Usmon ibn Affon Zun-nurayn

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ خَاصَمَ الْعَبَّاسُ عَلِيًّا فِي أَشْيَاءَ تَرَكَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ شَيْءٌ تَرَكَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يُحَرِّكْهُ فَلَا أُحَرِّكُهُ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُمَرُ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فَقَالَ شَيْءٌ لَمْ يُحَرِّكْهُ أَبُو بَكْرٍ فَلَسْتُ أُحَرِّكُهُ قَالَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ قَالَ فَأَسْكَتَ عُثْمَانُ وَنَكَسَ رَأْسَهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَخَشِيتُ أَنْ يَأْخُذَهُ فَضَرَبْتُ بِيَدِي بَيْنَ كَتِفَيْ الْعَبَّاسِ فَقُلْتُ يَا أَبَتِ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا سَلَّمْتَهُ لِعَلِيٍّ قَالَ فَسَلَّمَهُ لَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etib, Abu Bakr xalifa boʻlganida, Abbos Ali bilan Rasululloh ﷺ qoldirgan baʼzi narsalar haqida bahslashdi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ qoldirgan va oʻzgartirmagan narsani men ham oʻzgartirmayman», dedi. Umar xalifa boʻlganida, ular ikkovi bahslarini uning huzuriga olib bordilar. U: «Abu Bakr oʻzgartirmagan narsani men oʻzgartirmayman», dedi. Usmon (roziyallohu anhu) xalifa boʻlganida, ular bahslarini uning huzuriga olib bordilar. Usmon jim boʻlib, boshini quyi soldi. Ibn Abbos aytadi: Men uni (moldan mahrum) olib qoʻyishidan qoʻrqib, qoʻlim bilan Abbosning yelkalari orasiga urib: «Ey otajon, uni Aliga topshirishingni senga qasam qilib aytaman», dedim. Bas, u uni Aliga topshirdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, Абу Бакр халифа бўлганида, Аббос Али билан Расулуллоҳ ﷺ қолдирган баъзи нарсалар ҳақида баҳслашди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ қолдирган ва ўзгартирмаган нарсани мен ҳам ўзгартирмайман», деди. Умар халифа бўлганида, улар иккови баҳсларини унинг ҳузурига олиб бордилар. У: «Абу Бакр ўзгартирмаган нарсани мен ўзгартирмайман», деди. Усмон (розияллоҳу анҳу) халифа бўлганида, улар баҳсларини унинг ҳузурига олиб бордилар. Усмон жим бўлиб, бошини қуйи солди. Ибн Аббос айтади: Мен уни (молдан маҳрум) олиб қўйишидан қўрқиб, қўлим билан Аббоснинг елкалари орасига уриб: «Эй отажон, уни Алига топширишингни сенга қасам қилиб айтаман», дедим. Бас, у уни Алига топширди.

- عن أبي عمرو -وقيل‏:‏ أبو عبد الله، وقيل‏:‏ أبو ليلى- عثمان بن عفان رضي الله عنه قال‏:‏ كان النبي صلى الله عليه وسلمى الله عليه وسلم الله عليه وسلم الله عليه وسلم إذا فرغ من دفن الميت وقف عليه، وقال‏:‏ ‏"‏استغفروا لأخيكم وسلوا له التثبيت، فإنه الآن يسأل‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود‏)‏‏)‏‏.‏

Ibrohim ibn Muso ar-Roziy bizga Hishomdan, u Abdulloh ibn Bahirdan, u Usmonning ozod qilgan quli Honiʼdan, u Usmon ibn Affondan rivoyat qildi. U (Usmon roziyallohu anhu) shunday dedi: Nabiy ﷺ mayyitni dafn etishdan farogʻat topganlarida, uning (qabri) ustida toʻxtab: «Birodaringiz uchun magʻfirat soʻranglar va unga (savol-javobda) sobit-qadam boʻlishini tilanglar, chunki u hozir savol qilinmoqda», der edilar. Abu Dovud dedi: Bahirning toʻliq ismi Bahir ibn Raysondir.Иброҳим ибн Мусо ар-Розий бизга Ҳишомдан, у Абдуллоҳ ибн Баҳирдан, у Усмоннинг озод қилган қули Ҳониъдан, у Усмон ибн Аффондан ривоят қилди. У (Усмон розияллоҳу анҳу) шундай деди: Набий ﷺ маййитни дафн этишдан фароғат топганларида, унинг (қабри) устида тўхтаб: «Биродарингиз учун мағфират сўранглар ва унга (савол-жавобда) собит-қадам бўлишини тиланглар, чунки у ҳозир савол қилинмоқда», дер эдилар. Абу Довуд деди: Баҳирнинг тўлиқ исми Баҳир ибн Райсондир.

وَعَنْ رُكَانَةَ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْبَتَّةَ فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسلم وَقَالَ: وَالله مَا أردتُ إِلَّا وَاحِدَةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «وَاللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلَّا وَاحِدَةً؟» فَقَالَ ركانةُ: واللَّهِ مَا أردتُ إِلَّا وَاحِدَة فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَطَلَّقَهَا الثَّانِيَةَ فِي زَمَانِ عُمَرَ وَالثَّالِثَةَ فِي زَمَانِ عُثْمَانَ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الثانيةَ وَالثَّالِثَة

Rukona ibn Abdu Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻz xotini Suhaymani battata (yaʼni qatʼiy, kesimli) taloq qildi. Soʻng buni Paygʻambar ﷺga xabar qildi va: «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgandim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vallohi, sen faqat bir (taloq)ni qasd qildingmi?» dedilar. Rukona: «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgandim», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ uni unga (qaytarib) berdilar. Soʻng u xotinini Umar zamonasida ikkinchi marta, Usmon zamonasida uchinchi marta taloq qildi. Abu Dovud aytdi: «Buning avvali Ibrohimning lafzi, oxiri esa ibnus-Sarhning lafzidir.»Рукона ибн Абду Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўз хотини Суҳаймани баттата (яъни қатъий, кесимли) талоқ қилди. Сўнг буни Пайғамбар ﷺга хабар қилди ва: «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилгандим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Валлоҳи, сен фақат бир (талоқ)ни қасд қилдингми?» дедилар. Рукона: «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилгандим», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни унга (қайтариб) бердилар. Сўнг у хотинини Умар замонасида иккинчи марта, Усмон замонасида учинчи марта талоқ қилди. Абу Довуд айтди: «Бунинг аввали Иброҳимнинг лафзи, охири эса ибнус-Сарҳнинг лафзидир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ أَخْبَرَهُ، أَنَّ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ، حَدَّثَاهُ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ اسْتَأْذَنَ عَلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَهُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى فِرَاشِ عَائِشَةَ لاَبِسًا مِرْطَ عَائِشَةَ، فَأَذِنَ لأَبِي بَكْرٍ وَهُوَ كَذَلِكَ، فَقَضَى إِلَيْهِ حَاجَتَهُ، ثُمَّ انْصَرَفَ‏.‏ ثُمَّ اسْتَأْذَنَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، فَأَذِنَ لَهُ وَهُوَ كَذَلِكَ، فَقَضَى إِلَيْهِ حَاجَتَهُ، ثُمَّ انْصَرَفَ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ‏:‏ ثُمَّ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ، فَجَلَسَ وَقَالَ لِعَائِشَةَ‏:‏ اجْمَعِي إِلَيْكِ ثِيَابَكِ، قَالَ‏:‏ فَقَضَيْتُ إِلَيْهِ حَاجَتِي، ثُمَّ انْصَرَفْتُ، قَالَ‏:‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، لَمْ أَرَكَ فَزِعْتَ لأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا كَمَا فَزِعْتَ لِعُثْمَانَ‏؟‏ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ إِنَّ عُثْمَانَ رَجُلٌ حَيِيٌّ، وَإِنِّي خَشِيتُ إِنْ أَذِنْتُ لَهُ، وَأَنَا عَلَى تِلْكَ الْحَالِ، أَنْ لاَ يَبْلُغَ إِلَيَّ فِي حَاجَتِهِ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Rasululloh ﷺ huzuriga kirish uchun ruxsat soʻradi, u zot oʻrnida yotgan, Oishaning ridosini yopingan edilar. (U zot) oʻsha holatda Abu Bakrga ruxsat berdilar, (Abu Bakr) oʻz hojatini bitirib, soʻng qaytib ketdi. Soʻng Umar ruxsat soʻradi, u zot oʻsha holatda unga ruxsat berdilar, (Umar) oʻz hojatini bitirib, soʻng qaytib ketdi. Usmon dedi: Soʻng men u zotga kirish uchun ruxsat soʻradim, shunda u zot oʻtirib oldilar va Oishaga: «Kiyimingni oʻzingga yigʻib ol (yaxshilab oʻran)», — dedilar. Men hojatimni bitirib, soʻng qaytdim. Oisha: «Yo Rasululloh, Abu Bakr va Umarga Sizning ehtiyot boʻlganingizni koʻrmadim, Usmonga esa ehtiyot boʻldingiz, buning sababi nima?» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Usmon hayoli (uyatchan) kishidir. Men uni oʻsha holatda (kirishga) ruxsat bersam, hojatini menga yetkaza olmasligidan qoʻrqdim», — dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кириш учун рухсат сўради, у зот ўрнида ётган, Оишанинг ридосини ёпинган эдилар. (У зот) ўша ҳолатда Абу Бакрга рухсат бердилар, (Абу Бакр) ўз ҳожатини битириб, сўнг қайтиб кетди. Сўнг Умар рухсат сўради, у зот ўша ҳолатда унга рухсат бердилар, (Умар) ўз ҳожатини битириб, сўнг қайтиб кетди. Усмон деди: Сўнг мен у зотга кириш учун рухсат сўрадим, шунда у зот ўтириб олдилар ва Оишага: «Кийимингни ўзингга йиғиб ол (яхшилаб ўран)», — дедилар. Мен ҳожатимни битириб, сўнг қайтдим. Оиша: «Ё Расулуллоҳ, Абу Бакр ва Умарга Сизнинг эҳтиёт бўлганингизни кўрмадим, Усмонга эса эҳтиёт бўлдингиз, бунинг сабаби нима?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Усмон ҳаёли (уятчан) кишидир. Мен уни ўша ҳолатда (киришга) рухсат берсам, ҳожатини менга етказа олмаслигидан қўрқдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَى أَشَرِّ الْقَوْمِ، يَتَأَلَّفُهُمْ بِذَلِكَ فَكَانَ يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ وَحَدِيثِهِ عَلَيَّ، حَتَّى ظَنَنْتُ أَنِّي خَيْرُ الْقَوْمِ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ أَبُو بَكْرٍ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ أَبُو بَكْرٍ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُمَرُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُمَرُ، فَقُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، أَنَا خَيْرٌ أَوْ عُثْمَانُ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ عُثْمَانُ، فَلَمَّا سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَصَدَقَنِي فَلَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ سَأَلْتُهُ‏.‏

