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ قَالَ‏:‏ كَانَ أَنَسٌ إِذَا دَعَا لأَخِيهِ يَقُولُ‏:‏ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ صَلاَةَ قَوْمٍ أَبْرَارٍ لَيْسُوا بِظَلَمَةٍ وَلاَ فُجَّارٍ، يَقُومُونَ اللَّيْلَ، وَيَصُومُونَ النَّهَارَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U birodari uchun duo qilganida: «Alloh unga zolim ham, fojir ham boʻlmagan, kechasi namozga turadigan va kunduzi roʻza tutadigan yaxshi qavmning salovatini nasib etsin», der edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У биродари учун дуо қилганида: «Аллоҳ унга золим ҳам, фожир ҳам бўлмаган, кечаси намозга турадиган ва кундузи рўза тутадиган яхши қавмнинг саловатини насиб этсин», дер эди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الأَسْوَدِ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ‏:‏ أَخَرَجَ إِلَيْنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَدَحَ خَشَبٍ، غَلِيظًا، مُضَبَّبًا بِحَدِيدٍ، فَقَالَ‏:‏ يَا ثَابِتُ، هَذَا قَدَحُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bizga temir bilan mahkamlangan, yoʻgʻon yogʻoch qadahni chiqarib: «Ey Sobit, bu Rasululloh ﷺning qadahlaridir», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бизга темир билан маҳкамланган, йўғон ёғоч қадаҳни чиқариб: «Эй Собит, бу Расулуллоҳ ﷺнинг қадаҳларидир», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ سِيرِينَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِنِّي لاَ أَسْتَطِيعُ الصَّلاَةَ مَعَكَ‏.‏ وَكَانَ رَجُلاً ضَخْمًا، فَصَنَعَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا فَدَعَاهُ إِلَى مَنْزِلِهِ، فَبَسَطَ لَهُ حَصِيرًا وَنَضَحَ طَرَفَ الْحَصِيرِ، صَلَّى عَلَيْهِ رَكْعَتَيْنِ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ آلِ الْجَارُودِ لأَنَسٍ أَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الضُّحَى قَالَ مَا رَأَيْتُهُ صَلاَّهَا إِلاَّ يَوْمَئِذٍ‏.‏

Anas ibn Sirin (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anasning shunday deganini eshitdim: «Ansordan bir kishi Paygʻambar ﷺ ga: ‹Men siz bilan (jamoatda) namoz oʻqiy olmayman›, — dedi. U juda semiz kishi edi; u Paygʻambar ﷺ ga taom tayyorlab, uni uyiga taklif qildi. U Paygʻambar ﷺ uchun boʻyra yozdi va uning bir tomonini suv bilan yuvdi; Paygʻambar ﷺ unda ikki rakat namoz oʻqidilar». Jarud oilasidan bir kishi: «Paygʻambar ﷺ zuho namozini oʻqir midilar?» — dedi. Anas: «Men u zotni oʻsha kundan boshqa zuho namozini oʻqiyotgan holda koʻrmadim», — dedi.Анас ибн Сирин (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анаснинг шундай деганини эшитдим: «Ансордан бир киши Пайғамбар ﷺ га: ‹Мен сиз билан (жамоатда) намоз ўқий олмайман›, — деди. У жуда семиз киши эди; у Пайғамбар ﷺ га таом тайёрлаб, уни уйига таклиф қилди. У Пайғамбар ﷺ учун бўйра ёзди ва унинг бир томонини сув билан ювди; Пайғамбар ﷺ унда икки ракат намоз ўқидилар». Жаруд оиласидан бир киши: «Пайғамбар ﷺ зуҳо намозини ўқир мидилар?» — деди. Анас: «Мен у зотни ўша кундан бошқа зуҳо намозини ўқиётган ҳолда кўрмадим», — деди.

وَحَدَّثَنِيهِ أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ صَخْرٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏{‏ لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ‏}‏ وَلَمْ يَذْكُرْ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Ovozlaringizni Paygʻambarning ovozidan baland koʻtarmanglar} (oyati) nozil boʻlganda... — va u hadisda Saʼd ibn Muozni zikr qilmadi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Овозларингизни Пайғамбарнинг овозидан баланд кўтарманглар} (ояти) нозил бўлганда... — ва у ҳадисда Саъд ибн Муозни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْكُوفِيُّ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، هُوَ ابْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى شَابٍّ وَهُوَ فِي الْمَوْتِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَجِدُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرْجُو اللَّهَ وَإِنِّي أَخَافُ ذُنُوبِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ إِلاَّ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا يَرْجُو وَآمَنَهُ مِمَّا يَخَافُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jon berayotgan bir yigitning oldiga kirib: «Oʻzingni qanday his qilyapsan?» dedilar. U: «Vallohi, ey Rasululloh, men Allohdan umidvorman va gunohlarimdan qoʻrqyapman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday holatda bir bandaning qalbida bu ikkisi (umid bilan qoʻrquv) jamlansa, albatta, Alloh unga umid qilgan narsasini ato etadi va qoʻrqqan narsasidan omon qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Sobitdan, u Nabiy ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жон бераётган бир йигитнинг олдига кириб: «Ўзингни қандай ҳис қиляпсан?» дедилар. У: «Валлоҳи, эй Расулуллоҳ, мен Аллоҳдан умидворман ва гуноҳларимдан қўрқяпман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай ҳолатда бир банданинг қалбида бу иккиси (умид билан қўрқув) жамланса, албатта, Аллоҳ унга умид қилган нарсасини ато этади ва қўрққан нарсасидан омон қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Собитдан, у Набий ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَمَّتِهِ، سَلْمَى عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم طَافَ ذَاتَ يَوْمٍ عَلَى نِسَائِهِ يَغْتَسِلُ عِنْدَ هَذِهِ وَعِنْدَ هَذِهِ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ تَجْعَلُهُ غُسْلاً وَاحِدًا قَالَ ‏"‏ هَذَا أَزْكَى وَأَطْيَبُ وَأَطْهَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ أَصَحُّ مِنْ هَذَا ‏.‏

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir kuni ayollarini aylanib chiqdilar — har birining oldida (alohida) gʻusl qilar edilar. (Abu Rofiʼ) dedi: Men u zotga: «Yo Rasululloh, buni bitta gʻusl qilsangiz boʻlmaydimi?» — dedim. U zot: «Bu (qilganim) — eng pokiza, eng yaxshi va eng toza(roq)dir», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Anasning hadisi bundan sahihroqdir.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир куни аёлларини айланиб чиқдилар — ҳар бирининг олдида (алоҳида) ғусл қилар эдилар. (Абу Рофиъ) деди: Мен у зотга: «Ё Расулуллоҳ, буни битта ғусл қилсангиз бўлмайдими?» — дедим. У зот: «Бу (қилганим) — энг покиза, энг яхши ва энг тоза(роқ)дир», — дедилар. Абу Довуд айтди: Анаснинг ҳадиси бундан саҳиҳроқдир.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ هَانِئٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ مَحْمُودٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ أَنَسٍ فَصَلَّيْنَا مَعَ أَمِيرٍ مِنَ الأُمَرَاءِ فَدَفَعُونَا حَتَّى قُمْنَا وَصَلَّيْنَا بَيْنَ السَّارِيَتَيْنِ فَجَعَلَ أَنَسٌ يَتَأَخَّرُ وَقَالَ قَدْ كُنَّا نَتَّقِي هَذَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Anas bilan birga edik, amirlardan bir amir bilan namoz oʻqidik. Ular bizni surib yubordilar, hatto biz turib, ikki ustun orasida namoz oʻqidik. Shunda Anas orqaga chekina boshladi va: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida bundan saqlanar edik», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Анас билан бирга эдик, амирлардан бир амир билан намоз ўқидик. Улар бизни суриб юбордилар, ҳатто биз туриб, икки устун орасида намоз ўқидик. Шунда Анас орқага чекина бошлади ва: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида бундан сақланар эдик», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي عُتْبَةُ بْنُ حُمَيْدٍ الضَّبِّيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ الْهُنَائِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ الرَّجُلُ مِنَّا يُقْرِضُ أَخَاهُ الْمَالَ فَيُهْدِي لَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَقْرَضَ أَحَدُكُمْ قَرْضًا فَأَهْدَى لَهُ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى الدَّابَّةِ فَلاَ يَرْكَبْهَا وَلاَ يَقْبَلْهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَبْلَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz birovga qarz bersa, keyin u qarz oluvchi unga hadya qilsa yoki uni ulov ustiga mindirib qoʻysa, agar bundan oldin oʻrtalarida shunday muomala boʻlmagan boʻlsa, u ulovga minmasin va hadyani qabul qilmasin», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз бировга қарз берса, кейин у қарз олувчи унга ҳадя қилса ёки уни улов устига миндириб қўйса, агар бундан олдин ўрталарида шундай муомала бўлмаган бўлса, у уловга минмасин ва ҳадяни қабул қилмасин», дедилар.

- وعن أبي عبد الله جابر بن عبد الله الأنصارى رضي الله عنهما قال‏:‏ كنا مع النبي صلى الله عليه وسلم في غزاةٍ فقال‏:‏ ‏"‏إن بالمدينة لرجالاً ماسرتم مسيراً، ولا قطعتم وادياً إلا كانوا معكم حبسهم المرض‏"‏ وفى رواية‏:‏ ‏"‏إلا شاركوكم في الأجر‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ ‏(‏‏(‏ورواه البخاري‏)‏‏)‏ عن أنس رضي الله عنه قال‏:‏ رجعنا من غزوة تبوك مع النبي صلى الله عليه وسلم فقال‏:‏ ‏"‏ إن أقواماً خلفنا بالمدينة ما سلكنا شعباً ولا وادياً إلا وهم معنا، حبسهم العذر‏"‏‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: biz Nabiy ﷺ bilan bir gʻazotda edik. (U zot): «Albatta, Madinada shunday kishilar borki, siz qaysi yoʻlni bosib oʻtsangiz, qaysi vodiyni kesib oʻtsangiz, ular siz bilan birga (savobda hamroh) boʻlganlar. Ularni kasallik ushlab qoldi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: биз Набий ﷺ билан бир ғазотда эдик. (У зот): «Албатта, Мадинада шундай кишилар борки, сиз қайси йўлни босиб ўтсангиз, қайси водийни кесиб ўтсангиз, улар сиз билан бирга (савобда ҳамроҳ) бўлганлар. Уларни касаллик ушлаб қолди», дедилар.

عَن محمدِ بن أبي بكرٍ الثَقَفيُّ أَنَّهُ سَأَلَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَهُمَا غَادِيَانِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ: كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ: كَانَ يُهِلُّ مِنَّا الْمُهِلُّ فَلَا يُنْكَرُ عَلَيْهِ وَيُكَبِّرُ الْمُكَبِّرُ مِنَّا فَلَا يُنكَرُ عَلَيْهِ

Muhammad ibn Abu Bakr as-Saqafiy (Anasdan) rivoyat qiladi: Biz Minodan Arafatga ketayotganimizda, men Anas ibn Molikdan: «Siz Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlganingizda, bu kuni nima qilar edingiz?» — deb soʻradim. Anas: «Bizdan baʼzilarimiz talbiya aytar edi va hech kim unga eʼtiroz qilmas edi; baʼzilarimiz takbir aytar edi va hech kim unga eʼtiroz qilmas edi», — dedi.Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Сақафий (Анасдан) ривоят қилади: Биз Минодан Арафатга кетаётганимизда, мен Анас ибн Моликдан: «Сиз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлганингизда, бу куни нима қилар эдингиз?» — деб сўрадим. Анас: «Биздан баъзиларимиз талбия айтар эди ва ҳеч ким унга эътироз қилмас эди; баъзиларимиз такбир айтар эди ва ҳеч ким унга эътироз қилмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلامٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ عَمْرًا مَوْلَى الْمُطَّلِبِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ‏:‏ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ لَسْتُ مِنْ دَدٍ، وَلاَ الدَّدُ مِنِّي بِشَيْءٍ، يَعْنِي‏:‏ لَيْسَ الْبَاطِلُ مِنِّي بِشَيْءٍ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men behuda oʻyin-kulgidan emasman, behuda oʻyin-kulgi ham mendan (bir narsa) emas», dedilar. Yaʼni: botil (ish) mendan hech narsa emas (degani).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен беҳуда ўйин-кулгидан эмасман, беҳуда ўйин-кулги ҳам мендан (бир нарса) эмас», дедилар. Яъни: ботил (иш) мендан ҳеч нарса эмас (дегани).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ‏:‏ قُلْتُ لأَنَسٍ‏:‏ كَيْفَ كَانَ شَعَرُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏؟‏ قَالَ‏:‏ لَمْ يَكُنْ بِالْجَعْدِ، وَلا بِالسَّبْطِ، كَانَ يَبْلُغُ شَعَرُهُ شَحْمَةَ أُذُنَيْهِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sochlari toʻlqinsimon (silliq tartibli) edi, na qattiq jingalak, na butunlay tikka (tep-tekis) edi; quloqlari bilan yelkalari orasida (tushib turar) edi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сочлари тўлқинсимон (силлиқ тартибли) эди, на қаттиқ жингалак, на бутунлай тикка (теп-текис) эди; қулоқлари билан елкалари орасида (тушиб турар) эди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ ـ وَكَانَ تَبِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَخَدَمَهُ وَصَحِبَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ يُصَلِّي لَهُمْ فِي وَجَعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ وَهُمْ صُفُوفٌ فِي الصَّلاَةِ، فَكَشَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سِتْرَ الْحُجْرَةِ يَنْظُرُ إِلَيْنَا، وَهْوَ قَائِمٌ كَأَنَّ وَجْهَهُ وَرَقَةُ مُصْحَفٍ، ثُمَّ تَبَسَّمَ يَضْحَكُ، فَهَمَمْنَا أَنْ نَفْتَتِنَ مِنَ الْفَرَحِ بِرُؤْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ، وَظَنَّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَارِجٌ إِلَى الصَّلاَةِ، فَأَشَارَ إِلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ، وَأَرْخَى السِّتْرَ، فَتُوُفِّيَ مِنْ يَوْمِهِ‏.‏

Zuhriy (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik al-Ansoriy menga aytdi: «Paygʻambar ﷺ ning vafotlariga sabab boʻlgan kasallik paytida — to dushanba kunigacha — Abu Bakr odamlarga imomlik qilar edi. Odamlar (saflarda) namozga turganida, Paygʻambar ﷺ uyining pardasini koʻtarib, bizga qaray boshladilar va oʻsha paytda tik turgan edilar. U zotning yuzlari goʻyo Qurʼon sahifasidek (nurli) edi va u zot xushhol jilmaydilar. Biz Paygʻambar ﷺ ni koʻrishdan (sevinib) sinab qoʻyilay deb turgan edik. Abu Bakr — Paygʻambar ﷺ imomlik qiladilar deb oʻylab — safga qoʻshilishga orqaga chekindi. Paygʻambar ﷺ bizga namozni tugatishni ishora qildi va pardani tushirdilar. Oʻsha kuni u zot vafot etdilar».Зуҳрий (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик ал-Ансорий менга айтди: «Пайғамбар ﷺ нинг вафотларига сабаб бўлган касаллик пайтида — то душанба кунигача — Абу Бакр одамларга имомлик қилар эди. Одамлар (сафларда) намозга турганида, Пайғамбар ﷺ уйининг пардасини кўтариб, бизга қарай бошладилар ва ўша пайтда тик турган эдилар. У зотнинг юзлари гўё Қуръон саҳифасидек (нурли) эди ва у зот хушҳол жилмайдилар. Биз Пайғамбар ﷺ ни кўришдан (севиниб) синаб қўйилай деб турган эдик. Абу Бакр — Пайғамбар ﷺ имомлик қиладилар деб ўйлаб — сафга қўшилишга орқага чекинди. Пайғамбар ﷺ бизга намозни тугатишни ишора қилди ва пардани туширдилар. Ўша куни у зот вафот этдилар».

