Sa'd ibn Abu Vaqqos az-Zuhriy

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ وَجَعٍ اشْتَدَّ بِي فَقُلْتُ إِنِّي قَدْ بَلَغَ بِي مِنَ الْوَجَعِ وَأَنَا ذُو مَالٍ، وَلاَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَةٌ، أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بِالشَّطْرِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ وَالثُّلْثُ كَبِيرٌ ـ أَوْ كَثِيرٌ ـ إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ، وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ أُجِرْتَ بِهَا، حَتَّى مَا تَجْعَلُ فِي فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُخَلَّفُ بَعْدَ أَصْحَابِي قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ فَتَعْمَلَ عَمَلاً صَالِحًا إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ دَرَجَةً وَرِفْعَةً، ثُمَّ لَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ، اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ، وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ، يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏‏.‏

Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dediki, Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi haji yilida men qattiq kasal boʻldim va Paygʻambar ﷺ ahvolimni soʻrab, meni ziyorat qilar edilar. Men u zotga: «Men kasallik tufayli shu holatga keldim; men boy odamman va bir qizimdan boshqa vorisim yoʻq. Mol-mulkimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar. Men: «Yarmini-mi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar, soʻng qoʻshdilar: «Uchdan biri — uchdan biri ham koʻp. Vorislaringni — ularni kambagʻal, odamlarga qoʻl choʻzadigan holda qoldirgandan koʻra — boy qoldirishing yaxshiroq. Sen Alloh (roziligi) yoʻlida sarflagan har bir narsa uchun — hatto xotiningning ogʻziga solgan (luqma) uchun ham — savob olasan», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men sheriklarimdan keyin (Makkada) yolgʻiz qoldirilamanmi?» — dedim. U zot: «Agar (bu yerda) qoldirilsang, qilgan har bir yaxshi amaling seni (darajangni) koʻtaradi va yuksaltiradi. Ehtimol, sen uzoq umr koʻrasan — shunda baʼzi odamlar sendan manfaat koʻradi, baʼzilari esa sendan zarar koʻradi. Allohim, sahobalarimning hijratini toʻliq (mukammal) qil va ularni ortga (din)dan qaytarma», — dedilar. Lekin Rasululloh ﷺ — Makkada vafot etgani uchun — bechora Saʼd ibn Xavla uchun gʻamgin boʻldilar.Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос (отасидан) ривоят қилади: Отам дедики, Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажи йилида мен қаттиқ касал бўлдим ва Пайғамбар ﷺ аҳволимни сўраб, мени зиёрат қилар эдилар. Мен у зотга: «Мен касаллик туфайли шу ҳолатга келдим; мен бой одамман ва бир қизимдан бошқа ворисим йўқ. Мол-мулкимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар. Мен: «Ярмини-ми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар, сўнг қўшдилар: «Учдан бири — учдан бири ҳам кўп. Ворисларингни — уларни камбағал, одамларга қўл чўзадиган ҳолда қолдиргандан кўра — бой қолдиришинг яхшироқ. Сен Аллоҳ (розилиги) йўлида сарфлаган ҳар бир нарса учун — ҳатто хотинингнинг оғзига солган (луқма) учун ҳам — савоб оласан», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен шерикларимдан кейин (Маккада) ёлғиз қолдириламанми?» — дедим. У зот: «Агар (бу ерда) қолдирилсанг, қилган ҳар бир яхши амалинг сени (даражангни) кўтаради ва юксалтиради. Эҳтимол, сен узоқ умр кўрасан — шунда баъзи одамлар сендан манфаат кўради, баъзилари эса сендан зарар кўради. Аллоҳим, саҳобаларимнинг ҳижратини тўлиқ (мукаммал) қил ва уларни ортга (дин)дан қайтарма», — дедилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ — Маккада вафот этгани учун — бечора Саъд ибн Хавла учун ғамгин бўлдилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اشْتَكَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ شَكْوَى لَهُ فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنهم ـ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ فَوَجَدَهُ فِي غَاشِيَةِ أَهْلِهِ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ قَضَى ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَبَكَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَأَى الْقَوْمُ بُكَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَكَوْا فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ تَسْمَعُونَ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُعَذِّبُ بِدَمْعِ الْعَيْنِ، وَلاَ بِحُزْنِ الْقَلْبِ، وَلَكِنْ يُعَذِّبُ بِهَذَا ـ وَأَشَارَ إِلَى لِسَانِهِ ـ أَوْ يَرْحَمُ وَإِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَضْرِبُ فِيهِ بِالْعَصَا، وَيَرْمِي بِالْحِجَارَةِ وَيَحْثِي بِالتُّرَابِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda kasal boʻldi va Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abdulloh ibn Masʼud bilan birga — uning ahvolini soʻrashga — uni ziyorat qildilar. U zot uning oldiga kelganda, uni oilasi oʻrab olgan holda topdilar va: «U vafot etdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ yigʻladilar va odamlar Rasululloh ﷺ ning yigʻlaganini koʻrgach, ularning hammasi yigʻladi. U zot: «(Quloq solib) eshityapsizlarmi? Alloh koʻz yoshi uchun ham, qalbning gʻami uchun ham azoblamaydi; balki U buning (sababidan) azoblaydi yoki oʻz rahmatini ato etadi», — dedilar va tillariga ishora qildilar hamda: «Mayyit — uning ortidan yaqinlarining yigʻisi sababli — azoblanadi», — dedilar. Umar (mayyit ortidan yigʻlaydiganlarning) yuzlariga tayoq bilan urar, tosh otar va tuproq separ edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода касал бўлди ва Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдуллоҳ ибн Масъуд билан бирга — унинг аҳволини сўрашга — уни зиёрат қилдилар. У зот унинг олдига келганда, уни оиласи ўраб олган ҳолда топдилар ва: «У вафот этдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ йиғладилар ва одамлар Расулуллоҳ ﷺ нинг йиғлаганини кўргач, уларнинг ҳаммаси йиғлади. У зот: «(Қулоқ солиб) эшитяпсизларми? Аллоҳ кўз ёши учун ҳам, қалбнинг ғами учун ҳам азобламайди; балки У бунинг (сабабидан) азоблайди ёки ўз раҳматини ато этади», — дедилар ва тилларига ишора қилдилар ҳамда: «Маййит — унинг ортидан яқинларининг йиғиси сабабли — азобланади», — дедилар. Умар (маййит ортидан йиғлайдиганларнинг) юзларига таёқ билан урар, тош отар ва тупроқ сепар эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اذْهَبْ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْ يَقْرَأُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَيْكِ السَّلاَمَ، ثُمَّ سَلْهَا أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، فَلأُوثِرَنَّهُ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قَالَ لَهُ مَا لَدَيْكَ قَالَ أَذِنَتْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ مَا كَانَ شَىْءٌ أَهَمَّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَضْجَعِ، فَإِذَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمُوا ثُمَّ قُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَادْفِنُونِي، وَإِلاَّ فَرُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَمَنِ اسْتَخْلَفُوا بَعْدِي فَهُوَ الْخَلِيفَةُ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا‏.