Amr ibn Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qavmning eng yomoniga ham yuzlanib, u bilan gaplashar va shu yoʻl bilan uning koʻnglini olar edilar. U zot menga ham yuzlanib gaplashardilar, hattoki men oʻzimni qavmning eng yaxshisi deb oʻyladim. Shunda men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Abu Bakrmi?» dedim. U zot: «Abu Bakr», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Umarmi?» dedim. U zot: «Umar», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men yaxshiroqmanmi yoki Usmonmi?» dedim. U zot: «Usmon», dedilar. Men Rasululloh ﷺdan soʻraganimda, u zot menga rostini aytdilar. Shuning uchun men koshki soʻramagan boʻlsam edi, deb orzu qildim.Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қавмнинг энг ёмонига ҳам юзланиб, у билан гаплашар ва шу йўл билан унинг кўнглини олар эдилар. У зот менга ҳам юзланиб гаплашардилар, ҳаттоки мен ўзимни қавмнинг энг яхшиси деб ўйладим. Шунда мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Абу Бакрми?» дедим. У зот: «Абу Бакр», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Умарми?» дедим. У зот: «Умар», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен яхшироқманми ёки Усмонми?» дедим. У зот: «Усмон», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраганимда, у зот менга ростини айтдилар. Шунинг учун мен кошки сўрамаган бўлсам эди, деб орзу қилдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ التَّأْذِينَ الثَّانِيَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَمَرَ بِهِ عُثْمَانُ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affon — masjiddagi odamlar koʻpayganda — juma kunlari ikkinchi azonni joriy qildi. Avval juma kunlari azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффон — масжиддаги одамлар кўпайганда — жума кунлари иккинчи азонни жорий қилди. Аввал жума кунлари азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ ابْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ تُوُفِّيَتِ ابْنَةٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ قَالَ فَجِئْنَا لِنَشْهَدَهَا - قَالَ - فَحَضَرَهَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ وَإِنِّي لَجَالِسٌ بَيْنَهُمَا - قَالَ - جَلَسْتُ إِلَى أَحَدِهِمَا ثُمَّ جَاءَ الآخَرُ فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِي فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ أَلاَ تَنْهَى عَنِ الْبُكَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَدْ كَانَ عُمَرُ يَقُولُ بَعْضَ ذَلِكَ ثُمَّ حَدَّثَ فَقَالَ صَدَرْتُ مَعَ عُمَرَ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ إِذَا هُوَ بِرَكْبٍ تَحْتَ ظِلِّ شَجَرَةٍ فَقَالَ اذْهَبْ فَانْظُرْ مَنْ هَؤُلاَءِ الرَّكْبُ فَنَظَرْتُ فَإِذَا هُوَ صُهَيْبٌ - قَالَ - فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ادْعُهُ لِي ‏.‏ قَالَ فَرَجَعْتُ إِلَى صُهَيْبٍ فَقُلْتُ ارْتَحِلْ فَالْحَقْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ فَلَمَّا أَنْ أُصِيبَ عُمَرُ دَخَلَ صُهَيْبٌ يَبْكِي يَقُولُ وَاأَخَاهْ وَاصَاحِبَاهْ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ يَا صُهَيْبُ أَتَبْكِي عَلَىَّ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلَمَّا مَاتَ عُمَرُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَائِشَةَ فَقَالَتْ يَرْحَمُ اللَّهُ عُمَرَ لاَ وَاللَّهِ مَا حَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الْمُؤْمِنَ بِبُكَاءِ أَحَدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَكِنْ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَزِيدُ الْكَافِرَ عَذَابًا بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ قَالَ وَقَالَتْ عَائِشَةُ حَسْبُكُمُ الْقُرْآنُ ‏{‏ وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى‏}‏ قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عِنْدَ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَضْحَكَ وَأَبْكَى ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ فَوَاللَّهِ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ مِنْ شَىْءٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affonning bir qizi Makkada vafot etdi. (Abdulloh) dedi: Biz uning (janozasi)da hozir boʻlgani keldik. (U) dedi: Ibn Umar va Ibn Abbos ham unda hozir boʻldilar. (U) dedi: Men esa ularning ikkovi orasida oʻtirgan edim. (U) dedi: Men ulardan birining yoniga oʻtirdim, soʻng ikkinchisi kelib, mening yonimga oʻtirdi. Shunda Abdulloh ibn Umar oʻzining roʻparasidagi Amr ibn Usmonga: «Yigʻidan qaytarmaysanmi? Zero, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum oʻziga ahli yigʻlagani sababli azoblanadi›, deganlar», dedi. Shunda Ibn Abbos: «Umar ham buning baʼzisini aytar edi», dedi-da, soʻng hadis aytib dedi: Men Umar bilan birga Makkadan qaytdim, nihoyat Baydoga yetganimizda, qarasak, bir daraxt soyasi ostida (otliq) yoʻlovchilar bor edi. (Umar): «Borib, bu yoʻlovchilar kimligini qara», dedi. Men qaradim, u Suhayb edi. (U) dedi: Men buni unga xabar berdim. Shunda (Umar): «Uni menga chaqir», dedi. (U) dedi: Men Suhaybning oldiga qaytib: «Yoʻlga chiqib, moʻminlarning amiriga qoʻshil», dedim. Umar yaralanganda, Suhayb yigʻlab kirib: «Voy birodarim! Voy doʻstim!» dedi. Shunda Umar: «Ey Suhayb! Menga yigʻlayapsanmi? Holbuki Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum oʻziga ahli yigʻlagan baʼzi yigʻisi sababli azoblanadi›, deganlar», dedi. Ibn Abbos dedi: Umar vafot etganida, men buni Oishaga aytdim. Shunda u: «Alloh Umarga rahm qilsin! Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh moʻminni birovning yigʻisi sababli azoblaydi›, deb aytmaganlar. Balki u zot: ‹Albatta, Alloh kofirga oʻziga ahli yigʻlagani sababli azobni ziyoda qiladi›, deganlar», dedi. (U) dedi: Oisha: «Sizlarga Qurʼon kifoyadir: {Hech bir koʻtaruvchi (gunohkor) boshqaning yukini (gunohini) koʻtarmas} (Anʼom 164)», dedi. (U) dedi: Shunda Ibn Abbos: «Allohning Oʻzi kuldiradi va yigʻlatadi», dedi. Ibn Abu Mulayka dedi: Allohga qasamki, Ibn Umar (bunga qarshi) hech narsa demadi.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффоннинг бир қизи Маккада вафот этди. (Абдуллоҳ) деди: Биз унинг (жанозаси)да ҳозир бўлгани келдик. (У) деди: Ибн Умар ва Ибн Аббос ҳам унда ҳозир бўлдилар. (У) деди: Мен эса уларнинг иккови орасида ўтирган эдим. (У) деди: Мен улардан бирининг ёнига ўтирдим, сўнг иккинчиси келиб, менинг ёнимга ўтирди. Шунда Абдуллоҳ ибн Умар ўзининг рўпарасидаги Амр ибн Усмонга: «Йиғидан қайтармайсанми? Зеро, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум ўзига аҳли йиғлагани сабабли азобланади›, деганлар», деди. Шунда Ибн Аббос: «Умар ҳам бунинг баъзисини айтар эди», деди-да, сўнг ҳадис айтиб деди: Мен Умар билан бирга Маккадан қайтдим, ниҳоят Байдога етганимизда, қарасак, бир дарахт сояси остида (отлиқ) йўловчилар бор эди. (Умар): «Бориб, бу йўловчилар кимлигини қара», деди. Мен қарадим, у Суҳайб эди. (У) деди: Мен буни унга хабар бердим. Шунда (Умар): «Уни менга чақир», деди. (У) деди: Мен Суҳайбнинг олдига қайтиб: «Йўлга чиқиб, мўминларнинг амирига қўшил», дедим. Умар яраланганда, Суҳайб йиғлаб кириб: «Вой биродарим! Вой дўстим!» деди. Шунда Умар: «Эй Суҳайб! Менга йиғлаяпсанми? Ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум ўзига аҳли йиғлаган баъзи йиғиси сабабли азобланади›, деганлар», деди. Ибн Аббос деди: Умар вафот этганида, мен буни Оишага айтдим. Шунда у: «Аллоҳ Умарга раҳм қилсин! Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ мўминни бировнинг йиғиси сабабли азоблайди›, деб айтмаганлар. Балки у зот: ‹Албатта, Аллоҳ кофирга ўзига аҳли йиғлагани сабабли азобни зиёда қилади›, деганлар», деди. (У) деди: Оиша: «Сизларга Қуръон кифоядир: {Ҳеч бир кўтарувчи (гуноҳкор) бошқанинг юкини (гуноҳини) кўтармас} (Анъом 164)», деди. (У) деди: Шунда Ибн Аббос: «Аллоҳнинг Ўзи кулдиради ва йиғлатади», деди. Ибн Абу Мулайка деди: Аллоҳга қасамки, Ибн Умар (бунга қарши) ҳеч нарса демади.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَقِيقِ بْنِ جَمْرَةَ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ غَسَلَ ذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا وَمَسَحَ رَأْسَهُ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ وَكِيعٌ عَنْ إِسْرَائِيلَ قَالَ تَوَضَّأَ ثَلاَثًا فَقَطْ ‏.‏