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ، - وَهُوَ ابْنُ بِلاَلٍ - قَالَ حَدَّثَنِي شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُنَا عَنْ لَيْلَةَ، أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَسْجِدِ الْكَعْبَةِ أَنَّهُ جَاءَهُ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ وَهُوَ نَائِمٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ نَحْوَ حَدِيثِ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ وَقَدَّمَ فِيهِ شَيْئًا وَأَخَّرَ وَزَادَ وَنَقَصَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ Kaʼba masjididan (Isroga) olib ketilgan kecha haqida hadis aytdiki, Unga — U Zot Masjidul-Haromda uxlab yotgan paytlarida, hali Unga vahiy qilinishidan oldin — uch (farishta) keldi... — va u hadisni oʻz qissasi bilan Sobit al-Bunoniyning hadisi kabi keltirdi; va unda (baʼzi) narsani oldinga surdi, (baʼzisini) keyinga qoldirdi, (baʼzisini) ziyoda qildi va (baʼzisini) kamaytirdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ Каъба масжидидан (Исрога) олиб кетилган кеча ҳақида ҳадис айтдики, Унга — У Зот Масжидул-Ҳаромда ухлаб ётган пайтларида, ҳали Унга ваҳий қилинишидан олдин — уч (фаришта) келди... — ва у ҳадисни ўз қиссаси билан Собит ал-Бунонийнинг ҳадиси каби келтирди; ва унда (баъзи) нарсани олдинга сурди, (баъзисини) кейинга қолдирди, (баъзисини) зиёда қилди ва (баъзисини) камайтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَلَى جَنَازَةِ رَجُلٍ فَقَامَ حِيَالَ رَأْسِهِ ثُمَّ جَاءُوا بِجَنَازَةِ امْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا يَا أَبَا حَمْزَةَ صَلِّ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَامَ حِيَالَ وَسَطِ السَّرِيرِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْعَلاَءُ بْنُ زِيَادٍ هَكَذَا رَأَيْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَى الْجَنَازَةِ مُقَامَكَ مِنْهَا وَمِنَ الرَّجُلِ مُقَامَكَ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ احْفَظُوا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ فَوَهِمَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ غَالِبٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي غَالِبٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي غَالِبٍ مِثْلَ رِوَايَةِ هَمَّامٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِ أَبِي غَالِبٍ هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُقَالُ اسْمُهُ نَافِعٌ وَيُقَالُ رَافِعٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Gʻolib (rahimahulloh) aytadi: Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) bilan birga bir erkak kishining janozasi ustida namoz oʻqidim. U (Anas) (oʻlikning) boshi roʻparasida turdi. Soʻng Qurayshlik bir ayolning janozasini olib kelishdi va: «Ey Abu Hamza, uning ustida namoz oʻqing», dedilar. U esa taxtaravonning oʻrtasi roʻparasida turdi. Alo ibn Ziyod unga: «Sen Nabiy ﷺni janoza ustida shunday — ayol ustida sen turgan oʻringda, erkak ustida ham sen turgan oʻringda turganlarini koʻrganmiding?» dedi. U: «Ha», dedi. (Namozdan) boʻshagach, u: «(Buni) yodda saqlanglar», dedi. Bu bobda Samuradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning bu hadisi hasandir. Buni Hammomdan bir nechalari shunga oʻxshash rivoyat qilishgan. Vakiʼ bu hadisni Hammomdan rivoyat qilib, unda adashdi va: «Gʻolibdan, u Anasdan», dedi. Sahihi esa «Abu Gʻolibdan»dir. Bu hadisni Abdulvoris ibn Saʼid va bir nechalari Abu Gʻolibdan Hammomning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan. Bu Abu Gʻolibning ismida ixtilof qilishgan: baʼzilari «ismi Nofiʼ» desa, «Rofiʼ» ham deyiladi. Baʼzi ahli ilm shunga borishgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ғолиб (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) билан бирга бир эркак кишининг жанозаси устида намоз ўқидим. У (Анас) (ўликнинг) боши рўпарасида турди. Сўнг Қурайшлик бир аёлнинг жанозасини олиб келишди ва: «Эй Абу Ҳамза, унинг устида намоз ўқинг», дедилар. У эса тахтаравоннинг ўртаси рўпарасида турди. Ало ибн Зиёд унга: «Сен Набий ﷺни жаноза устида шундай — аёл устида сен турган ўрингда, эркак устида ҳам сен турган ўрингда турганларини кўрганмидинг?» деди. У: «Ҳа», деди. (Намоздан) бўшагач, у: «(Буни) ёдда сақланглар», деди. Бу бобда Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг бу ҳадиси ҳасандир. Буни Ҳаммомдан бир нечалари шунга ўхшаш ривоят қилишган. Вакиъ бу ҳадисни Ҳаммомдан ривоят қилиб, унда адашди ва: «Ғолибдан, у Анасдан», деди. Саҳиҳи эса «Абу Ғолибдан»дир. Бу ҳадисни Абдулворис ибн Саъид ва бир нечалари Абу Ғолибдан Ҳаммомнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган. Бу Абу Ғолибнинг исмида ихтилоф қилишган: баъзилари «исми Нофиъ» деса, «Рофиъ» ҳам дейилади. Баъзи аҳли илм шунга боришган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ الأَنْصَارِيَّةَ، - وَهِيَ أُمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ أَرَأَيْتَ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتْ فِي النَّوْمِ مَا يَرَى الرَّجُلُ أَتَغْتَسِلُ أَمْ لاَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ فَلْتَغْتَسِلْ إِذَا وَجَدَتِ الْمَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهَا فَقُلْتُ أُفٍّ لَكِ وَهَلْ تَرَى ذَلِكَ الْمَرْأَةُ فَأَقْبَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ تَرِبَتْ يَمِينُكِ يَا عَائِشَةُ وَمِنْ أَيْنَ يَكُونُ الشَّبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَى عُقَيْلٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَوَافَقَ الزُّهْرِيَّ مُسَافِعٌ الْحَجَبِيُّ قَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَأَمَّا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ فَقَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Sulaym al-Ansoriya — u Anas ibn Molikning onasidir — : «Yo Rasululloh, albatta Alloh azza va jalla haq (ni aytish)dan uyalmaydi. Aytingchi, ayol uyqusida erkak koʻradigan (tush)ni koʻrsa, gʻusl qiladimi yoki yoʻqmi?» — dedi. Oisha aytadi: Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ha; agar (maniy) suvini topsa, gʻusl qilsin», — dedilar. Oisha aytadi: Men unga yuzlanib: «Uf senga! Ayol (ham) shuni koʻradimi?» — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ menga yuzlanib: «Qoʻling tuproqqa belansin, ey Oisha! (Bolaning onasiga) oʻxshashligi qayerdan boʻlardi?» — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Uqayl, Zubaydiy, Yunus va Zuhriyning jiyani ham Zuhriydan, Ibrohim ibn Abul-Vazir esa Molikdan, u Zuhriydan shunday rivoyat qilishgan. Zuhriyga Musofiʼ al-Hajabiy ham muvofiq boʻlib, «Urvadan, u Oishadan» degan. Hishom ibn Urva esa: «Urvadan, u Zaynab binti Abu Salamadan, u Umm Salamadan: ‹Umm Sulaym Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldi›», — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Сулайм ал-Ансория — у Анас ибн Моликнинг онасидир — : «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ азза ва жалла ҳақ (ни айтиш)дан уялмайди. Айтингчи, аёл уйқусида эркак кўрадиган (туш)ни кўрса, ғусл қиладими ёки йўқми?» — деди. Оиша айтади: Шунда Пайғамбар ﷺ: «Ҳа; агар (маний) сувини топса, ғусл қилсин», — дедилар. Оиша айтади: Мен унга юзланиб: «Уф сенга! Аёл (ҳам) шуни кўрадими?» — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга юзланиб: «Қўлинг тупроққа белансин, эй Оиша! (Боланинг онасига) ўхшашлиги қаердан бўларди?» — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Уқайл, Зубайдий, Юнус ва Зуҳрийнинг жияни ҳам Зуҳрийдан, Иброҳим ибн Абул-Вазир эса Моликдан, у Зуҳрийдан шундай ривоят қилишган. Зуҳрийга Мусофиъ ал-Ҳажабий ҳам мувофиқ бўлиб, «Урвадан, у Оишадан» деган. Ҳишом ибн Урва эса: «Урвадан, у Зайнаб бинти Абу Саламадан, у Умм Саламадан: ‹Умм Сулайм Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келди›», — деган.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ - رضى الله عنهما - فَافْتَتَحُوا بِـ ‏{‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏}‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Nabiy ﷺ bilan, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) bilan namoz oʻqidim, ular {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} (Hamd olamlar Robbi Alloh uchundir) deb boshladilar. (Foteha 2)Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Набий ﷺ билан, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) билан намоз ўқидим, улар {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} (Ҳамд оламлар Робби Аллоҳ учундир) деб бошладилар. (Фотеҳа 2)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، قَالَ سُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ هَلِ اتَّخَذَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ خَاتَمًا قَالَ نَعَمْ أَخَّرَ لَيْلَةً الْعِشَاءَ الآخِرَةَ إِلَى قَرِيبٍ مِنْ شَطْرِ اللَّيْلِ فَلَمَّا صَلَّى أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا وَنَامُوا وَإِنَّكُمْ لَنْ تَزَالُوا فِي صَلاَةٍ مَا انْتَظَرْتُمُ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ خَاتَمِهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bir kecha xufton namozini kechaning yarmiga yaqin vaqtgacha kechiktirdilar. Namozni oʻqib boʻlgach, bizga yuzlarini oʻgirib: «Odamlar allaqachon namoz oʻqib, uxlab qolishdi. Sizlar esa namozni kutib turgan ekansizlar, hamon namozda boʻlaverasizlar», dedilar. Anas aytdi: «Goʻyo u zotning uzugining yaltirashini hozir ham koʻrib turgandekman.»Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бир кеча хуфтон намозини кечанинг ярмига яқин вақтгача кечиктирдилар. Намозни ўқиб бўлгач, бизга юзларини ўгириб: «Одамлар аллақачон намоз ўқиб, ухлаб қолишди. Сизлар эса намозни кутиб турган экансизлар, ҳамон намозда бўлаверасизлар», дедилар. Анас айтди: «Гўё у зотнинг узугининг ялтирашини ҳозир ҳам кўриб тургандекман.»