‏ فَسَمَّى عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَوَلَجَ عَلَيْهِ شَابٌّ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ، كَانَ لَكَ مِنَ الْقَدَمِ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ الشَّهَادَةُ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ‏.‏ فَقَالَ لَيْتَنِي يَا ابْنَ أَخِي وَذَلِكَ كَفَافًا لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ خَيْرًا، أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَأَنْ يَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَأَنْ لاَ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ‏.‏

Amr ibn Maymun al-Avdiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobni (u xanjar bilan yaralangan paytida) koʻrdim; u: «Ey Abdulloh ibn Umar, moʻminlarning onasi Oishaning oldiga borib: ‹Umar ibn al-Xattob senga salom yoʻlladi›, — deb ayt va undan — meni oʻz sheriklarim bilan dafn etishga ruxsat berishni — soʻra», — dedi. (Bas, Ibn Umar bu xabarni Oishaga yetkazdi.) U: «Men bu joyni oʻzim uchun (saqlashni) niyat qilgan edim, lekin bugun men uni (Umarni) oʻzimdan afzal koʻraman (va uni u yerda dafn etilishga ruxsat beraman)», — dedi. Abdulloh ibn Umar qaytib kelganda, Umar undan: «Senda qanday (xabar) bor?» — dedi. U: «Ey moʻminlarning amiri, u senga (u yerda dafn etilishga) ruxsat berdi», — dedi. Shunda Umar: «Menga — oʻsha (muqaddas) joyda dafn etilishdan koʻra — muhimroq narsa yoʻq edi. Bas, men vafot etsam, meni u yerga olib boring va unga (Oishaga) salomimni yetkazib: ‹Umar ibn al-Xattob ruxsat soʻrayapti›, — deb ayt; agar u ruxsat bersa, meni (u yerga) dafn et; agar u (ruxsat) bermasa, meni musulmonlarning qabristoniga olib boring. Men — Allohning Rasuli ﷺ vafotigacha rozi boʻlib turgan oʻsha (kishilar)dan koʻra — xilofatga haqliroq biror kishi (bor) deb oʻylamayman. Mendan keyin odamlar kimni (xalifa qilib) tanlasa, oʻsha xalifa boʻladi va sizlar unga quloq solishingiz hamda itoat qilishingiz (kerak)», — dedi va Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf hamda Saʼd ibn Abu Vaqqosning nomini tilga oldi. Shu orada ansorlardan bir yigit kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Allohning xushxabari bilan xursand boʻling. Sizning Islomdagi darajangiz oʻzingizga maʼlum; soʻng siz xalifa boʻldingiz va adolat bilan hukm yuritdingiz; soʻng bularning hammasidan keyin sizga shahidlik nasib etdi», — dedi. Umar: «Ey birodarim oʻgʻli, koshki, oʻsha (fazilatlar)ning hammasi (gunohlarimga) teng kelsa edi — toki men na yutqazsam, na yutsam (yaʼni hisob-kitobda baravar chiqsam). Men oʻzimdan keyingi (xalifa)ga — muhojirlarga yaxshi munosabatda boʻlishni, ularning haqlarini (eʼtirof) qilishni va ularning obroʻ-izzatini hamda muqaddas (narsalari)ni himoya qilishni — tavsiya qilaman. Yana men unga — ulardan oldin (Madinada) uy-joyli boʻlgan va iymonni qabul qilgan ansorlarga yaxshi munosabatda boʻlishni — tavsiya qilaman. U ularning yaxshilarining yaxshiligini qabul qilsin va ulardan xato qilganlarini afv etsin. Yana men unga — Alloh va Uning Rasuli zimmasidagi zimmiy(lar) borasidagi qoida-qonunlarga rioya qilishni, ularning ahdlarini toʻliq bajarishni, ular uchun (dushmanga qarshi) jang qilishni va ularni kuchlaridan ortiq (soliq bilan) ogʻirlashtirmaslikni — tavsiya qilaman», — dedi.Амр ибн Маймун ал-Авдий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобни (у ханжар билан яраланган пайтида) кўрдим; у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб сенга салом йўллади›, — деб айт ва ундан — мени ўз шерикларим билан дафн этишга рухсат беришни — сўра», — деди. (Бас, Ибн Умар бу хабарни Оишага етказди.) У: «Мен бу жойни ўзим учун (сақлашни) ният қилган эдим, лекин бугун мен уни (Умарни) ўзимдан афзал кўраман (ва уни у ерда дафн этилишга рухсат бераман)», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келганда, Умар ундан: «Сенда қандай (хабар) бор?» — деди. У: «Эй мўминларнинг амири, у сенга (у ерда дафн этилишга) рухсат берди», — деди. Шунда Умар: «Менга — ўша (муқаддас) жойда дафн этилишдан кўра — муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, мен вафот эцам, мени у ерга олиб боринг ва унга (Оишага) саломимни етказиб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб рухсат сўраяпти›, — деб айт; агар у рухсат берса, мени (у ерга) дафн эт; агар у (рухсат) бермаса, мени мусулмонларнинг қабристонига олиб боринг. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотигача рози бўлиб турган ўша (кишилар)дан кўра — хилофатга ҳақлироқ бирор киши (бор) деб ўйламайман. Мендан кейин одамлар кимни (халифа қилиб) танласа, ўша халифа бўлади ва сизлар унга қулоқ солишингиз ҳамда итоат қилишингиз (керак)», — деди ва Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф ҳамда Саъд ибн Абу Ваққоснинг номини тилга олди. Шу орада ансорлардан бир йигит келиб: «Эй мўминларнинг амири, Аллоҳнинг хушхабари билан хурсанд бўлинг. Сизнинг Исломдаги даражангиз ўзингизга маълум; сўнг сиз халифа бўлдингиз ва адолат билан ҳукм юритдингиз; сўнг буларнинг ҳаммасидан кейин сизга шаҳидлик насиб этди», — деди. Умар: «Эй биродарим ўғли, кошки, ўша (фазилатлар)нинг ҳаммаси (гуноҳларимга) тенг келса эди — токи мен на ютқазсам, на юцам (яъни ҳисоб-китобда баравар чиқсам). Мен ўзимдан кейинги (халифа)га — муҳожирларга яхши муносабатда бўлишни, уларнинг ҳақларини (эътироф) қилишни ва уларнинг обрў-иззатини ҳамда муқаддас (нарсалари)ни ҳимоя қилишни — тавсия қиламан. Яна мен унга — улардан олдин (Мадинада) уй-жойли бўлган ва иймонни қабул қилган ансорларга яхши муносабатда бўлишни — тавсия қиламан. У уларнинг яхшиларининг яхшилигини қабул қилсин ва улардан хато қилганларини афв эцин. Яна мен унга — Аллоҳ ва Унинг Расули зиммасидаги зиммий(лар) борасидаги қоида-қонунларга риоя қилишни, уларнинг аҳдларини тўлиқ бажаришни, улар учун (душманга қарши) жанг қилишни ва уларни кучларидан ортиқ (солиқ билан) оғирлаштирмасликни — тавсия қиламан», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي غُلاَمٍ، فَقَالَ سَعْدٌ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ، انْظُرْ إِلَى شَبَهِهِ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ هَذَا أَخِي يَا رَسُولَ اللَّهِ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي مِنْ وَلِيدَتِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى شَبَهِهِ، فَرَأَى شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ، فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ فَلَمْ تَرَهُ سَوْدَةُ قَطُّ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abd ibn Zamʼa bir bola haqida janjallashdi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu bola — mening birodarim (Utba ibn Abu Vaqqos)ning oʻgʻli; u mendan — uni (oʻz qaramogʻimga) olishimga — vaʼda olgan edi, chunki u (Utba)ning (zinodan boʻlgan) oʻgʻli edi. Unga qarang va kimga oʻxshashini koʻring», — dedi. Abd ibn Zamʼa: «Yo Rasululloh, bu — mening birodarim; u otamning toʻshagida, uning choriyasi (kanizi)dan tugʻildi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ bolaga bir qarab, uning Utbaga aniq oʻxshashini koʻrdi, soʻng: «Bola — sen uchun(dir), ey Abd ibn Zamʼa. Bola — toʻshak (egasi)ga (tegishli) va zinokor uchun — tosh (yaʼni noumidlik)dan boshqa (hech narsa) yoʻq», — dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Ey Savda bint Zamʼa! Bu boladan (yuzini) toʻsib yur», — dedilar. Bas, Savda uni boshqa hech qachon koʻrmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Абу Ваққос ва Абд ибн Замъа бир бола ҳақида жанжаллашди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу бола — менинг биродарим (Утба ибн Абу Ваққос)нинг ўғли; у мендан — уни (ўз қарамоғимга) олишимга — ваъда олган эди, чунки у (Утба)нинг (зинодан бўлган) ўғли эди. Унга қаранг ва кимга ўхшашини кўринг», — деди. Абд ибн Замъа: «Ё Расулуллоҳ, бу — менинг биродарим; у отамнинг тўшагида, унинг чорияси (канизи)дан туғилди», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ болага бир қараб, унинг Утбага аниқ ўхшашини кўрди, сўнг: «Бола — сен учун(дир), эй Абд ибн Замъа. Бола — тўшак (эгаси)га (тегишли) ва зинокор учун — тош (яъни ноумидлик)дан бошқа (ҳеч нарса) йўқ», — дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Эй Савда бинт Замъа! Бу боладан (юзини) тўсиб юр», — дедилар. Бас, Савда уни бошқа ҳеч қачон кўрмади.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، قَالَ وَقَفْتُ عَلَى سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، فَجَاءَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى إِحْدَى مَنْكِبَىَّ إِذْ جَاءَ أَبُو رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا سَعْدُ ابْتَعْ مِنِّي بَيْتَىَّ فِي دَارِكَ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ وَاللَّهِ مَا أَبْتَاعُهُمَا‏.‏ فَقَالَ الْمِسْوَرُ وَاللَّهِ لَتَبْتَاعَنَّهُمَا‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ وَاللَّهِ لاَ أَزِيدُكَ عَلَى أَرْبَعَةِ آلاَفٍ، مُنَجَّمَةٍ أَوْ مُقَطَّعَةٍ‏.‏ قَالَ أَبُو رَافِعٍ لَقَدْ أُعْطِيتُ بِهَا خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ، وَلَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ‏"‏‏.‏ مَا أَعْطَيْتُكَهَا بِأَرْبَعَةِ آلاَفٍ، وَأَنَا أُعْطَى بِهَا خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ‏.‏ فَأَعْطَاهَا إِيَّاهُ‏.‏

Amr ibn Sharid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Saʼd ibn Abu Vaqqos bilan turgan paytimda, Misvar ibn Maxrama kelib, qoʻlini mening yelkamga qoʻydi. Shu asnoda Abu Rofeʼ — Paygʻambar ﷺ ning ozod qilingan quli — kelib, Saʼddan — oʻz uyidagi (ikki) maskanni sotib olishni — soʻradi. Saʼd: «Allohga qasamki, men ularni sotib olmayman», — dedi. Misvar: «Allohga qasamki, sen ularni sotib olasan», — dedi. Saʼd: «Allohga qasamki, men (uchun) toʻrt ming (dirham)dan ortiq, (uni ham) boʻlib-boʻlib toʻlamayman», — deb javob berdi. Abu Rofeʼ: «Menga (buning uchun) besh yuz dinor taklif qilingan edi va agar men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Qoʻshni — yaqinligi sababli — har kimdan koʻproq haqli›, — deganini eshitmaganimda, men ularni senga — menga (ular uchun) besh yuz dinor taklif qilingan holda — toʻrt ming (dirham)ga bermas edim (bir dinor — oʻn dirhamga teng)», — dedi. Bas, u uni Saʼdga sotdi.Амр ибн Шарид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Саъд ибн Абу Ваққос билан турган пайтимда, Мисвар ибн Махрама келиб, қўлини менинг елкамга қўйди. Шу аснода Абу Рофеъ — Пайғамбар ﷺ нинг озод қилинган қули — келиб, Саъддан — ўз уйидаги (икки) масканни сотиб олишни — сўради. Саъд: «Аллоҳга қасамки, мен уларни сотиб олмайман», — деди. Мисвар: «Аллоҳга қасамки, сен уларни сотиб оласан», — деди. Саъд: «Аллоҳга қасамки, мен (учун) тўрт минг (дирҳам)дан ортиқ, (уни ҳам) бўлиб-бўлиб тўламайман», — деб жавоб берди. Абу Рофеъ: «Менга (бунинг учун) беш юз динор таклиф қилинган эди ва агар мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Қўшни — яқинлиги сабабли — ҳар кимдан кўпроқ ҳақли›, — деганини эшитмаганимда, мен уларни сенга — менга (улар учун) беш юз динор таклиф қилинган ҳолда — тўрт минг (дирҳам)га бермас эдим (бир динор — ўн дирҳамга тенг)», — деди. Бас, у уни Саъдга сотди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ الْمِصْرِيُّ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرٌو، حَدَّثَنِي أَبُو النَّضْرِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ‏.‏ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ سَأَلَ عُمَرَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا حَدَّثَكَ شَيْئًا سَعْدٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَسْأَلْ عَنْهُ غَيْرَهُ‏.‏ وَقَالَ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ أَخْبَرَنِي أَبُو النَّضْرِ أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ سَعْدًا حَدَّثَهُ فَقَالَ عُمَرُ لِعَبْدِ اللَّهِ‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Paygʻambar ﷺ maxsilari ustiga masʼh tortgan», — dedi. Abdulloh ibn Umar buni Umardan soʻradi. Umar tasdiqlab: «Saʼd Paygʻambardan bir hadis rivoyat qilsa, u haqda boshqa birovdan soʻrash shart emas», — dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Абу Ваққос: «Пайғамбар ﷺ махсилари устига масъҳ тортган», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар буни Умардан сўради. Умар тасдиқлаб: «Саъд Пайғамбардан бир ҳадис ривоят қилса, у ҳақда бошқа бировдан сўраш шарт эмас», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ عَبْدَ بْنَ زَمْعَةَ، وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، اخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي ابْنِ أَمَةِ زَمْعَةَ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصَانِي أَخِي إِذَا قَدِمْتُ أَنْ أَنْظُرَ ابْنَ أَمَةِ زَمْعَةَ فَأَقْبِضَهُ، فَإِنَّهُ ابْنِي‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ أَمَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي‏.