Shaqiq ibn Salama aytadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning (tahorat olganini koʻrdim): u bilaklarini uch martadan yuvdi va boshini uch marta mash qildi, soʻng: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday qilganlarini koʻrdim», — dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Vakiʼ Isroildan rivoyat qilib: «U faqat uch marta tahorat oldi», — degan.Шақиқ ибн Салама айтади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг (таҳорат олганини кўрдим): у билакларини уч мартадан ювди ва бошини уч марта маш қилди, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай қилганларини кўрдим», — деди. Абу Довуд айтди: Буни Вакиъ Исроилдан ривоят қилиб: «У фақат уч марта таҳорат олди», — деган.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ - رضى الله عنهم - فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَجْهَرُ بِـ ‏{‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏}‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon (roziyallohu anhum)ning orqalarida namoz oʻqidim, ulardan birortasi {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni ovoz chiqarib oʻqiganini eshitmadim.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон (розияллоҳу анҳум)нинг орқаларида намоз ўқидим, улардан бирортаси {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни овоз чиқариб ўқиганини эшитмадим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَلَمَةَ النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنِي عُبَادَةُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ ابْنِ عَفْرَاءَ، قَالَ قُلْتُ لَهَا حَدِّثِينِي حَدِيثَكِ، ‏.‏ قَالَتِ اخْتَلَعْتُ مِنْ زَوْجِي ثُمَّ جِئْتُ عُثْمَانَ ‏.‏ فَسَأَلْتُ مَاذَا عَلَىَّ مِنَ الْعِدَّةِ فَقَالَ لاَ عِدَّةَ عَلَيْكِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ حَدِيثَ عَهْدٍ بِكِ فَتَمْكُثِينَ عِنْدَهُ حَتَّى تَحِيضِينَ حَيْضَةً ‏.‏ قَالَتْ وَإِنَّمَا تَبِعَ فِي ذَلِكَ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي مَرْيَمَ الْمَغَالِيَّةِ ‏.‏ وَكَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ فَاخْتَلَعَتْ مِنْهُ ‏.‏

Ar-Rubayyi bint Muavviz (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Unga: «Menga oʻz hadisingni aytib bergin», deyilgan edi. U ayoldi: «Men erimdan xulʼ orqali ajraldim, soʻng Usmon (roziyallohu anhu)ning oldiga borib, zimmamda qanday idda borligini soʻradim. U: ‹Sen bilan yaqinda yaqinlik boʻlgan boʻlsa, bir hayz koʻrguningcha uning huzurida turishingdan boshqa senga hech qanday idda yoʻq›, dedi». U ayol dedi: «Usmon bunda Rasululloh ﷺning Sobit ibn Qays nikohida boʻlib, undan xulʼ qilib ajralgan Maryam al-Magʻoliyya haqidagi hukmlariga ergashgan edi».Ар-Рубаййи бинт Муаввиз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Унга: «Менга ўз ҳадисингни айтиб бергин», дейилган эди. У аёлди: «Мен эримдан хулъ орқали ажралдим, сўнг Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг олдига бориб, зиммамда қандай идда борлигини сўрадим. У: ‹Сен билан яқинда яқинлик бўлган бўлса, бир ҳайз кўргунингча унинг ҳузурида туришингдан бошқа сенга ҳеч қандай идда йўқ›, деди». У аёл деди: «Усмон бунда Расулуллоҳ ﷺнинг Собит ибн Қайс никоҳида бўлиб, ундан хулъ қилиб ажралган Марям ал-Мағолийя ҳақидаги ҳукмларига эргашган эди».

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ رَافِعٍ الطَّاطَرِيُّ، بَصْرِيٌّ حَدَّثَنِي أَبُو يَحْيَى، رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ عَنْ فَرُّوخَ، مَوْلَى عُثْمَانَ أَنَّ عُمَرَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَرَأَى طَعَامًا مَنْثُورًا فَقَالَ مَا هَذَا الطَّعَامُ فَقَالُوا طَعَامٌ جُلِبَ إِلَيْنَا قَالَ بَارَكَ اللَّهُ فِيهِ وَفِيمَنْ جَلَبَهُ قِيلَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ قَدْ احْتُكِرَ قَالَ وَمَنْ احْتَكَرَهُ قَالُوا فَرُّوخُ مَوْلَى عُثْمَانَ وَفُلَانٌ مَوْلَى عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَدَعَاهُمَا فَقَالَ مَا حَمَلَكُمَا عَلَى احْتِكَارِ طَعَامِ الْمُسْلِمِينَ قَالَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَشْتَرِي بِأَمْوَالِنَا وَنَبِيعُ فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ احْتَكَرَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ طَعَامَهُمْ ضَرَبَهُ اللَّهُ بِالْإِفْلَاسِ أَوْ بِجُذَامٍ فَقَالَ فَرُّوخُ عِنْدَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أُعَاهِدُ اللَّهَ وَأُعَاهِدُكَ أَنْ لَا أَعُودَ فِي طَعَامٍ أَبَدًا وَأَمَّا مَوْلَى عُمَرَ فَقَالَ إِنَّمَا نَشْتَرِي بِأَمْوَالِنَا وَنَبِيعُ قَالَ أَبُو يَحْيَى فَلَقَدْ رَأَيْتُ مَوْلَى عُمَرَ مَجْذُومًا‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U (roziyallohu anhu) — oʻsha kunlari amirul moʻminin edi — masjidga chiqib, sochilib yotgan taomni koʻrdi va: «Bu qanaqa taom?» dedi. Ular: «Bizga keltirilgan taom», dedilar. U: «Alloh unga va uni keltirganga baraka bersin», dedi. «Ey amirul moʻminin, u ehtikor qilingan (yashirib saqlangan)», deyildi. U: «Kim uni ehtikor qildi?» dedi. Ular: «Usmonning ozod qilgan quli Farrux va Umarning falon quli», dedilar. U ikkoviga odam yuborib, ularni chaqirdi va: «Sizlarni musulmonlarning taomini ehtikor qilishga nima undadi?» dedi. Ular: «Ey amirul moʻminin, biz oʻz molimizga sotib olib, sotamiz», dedilar. Umar: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Kim musulmonlarga qarshi ularning taomini ehtikor qilsa, Alloh uni sinish (iflos) yoki moxov kasali bilan uradi›, deganlarini eshitdim», dedi. Shunda Farrux: «Ey amirul moʻminin, Allohga va senga ahd beramanki, boshqa hech qachon taomda (ehtikor) qaytarmayman», dedi. Umarning quli esa: «Biz oʻz molimizga sotib olib, sotamiz», dedi. Abu Yahyo aytdi: Men Umarning qulini moxov holida koʻrdim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У (розияллоҳу анҳу) — ўша кунлари амирул мўминин эди — масжидга чиқиб, сочилиб ётган таомни кўрди ва: «Бу қанақа таом?» деди. Улар: «Бизга келтирилган таом», дедилар. У: «Аллоҳ унга ва уни келтирганга барака берсин», деди. «Эй амирул мўминин, у эҳтикор қилинган (яшириб сақланган)», дейилди. У: «Ким уни эҳтикор қилди?» деди. Улар: «Усмоннинг озод қилган қули Фаррух ва Умарнинг фалон қули», дедилар. У икковига одам юбориб, уларни чақирди ва: «Сизларни мусулмонларнинг таомини эҳтикор қилишга нима ундади?» деди. Улар: «Эй амирул мўминин, биз ўз молимизга сотиб олиб, сотамиз», дедилар. Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким мусулмонларга қарши уларнинг таомини эҳтикор қилса, Аллоҳ уни синиш (ифлос) ёки мохов касали билан уради›, деганларини эшитдим», деди. Шунда Фаррух: «Эй амирул мўминин, Аллоҳга ва сенга аҳд бераманки, бошқа ҳеч қачон таомда (эҳтикор) қайтармайман», деди. Умарнинг қули эса: «Биз ўз молимизга сотиб олиб, сотамиз», деди. Абу Яҳё айтди: Мен Умарнинг қулини мохов ҳолида кўрдим.