- وعن أبي حمزة أنس بن مالك الأنصارى خادم رسول الله صلى الله عليه وسلم، رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ لله أفرح بتوبة عبده من أحدكم سقط على بعيره وقد أضله في أرض فلاة ‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ وفى رواية لمسلم‏:‏ لله أشد فرحا بتوبة عبده حين يتوب إليه من أحدكم كان على راحلته بأرض فلاة، فانفلتت منه وعليها طعامه وشرابه فأيس منها، فأتى شجرة فاضطجع في ظلها، وقد أيس من راحلته، فبينما هو كذلك إذا هو بها، قائمة عنده ، فأخذ بخطامها ثم قال من شدة الفرح‏:‏ اللهم أنت عبدي وأنا ربك، أخطأ من شدة الفرح‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh bandasi Unga tavba qilgan paytida bandasining tavbasidan, sizlardan biringiz ovloq bir yerda tuyasi ustida boʻlib, tuya undan qochib ketib, tuya ustida uning yeguligi va ichkiligi boʻlib, undan umidini uzgan kishidan koʻra qattiqroq quvonadi. (U kishi) bir daraxt yoniga kelib, uning soyasida, tuyasidan umidini uzgan holda yotdi. Shu ahvolda turgan paytida, birdan tuya uning yonida turibdi. U tuyaning jilovidan ushladi, soʻng quvonchining zoʻridan: ‹Yo Alloh, Sen mening bandamsan, Men esa Sening Robbingman!› — dedi. U quvonchining zoʻridan xato qilib (shunday deb) yubordi», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бандаси Унга тавба қилган пайтида бандасининг тавбасидан, сизлардан бирингиз овлоқ бир ерда туяси устида бўлиб, туя ундан қочиб кетиб, туя устида унинг егулиги ва ичкилиги бўлиб, ундан умидини узган кишидан кўра қаттиқроқ қувонади. (У киши) бир дарахт ёнига келиб, унинг соясида, туясидан умидини узган ҳолда ётди. Шу аҳволда турган пайтида, бирдан туя унинг ёнида турибди. У туянинг жиловидан ушлади, сўнг қувончининг зўридан: ‹Ё Аллоҳ, Сен менинг бандамсан, Мен эса Сенинг Роббингман!› — деди. У қувончининг зўридан хато қилиб (шундай деб) юборди», — дедилар.

وَعَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ قَالَ: سألتُ أنسَ بنَ مالكٍ. قُلْتُ: أَخْبِرْنِي بِشَيْءٍ عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ يومَ الترويةِ؟ قَالَ: بمنى. قلت: فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ؟ قَالَ: بِالْأَبْطَحِ. ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men undan soʻradim: «Menga Rasululloh ﷺdan yodlab olgan biror narsangizdan xabar bering: Rasululloh ﷺ Tarviya kuni peshinni qayerda oʻqidilar?» dedim. U: «Minoda», dedi. Men: «Nafr kuni asrni qayerda oʻqidilar?» dedim. U: «Abtahda», dedi. Soʻng: «Amirlaring qanday qilsa, sen ham shunday qil», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ундан сўрадим: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан ёдлаб олган бирор нарсангиздан хабар беринг: Расулуллоҳ ﷺ Тарвия куни пешинни қаерда ўқидилар?» дедим. У: «Минода», деди. Мен: «Нафр куни асрни қаерда ўқидилар?» дедим. У: «Абтаҳда», деди. Сўнг: «Амирларинг қандай қилса, сен ҳам шундай қил», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ‏:‏ كَانَ فَزَعٌ بِالْمَدِينَةِ، فَاسْتَعَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرَسًا لأَبِي طَلْحَةَ، يُقَالُ لَهُ‏:‏ الْمَنْدُوبُ، فَرَكِبَهُ، فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ‏:‏ مَا رَأَيْنَا مِنْ شَيْءٍ، وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Madina ahli (dushman hujumidan) qoʻrqdi; shuning uchun Paygʻambar ﷺ Abu Talhadan — Mandub degan — bir otni oriyat (qarzga) oldi va unga mindi. U zot qaytganda: «Biz (qoʻrqadigan) hech narsani koʻrmadik, lekin bu ot juda tez (chopar) ekan (xuddi dengiz suvidek tuganmas quvvatga ega)», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Мадина аҳли (душман ҳужумидан) қўрқди; шунинг учун Пайғамбар ﷺ Абу Талҳадан — Мандуб деган — бир отни орият (қарзга) олди ва унга минди. У зот қайтганда: «Биз (қўрқадиган) ҳеч нарсани кўрмадик, лекин бу от жуда тез (чопар) экан (худди денгиз сувидек туганмас қувватга эга)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عُزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ كَانَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، يَتَنَفَّسُ فِي الإِنَاءِ ثَلاثًا، وَزَعَمَ أَنَسٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، كَانَ يَتَنَفَّسُ فِي الإِنَاءِ ثَلاثًا‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ idishga (ichganlarida) uch marta nafas olar va: «Bu xushtaʼmroq va qonimliroqdir», der edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Uni Hishom ad-Dastavoiy ham Abu Isomdan, u Anasdan rivoyat qilgan. Yana Azra ibn Sobit Sumomadan, u Anasdan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺ idishga uch marta nafas olar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ идишга (ичганларида) уч марта нафас олар ва: «Бу хуштаъмроқ ва қонимлироқдир», дер эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Уни Ҳишом ад-Даставоий ҳам Абу Исомдан, у Анасдан ривоят қилган. Яна Азра ибн Собит Сумомадан, у Анасдан ривоят қилишича, Набий ﷺ идишга уч марта нафас олар эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ كَانَ أَنَسٌ يَنْعَتُ لَنَا صَلاَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ يُصَلِّي وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَامَ حَتَّى نَقُولَ قَدْ نَسِيَ‏.‏

Sobit (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas bizga Paygʻambar ﷺ ning namozini koʻrsatar va koʻrsatayotganida, rukuʼdan boshini koʻtarib, shunchalik uzoq turar ediki, biz: «U (sajdani) unutdi», — der edik.Собит (Анасдан) ривоят қилади: Анас бизга Пайғамбар ﷺ нинг намозини кўрсатар ва кўрсатаётганида, рукуъдан бошини кўтариб, шунчалик узоқ турар эдики, биз: «У (саждани) унутди», — дер эдик.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، ح وَحَدَّثَنَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، قَالَ انْطَلَقْنَا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَتَشَفَّعْنَا بِثَابِتٍ فَانْتَهَيْنَا إِلَيْهِ وَهُوَ يُصَلِّي الضُّحَى فَاسْتَأْذَنَ لَنَا ثَابِتٌ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ وَأَجْلَسَ ثَابِتًا مَعَهُ عَلَى سَرِيرِهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا حَمْزَةَ إِنَّ إِخْوَانَكَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ يَسْأَلُونَكَ أَنْ تُحَدِّثَهُمْ حَدِيثَ الشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مَاجَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ لَهُ اشْفَعْ لِذُرِّيَّتِكَ ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِإِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ خَلِيلُ اللَّهِ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ ‏.‏ فَيُؤْتَى مُوسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِعِيسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ ‏.‏ فَيُؤْتَى عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَأُوتَى فَأَقُولُ أَنَا لَهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَأَقُومُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَأَحْمَدُهُ بِمَحَامِدَ لاَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ الآنَ يُلْهِمُنِيهِ اللَّهُ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ بُرَّةٍ أَوْ شَعِيرَةٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى أَدْنَى أَدْنَى مِنْ مِثْقَالِ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنَ النَّارِ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثُ أَنَسٍ الَّذِي أَنْبَأَنَا بِهِ فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ فَلَمَّا كُنَّا بِظَهْرِ الْجَبَّانِ قُلْنَا لَوْ مِلْنَا إِلَى الْحَسَنِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ وَهُوَ مُسْتَخْفٍ فِي دَارِ أَبِي خَلِيفَةَ - قَالَ - فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَقُلْنَا يَا أَبَا سَعِيدٍ جِئْنَا مِنْ عِنْدِ أَخِيكَ أَبِي حَمْزَةَ فَلَمْ نَسْمَعْ مِثْلَ حَدِيثٍ حَدَّثَنَاهُ فِي الشَّفَاعَةِ قَالَ هِيهِ ‏.‏ فَحَدَّثْنَاهُ الْحَدِيثَ ‏.‏ فَقَالَ هِيهِ ‏.‏ قُلْنَا مَا زَادَنَا ‏.‏ قَالَ قَدْ حَدَّثَنَا بِهِ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ وَلَقَدْ تَرَكَ شَيْئًا مَا أَدْرِي أَنَسِيَ الشَّيْخُ أَوْ كَرِهَ أَنْ يُحَدِّثَكُمْ فَتَتَّكِلُوا ‏.‏ قُلْنَا لَهُ حَدِّثْنَا ‏.‏ فَضَحِكَ وَقَالَ خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ مَا ذَكَرْتُ لَكُمْ هَذَا إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُحَدِّثَكُمُوهُ ‏"‏ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فِي الرَّابِعَةِ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فِيمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ لَكَ - أَوْ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ إِلَيْكَ - وَلَكِنْ وَعِزَّتِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي وَجِبْرِيَائِي لأُخْرِجَنَّ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَشْهَدُ عَلَى الْحَسَنِ أَنَّهُ حَدَّثَنَا بِهِ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ أُرَاهُ قَالَ قَبْلَ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ ‏.‏