‏ فَرَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَبَهًا بَيِّنًا فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu ibn Zamʼa va Saʼd ibn Abu Vaqqos — Zamʼaning choriyasi (kanizi)ning oʻgʻli (kimning egaligida ekani) haqida daʼvolarini — Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib keldi. Saʼd: «Yo Rasululloh, mening akam (Utba) oʻlimidan oldin menga — men (Makkaga) qaytganimda, Zamʼaning choriyasining oʻgʻlini izlab, uni oʻz qaramogʻimga olishni (aytdi) — chunki u uning (akamning) oʻgʻli edi», — dedi. Abu ibn Zamʼa: «U — mening (ota bir) akam va otamning choriyasining oʻgʻli(dir); u otamning toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Paygʻambar ﷺ Utba bilan oʻsha bola orasida oʻxshashlik (qiyofa) sezdi, lekin u zot: «Ey Abu ibn Zamʼa! Bu bola sening (qoʻlingda) boʻladi — chunki farzand toʻshak egasiga (tegishli); sen, ey Savda, bu boladan (oʻzingni) toʻsib (parda tutib) yur», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу ибн Замъа ва Саъд ибн Абу Ваққос — Замъанинг чорияси (канизи)нинг ўғли (кимнинг эгалигида экани) ҳақида даъволарини — Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб келди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, менинг акам (Утба) ўлимидан олдин менга — мен (Маккага) қайтганимда, Замъанинг чориясининг ўғлини излаб, уни ўз қарамоғимга олишни (айтди) — чунки у унинг (акамнинг) ўғли эди», — деди. Абу ибн Замъа: «У — менинг (ота бир) акам ва отамнинг чориясининг ўғли(дир); у отамнинг тўшагида туғилган», — деди. Пайғамбар ﷺ Утба билан ўша бола орасида ўхшашлик (қиёфа) сезди, лекин у зот: «Эй Абу ибн Замъа! Бу бола сенинг (қўлингда) бўлади — чунки фарзанд тўшак эгасига (тегишли); сен, эй Савда, бу боладан (ўзингни) тўсиб (парда тутиб) юр», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنَّ عُتْبَةَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنْ يَقْبِضَ إِلَيْهِ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، قَالَ عُتْبَةُ إِنَّهُ ابْنِي‏.‏ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْفَتْحِ أَخَذَ سَعْدٌ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ‏.‏ فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَقْبَلَ مَعَهُ بِعَبْدِ بْنِ زَمْعَةَ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا ابْنُ أَخِي عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَخِي ابْنُ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى ابْنِ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَإِذَا هُوَ أَشْبَهُ النَّاسِ بِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِيهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ مِمَّا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ‏.‏ وَكَانَتْ سَوْدَةُ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Utba ibn Abu Vaqqos oʻz akasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga — Zamʼaning choriyasi (kanizi)ning oʻgʻlini oʻz qaramogʻiga olishga — vakolat berdi va unga — bu bola oʻzining (gʻayriqonuniy) oʻgʻli, deb — aytdi. Allohning Rasuli ﷺ (Makkaga) fath paytida borganda, Saʼd Zamʼaning choriyasining oʻgʻlini Allohning Rasuli ﷺ ga olib keldi va oʻzi bilan Abu ibn Zamʼani (ham) olib kelib: «Yo Rasululloh, bu — mening akam Utbaning oʻgʻli(dir); u meni — buni oʻz qaramogʻimga olishga — vakil qilgan», — dedi. Abu ibn Zamʼa: «Yo Rasululloh, u — mening (ota bir) akam, Zamʼaning choriyasining oʻgʻli(dir) va u (Zamʼaning) toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ Zamʼaning choriyasining oʻgʻliga qaradi va (Utbaga) koʻp oʻxshashlik (qiyofa) sezdi. Allohning Rasuli ﷺ: «U — sen uchun(dir), ey Abu ibn Zamʼa — chunki u sening otang toʻshagida tugʻilgan», — dedilar. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ Savda bint Zamʼaga — bu boladan (oʻzini) toʻsib (parda tutib) yurishni — aytdi — chunki u (zot) bolaning Utbaga oʻxshashligini sezgan edi; Savda esa Paygʻambar ﷺ ning zavjasi edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Утба ибн Абу Ваққос ўз акаси Саъд ибн Абу Ваққосга — Замъанинг чорияси (канизи)нинг ўғлини ўз қарамоғига олишга — ваколат берди ва унга — бу бола ўзининг (ғайриқонуний) ўғли, деб — айтди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (Маккага) фатҳ пайтида борганда, Саъд Замъанинг чориясининг ўғлини Аллоҳнинг Расули ﷺ га олиб келди ва ўзи билан Абу ибн Замъани (ҳам) олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу — менинг акам Утбанинг ўғли(дир); у мени — буни ўз қарамоғимга олишга — вакил қилган», — деди. Абу ибн Замъа: «Ё Расулуллоҳ, у — менинг (ота бир) акам, Замъанинг чориясининг ўғли(дир) ва у (Замъанинг) тўшагида туғилган», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Замъанинг чориясининг ўғлига қаради ва (Утбага) кўп ўхшашлик (қиёфа) сезди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — сен учун(дир), эй Абу ибн Замъа — чунки у сенинг отанг тўшагида туғилган», — дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ Савда бинт Замъага — бу боладан (ўзини) тўсиб (парда тутиб) юришни — айтди — чунки у (зот) боланинг Утбага ўхшашлигини сезган эди; Савда эса Пайғамбар ﷺ нинг завжаси эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي، فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي، وَابْنُ أَمَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ابْنُ أَخِي، كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ ابْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏‏.‏ لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Utba ibn Abu Vaqqos (oʻz oʻgʻlini) oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga topshirib: «Zamʼaning choriyasining oʻgʻli — mening (nikohsiz) oʻgʻlim; uni oʻz qaramogʻingga ol», — degan edi. Bas, (Makka) fathi yili Saʼd oʻsha bolani oldi va: «Bu — mening akamning oʻgʻli, akam uni menga topshirgan», — dedi. Abd ibn Zamʼa (oʻrnidan) turib: «U — mening (ota bir) ukam va otamning choriyasining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Soʻng ikkovi Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga keldi va Saʼd: «Yo Rasululloh! Bu — mening akamning oʻgʻli, akam uni menga topshirgan», — dedi. Soʻng Abd ibn Zamʼa (oʻrnidan) turib: «Bu — mening ukam va otamning choriyasining oʻgʻli», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Ey Abd ibn Zamʼa! Bu bola — sen uchun(dir); chunki bola — (u tugʻilgan) toʻshakka (egasiga) tegishli, zinokorga esa — tosh (yaʼni mahrumlik bor)», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ — bolaning Utbaga oʻxshashligini koʻrgach — oʻz zavjasi Savda bint Zamʼaga: «Bu boladan parda tut (hijoblan)», — dedi. Shundan keyin bola — vafot etgunicha — Savdani (hech) koʻrmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Утба ибн Абу Ваққос (ўз ўғлини) ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга топшириб: «Замъанинг чориясининг ўғли — менинг (никоҳсиз) ўғлим; уни ўз қарамоғингга ол», — деган эди. Бас, (Макка) фатҳи йили Саъд ўша болани олди ва: «Бу — менинг акамнинг ўғли, акам уни менга топширган», — деди. Абд ибн Замъа (ўрнидан) туриб: «У — менинг (ота бир) укам ва отамнинг чориясининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», — деди. Сўнг иккови Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келди ва Саъд: «Ё Расулуллоҳ! Бу — менинг акамнинг ўғли, акам уни менга топширган», — деди. Сўнг Абд ибн Замъа (ўрнидан) туриб: «Бу — менинг укам ва отамнинг чориясининг ўғли», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эй Абд ибн Замъа! Бу бола — сен учун(дир); чунки бола — (у туғилган) тўшакка (эгасига) тегишли, зинокорга эса — тош (яъни маҳрумлик бор)», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ — боланинг Утбага ўхшашлигини кўргач — ўз завжаси Савда бинт Замъага: «Бу боладан парда тут (ҳижоблан)», — деди. Шундан кейин бола — вафот этгунича — Савдани (ҳеч) кўрмади.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَهِرَ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ قَالَ ‏"‏ لَيْتَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِي صَالِحًا يَحْرُسُنِي اللَّيْلَةَ ‏"‏‏.‏ إِذْ سَمِعْنَا صَوْتَ سِلاَحٍ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنَا سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، جِئْتُ لأَحْرُسَكَ‏.‏ وَنَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir kechasi (uyqusiz) hushyor (bedor) edi; Madinaga yetib kelganida, u zot: «Qaniydi, sahobalarimdan biror taqvodor kishi bu kecha meni qoʻriqlasa!» — dedi. Birdan biz qurol-yarogʻning shaqirlashini eshitdik. U zot: «Bu kim?» — dedi. U (kelgan kishi): «Men — Saʼd ibn Abu Vaqqosman va sizni qoʻriqlash uchun keldim», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (oʻsha kechasi tinch) uxladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир кечаси (уйқусиз) ҳушёр (бедор) эди; Мадинага етиб келганида, у зот: «Қанийди, саҳобаларимдан бирор тақводор киши бу кеча мени қўриқласа!» — деди. Бирдан биз қурол-яроғнинг шақирлашини эшитдик. У зот: «Бу ким?» — деди. У (келган киши): «Мен — Саъд ибн Абу Ваққосман ва сизни қўриқлаш учун келдим», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (ўша кечаси тинч) ухлади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِيثِ فَقَالَ مَالِكٌ بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي حِينَ مَتَعَ النَّهَارُ، إِذَا رَسُولُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَأْتِينِي فَقَالَ أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رِمَالِ سَرِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ يَا مَالِ، إِنَّهُ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ قَوْمِكَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ، وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَاقْبِضْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَوْ أَمَرْتَ بِهِ غَيْرِي‏.‏ قَالَ اقْبِضْهُ أَيُّهَا الْمَرْءُ‏.‏ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا، ثُمَّ جَلَسَ يَرْفَا يَسِيرًا ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَدَخَلاَ فَسَلَّمَا فَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ قَالَ عُمَرُ تَيْدَكُمْ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ، أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ ـ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ ـ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالَ عُمَرُ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَكُنْتُ أَنَا وَلِيَّ أَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي، أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي تُكَلِّمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ، جِئْتَنِي يَا عَبَّاسُ تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَجَاءَنِي هَذَا ـ يُرِيدُ عَلِيًّا ـ يُرِيدُ نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا‏.‏ فَبِذَلِكَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَإِنِّي أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

Molik ibn Avs (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men uyimda ekanimda, quyosh baland koʻtarildi va havo isib ketdi. Birdan Umar ibn Xattobning elchisi mening oldimga kelib: «Moʻminlar amiri seni (chaqirib) yubordi», — dedi. Bas, men u bilan birga bordim — to Umar — xurmo bargidan yasalgan, hech qanday toʻshak yopilmagan bir karavotda oʻtirib, charm yostiqqa suyanib turgan joyga kirguncha. Men unga salom berib, oʻtirdim. U: «Ey Molik! Qavmingdan — oilali baʼzi kishilar mening oldimga keldi va men ularga (biroz) inʼom berilishini buyurdim; bas, uni olib, ular orasida taqsimla», — dedi. Men: «Ey moʻminlar amiri! Men buni boshqa birovga buyurishingizni istardim», — dedim. U: «Ey kishi! Uni ol», — dedi. Men u bilan birga oʻtirib turganimda, uning eshik ogʻasi Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon ibn Avf, Zubayr va Saʼd ibn Abu Vaqqos sizdan (kirishga) ruxsat soʻramoqda; ularni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Bir oz oʻtgach, Yarfaʼ yana kelib: «Ali va Abbosni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Soʻng Abbos: «Ey moʻminlar amiri! Men bilan bu (yaʼni Ali) orasida hukm chiqaring», — dedi. Ular — Alloh oʻz Rasuliga fayʼ sifatida bergan Bani Nazir mulki haqida — nizolashayotgan edi. (Usmon va uning sheriklari) guruhi: «Ey moʻminlar amiri! Ular orasida hukm qiling va ikkalasini bir-biridan (nizodan) xalos qiling», — dedi. Umar: «Sabr qilinglar! Men sizlarni — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — soʻrayman: sizlar bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (yaʼni