- وعن أبي خُبيب -بضم الخاء المعجمة- عبد الله بن الزبير، رضي الله عنهما، قال‏:‏ لما وقف الزبير يوم الجمل دعاني فقمت إلى جنبه، فقال‏:‏ يا بني إنه لا يقتل اليوم إلا ظالم أو مظلوم ،وإني لا أرانى إلا سأقتل اليوم مظلوما، وإن من أكبر همي لديني، أفترى ديننا يبقي من مالنا شيئًا‏؟‏ ثم قال‏:‏ يا بني بع مالنا واقض ديني، وأوصى بالثلث وثلثه لبنيه، يعني لبني عبد الله بن الزبير ثلث الثلث‏.‏ قال فإن فضل من مالنا بعد قضاء الدين شيء فثلثه لبنيك ، قال هشام ‏:‏ وكان بعض ولد عبد الله قد وازى بعض بني الزبير خبيب وعباد، وله يومئذ تسعة بنين وتسع بنات‏.‏ قال عبد الله ‏:‏ فجعل يوصيني بدينه ويقول‏:‏ يا بنى إن عجزت عن شيء منه فاستعن عليه بمولاي‏.‏ قال فوالله ما دريت ما أراد حتى قلت‏:‏ يا أبت من مولاك‏؟‏ قال‏:‏ الله‏.‏ قال‏:‏ فوالله ما وقعت في كربةٍ من دينه إلا قلت‏:‏ يا مولى الزبير اقض عنه دينه، فيقضيه‏.‏ قال‏:‏ فقتل الزبير ولم يدع دينارًا ولا درهمًا إلا أرضين، منهما الغابة وإحدى عشرة دارًا بالمدينة، ودارين بالبصرة، ودارًا بالكوفة ودارًا بمصر‏.‏ قال‏:‏ وإنما كان دينه الذي كان عليه أن الرجل كان يأتيه بالمال، فيستودعه إياه، فيقول الزبير‏:‏ لا ولكن هو سلف إني أخشى عليه الضيعة‏.‏ وما ولي إمارة قط ولا جباية ولا خراجًا ولا شيئًا إلا أن يكون في غزو مع رسول الله صلى الله عليه وسلم، أو مع أبي بكر وعمر وعثمان رضي الله عنهم، قال عبد الله‏:‏ فحسبت ما كان عليه من الدين فوجدته ألفي ألف ومائتي ألف‏!‏ فلقى حكيم بن حزام عبد الله بن الزبير فقال‏:‏ يا ابن أخي كم على أخي من الدين‏؟‏ فكتمته وقلت ‏:‏ مائة ألف‏.‏ فقال حكيم‏:‏ والله ما أرى أموالكم تسع هذه ‏!‏ فقال عبد الله‏:‏ أرأيتك إن كانت ألف ألف‏؟‏ ومائتي ألف‏؟‏ قال‏:‏ ما أراكم تطيقون هذا، فإن عجزتم عن شيء منه فاستعينوا بي‏.‏ قال‏:‏ وكان الزبير قد اشترى الغابة بسبعين ومائة ألف، فباعها عبد الله بألف ألف وستمائة ألف ، ثم قام فقال‏:‏ من كان له على الزبير شيء فليوافنا بالغابة، فأتاه عبد الله بن جعفر، وكان له على الزبير أربعمائة ألف، فقال لعبد الله‏:‏ إن شئتم تركتها لكم‏؟‏ قال عبد الله‏:‏ لا، قال‏:‏ فإن شئتم جعلتموها فيما تؤخرون إن أخرتم، فقال عبد الله‏:‏ لا قال‏:‏ فاقطعوا لي قطعة، قال عبد الله‏:‏ لك من ههنا إلى ههنا‏.‏ فباع عبد الله منها، فقضى عنه دينه، وأوفاه وبقي منها أربعة أسهم ونصف، فقدم على معاوية وعنده عمرو بن عثمان، والمنذر بن الزبير، وابن زمعة فقال له معاوية‏:‏ كم قومت الغابة‏؟‏ قال ‏:‏ كل سهم بمائة ألف قال‏:‏ كم بقي منها‏؟‏ قال‏:‏ أربعة أسهم ونصف، فقال المنذر ابن الزبير‏:‏ قد أخذت منها سهمًا بمائة ألف، قال عمرو بن عثمان‏:‏ قد أخذت منها سهمًا بمائة ألف‏.‏ وقال ابن زمعة‏:‏ قد أخذت سهمًا بمائة ألف، فقال معاوية‏:‏ كم بقي منها‏؟‏ قال‏:‏ سهم ونصف سهم، قال‏:‏ قد أخذته بخمسين ومائة ألف ‏.‏ قال‏:‏ وباع عبد الله بن جعفر نصيبه من معاوية بستمائة ألف‏.‏ فلما فرغ ابن الزبير من قضاء دينه قال بنو الزبير ‏:‏ اقسم بيننا ميراثنا‏.‏ قال‏:‏ ‏:‏ والله لا أقسم بينكم حتى أنادي بالموسم أربع سنين ‏:‏ ألا من كان له على الزبير دين فليأتنا فلنقضه‏.‏ فجعل كل سنة ينادي في الموسم، فلما مضى أربع سنين قسم بينهم ودفع الثلث‏.‏ وكان للزبير أربع نسوة، فأصاب كل امراةٍ ألف ألف ومائتا ألف، فجميع ماله خمسون ألف ألف ومائتا ألف، رواه البخاري‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَشْرَفَ يَوْمَ الدَّارِ فَقَالَ: أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثلاثٍ: زِنىً بَعْدَ إِحْصَانٍ أَوْ كُفْرٌ بَعْدَ إِسْلَامٍ أَوْ قتْلِ نفْسٍ بِغَيْر حق فَقتل بِهِ "؟ فو الله مَا زَنَيْتُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلَا إِسْلَامٍ وَلَا ارْتَدَدْتُ مُنْذُ بَايَعْتُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا قَتَلْتُ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ فَبِمَ تَقْتُلُونَنِي؟ رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَه وللدارمي لفظ الحَدِيث