Maʼbad ibn Hilol al-Anaziy dedi: Biz Anas ibn Molikning oldiga bordik va Sobitni (oʻzimizga) shafoatchi (vositachi) qildik. Bas, uning oldiga yetib bordik — u zuho (choshgoh) namozini oʻqiyotgan edi. Sobit biz uchun izn soʻradi va biz uning oldiga kirdik. U Sobitni oʻzi bilan (birga) karavotiga oʻtqazdi. Soʻng (Sobit) unga: «Ey Abu Hamza, Basra ahlidan boʻlgan birodarlaring sendan ularga shafoat hadisini aytib berishingni soʻrayaptilar», dedi. U dedi: Bizga Muhammad ﷺ hadis aytib, dedilar: «Qiyomat kuni boʻlganda, odamlar bir-birlariga (toʻlqindek) urilib (sarosima boʻlib) ketadilar. Bas, ular Odamning oldiga kelib: ‹Zurriyating (avlodlaring) uchun shafoat qil› deydilar. U: ‹Men bunga (loyiq) emasman; lekin Ibrohim — alayhissalom — ga (boringlar), chunki u Allohning xalili (doʻsti)dir› deydi. Bas, ular Ibrohimning oldiga keladilar. U: ‹Men bunga (loyiq) emasman; lekin Muso — alayhissalom — ga (boringlar), chunki u Allohning kalimi (gaplashgan zoti)dir› deydi. Bas, Muso(ning oldiga) kelinadi. U: ‹Men bunga (loyiq) emasman; lekin Iso — alayhissalom — ga (boringlar), chunki u Allohning ruhi va kalimasidir› deydi. Bas, Iso(ning oldiga) kelinadi. U: ‹Men bunga (loyiq) emasman; lekin Muhammad ﷺ ga (boringlar)› deydi. Bas, (menga) kelinadi. Men: ‹Men bunga (loyiq)man› deyman. Bas, men borib, Rabbim huzurida (kirishga) izn soʻrayman; menga izn beriladi. Men Uning oldida turib, Unga — hozir men qodir boʻlmaydigan, Alloh menga ilhom qiladigan — hamdlar bilan hamd aytaman. Soʻng men Unga sajdaga yiqilaman. Shunda menga: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — sen (uchun) eshitiladi; soʻra — senga beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Men: ‹Rabbim, ummatim, ummatim!› deyman. Shunda: ‹Bor; kimning qalbida bugʻdoy yoki arpa donasi ogʻirligida iymon boʻlsa, uni undan (doʻzaxdan) chiqar› deyiladi. Bas, men borib, (shuni) qilaman. Soʻng Rabbimning oldiga qaytib, Uni oʻsha hamdlar bilan hamd aytaman; keyin Unga sajdaga yiqilaman. Shunda menga: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — sen (uchun) eshitiladi; soʻra — senga beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Men: ‹Ummatim, ummatim!› deyman. Shunda menga: ‹Bor; kimning qalbida xardal (gorchitsa) donasi ogʻirligida iymon boʻlsa, uni undan chiqar› deyiladi. Bas, men borib, (shuni) qilaman. Soʻng Rabbimning oldiga qaytib, Uni oʻsha hamdlar bilan hamd aytaman; keyin Unga sajdaga yiqilaman. Shunda menga: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — sen (uchun) eshitiladi; soʻra — senga beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Men: ‹Ey Rabbim, ummatim, ummatim!› deyman. Shunda menga: ‹Bor; kimning qalbida xardal donasi ogʻirligidan ham eng kam, eng kam, eng kam (miqdorda) iymon boʻlsa, uni doʻzaxdan chiqar› deyiladi. Bas, men borib, (shuni) qilaman», dedilar». Mana shu — Anasning bizga bergan (rivoyat qilgan) hadisidir. Bas, biz uning oldidan chiqdik. Jabbon (qabristoni)ning baland (joyi)ga yetganimizda: «Qaniydi, al-Hasanga burilsak-da, unga salom bersak» dedik — u Abu Xalifaning uyida yashirinib (berkinib) yurardi —. (Roviy) dedi: Bas, biz uning oldiga kirib, unga salom berdik. Soʻng: «Ey Abu Said, biz birodaring Abu Hamzaning oldidan keldik; (lekin) u bizga shafoat haqida aytib bergan hadis kabi (toʻliq) hadisni (boshqa hech kimdan) eshitmaganmiz», dedik. U: «(Aytinglar-chi)?» dedi. Bas, biz unga hadisni aytib berdik. U: «(Yana)?» dedi. Biz: «Bizga bundan ortigʻini aytmadi», dedik. U: «U bizga buni yigirma yil burun aytib bergan — oʻshanda u (kuch-quvvati) butun edi —; va u bir narsani tark etibdi (qoldiribdi). Bilmadim, chol (Anas) uni unutdimi, yoki sizlar (faqat shunga) suyanib qolasizlar deb sizlarga aytishni xush koʻrmadimi?» dedi. Biz unga: «Bizga aytib ber» dedik. Bas, u kulib: «Inson shoshqaloq (qilib) yaratilgan. Men buni sizlarga faqat aytib berishni istaganim uchun zikr qildim», dedi-da (davom etdi): «Soʻng men toʻrtinchisida Rabbimning oldiga qaytib, Uni oʻsha hamdlar bilan hamd aytaman; keyin Unga sajdaga yiqilaman. Shunda menga: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — sen (uchun) eshitiladi; soʻra — senga beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Men: ‹Ey Rabbim, «La ilaha illalloh» degan (kishilar) haqida menga izn ber› deyman. (Alloh): ‹Bu senga emas — yoki: bu senga (taalluqli) emas —; lekin izzatim, kibriyoligim, azamatim va jabarutligimga qasamki, «La ilaha illalloh» degan (kishi)ni albatta (doʻzaxdan) chiqaraman› deydi». (Roviy) dedi: Bas, men al-Hasan(ning) ustidan guvohlik beramanki, u bizga buni — u Anas ibn Molikdan eshitganini — hadis qilib aytdi; uni, oʻylashimcha, yigirma yil burun (eshitgan) dedi — oʻshanda u (kuch-quvvati) butun edi —.Маъбад ибн Ҳилол ал-Аназий деди: Биз Анас ибн Моликнинг олдига бордик ва Собитни (ўзимизга) шафоатчи (воситачи) қилдик. Бас, унинг олдига етиб бордик — у зуҳо (чошгоҳ) намозини ўқиётган эди. Собит биз учун изн сўради ва биз унинг олдига кирдик. У Собитни ўзи билан (бирга) каравотига ўтқазди. Сўнг (Собит) унга: «Эй Абу Ҳамза, Басра аҳлидан бўлган биродарларинг сендан уларга шафоат ҳадисини айтиб беришингни сўраяптилар», деди. У деди: Бизга Муҳаммад ﷺ ҳадис айтиб, дедилар: «Қиёмат куни бўлганда, одамлар бир-бирларига (тўлқиндек) урилиб (саросима бўлиб) кетадилар. Бас, улар Одамнинг олдига келиб: ‹Зурриятинг (авлодларинг) учун шафоат қил› дейдилар. У: ‹Мен бунга (лойиқ) эмасман; лекин Иброҳим — алайҳиссалом — га (боринглар), чунки у Аллоҳнинг халили (дўсти)дир› дейди. Бас, улар Иброҳимнинг олдига келадилар. У: ‹Мен бунга (лойиқ) эмасман; лекин Мусо — алайҳиссалом — га (боринглар), чунки у Аллоҳнинг калими (гаплашган зоти)дир› дейди. Бас, Мусо(нинг олдига) келинади. У: ‹Мен бунга (лойиқ) эмасман; лекин Исо — алайҳиссалом — га (боринглар), чунки у Аллоҳнинг руҳи ва калимасидир› дейди. Бас, Исо(нинг олдига) келинади. У: ‹Мен бунга (лойиқ) эмасман; лекин Муҳаммад ﷺ га (боринглар)› дейди. Бас, (менга) келинади. Мен: ‹Мен бунга (лойиқ)ман› дейман. Бас, мен бориб, Раббим ҳузурида (киришга) изн сўрайман; менга изн берилади. Мен Унинг олдида туриб, Унга — ҳозир мен қодир бўлмайдиган, Аллоҳ менга илҳом қиладиган — ҳамдлар билан ҳамд айтаман. Сўнг мен Унга саждага йиқиламан. Шунда менга: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — сен (учун) эшитилади; сўра — сенга берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Раббим, умматим, умматим!› дейман. Шунда: ‹Бор; кимнинг қалбида буғдой ёки арпа донаси оғирлигида иймон бўлса, уни ундан (дўзахдан) чиқар› дейилади. Бас, мен бориб, (шуни) қиламан. Сўнг Раббимнинг олдига қайтиб, Уни ўша ҳамдлар билан ҳамд айтаман; кейин Унга саждага йиқиламан. Шунда менга: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — сен (учун) эшитилади; сўра — сенга берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Умматим, умматим!› дейман. Шунда менга: ‹Бор; кимнинг қалбида хардал (горчитса) донаси оғирлигида иймон бўлса, уни ундан чиқар› дейилади. Бас, мен бориб, (шуни) қиламан. Сўнг Раббимнинг олдига қайтиб, Уни ўша ҳамдлар билан ҳамд айтаман; кейин Унга саждага йиқиламан. Шунда менга: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — сен (учун) эшитилади; сўра — сенга берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Раббим, умматим, умматим!› дейман. Шунда менга: ‹Бор; кимнинг қалбида хардал донаси оғирлигидан ҳам энг кам, энг кам, энг кам (миқдорда) иймон бўлса, уни дўзахдан чиқар› дейилади. Бас, мен бориб, (шуни) қиламан», дедилар». Мана шу — Анаснинг бизга берган (ривоят қилган) ҳадисидир. Бас, биз унинг олдидан чиқдик. Жаббон (қабристони)нинг баланд (жойи)га етганимизда: «Қанийди, ал-Ҳасанга бурилсак-да, унга салом берсак» дедик — у Абу Халифанинг уйида яшириниб (беркиниб) юрарди —. (Ровий) деди: Бас, биз унинг олдига кириб, унга салом бердик. Сўнг: «Эй Абу Саид, биз биродаринг Абу Ҳамзанинг олдидан келдик; (лекин) у бизга шафоат ҳақида айтиб берган ҳадис каби (тўлиқ) ҳадисни (бошқа ҳеч кимдан) эшитмаганмиз», дедик. У: «(Айтинглар-чи)?» деди. Бас, биз унга ҳадисни айтиб бердик. У: «(Яна)?» деди. Биз: «Бизга бундан ортиғини айтмади», дедик. У: «У бизга буни йигирма йил бурун айтиб берган — ўшанда у (куч-қуввати) бутун эди —; ва у бир нарсани тарк этибди (қолдирибди). Билмадим, чол (Анас) уни унутдими, ёки сизлар (фақат шунга) суяниб қоласизлар деб сизларга айтишни хуш кўрмадими?» деди. Биз унга: «Бизга айтиб бер» дедик. Бас, у кулиб: «Инсон шошқалоқ (қилиб) яратилган. Мен буни сизларга фақат айтиб беришни истаганим учун зикр қилдим», деди-да (давом этди): «Сўнг мен тўртинчисида Раббимнинг олдига қайтиб, Уни ўша ҳамдлар билан ҳамд айтаман; кейин Унга саждага йиқиламан. Шунда менга: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — сен (учун) эшитилади; сўра — сенга берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Раббим, «Ла илаҳа иллаллоҳ» деган (кишилар) ҳақида менга изн бер› дейман. (Аллоҳ): ‹Бу сенга эмас — ёки: бу сенга (тааллуқли) эмас —; лекин иззатим, кибриёлигим, азаматим ва жабарутлигимга қасамки, «Ла илаҳа иллаллоҳ» деган (киши)ни албатта (дўзахдан) чиқараман› дейди». (Ровий) деди: Бас, мен ал-Ҳасан(нинг) устидан гувоҳлик бераманки, у бизга буни — у Анас ибн Моликдан эшитганини — ҳадис қилиб айтди; уни, ўйлашимча, йигирма йил бурун (эшитган) деди — ўшанда у (куч-қуввати) бутун эди —.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِهِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ وَائِلٍ عَنِ ابْنِهِ وَرُبَّمَا ذَكَرَهُ ‏.‏