paygʻambarlarning) mol-mulkimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan va Allohning Rasuli ﷺ (‹biz› deyish bilan) oʻzini nazarda tutgan?» — dedi. Guruh: «U shunday degan», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ shunday degan?» — dedi. Ular: «U shunday degan», — dedi. Umar: «Endi men sizlarga bu ish haqida gapiraman. Alloh oʻz Rasuliga bu fayʼdan biror (narsa)ni — boshqa hech kimga bermagan — alohida inʼom qildi», — dedi. Soʻng Umar (quyidagi) muqaddas oyatlarni oʻqidi: ‹Alloh ulardan (Bani Nazirdan) Rasuliga (Muhammadga) fayʼ (oʻlja) sifatida bergan narsa uchun, sizlar na ot va na tuya (chopib) yurish qildingiz; lekin Alloh oʻz paygʻambarlarini xohlagan kishilari ustidan gʻolib qiladi. Alloh har narsaga Qodir(dir)› (Hashr, 6). Umar qoʻshdi: «Bas, bu mulk Allohning Rasuli ﷺ ga alohida berilgan edi; lekin, Allohga qasamki, u zot na uni egallab, sizlarni (undan) mahrum qildi, na uni sizlardan (yashirib) oʻziga (xos) qildi; balki uni hammangizga berib, sizlar orasida taqsimladi — to bu mulk undan (oʻsha taqsimotdan) ortib qolguncha. Allohning Rasuli ﷺ — oilasining yillik xarajatlarini shu mulkdan sarflar va qolgan daromadini Alloh yoʻlida sarflanishi uchun saqlar edi. Allohning Rasuli ﷺ butun umri davomida shunday qilib keldi. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Ular ‹ha› deb javob berdi. Soʻng Umar Ali va Abbosga: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Umar qoʻshdi: «Alloh oʻz Paygʻambarini (huzuriga) olganida (yaʼni vafot etganida), Abu Bakr: ‹Men — Allohning Rasuli ﷺ ning oʻrinbosariman›, — dedi va Abu Bakr oʻsha mulkni oʻz zimmasiga olib, uni — Allohning Rasuli ﷺ qilganidek — boshqardi; Alloh biladiki, u rostgoʻy, taqvodor va hidoyat topgan edi hamda haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni (huzuriga) oldi va men Abu Bakrning oʻrinbosari boʻldim; men oʻsha mulkni xalifaligimning dastlabki ikki yili davomida oʻz tasarrufimda ushlab, uni — Allohning Rasuli ﷺ va Abu Bakr qilganidek — boshqardim; Alloh biladiki, men rostgoʻy, taqvodor, hidoyat topgan va haqqa ergashuvchi edim. Endi sizlar ikkovingiz (Ali va Abbos) — bir xil daʼvo bilan, bir xil ishni keltirib — men bilan gaplashish uchun keldingiz; sen, Abbos, jiyaning mulkidan oʻz ulushingni soʻrab keldingsan; bu kishi — Ali esa — xotinining otasidan (qolgan) mulkdan ulushini soʻrab keldi. Men sizlar ikkovingizga aytdimki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (paygʻambarlarning) mulklarimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan. Men bu mulkni sizlarga topshirishni maʼqul koʻrganimda, sizlarga: ‹Agar xohlasangiz, men bu mulkni sizlarga topshirishga tayyorman — shu shart bilanki, sizlar Allohning ahdi va vaʼdasini olasiz: uni — Allohning Rasuli ﷺ, Abu Bakr va men (boshqarganimdek) — boshqarasiz›, — dedim. Bas, ikkovingiz (menga): ‹Uni bizga topshir›, — dedingiz va men shu shart bilan uni sizlarga topshirdim. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Guruh: «Ha», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Endi sizlar boshqacha qaror (chiqarishimni) istaysizmi? Allohga qasamki — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — men (allaqachon chiqargan) qarorimdan boshqa hech qanday qaror chiqarmayman. Agar sizlar uni boshqara olmasangiz, uni menga qaytaringlar va men sizlarning nomingizdan bu ishni bajaraman», — dedi.Молик ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен уйимда эканимда, қуёш баланд кўтарилди ва ҳаво исиб кетди. Бирдан Умар ибн Хаттобнинг элчиси менинг олдимга келиб: «Мўминлар амири сени (чақириб) юборди», — деди. Бас, мен у билан бирга бордим — то Умар — хурмо баргидан ясалган, ҳеч қандай тўшак ёпилмаган бир каравотда ўтириб, чарм ёстиққа суяниб турган жойга киргунча. Мен унга салом бериб, ўтирдим. У: «Эй Молик! Қавмингдан — оилали баъзи кишилар менинг олдимга келди ва мен уларга (бироз) инъом берилишини буюрдим; бас, уни олиб, улар орасида тақсимла», — деди. Мен: «Эй мўминлар амири! Мен буни бошқа бировга буюришингизни истардим», — дедим. У: «Эй киши! Уни ол», — деди. Мен у билан бирга ўтириб турганимда, унинг эшик оғаси Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон ибн Авф, Зубайр ва Саъд ибн Абу Ваққос сиздан (киришга) рухсат сўрамоқда; уларни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Бир оз ўтгач, Ярфаъ яна келиб: «Али ва Аббосни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Сўнг Аббос: «Эй мўминлар амири! Мен билан бу (яъни Али) орасида ҳукм чиқаринг», — деди. Улар — Аллоҳ ўз Расулига файъ сифатида берган Бани Назир мулки ҳақида — низолашаётган эди. (Усмон ва унинг шериклари) гуруҳи: «Эй мўминлар амири! Улар орасида ҳукм қилинг ва иккаласини бир-биридан (низодан) халос қилинг», — деди. Умар: «Сабр қилинглар! Мен сизларни — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — сўрайман: сизлар биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (яъни пайғамбарларнинг) мол-мулкимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган ва Аллоҳнинг Расули ﷺ (‹биз› дейиш билан) ўзини назарда тутган?» — деди. Гуруҳ: «У шундай деган», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деган?» — деди. Улар: «У шундай деган», — деди. Умар: «Энди мен сизларга бу иш ҳақида гапираман. Аллоҳ ўз Расулига бу файъдан бирор (нарса)ни — бошқа ҳеч кимга бермаган — алоҳида инъом қилди», — деди. Сўнг Умар (қуйидаги) муқаддас оятларни ўқиди: ‹Аллоҳ улардан (Бани Назирдан) Расулига (Муҳаммадга) файъ (ўлжа) сифатида берган нарса учун, сизлар на от ва на туя (чопиб) юриш қилдингиз; лекин Аллоҳ ўз пайғамбарларини хоҳлаган кишилари устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар нарсага Қодир(дир)› (Ҳашр, 6). Умар қўшди: «Бас, бу мулк Аллоҳнинг Расули ﷺ га алоҳида берилган эди; лекин, Аллоҳга қасамки, у зот на уни эгаллаб, сизларни (ундан) маҳрум қилди, на уни сизлардан (яшириб) ўзига (хос) қилди; балки уни ҳаммангизга бериб, сизлар орасида тақсимлади — то бу мулк ундан (ўша тақсимотдан) ортиб қолгунча. Аллоҳнинг Расули ﷺ — оиласининг йиллик харажатларини шу мулкдан сарфлар ва қолган даромадини Аллоҳ йўлида сарфланиши учун сақлар эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ бутун умри давомида шундай қилиб келди. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Улар ‹ҳа› деб жавоб берди. Сўнг Умар Али ва Аббосга: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Умар қўшди: «Аллоҳ ўз Пайғамбарини (ҳузурига) олганида (яъни вафот этганида), Абу Бакр: ‹Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ўринбосариман›, — деди ва Абу Бакр ўша мулкни ўз зиммасига олиб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ қилганидек — бошқарди; Аллоҳ биладики, у ростгўй, тақводор ва ҳидоят топган эди ҳамда ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни (ҳузурига) олди ва мен Абу Бакрнинг ўринбосари бўлдим; мен ўша мулкни халифалигимнинг дастлабки икки йили давомида ўз тасарруфимда ушлаб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ ва Абу Бакр қилганидек — бошқардим; Аллоҳ биладики, мен ростгўй, тақводор, ҳидоят топган ва ҳаққа эргашувчи эдим. Энди сизлар икковингиз (Али ва Аббос) — бир хил даъво билан, бир хил ишни келтириб — мен билан гаплашиш учун келдингиз; сен, Аббос, жиянинг мулкидан ўз улушингни сўраб келдингсан; бу киши — Али эса — хотинининг отасидан (қолган) мулкдан улушини сўраб келди. Мен сизлар икковингизга айтдимки, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (пайғамбарларнинг) мулкларимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган. Мен бу мулкни сизларга топширишни маъқул кўрганимда, сизларга: ‹Агар хоҳласангиз, мен бу мулкни сизларга топширишга тайёрман — шу шарт биланки, сизлар Аллоҳнинг аҳди ва ваъдасини оласиз: уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ, Абу Бакр ва мен (бошқарганимдек) — бошқарасиз›, — дедим. Бас, икковингиз (менга): ‹Уни бизга топшир›, — дедингиз ва мен шу шарт билан уни сизларга топширдим. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Гуруҳ: «Ҳа», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Энди сизлар бошқача қарор (чиқаришимни) истайсизми? Аллоҳга қасамки — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — мен (аллақачон чиқарган) қароримдан бошқа ҳеч қандай қарор чиқармайман. Агар сизлар уни бошқара олмасангиз, уни менга қайтаринглар ва мен сизларнинг номингиздан бу ишни бажараман», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ـ رضى الله عنه ـ لَقَدْ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ أَبَوَيْهِ كِلَيْهِمَا‏.‏ يُرِيدُ حِينَ قَالَ ‏"‏ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏‏.‏ وَهُوَ يُقَاتِلُ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Rasululloh ﷺ Uhud kuni men uchun ota-onasining ikkovini (birga) jamladilar», dedi — u jang qilayotganida u zotning ‹otam-onam senga fido boʻlsin› deganlarini nazarda tutadi.Саъд ибн Абу Ваққос: «Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни мен учун ота-онасининг икковини (бирга) жамладилар», деди — у жанг қилаётганида у зотнинг ‹отам-онам сенга фидо бўлсин› деганларини назарда тутади.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدٍ أَنْ يَقْبِضَ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، وَقَالَ عُتْبَةُ إِنَّهُ ابْنِي‏.‏ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ فِي الْفَتْحِ أَخَذَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَقْبَلَ مَعَهُ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ، فَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ هَذَا ابْنُ أَخِي، عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ‏.‏ قَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا أَخِي، هَذَا ابْنُ زَمْعَةَ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى ابْنِ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَإِذَا أَشْبَهُ النَّاسِ بِعُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ، هُوَ أَخُوكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏‏.‏ لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَتْ عَائِشَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَصِيحُ بِذَلِكَ‏.‏

(Urva ibn Zubayr, Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi:) Utba ibn Abu Vaqqos akasi Saʼdga — Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)ini qabz qilishni (oʻz qaramogʻiga olishni) vasiyat qilib: «Albatta u mening oʻgʻ lim», degan edi. Rasululloh ﷺ Fath(da) Makkaga kelganlarida, Saʼd ibn Abu Vaqqos Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)ini olib, uni Rasululloh ﷺga keltirdi; u bilan birga Abd ibn Zamʼa ham keldi. Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Bu — mening jiyanim; (akam) menga u(ning) oʻgʻ li ekanini vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa: «Ey Allohning Rasuli, bu — mening birodarim, bu Zamʼaning oʻgʻ li, uning toʻshagida (xonadonida) tugʻ ilgan», dedi. Rasululloh ﷺ Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)iga qaradilar — qarasalar, u odamlarning Utba ibn Abu Vaqqosga eng oʻxshagani (ekan). Rasululloh ﷺ: «U seniki, u sening birodaring, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar — u (bola) uning (Zamʼaning) toʻshagida tugʻ ilgani sababli. Va Rasululloh ﷺ: «Undan (pardaga) toʻsil, ey Savda», dedilar — Utba ibn Abu Vaqqosga boʻ lgan oʻxshashlikni koʻrganlari sababli. Ibn Shihob: Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bola toʻshakniki (nikohli er-xotin)niki; zinokorga esa tosh (mahrumlik)dir», dedilar. Ibn Shihob: Abu Hurayra buni (baland ovozda) hayqirar edi (rivoyat qilardi).(Урва ибн Зубайр, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди:) Утба ибн Абу Ваққос акаси Саъдга — Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ини қабз қилишни (ўз қарамоғига олишни) васият қилиб: «Албатта у менинг ўғ лим», деган эди. Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ(да) Маккага келганларида, Саъд ибн Абу Ваққос Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ини олиб, уни Расулуллоҳ ﷺга келтирди; у билан бирга Абд ибн Замъа ҳам келди. Саъд ибн Абу Ваққос: «Бу — менинг жияним; (акам) менга у(нинг) ўғ ли эканини васият қилган», деди. Абд ибн Замъа: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу — менинг биродарим, бу Замъанинг ўғ ли, унинг тўшагида (хонадонида) туғ илган», деди. Расулуллоҳ ﷺ Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ига қарадилар — қарасалар, у одамларнинг Утба ибн Абу Ваққосга энг ўхшагани (экан). Расулуллоҳ ﷺ: «У сеники, у сенинг биродаринг, эй Абд ибн Замъа», дедилар — у (бола) унинг (Замъанинг) тўшагида туғ илгани сабабли. Ва Расулуллоҳ ﷺ: «Ундан (пардага) тўсил, эй Савда», дедилар — Утба ибн Абу Ваққосга бў лган ўхшашликни кўрганлари сабабли. Ибн Шиҳоб: Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бола тўшакники (никоҳли эр-хотин)ники; зинокорга эса тош (маҳрумлик)дир», дедилар. Ибн Шиҳоб: Абу Ҳурайра буни (баланд овозда) ҳайқирар эди (ривоят қиларди).