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot (uy qamal qilingan) kun odamlarga yuqoridan qarab turib: «Sizlardan Alloh nomi bilan soʻrayman! Rasululloh ﷺning: ‹Musulmon kishining qoni faqat uch holatdan biri bilangina halol boʻladi: uylanganidan keyin zino qilish, yoki Islomdan keyin dindan qaytish, yoki nohaq jon olib, oʻzi ham shu sababli oʻldirilishi›, deganlarini bilasizlarmi?», dedi. Soʻng: «Allohga qasamki, men na johiliyatda, na Islomda zino qilganman, na Rasululloh ﷺga bayʼat berganimdan beri dindan qaytganman, na Alloh harom qilgan jonni oʻldirganman. Endi meni nima uchun oʻldirmoqchisizlar?», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasandir.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот (уй қамал қилинган) кун одамларга юқоридан қараб туриб: «Сизлардан Аллоҳ номи билан сўрайман! Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Мусулмон кишининг қони фақат уч ҳолатдан бири билангина ҳалол бўлади: уйланганидан кейин зино қилиш, ёки Исломдан кейин диндан қайтиш, ёки ноҳақ жон олиб, ўзи ҳам шу сабабли ўлдирилиши›, деганларини биласизларми?», деди. Сўнг: «Аллоҳга қасамки, мен на жоҳилиятда, на Исломда зино қилганман, на Расулуллоҳ ﷺга байъат берганимдан бери диндан қайтганман, на Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирганман. Энди мени нима учун ўлдирмоқчисизлар?», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ، عَنْ عَطَاءٍ وَسُلَيْمَانَ ابْنَيْ يَسَارٍ، وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ‏:‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُضْطَجِعًا فِي بَيْتِي، كَاشِفًا عَنْ فَخِذِهِ أَوْ سَاقَيْهِ، فَاسْتَأْذَنَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، فَأَذِنَ لَهُ كَذَلِكَ، فَتَحَدَّثَ‏.‏ ثُمَّ اسْتَأْذَنَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، فَأَذِنَ لَهُ كَذَلِكَ، ثُمَّ تَحَدَّثَ‏.‏ ثُمَّ اسْتَأْذَنَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَسَوَّى ثِيَابَهُ، قَالَ مُحَمَّدٌ‏:‏ وَلاَ أَقُولُ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، فَدَخَلَ فَتَحَدَّثَ، فَلَمَّا خَرَجَ قَالَ‏:‏ قُلْتُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ فَلَمْ تَهَشَّ وَلَمْ تُبَالِهِ، ثُمَّ دَخَلَ عُمَرُ فَلَمْ تَهَشَّ وَلَمْ تُبَالِهِ، ثُمَّ دَخَلَ عُثْمَانُ فَجَلَسْتَ وَسَوَّيْتَ ثِيَابَكَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَلاَ أَسْتَحِي مِنْ رَجُلٍ تَسْتَحِي مِنْهُ الْمَلاَئِكَةُ‏؟‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mening uyimda sonlarini yoki boldirlarini ochib yotgan edilar. Abu Bakr ruxsat soʻradi, u zot oʻsha holatda turib unga ruxsat berdilar va suhbatlashdilar. Soʻng Umar ruxsat soʻradi, u zot oʻsha holatda turib unga ruxsat berdilar va suhbatlashdilar. Soʻng Usmon ruxsat soʻradi, shunda Rasululloh ﷺ oʻtirib, kiyimlarini toʻgʻrilab oldilar. — Muhammad (rovi): «Men buni bir kunda boʻldi deyolmayman», — dedi. — (Usmon) kirib suhbatlashdi. U chiqib ketgach, Oisha dedi: Abu Bakr kirganida Siz unga (alohida) eʼtibor bermadingiz va parvo qilmadingiz, soʻng Umar kirdi, unga ham eʼtibor bermadingiz va parvo qilmadingiz, soʻng Usmon kirganida oʻtirib, kiyimlaringizni toʻgʻrilab oldingiz?! U zot: «Farishtalar undan uyaladigan kishidan men uyalmaymanmi?» — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менинг уйимда сонларини ёки болдирларини очиб ётган эдилар. Абу Бакр рухсат сўради, у зот ўша ҳолатда туриб унга рухсат бердилар ва суҳбатлашдилар. Сўнг Умар рухсат сўради, у зот ўша ҳолатда туриб унга рухсат бердилар ва суҳбатлашдилар. Сўнг Усмон рухсат сўради, шунда Расулуллоҳ ﷺ ўтириб, кийимларини тўғрилаб олдилар. — Муҳаммад (рови): «Мен буни бир кунда бўлди деёлмайман», — деди. — (Усмон) кириб суҳбатлашди. У чиқиб кетгач, Оиша деди: Абу Бакр кирганида Сиз унга (алоҳида) эътибор бермадингиз ва парво қилмадингиз, сўнг Умар кирди, унга ҳам эътибор бермадингиз ва парво қилмадингиз, сўнг Усмон кирганида ўтириб, кийимларингизни тўғрилаб олдингиз?! У зот: «Фаришталар ундан уяладиган кишидан мен уялмайманми?» — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ إِنَّ الأَذَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ كَانَ أَوَّلُهُ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرُوا، أَمَرَ عُثْمَانُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِالأَذَانِ الثَّالِثِ، فَأُذِّنَ بِهِ عَلَى الزَّوْرَاءِ، فَثَبَتَ الأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ‏.‏

Zuhriy (Soib ibn Yaziddan) rivoyat qiladi: Men Soib ibn Yazidning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirgandan keyin aytilar edi. Lekin Usmon xilofati paytida odamlar koʻpayganda, u (juma kuni juma namozi uchun) uchinchi azonni joriy qildi va u az-Zavroda aytildi; va bu yangi holat keyingi yillarda ham shunday (saqlanib) qoldi».Зуҳрий (Соиб ибн Язиддан) ривоят қилади: Мен Соиб ибн Язиднинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтиргандан кейин айтилар эди. Лекин Усмон хилофати пайтида одамлар кўпайганда, у (жума куни жума намози учун) учинчи азонни жорий қилди ва у аз-Заврода айтилди; ва бу янги ҳолат кейинги йилларда ҳам шундай (сақланиб) қолди».