Bu hadisni Sufyondan birdan ortiq kishi az-Zuhriydan, u Anasdan rivoyat qilgan boʻlib, ularning rivoyatida Voildan, uning oʻgʻlidan (degan qismni) zikr qilishmagan. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna bu hadisda tadlis qilar edi, baʼzan unda Voildan, uning oʻgʻlidan (deganini) zikr qilmas, baʼzan zikr qilar edi.Бу ҳадисни Суфёндан бирдан ортиқ киши аз-Зуҳрийдан, у Анасдан ривоят қилган бўлиб, уларнинг ривоятида Воилдан, унинг ўғлидан (деган қисмни) зикр қилишмаган. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди, баъзан унда Воилдан, унинг ўғлидан (деганини) зикр қилмас, баъзан зикр қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضَةِ فَإِنَّهُ دَمٌ أَسْوَدُ يُعْرَفُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلاَةِ فَإِذَا كَانَ الآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي فَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ ‏"‏ ‏.1 قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ مِنْ كِتَابِهِ هَكَذَا ثُمَّ حَدَّثَنَا بِهِ بَعْدُ حِفْظًا قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى أَنَسُ بْنُ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ قَالَ إِذَا رَأَتِ الدَّمَ الْبَحْرَانِيَّ فَلاَ تُصَلِّي وَإِذَا رَأَتِ الطُّهْرَ وَلَوْ سَاعَةً فَلْتَغْتَسِلْ وَتُصَلِّي ‏.‏2 وَقَالَ مَكْحُولٌ إِنَّ النِّسَاءَ لاَ تَخْفَى عَلَيْهِنَّ الْحَيْضَةُ إِنَّ دَمَهَا أَسْوَدُ غَلِيظٌ فَإِذَا ذَهَبَ ذَلِكَ وَصَارَتْ صُفْرَةً رَقِيقَةً فَإِنَّهَا مُسْتَحَاضَةٌ فَلْتَغْتَسِلْ وَلْتُصَلِّي ‏.3 قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ تَرَكَتِ الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتِ اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ ‏.2‏ ‏ وَرَوَى سُمَىٌّ وَغَيْرُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ تَجْلِسُ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.2‏ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ الْحَائِضُ إِذَا مَدَّ بِهَا الدَّمُ تُمْسِكُ بَعْدَ حَيْضَتِهَا يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ فَهِيَ مُسْتَحَاضَةٌ ‏.‏ وَقَالَ التَّيْمِيُّ عَنْ قَتَادَةَ إِذَا زَادَ عَلَى أَيَّامِ حَيْضِهَا خَمْسَةُ أَيَّامٍ فَلْتُصَلِّي ‏.‏ قَالَ التَّيْمِيُّ فَجَعَلْتُ أَنْقُصُ حَتَّى بَلَغْتُ يَوْمَيْنِ فَقَالَ إِذَا كَانَ يَوْمَيْنِ فَهُوَ مِنْ حَيْضِهَا ‏.‏ وَسُئِلَ ابْنُ سِيرِينَ عَنْهُ فَقَالَ النِّسَاءُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ ‏.‏