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهُ بْنُ ثَعْلَبَةَ بْنِ صُعَيْرٍ ـ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَسَحَ عَنْهُ ـ أَنَّهُ رَأَى سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ يُوتِرُ بِرَكْعَةٍ‏.‏

(Abdulloh ibn Saʼlaba ibn Suʼayr (roziyallohu anhu) — Rasululloh ﷺ uning (yuzini) silagan kishi — (rivoyat qiladiki,) u Saʼd ibn Abu Vaqqosning bir rakat vitr oʻqiganini koʻrdi.(Абдуллоҳ ибн Саълаба ибн Суъайр (розияллоҳу анҳу) — Расулуллоҳ ﷺ унинг (юзини) силаган киши — (ривоят қиладики,) у Саъд ибн Абу Ваққоснинг бир ракат витр ўқиганини кўрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يَأْمُرُ بِهَؤُلاَءِ الْخَمْسِ، وَيُحَدِّثُهُنَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْجُبْنِ، وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الدُّنْيَا، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ‏"‏‏.‏

(Musʼab ibn Saʼd (rivoyat qiladiki,)) Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) mana shu beshta (soʻz)ni (aytishga) buyurar va ularni Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilardi: «Allohumma inniy aʼuzu bika minal-buxl, va aʼuzu bika minal-jubn, va aʼuzu bika an uradda ila arzalil-umur, va aʼuzu bika min fitnatid-dunya, va aʼuzu bika min azabil-qabr» (Allohim, men baxillikdan Senga panoh tilayman; qoʻrqoqlikdan Senga panoh tilayman; umrning eng tubaniga (xarob qariligiga) qaytarilishimdan Senga panoh tilayman; dunyo fitnasidan Senga panoh tilayman; va qabr azobidan Senga panoh tilayman).(Мусъаб ибн Саъд (ривоят қиладики,)) Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) мана шу бешта (сўз)ни (айтишга) буюрар ва уларни Пайғамбар ﷺдан ривоят қиларди: «Аллоҳумма инний аъузу бика минал-бухл, ва аъузу бика минал-жубн, ва аъузу бика ан урадда ила арзалил-умур, ва аъузу бика мин фитнатид-дуня, ва аъузу бика мин азабил-қабр» (Аллоҳим, мен бахилликдан Сенга паноҳ тилайман; қўрқоқликдан Сенга паноҳ тилайман; умрнинг энг тубанига (хароб қарилигига) қайтарилишимдан Сенга паноҳ тилайман; дунё фитнасидан Сенга паноҳ тилайман; ва қабр азобидан Сенга паноҳ тилайман).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي غُلاَمٍ فَقَالَ سَعْدٌ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ، انْظُرْ إِلَى شَبَهِهِ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ هَذَا أَخِي يَا رَسُولَ اللَّهِ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي مِنْ وَلِيدَتِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى شَبَهِهِ فَرَأَى شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ، وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمْ يَرَ سَوْدَةَ قَطُّ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abd ibn Zamʼa bir bola haqida talashib qoldilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu — akam Utba ibn Abu Vaqqosning oʻgʻli; (akam) bu uning oʻgʻli ekanini menga vasiyat qilgan. Uning oʻxshashligiga qarang», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «Yo Rasululloh, bu mening akam; otamning toʻshagida, uning choʻrisidan tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ uning oʻxshashligiga qarab, Utbaga ochiq-oydin oʻxshashlikni koʻrdilar-da: «U senikidir, ey Abd; bola toʻshak egasinikidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik). Sen esa undan parda tut, ey Savda bint Zamʼa», dedilar. (Oisha) aytdi: Shundan (keyin Savda) uni hech qachon koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Саъд ибн Абу Ваққос ва Абд ибн Замъа бир бола ҳақида талашиб қолдилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу — акам Утба ибн Абу Ваққоснинг ўғли; (акам) бу унинг ўғли эканини менга васият қилган. Унинг ўхшашлигига қаранг», деди. Абд ибн Замъа эса: «Ё Расулуллоҳ, бу менинг акам; отамнинг тўшагида, унинг чўрисидан туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ унинг ўхшашлигига қараб, Утбага очиқ-ойдин ўхшашликни кўрдилар-да: «У сеникидир, эй Абд; бола тўшак эгасиникидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик). Сен эса ундан парда тут, эй Савда бинт Замъа», дедилар. (Оиша) айтди: Шундан (кейин Савда) уни ҳеч қачон кўрмади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدٌ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏‏.‏ زَادَ لَنَا قُتَيْبَةُ عَنِ اللَّيْثِ ‏"‏ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Saʼd va Ibn Zamʼa (bir bola haqida) talashib qoldilar. Shunda Paygʻambar ﷺ: «U senikidir, ey Abd ibn Zamʼa; bola toʻshak egasinikidir. Sen esa undan parda tut, ey Savda», dedilar. (Qutayba Laysdan bizga ‹zinokorga esa tosh› (degan ziyodani) qoʻshib rivoyat qildi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Саъд ва Ибн Замъа (бир бола ҳақида) талашиб қолдилар. Шунда Пайғамбар ﷺ: «У сеникидир, эй Абд ибн Замъа; бола тўшак эгасиникидир. Сен эса ундан парда тут, эй Савда», дедилар. (Қутайба Лайсдан бизга ‹зинокорга эса тош› (деган зиёдани) қўшиб ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ، فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي، كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏، لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَى‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Utba ibn Abu Vaqqos oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga: «Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli — mendandir (mening oʻgʻlimdir); bas, uni oʻzingga (egallab) ol», deb vasiyat qilgan edi. Fath yili (Makka fathida) Saʼd uni (oʻsha bolani) oldi-da: «Bu — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan edi», dedi. Shunda Abd ibn Zamʼa unga qarshi turib: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Ikkovi Rasululloh ﷺning huzurlariga (birga) bordilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, (bu) — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ: «U — seniki, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bola — toʻshak (egasi)niki, zinokorga esa — tosh (mahrumlik)», dedilar. Soʻng U zot Savda bint Zamʼaga: «Undan (oʻzingni) toʻs (parda tut)», dedilar — uning Utbaga oʻxshashligini koʻrganlari uchun. Bas, u (oʻsha bola) — toki Alloh taologa yoʻliqquncha (oʻlguncha) — uni (Savdani) koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Утба ибн Абу Ваққос ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга: «Замъанинг чўрисининг ўғли — мендандир (менинг ўғлимдир); бас, уни ўзингга (эгаллаб) ол», деб васият қилган эди. Фатҳ йили (Макка фатҳида) Саъд уни (ўша болани) олди-да: «Бу — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган эди», деди. Шунда Абд ибн Замъа унга қарши туриб: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Иккови Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига (бирга) бордилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа эса: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У — сеники, эй Абд ибн Замъа», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бола — тўшак (эгаси)ники, зинокорга эса — тош (маҳрумлик)», дедилар. Сўнг У зот Савда бинт Замъага: «Ундан (ўзингни) тўс (парда тут)», дедилар — унинг Утбага ўхшашлигини кўрганлари учун. Бас, у (ўша бола) — токи Аллоҳ таолога йўлиққунча (ўлгунча) — уни (Савдани) кўрмади.