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، كُنَّا فِي جَنَازَةِ أُمِّ أَبَانٍ بِنْتِ عُثْمَانَ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَلَمْ يَنُصَّ رَفْعَ الْحَدِيثِ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَمَا نَصَّهُ أَيُّوبُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَحَدِيثُهُمَا أَتَمُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرٍو ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Biz Usmonning qizi Umm Abonning janozasida edik», — deb hadisni (oxirigacha) keltirdi. Lekin u (Amr) hadisni Umardan, u Nabiy ﷺ dan (marfuʼ qilib) Ayyub va Ibn Jurayj keltirgani kabi (sarih) keltirmadi. Ularning ikkovining hadisi Amrning hadisidan toʻliqroqdir.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Биз Усмоннинг қизи Умм Абоннинг жанозасида эдик», — деб ҳадисни (охиригача) келтирди. Лекин у (Амр) ҳадисни Умардан, у Набий ﷺ дан (марфуъ қилиб) Айюб ва Ибн Журайж келтиргани каби (сариҳ) келтирмади. Уларнинг икковининг ҳадиси Амрнинг ҳадисидан тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَايَةَ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ سَمِعَنِي أَبِي، وَأَنَا فِي الصَّلاَةِ، أَقُولُ‏:‏ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏)‏ فَقَالَ لِي أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ إِيَّاكَ وَالْحَدَثَ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَبْغَضَ إِلَيْهِ الْحَدَثُ فِي الإِسْلاَمِ يَعْنِي مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقُولُهَا فَلاَ تَقُلْهَا إِذَا أَنْتَ صَلَّيْتَ فَقُلِ‏:‏ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَجْهَرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ قَالُوا وَيَقُولُهَا فِي نَفْسِهِ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga Ismoil ibn Ibrohimdan, u Said ibn Iyos al-Jurayriydan, u Qays ibn Abayadan, u Ibn Abdulloh ibn Mugʻaffaldan rivoyat qildi. U aytdi: «Otam (Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)) men namozda turib: ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim› deganimni eshitib qoldi va menga: ‹Ey oʻgʻilcham, bu (dinda) yangi paydo boʻlgan ishdir, yangilikdan ehtiyot boʻl›, dedi». U (Ibn Abdulloh) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning sahobalaridan Islomda yangilik (paydo qilish)ni undan koʻra koʻproq yomon koʻradigan birorta kishini koʻrmaganman». U aytdi: «Otam yana dedi: ‹Men Paygʻambar ﷺ bilan, Abu Bakr bilan, Umar bilan va Usmon bilan namoz oʻqiganman; ulardan birortasi buni aytganini eshitmadim. Sen ham buni aytma. Namoz oʻqisang: «Al-hamdu lillahi rabbil-olamin» deb (boshlab) ayt›». Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Mugʻaffalning hadisi hasan hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan aksar ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular orasida Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar bor. Sufyon Savriy, Ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar; ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni ovoz chiqarib aytishni (joiz) koʻrmaydilar va: «Uni ichida (sekin) aytadi», dedilar.Аҳмад ибн Манийъ бизга Исмоил ибн Иброҳимдан, у Саид ибн Иёс ал-Журайрийдан, у Қайс ибн Абаядан, у Ибн Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ривоят қилди. У айтди: «Отам (Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)) мен намозда туриб: ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим› деганимни эшитиб қолди ва менга: ‹Эй ўғилчам, бу (динда) янги пайдо бўлган ишдир, янгиликдан эҳтиёт бўл›, деди». У (Ибн Абдуллоҳ) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан Исломда янгилик (пайдо қилиш)ни ундан кўра кўпроқ ёмон кўрадиган бирорта кишини кўрмаганман». У айтди: «Отам яна деди: ‹Мен Пайғамбар ﷺ билан, Абу Бакр билан, Умар билан ва Усмон билан намоз ўқиганман; улардан бирортаси буни айтганини эшитмадим. Сен ҳам буни айтма. Намоз ўқисанг: «Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин» деб (бошлаб) айт›». Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган аксар илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар бор. Суфён Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар; улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни овоз чиқариб айтишни (жоиз) кўрмайдилар ва: «Уни ичида (секин) айтади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ يَحْيَى - عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْجُدُ وَيَنَامُ وَيَنْفُخُ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي وَلاَ يَتَوَضَّأُ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ صَلَّيْتَ وَلَمْ تَتَوَضَّأْ وَقَدْ نِمْتَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الْوُضُوءُ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا ‏"‏ ‏.‏ زَادَ عُثْمَانُ وَهَنَّادٌ ‏"‏ فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَوْلُهُ ‏"‏ الْوُضُوءُ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا ‏"‏ ‏.‏ هُوَ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لَمْ يَرْوِهِ إِلاَّ يَزِيدُ أَبُو خَالِدٍ الدَّالاَنِيُّ عَنْ قَتَادَةَ وَرَوَى أَوَّلَهُ جَمَاعَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا شَيْئًا مِنْ هَذَا وَقَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَحْفُوظًا وَقَالَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَنَامُ عَيْنَاىَ وَلاَ يَنَامُ قَلْبِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ إِنَّمَا سَمِعَ قَتَادَةُ مِنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَرْبَعَةَ أَحَادِيثَ حَدِيثَ يُونُسَ بْنِ مَتَّى وَحَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ فِي الصَّلاَةِ وَحَدِيثَ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ مِنْهُمْ عُمَرُ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَذَكَرْتُ حَدِيثَ يَزِيدَ الدَّالاَنِيِّ لأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَانْتَهَرَنِي اسْتِعْظَامًا لَهُ وَقَالَ مَا لِيَزِيدَ الدَّالاَنِيِّ يُدْخِلُ عَلَى أَصْحَابِ قَتَادَةَ وَلَمْ يَعْبَأْ بِالْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sajda qilib (sajdada) uxlar va (uyquda) pishqirar (nafas chiqarar) edilar; soʻng turib, namoz oʻqir va tahorat olmas edilar. (Roviy) dedi: «Siz uxlagan boʻlsangiz ham, tahorat olmasdan namoz oʻqidingiz-ku?» — dedim. U zot: «Tahorat faqat yonboshlab uxlagan kishiga (lozim)», — dedilar. Usmon va Hannod (rivoyatga): «Chunki u (kishi) yonboshlaganda, boʻgʻimlari boʻshashadi», — deb qoʻshishdi. Abu Dovud aytdi: U zotning «Tahorat yonboshlab uxlagan kishiga (lozim)» degan soʻzi — munkar hadisdir; uni faqat Yazid Abu Xolid ad-Daloniy Qatodadan rivoyat qilgan. Uning avvalini esa bir jamoa Ibn Abbosdan rivoyat qilib, bundan (oxirgi qism haqida) hech narsa eslamagan va: «Paygʻambar ﷺ (uyqularida) saqlangan edilar», — degan. Oisha (roziyallohu anho): «Paygʻambar ﷺ: ‹Koʻzlarim uxlaydi, ammo qalbim uxlamaydi›, — dedilar», — degan. Shuʼba: «Qatoda Abu Oliyadan faqat toʻrtta hadis eshitgan: Yunus ibn Matto haqidagi hadis, Ibn Umarning namoz haqidagi hadisi, ‹qozilar uchtadir› (degan) hadis va Ibn Abbosning ‹Menga ishonchli kishilar rivoyat qildilar, ulardan biri — Umar; mening nazdimda ularning eng ishonchlisi — Umar› degan hadisi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Men Yazid ad-Daloniyning hadisini Ahmad ibn Hanbalga aytgan edim; u (Yazidni) ulugʻlagani uchun meni jerkib: «Yazid ad-Daloniyga nima boʻlibdi-yu, Qatodaning shogirdlari (rivoyatlari) ichiga (bunday narsalarni) kiritadi?!» — dedi va bu hadisga parvo qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сажда қилиб (саждада) ухлар ва (уйқуда) пишқирар (нафас чиқарар) эдилар; сўнг туриб, намоз ўқир ва таҳорат олмас эдилар. (Ровий) деди: «Сиз ухлаган бўлсангиз ҳам, таҳорат олмасдан намоз ўқидингиз-ку?» — дедим. У зот: «Таҳорат фақат ёнбошлаб ухлаган кишига (лозим)», — дедилар. Усмон ва Ҳаннод (ривоятга): «Чунки у (киши) ёнбошлаганда, бўғимлари бўшашади», — деб қўшишди. Абу Довуд айтди: У зотнинг «Таҳорат ёнбошлаб ухлаган кишига (лозим)» деган сўзи — мункар ҳадисдир; уни фақат Язид Абу Холид ад-Далоний Қатодадан ривоят қилган. Унинг аввалини эса бир жамоа Ибн Аббосдан ривоят қилиб, бундан (охирги қисм ҳақида) ҳеч нарса эсламаган ва: «Пайғамбар ﷺ (уйқуларида) сақланган эдилар», — деган. Оиша (розияллоҳу анҳо): «Пайғамбар ﷺ: ‹Кўзларим ухлайди, аммо қалбим ухламайди›, — дедилар», — деган. Шуъба: «Қатода Абу Олиядан фақат тўртта ҳадис эшитган: Юнус ибн Матто ҳақидаги ҳадис, Ибн Умарнинг намоз ҳақидаги ҳадиси, ‹қозилар учтадир› (деган) ҳадис ва Ибн Аббоснинг ‹Менга ишончли кишилар ривоят қилдилар, улардан бири — Умар; менинг наздимда уларнинг энг ишончлиси — Умар› деган ҳадиси», — деди. Абу Довуд айтди: Мен Язид ад-Далонийнинг ҳадисини Аҳмад ибн Ҳанбалга айтган эдим; у (Язидни) улуғлагани учун мени жеркиб: «Язид ад-Далонийга нима бўлибди-ю, Қатоданинг шогирдлари (ривоятлари) ичига (бундай нарсаларни) киритади?!» — деди ва бу ҳадисга парво қилмади.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ خَلَفٍ، - وَهُوَ ابْنُ خَلِيفَةَ - عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَقْنُتْ وَصَلَّيْتُ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَقْنُتْ وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عُمَرَ فَلَمْ يَقْنُتْ وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَقْنُتْ وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيٍّ فَلَمْ يَقْنُتْ ثُمَّ قَالَ يَا بُنَىَّ إِنَّهَا بِدْعَةٌ ‏.‏

Abu Molik al-Ashjaiyning otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u: «Men Rasululloh ﷺning orqalarida namoz oʻqidim, u zot qunut oʻqimadilar; Abu Bakrning orqasida namoz oʻqidim, u qunut oʻqimadi; Umarning orqasida namoz oʻqidim, u qunut oʻqimadi; Usmonning orqasida namoz oʻqidim, u qunut oʻqimadi; Alining orqasida namoz oʻqidim, u ham qunut oʻqimadi», dedi. Soʻng: «Ey oʻgʻilcham, bu bidatdir», dedi.Абу Молик ал-Ашжаийнинг отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида намоз ўқидим, у зот қунут ўқимадилар; Абу Бакрнинг орқасида намоз ўқидим, у қунут ўқимади; Умарнинг орқасида намоз ўқидим, у қунут ўқимади; Усмоннинг орқасида намоз ўқидим, у қунут ўқимади; Алининг орқасида намоз ўқидим, у ҳам қунут ўқимади», деди. Сўнг: «Эй ўғилчам, бу бидатдир», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا نَهِيكُ بْنُ يَرِيمَ الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُغِيثُ بْنُ سُمَىٍّ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ الصُّبْحَ بِغَلَسٍ فَلَمَّا سَلَّمَ أَقْبَلْتُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ فَقُلْتُ مَا هَذِهِ الصَّلاَةُ قَالَ هَذِهِ صَلاَتُنَا كَانَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَلَمَّا طُعِنَ عُمَرُ أَسْفَرَ بِهَا عُثْمَانُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mugʻiys ibn Sumay aytdi: «Men Abdulloh ibn az-Zubayr bilan qorongʻilikda bomdodni oʻqidim. U salom bergach, Ibn Umarga yuzlanib: ‹Bu qanaqa namoz?› dedim. U: ‹Bu bizning Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar bilan oʻqigan namozimiz edi. Umar xanjarlanganidan soʻng Usmon uni yorishtirib oʻqidi›, dedi.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муғийс ибн Сумай айтди: «Мен Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр билан қоронғиликда бомдодни ўқидим. У салом бергач, Ибн Умарга юзланиб: ‹Бу қанақа намоз?› дедим. У: ‹Бу бизнинг Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар билан ўқиган намозимиз эди. Умар ханжарланганидан сўнг Усмон уни ёриштириб ўқиди›, деди.»