Fotima binti Abu Hubaysh (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Urva ibn Zubayr naql qiladi: U istihoza boʻlar edi. Paygʻambar ﷺ unga: «Hayz qoni boʻlsa — u tanib olinadigan qora qondir; bas, shunday (qon) boʻlsa, namozdan toʻxta; boshqasi (boshqa rangli qon) boʻlsa, tahorat ol va namoz oʻqi — chunki u faqat (bir) tomir (qoni)dir», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Ibnul-Musanno: «Buni bizga Ibn Abu Adiy kitobidan shunday rivoyat qildi, soʻng keyinroq uni bizga yoddan rivoyat qilib: ‹Bizga Muhammad ibn Amr Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan: «Fotima istihoza boʻlar edi», deb (rivoyat qildi)›, dedi», — degan va shu maʼnoni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Anas ibn Sirin Ibn Abbosdan mustahoza haqida: «Agar u qoʻyuq (qora) qon koʻrsa, namoz oʻqimasin; agar bir soat boʻlsa ham poklikni koʻrsa, gʻusl qilib namoz oʻqisin», — deb rivoyat qilgan. Makhul: «Ayollarga hayz maxfiy (noaniq) emas; uning qoni qora, qoʻyuq boʻladi; bas, u ketib, yengil sariq (rang)ga aylansa — u mustahozadir; gʻusl qilib namoz oʻqisin», — degan. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Zayd Yahyo ibn Saiddan, u Qaʼqoʼ ibn Hakimdan, u Said ibn al-Musayyabdan mustahoza haqida: «Hayz kelganda namozni tark etadi; u ketganda gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Sumayy va boshqalar Said ibn al-Musayyabdan: «Hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilishgan. Buni Hammod ibn Salama ham Yahyo ibn Saiddan, u Said ibn al-Musayyabdan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Yunus Hasandan: «Hayzli ayolning qoni (meʼyordan) choʻzilsa, hayzidan keyin bir yoki ikki kun (namozdan) toʻxtaydi; (soʻng) u mustahozadir», — deb rivoyat qilgan. Taymiy Qatodadan: «Agar hayz kunlariga besh kun qoʻshilsa, namoz oʻqisin», — degan. Taymiy: «Men (sonni) kamaytira boshladim — toki ikki kunga yetdim. U: ‹Ikki kun boʻlsa, u hayzidandir›, — dedi», — degan. Ibn Sirindan bu haqida soʻralganda: «Ayollar buni yaxshiroq biladi», — degan.Фотима бинти Абу Ҳубайш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Урва ибн Зубайр нақл қилади: У истиҳоза бўлар эди. Пайғамбар ﷺ унга: «Ҳайз қони бўлса — у таниб олинадиган қора қондир; бас, шундай (қон) бўлса, намоздан тўхта; бошқаси (бошқа рангли қон) бўлса, таҳорат ол ва намоз ўқи — чунки у фақат (бир) томир (қони)дир», — дедилар. Абу Довуд айтди: Ибнул-Мусанно: «Буни бизга Ибн Абу Адий китобидан шундай ривоят қилди, сўнг кейинроқ уни бизга ёддан ривоят қилиб: ‹Бизга Муҳаммад ибн Амр Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан: «Фотима истиҳоза бўлар эди», деб (ривоят қилди)›, деди», — деган ва шу маънони зикр қилди. Абу Довуд айтди: Анас ибн Сирин Ибн Аббосдан мустаҳоза ҳақида: «Агар у қўюқ (қора) қон кўрса, намоз ўқимасин; агар бир соат бўлса ҳам покликни кўрса, ғусл қилиб намоз ўқисин», — деб ривоят қилган. Макҳул: «Аёлларга ҳайз махфий (ноаниқ) эмас; унинг қони қора, қўюқ бўлади; бас, у кетиб, енгил сариқ (ранг)га айланса — у мустаҳозадир; ғусл қилиб намоз ўқисин», — деган. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Зайд Яҳё ибн Саиддан, у Қаъқоъ ибн Ҳакимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан мустаҳоза ҳақида: «Ҳайз келганда намозни тарк этади; у кетганда ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Сумайй ва бошқалар Саид ибн ал-Мусайябдан: «Ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилишган. Буни Ҳаммод ибн Салама ҳам Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Юнус Ҳасандан: «Ҳайзли аёлнинг қони (меъёрдан) чўзилса, ҳайзидан кейин бир ёки икки кун (намоздан) тўхтайди; (сўнг) у мустаҳозадир», — деб ривоят қилган. Таймий Қатодадан: «Агар ҳайз кунларига беш кун қўшилса, намоз ўқисин», — деган. Таймий: «Мен (сонни) камайтира бошладим — токи икки кунга етдим. У: ‹Икки кун бўлса, у ҳайзидандир›, — деди», — деган. Ибн Сириндан бу ҳақида сўралганда: «Аёллар буни яхшироқ билади», — деган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ الْمَرُّوذِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ النَّضْرِ، قَالَ كُنَّا بِالطَّفِّ عِنْدَ أَنَسٍ فَصَلَّى بِهِمُ الظُّهْرَ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ إِنِّي صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الظُّهْرِ فَقَرَأَ لَنَا بِهَاتَيْنِ السُّورَتَيْنِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ ‏{‏ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ‏}‏ وَ ‏{‏ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ‏}‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: biz Toffda Anasning huzurida edik, u odamlarga peshin namozini oʻqib berdi. Namozdan boʻshagach, u: «Men Rasululloh ﷺ bilan birga peshin namozini oʻqidim, u zot ikki rakatda bizga mana shu ikki surani, yaʼni {Eng oliy Robbingning nomini poklab yod et} (Aʼlo 1) va {Qoplab oluvchi (qiyomat) xabari senga keldimi?} (Gʻoshiya 1) suralarini oʻqib berdilar», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: биз Тоффда Анаснинг ҳузурида эдик, у одамларга пешин намозини ўқиб берди. Намоздан бўшагач, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга пешин намозини ўқидим, у зот икки ракатда бизга мана шу икки сурани, яъни {Энг олий Роббингнинг номини поклаб ёд эт} (Аъло 1) ва {Қоплаб олувчи (қиёмат) хабари сенга келдими?} (Ғошия 1) сураларини ўқиб бердилар», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَنْبَأَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، قَالَ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا رُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ فِيهِ الْقِصَاصُ إِلاَّ أَمَرَ فِيهِ بِالْعَفْوِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurlariga qasos talab qilinadigan biror ish koʻtarilsa, u zot albatta unda afv qilishga buyurar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига қасос талаб қилинадиган бирор иш кўтарилса, у зот албатта унда афв қилишга буюрар эдилар.

- السادس‏:‏ عن الزبير بن عدي قال‏:‏ أتينا أنس بن مالك رضي الله عنه فشكونا إليه ما نلقى من الحجاج‏.‏ فقال‏:‏ ‏"‏اصبروا فإنه لا يأتي زمان إلا والذي بعده شر منه حتى تلقوا ربكم‏"‏ سمعته من نبيكم صلى الله عليه وسلم‏.‏‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Zubayr ibn Adiy aytdi:) Biz Anas ibn Molik(ning huzuriga) keldik va unga Hajjojdan koʻrayotgan (azob-uqubat)larimizdan shikoyat qildik. U: «Sabr qilinglar; chunki sizlarga shunday bir zamon kelmaydiki, undan keyingisi undan battarroq boʻlmasin — toki Robbingizga yoʻliqquningizcha. Men buni Paygʻambaringiz ﷺdan eshitganman», dedi.(Зубайр ибн Адий айтди:) Биз Анас ибн Молик(нинг ҳузурига) келдик ва унга Ҳажжождан кўраётган (азоб-уқубат)ларимиздан шикоят қилдик. У: «Сабр қилинглар; чунки сизларга шундай бир замон келмайдики, ундан кейингиси ундан баттарроқ бўлмасин — токи Роббингизга йўлиққунингизча. Мен буни Пайғамбарингиз ﷺдан эшитганман», деди.

وَعَن قَتَادَة قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسًا يَقُولُ: كَانَ فَزَعٌ بِالْمَدِينَةِ فَاسْتَعَارَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَسًا مِنْ أَبِي طَلْحَةَ يُقَالُ لَهُ: الْمَنْدُوبُ فَرَكِبَ فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ: «مَا رَأَيْنَا مِنْ شَيْءٍ وَإِن وَجَدْنَاهُ لبحرا»

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Madina ahli (dushman hujumidan) qoʻrqdi; shuning uchun Paygʻambar ﷺ Abu Talhadan — Mandub degan — bir otni oriyat (qarzga) oldi va unga mindi. U zot qaytganda: «Biz (qoʻrqadigan) hech narsani koʻrmadik, lekin bu ot juda tez (chopar) ekan (xuddi dengiz suvidek tuganmas quvvatga ega)», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Мадина аҳли (душман ҳужумидан) қўрқди; шунинг учун Пайғамбар ﷺ Абу Талҳадан — Мандуб деган — бир отни орият (қарзга) олди ва унга минди. У зот қайтганда: «Биз (қўрқадиган) ҳеч нарсани кўрмадик, лекин бу от жуда тез (чопар) экан (худди денгиз сувидек туганмас қувватга эга)», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ أَنَسًا يَقُولُ‏:‏ عَطَسَ رَجُلاَنِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَشَمَّتَ أَحَدَهُمَا، وَلَمْ يُشَمِّتِ الْآخَرَ، فَقَالَ‏:‏ شَمَّتَّ هَذَا وَلَمْ تُشَمِّتْنِي‏؟‏ قَالَ‏:‏ إِنَّ هَذَا حَمِدَ اللَّهَ، وَلَمْ تَحْمَدْهُ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺning huzurlarida ikki kishi aksa urdi; (u zot) biriga tashmit qildilar, boshqasiga tashmit qilmadilar. (Tashmit qilinmagan) kishi: «Yo Rasululloh, siz bunga tashmit qildingiz, menga esa tashmit qilmadingiz?» dedi. (U zot:) «Albatta, bu (kishi) Allohga hamd aytdi, sen esa Allohga hamd aytmading» dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида икки киши акса урди; (у зот) бирига ташмит қилдилар, бошқасига ташмит қилмадилар. (Ташмит қилинмаган) киши: «Ё Расулуллоҳ, сиз бунга ташмит қилдингиз, менга эса ташмит қилмадингиз?» деди. (У зот:) «Албатта, бу (киши) Аллоҳга ҳамд айтди, сен эса Аллоҳга ҳамд айтмадинг» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ كَانَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، لا يَرُدُّ الطِّيبَ، وَقَالَ أَنَسٌ‏:‏ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لا يَرُدُّ الطِّيبَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) atirni qaytarmas edi. Anas: «Paygʻambar ﷺ atirni qaytarmas edilar», dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) атирни қайтармас эди. Анас: «Пайғамбар ﷺ атирни қайтармас эдилар», деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنِّي لاَ آلُو أَنْ أُصَلِّيَ بِكُمْ كَمَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِنَا‏.‏ قَالَ ثَابِتٌ كَانَ أَنَسٌ يَصْنَعُ شَيْئًا لَمْ أَرَكُمْ تَصْنَعُونَهُ، كَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَامَ حَتَّى يَقُولَ الْقَائِلُ قَدْ نَسِيَ‏.‏ وَبَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ حَتَّى يَقُولَ الْقَائِلُ قَدْ نَسِيَ‏.‏