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ كُنَّا مَعَ عُتْبَةَ بْنِ فَرْقَدٍ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَشْيَاءَ يُحَدِّثُهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَانَ فِيمَا كَتَبَ إِلَيْهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يَلْبَسُ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا مَنْ لَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا هَكَذَا وَقَالَ بِإِصْبَعَيْهِ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى قَالَ أَبُو عُثْمَانَ فَرَأَيْتُ أَنَّهَا أَزْرَارُ الطَّيَالِسَةِ حِينَ رَأَيْنَا الطَّيَالِسَةَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Dunyoda ipak faqat oxiratda undan hech nasibasi boʻlmagan kishigina kiyadi, mana buncha miqdordan boshqasini emas». Va bu bilan koʻrsatkich hamda oʻrta barmoqlarini koʻrsatdilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Дунёда ипак фақат охиратда ундан ҳеч насибаси бўлмаган кишигина кияди, мана бунча миқдордан бошқасини эмас». Ва бу билан кўрсаткич ҳамда ўрта бармоқларини кўрсатдилар.

وَعَنِ ابْنِ مَوْهَبٍ: أَنَّ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لِابْنِ عُمَرَ: اقْضِ بَين النَّاس قَالَ: أَو تعاقبني يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: وَمَا تَكْرَهُ مِنْ ذَلِك وَقد كَانَ أَبوك قَاضِيا؟ قَالَ: لِأَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ كَانَ قَاضِيًا فَقَضَى بِالْعَدْلِ فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يَنْقَلِبَ مِنْهُ كَفَافًا» . فَمَا راجعَه بعدَ ذَلِك. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَفِي رِوَايَةِ رَزِينٍ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ لِعُثْمَانَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا أَقْضِي بَيْنَ رَجُلَيْنِ: قَالَ: فَإِنَّ أَبَاكَ كَانَ يَقْضِي فَقَالَ: إِنَّ أَبِي لَوْ أُشْكِلَ عَلَيْهِ شَيْءٌ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَوْ أُشْكِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْءٌ سَأَلَ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَإِنِّي لَا أَجِدُ مَنْ أَسْأَلُهُ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ عَاذَ بِاللَّهِ فَقَدْ عَاذَ بِعَظِيمٍ» . وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «مَنْ عَاذَ بِاللَّهِ فَأَعِيذُوهُ» . وَإِنِّي أَعُوذُ باللَّهِ أنْ تجعلَني قاضِياً فأعْفاهُ وَقَالَ: لَا تُخبرْ أحدا

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u zot Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga: «Odamlar orasida hukm chiqar», dedi. Ibn Umar: «Men ikki kishi orasida hukm chiqarmayman va ikki kishiga imomlik ham qilmayman. Nabiy ﷺning: ‹Kim Allohdan panoh soʻrasa, u albatta buyuk panohdan panoh soʻrabdi›, deganlarini eshitmaganmisan?» dedi. Usmon (roziyallohu anhu): «Ha, eshitganman», dedi. Ibn Umar: «Men seni biror ishga tayinlashingdan Allohdan panoh soʻrayman», dedi. Shunda Usmon uni maʼzur tutdi va: «Bu haqda hech kimga aytma», dedi.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у зот Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га: «Одамлар орасида ҳукм чиқар», деди. Ибн Умар: «Мен икки киши орасида ҳукм чиқармайман ва икки кишига имомлик ҳам қилмайман. Набий ﷺнинг: ‹Ким Аллоҳдан паноҳ сўраса, у албатта буюк паноҳдан паноҳ сўрабди›, деганларини эшитмаганмисан?» деди. Усмон (розияллоҳу анҳу): «Ҳа, эшитганман», деди. Ибн Умар: «Мен сени бирор ишга тайинлашингдан Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деди. Шунда Усмон уни маъзур тутди ва: «Бу ҳақда ҳеч кимга айтма», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنِي جَدِّي، عَنْ أَبِيهِ، وَكَانَ اسْمُهُ الصَّرْمَ، فَسَمَّاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَعِيدًا، قَالَ‏:‏ رَأَيْتُ عُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مُتَّكِئًا فِي الْمَسْجِدِ‏.‏

Said al-Maxzumiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: uning ismi Sarm edi, Nabiy ﷺ unga Said deb ism qoʻydilar. U: «Men Usmon (roziyallohu anhu)ni masjidda yonboshlagan holda koʻrdim», dedi.Саид ал-Махзумий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: унинг исми Сарм эди, Набий ﷺ унга Саид деб исм қўйдилар. У: «Мен Усмон (розияллоҳу анҳу)ни масжидда ёнбошлаган ҳолда кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ فَكُلُّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men iyd namozini Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan oʻqidim; ularning hammasi namozni xutbadan oldin oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ийд намозини Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан ўқидим; уларнинг ҳаммаси намозни хутбадан олдин ўқиди.

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنِي الْقَاسِمُ، بْنُ زَكَرِيَّاءَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ شَيْبَانَ، جَمِيعًا عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ فِي رِوَايَةِ شَيْبَانَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمِنْكُمْ أَحَدٌ أَمَرَهُ أَنْ يَحْمِلَ عَلَيْهَا أَوْ أَشَارَ إِلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ شُعْبَةَ قَالَ ‏"‏ أَشَرْتُمْ أَوْ أَعَنْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ أَصَدْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ لاَ أَدْرِي قَالَ ‏"‏ أَعَنْتُمْ أَوْ أَصَدْتُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan (rivoyat qilinadi). Shaybonning rivoyatida: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kimdir unga (ovga) hamla qilishni buyurganmi yoki unga ishora qilganmi?» dedilar (deyilgan). Shuʼbaning rivoyatida esa u zot: «Ishora qildingizmi yoki yordam berdingizmi?» yoxud «ov qildingizmi?» dedilar (deyilgan). Shuʼba: «Bilmadim, u (Hakam) ‹yordam berdingizmi yoki ov qildingizmi?› dedimi (aniq emas)», dedi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан (ривоят қилинади). Шайбоннинг ривоятида: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан кимдир унга (овга) ҳамла қилишни буюрганми ёки унга ишора қилганми?» дедилар (дейилган). Шуъбанинг ривоятида эса у зот: «Ишора қилдингизми ёки ёрдам бердингизми?» ёхуд «ов қилдингизми?» дедилар (дейилган). Шуъба: «Билмадим, у (Ҳакам) ‹ёрдам бердингизми ёки ов қилдингизми?› дедими (аниқ эмас)», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْدَءُونَ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ قَبْلَ السُّورَةِ وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا لاَ يَقْرَءُونَ ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَرَى أَنْ يُبْدَأَ بِـ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَأَنْ يُجْهَرَ بِهَا إِذَا جُهِرَ بِالْقِرَاءَةِ ‏.‏