Sobit (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas: «Men Paygʻambar ﷺ bizga namozni qanday oʻqitgan boʻlsalar, sizlarga ham shunday oʻqitishda qoʻlimdan kelganini qilaman», — dedi. Anas men sizlarni qilayotgan holda koʻrmagan bir ishni qilar edi: u rukuʼdan keyin shunchalik uzoq (tik) turar ediki, kishi: «U (sajdani) unutdi», — deb oʻylar edi; va u ikki sajda orasida shunchalik uzoq oʻtirar ediki, kishi: «U ikkinchi sajdani unutdi», — deb oʻylar edi.Собит (Анасдан) ривоят қилади: Анас: «Мен Пайғамбар ﷺ бизга намозни қандай ўқитган бўлсалар, сизларга ҳам шундай ўқитишда қўлимдан келганини қиламан», — деди. Анас мен сизларни қилаётган ҳолда кўрмаган бир ишни қилар эди: у рукуъдан кейин шунчалик узоқ (тик) турар эдики, киши: «У (саждани) унутди», — деб ўйлар эди; ва у икки сажда орасида шунчалик узоқ ўтирар эдики, киши: «У иккинчи саждани унутди», — деб ўйлар эди.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Paygʻambari ﷺ aytdilar — soʻng yuqoridagi hadis oʻxshashini zikr qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ айтдилар — сўнг юқоридаги ҳадис ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ قَالَ السُّنَّةُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَفَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً بِكْرًا عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمَا بَعْدُ بِالْعَدْلِ وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا تَزَوَّجَ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ أَقَامَ عِنْدَهَا لَيْلَتَيْنِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Agar xohlasam: ‹Rasululloh ﷺ dedilar›, deb aytishim mumkin edi, lekin u (Anas): ‹Sunnat shuki, kishi xotini ustiga boknra (qiz) ayolga uylansa, uning huzurida yetti (kecha) qoladi; xotini ustiga sayyiba (turmush koʻrgan) ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi›, dedi.» Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhammad ibn Ishoq buni Ayyubdan, u Abu Qilobadan, u Anasdan marfuʼ qilib rivoyat qilgan, baʼzilar esa uni marfuʼ qilmagan. Baʼzi ilm ahlining amali shu hadisga binoandir; ular: «Kishi xotini ustiga boknra ayolga uylansa, uning huzurida yetti (kecha) qoladi, soʻng ikkalasi orasida adolat bilan navbat boʻladi; xotini ustiga sayyiba ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi», deyishgan. Bu Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobiinlardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Xotini ustiga boknra ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi, sayyibaga uylansa, uning huzurida ikki kecha qoladi», deyishgan. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Агар хоҳласам: ‹Расулуллоҳ ﷺ дедилар›, деб айтишим мумкин эди, лекин у (Анас): ‹Суннат шуки, киши хотини устига бокнра (қиз) аёлга уйланса, унинг ҳузурида етти (кеча) қолади; хотини устига саййиба (турмуш кўрган) аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади›, деди.» Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳаммад ибн Ишоқ буни Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Анасдан марфуъ қилиб ривоят қилган, баъзилар эса уни марфуъ қилмаган. Баъзи илм аҳлининг амали шу ҳадисга биноандир; улар: «Киши хотини устига бокнра аёлга уйланса, унинг ҳузурида етти (кеча) қолади, сўнг иккаласи орасида адолат билан навбат бўлади; хотини устига саййиба аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади», дейишган. Бу Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобиинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Хотини устига бокнра аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади, саййибага уйланса, унинг ҳузурида икки кеча қолади», дейишган. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّ الْقَعْقَاعَ، وَزَيْدَ بْنَ أَسْلَمَ، أَرْسَلاَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ يَسْأَلُهُ كَيْفَ تَغْتَسِلُ الْمُسْتَحَاضَةُ فَقَالَ تَغْتَسِلُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ وَتَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ فَإِنْ غَلَبَهَا الدَّمُ اسْتَثْفَرَتْ بِثَوْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ تَغْتَسِلُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رَوَى دَاوُدُ وَعَاصِمٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ امْرَأَتِهِ عَنْ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ إِلاَّ أَنَّ دَاوُدَ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ عَاصِمٍ عِنْدَ الظُّهْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ إِنِّي لأَظُنُّ حَدِيثَ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ ‏.‏ فَقَلَبَهَا النَّاسُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ وَلَكِنَّ الْوَهَمَ دَخَلَ فِيهِ وَرَوَاهُ الْمِسْوَرُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ قَالَ فِيهِ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ ‏.‏ فَقَلَبَهَا النَّاسُ مِنْ ظُهْرٍ إِلَى ظُهْرٍ ‏.‏

Abu Bakrning ozod qilgan quli Sumayy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Qaʼqoʼ va Zayd ibn Aslam uni Said ibn al-Musayyabning oldiga, istihoza (qon ketishi) boʻlgan ayol qanday gʻusl qilishini soʻrash uchun yuborishdi. U: «(Ayol) bir peshindan keyingi peshingacha gʻusl qiladi va har bir namoz uchun taharat oladi. Agar qon (toʻxtovsiz) gʻolib kelaversa, mato bilan (avratini) bogʻlab oladi», dedi. Abu Dovud aytdi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) va Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan ham «bir peshindan keyingi peshingacha gʻusl qiladi» deb rivoyat qilingan. Shuningdek, Dovud va Osim Shaʼbiydan, u oʻz ayolidan, u Qamiyrdan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildilar. Faqat Dovud «har kuni» dedi, Osimning hadisida esa «peshin paytida» deyilgan. Bu Solim ibn Abdulloh, Hasan va Atoning soʻzidir. Abu Dovud aytdi: Molik dedi: «Men Ibn al-Musayyabning hadisi ‹bir tozalanishdan keyingi tozalanishgacha› deb edi, deb gumon qilaman, ammo odamlar uni ‹bir peshindan keyingi peshingacha› deb aylantirib yuborishgan, biroq unga adashish kirib qolgan». Uni Misvar ibn Abdulmalik ibn Said ibn Abdurrahmon ibn Yarbuʼ ham rivoyat qilib, unda «bir tozalanishdan keyingi tozalanishgacha» degan, soʻng odamlar uni «bir peshindan keyingi peshingacha» deb aylantirib yuborishgan.Абу Бакрнинг озод қилган қули Сумайй (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Қаъқў ва Зайд ибн Аслам уни Саид ибн ал-Мусайябнинг олдига, истиҳоза (қон кетиши) бўлган аёл қандай ғусл қилишини сўраш учун юборишди. У: «(Аёл) бир пешиндан кейинги пешингача ғусл қилади ва ҳар бир намоз учун таҳарат олади. Агар қон (тўхтовсиз) ғолиб келаверса, мато билан (авратини) боғлаб олади», деди. Абу Довуд айтди: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ва Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ҳам «бир пешиндан кейинги пешингача ғусл қилади» деб ривоят қилинган. Шунингдек, Довуд ва Осим Шаъбийдан, у ўз аёлидан, у Қамийрдан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдилар. Фақат Довуд «ҳар куни» деди, Осимнинг ҳадисида эса «пешин пайтида» дейилган. Бу Солим ибн Абдуллоҳ, Ҳасан ва Атонинг сўзидир. Абу Довуд айтди: Молик деди: «Мен Ибн ал-Мусайябнинг ҳадиси ‹бир тозаланишдан кейинги тозаланишгача› деб эди, деб гумон қиламан, аммо одамлар уни ‹бир пешиндан кейинги пешингача› деб айлантириб юборишган, бироқ унга адашиш кириб қолган». Уни Мисвар ибн Абдулмалик ибн Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъ ҳам ривоят қилиб, унда «бир тозаланишдан кейинги тозаланишгача» деган, сўнг одамлар уни «бир пешиндан кейинги пешингача» деб айлантириб юборишган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْعَطَّافُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَقَالَ صَلَّيْتُمْ قُلْنَا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ يَا جَارِيَةُ هَلُمِّي لِي وَضُوءًا مَا صَلَّيْتُ وَرَاءَ إِمَامٍ أَشْبَهَ صَلاَةً بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ إِمَامِكُمْ هَذَا ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ يُتِمُّ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ وَيُخَفِّفُ الْقِيَامَ وَالْقُعُودَ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. U: «Namoz oʻqidingizmi?» dedi. Biz: «Ha», dedik. U: «Ey joriya, menga taharat suvi keltir. Men shu imomingizdan koʻra namozi Rasululloh ﷺning namozlariga oʻxshashroq boʻlgan biror imom ortida namoz oʻqimaganman», dedi. Zayd aytdi: Umar ibn Abdulaziz rukuʼ va sajdani toʻliq bajarib, qiyom va oʻtirishni yengil qilardi.Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. У: «Намоз ўқидингизми?» деди. Биз: «Ҳа», дедик. У: «Эй жория, менга таҳарат суви келтир. Мен шу имомингиздан кўра намози Расулуллоҳ ﷺнинг намозларига ўхшашроқ бўлган бирор имом ортида намоз ўқимаганман», деди. Зайд айтди: Умар ибн Абдулазиз рукуъ ва саждани тўлиқ бажариб, қиём ва ўтиришни енгил қиларди.