Qutayba bizga Abu Avonadan, u Qatodadan, u Anas (ibn Molik) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar. Shofiʼiy aytdi: Bu hadisning maʼnosi shuki, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar — yaʼni ular suradan oldin Fotihani oʻqishni boshlar edilar; uning maʼnosi ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni oʻqimas edilar, degani emas. Shofiʼiy ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›dan boshlanishini va qiroat ovoz chiqarib oʻqilganda uni ham ovoz chiqarib oʻqilishini (maʼqul) koʻrar edi.Қутайба бизга Абу Авонадан, у Қатодадан, у Анас (ибн Молик) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар. Шофиъий айтди: Бу ҳадиснинг маъноси шуки, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар — яъни улар сурадан олдин Фотиҳани ўқишни бошлар эдилар; унинг маъноси улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни ўқимас эдилар, дегани эмас. Шофиъий ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›дан бошланишини ва қироат овоз чиқариб ўқилганда уни ҳам овоз чиқариб ўқилишини (маъқул) кўрар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ زِيَادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ح، وَأَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُسْتَحَاضَةِ ‏"‏ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي وَالْوُضُوءُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ عُثْمَانُ ‏"‏ وَتَصُومُ وَتُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Sobitning bobosi (sahobiy)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ mustahoza (ayol) haqida: «U hayzi kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi, va har namozga tahorat oladi», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Usmon: «...va roʻza tutadi, namoz oʻqiydi», — deb qoʻshgan.Адий ибн Собитнинг бобоси (саҳобий)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мустаҳоза (аёл) ҳақида: «У ҳайзи кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди, ва ҳар намозга таҳорат олади», — дедилар. Абу Довуд айтди: Усмон: «...ва рўза тутади, намоз ўқийди», — деб қўшган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ الأَسْوَدِ، وَعَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي كُلِّ رَفْعٍ وَوَضْعٍ وَقِيَامٍ وَقُعُودٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ رضى الله عنهم ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ har koʻtarilishda va egilishda, turishda va oʻtirishda takbir aytardilar. Abu Bakr, Umar va Usmon (roziyallohu anhum) ham shunday qilardilar.»Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ҳар кўтарилишда ва эгилишда, туришда ва ўтиришда такбир айтардилар. Абу Бакр, Умар ва Усмон (розияллоҳу анҳум) ҳам шундай қилардилар.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، أَنْبَأَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ فَسَمِعَهُمْ وَهُمْ، يَذْكُرُونَ الْقَتْلَ فَقَالَ إِنَّهُمْ لَيَتَوَاعَدُونِي بِالْقَتْلِ فَلِمَ يَقْتُلُونِي وَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلاَّ فِي إِحْدَى ثَلاَثٍ رَجُلٌ زَنَى وَهُوَ مُحْصَنٌ فَرُجِمَ أَوْ رَجُلٌ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ رَجُلٌ ارْتَدَّ بَعْدَ إِسْلاَمِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا زَنَيْتُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلاَ فِي إِسْلاَمٍ وَلاَ قَتَلْتُ نَفْسًا مُسْلِمَةً وَلاَ ارْتَدَدْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishilarga qarab, ularning qatl haqida gaplashayotganini eshitib qoldi va: «Ular meni oʻldirish bilan qoʻrqityaptilar. Nega meni oʻldirar ekanlar? Holbuki men Rasululloh ﷺning: ‹Uch narsaning biri boʻlmasa, musulmon kishining qoni halol boʻlmaydi: uylangan holida zino qilib, sangboron qilinadigan kishi; yoxud jonga jon boʻlmagan holda birovni oʻldirgan kishi; yoxud islomga kirganidan soʻng dinidan qaytgan kishi›, deganlarini eshitganman. Alloh nomiga qasamki, na johiliyatda, na islomda zino qilganman, na biron musulmon jonni oʻldirganman, na islomga kirganimdan buyon dinimdan qaytganman», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У кишиларга қараб, уларнинг қатл ҳақида гаплашаётганини эшитиб қолди ва: «Улар мени ўлдириш билан қўрқитяптилар. Нега мени ўлдирар эканлар? Ҳолбуки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Уч нарсанинг бири бўлмаса, мусулмон кишининг қони ҳалол бўлмайди: уйланган ҳолида зино қилиб, сангборон қилинадиган киши; ёхуд жонга жон бўлмаган ҳолда бировни ўлдирган киши; ёхуд исломга кирганидан сўнг динидан қайтган киши›, деганларини эшитганман. Аллоҳ номига қасамки, на жоҳилиятда, на исломда зино қилганман, на бирон мусулмон жонни ўлдирганман, на исломга кирганимдан буён динимдан қайтганман», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَنَحْنُ نَنْتَظِرُ جَنَازَةَ أُمِّ أَبَانَ ابْنَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ فَجَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُودُهُ قَائِدُهُ قَالَ فَأُرَاهُ أَخْبَرَهُ بِمَكَانِ ابْنِ عُمَرَ، فَجَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِي وَكُنْتُ بَيْنَهُمَا فَإِذَا صَوْتٌ مِنْ الدَّارِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَأَرْسَلَهَا عَبْدُ اللَّهِ مُرْسَلَةً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كُنَّا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ نَازِلٍ فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فَقَالَ لِي انْطَلِقْ فَاعْلَمْ مَنْ ذَاكَ فَانْطَلَقْتُ فَإِذَا هُوَ صُهَيْبٌ فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ إِنَّكَ أَمَرْتَنِي أَنْ أَعْلَمَ لَكَ مَنْ ذَاكَ وَإِنَّهُ صُهَيْبٌ فَقَالَ مُرُوهُ فَلْيَلْحَقْ بِنَا فَقُلْتُ إِنَّ مَعَهُ أَهْلَهُ قَالَ وَإِنْ كَانَ مَعَهُ أَهْلُهُ وَرُبَّمَا قَالَ أَيُّوبُ مَرَّةً فَلْيَلْحَقْ بِنَا فَلَمَّا بَلَغْنَا الْمَدِينَةَ لَمْ يَلْبَثْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ أُصِيبَ فَجَاءَ صُهَيْبٌ فَقَالَ وَا أَخَاهُ وَا صَاحِبَاهُ فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَأَمَّا عَبْدُ اللَّهِ فَأَرْسَلَهَا مُرْسَلَةً وَأَمَّا عُمَرُ فَقَالَ بِبَعْضِ بُكَاءِ فَأَتَيْتُ عَائِشَةَ فَذَكَرْتُ لَهَا قَوْلَ عُمَرَ فَقَالَتْ لَا وَاللَّهِ مَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَحَدٍ وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْكَافِرَ لَيَزِيدُهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَذَابًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى قَالَ أَيُّوبُ وَقَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ قَالَ لَمَّا بَلَغَ عَائِشَةَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ قَالَتْ إِنَّكُمْ لَتُحَدِّثُونِي عَنْ غَيْرِ كَاذِبَيْنِ وَلَا مُكَذَّبَيْنِ وَلَكِنَّ السَّمْعَ يُخْطِئُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ أَيُّوبَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ أَلَا تَنْهَى عَنْ الْبُكَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bilan birga bir gʻazotda otliqlar orasida ketayotgan edim. Bir joyda daraxt soyasida tushib turgan bir kishini koʻrdik. U menga: ‹Bor, u kim ekanini bilib kel›, dedi. Men bordim, qarasam, u Suhayb ekan. Qaytib kelib: ‹Sen menga u kim ekanini bilib kelishni buyurgan eding, u Suhaybdir›, dedim. U: ‹Unga ayting, bizga qoʻshilsin›, dedi. Men: ‹U bilan birga ahli bor›, dedim. U: ‹Ahli bilan birga boʻlsa ham›, dedi. Madinaga yetib kelganimizda, koʻp oʻtmay amirul-moʻʼmininga suiqasd qilindi. Suhayb kelib: ‹Voh, birodarim! Voh, doʻstim!›, deb yigʻladi. Shunda Umar: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, mayyit ahlining unga yigʻlashining baʼzisi sababli azoblanadi›, deganini bilmasmiding yoki eshitmasmiding?›, dedi. Men (Ibn Abbos) Oisha (roziyallohu anho)ning oldiga borib, unga Umarning soʻzini eslatdim. U: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ mayyit birovning yigʻlashi sababli azoblanadi, demaganlar. Lekin Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh azza va jalla kofirning azobini ahlining unga yigʻlashi sababli oshiradi›, deganlar. Va albatta Alloh kuldiruvchi va yigʻlatuvchidir. Hech bir gunohkor boshqaning gunohini koʻtarmaydi›, dedi.» Qosim aytadi: Oishaga Umar va Ibn Umarning soʻzi yetganida, u: «Siz menga yolgʻonchi ham, yolgʻonga chiqarilgan ham boʻlmagan kishilardan hadis aytyapsiz. Lekin quloq baʼzan xato eshitadi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир ғазотда отлиқлар орасида кетаётган эдим. Бир жойда дарахт соясида тушиб турган бир кишини кўрдик. У менга: ‹Бор, у ким эканини билиб кел›, деди. Мен бордим, қарасам, у Суҳайб экан. Қайтиб келиб: ‹Сен менга у ким эканини билиб келишни буюрган эдинг, у Суҳайбдир›, дедим. У: ‹Унга айтинг, бизга қўшилсин›, деди. Мен: ‹У билан бирга аҳли бор›, дедим. У: ‹Аҳли билан бирга бўлса ҳам›, деди. Мадинага етиб келганимизда, кўп ўтмай амирул-мўъмининга суиқасд қилинди. Суҳайб келиб: ‹Воҳ, биродарим! Воҳ, дўстим!›, деб йиғлади. Шунда Умар: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, маййит аҳлининг унга йиғлашининг баъзиси сабабли азобланади›, деганини билмасмидинг ёки эшитмасмидинг?›, деди. Мен (Ибн Аббос) Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг олдига бориб, унга Умарнинг сўзини эслатдим. У: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ маййит бировнинг йиғлаши сабабли азобланади, демаганлар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ азза ва жалла кофирнинг азобини аҳлининг унга йиғлаши сабабли оширади›, деганлар. Ва албатта Аллоҳ кулдирувчи ва йиғлатувчидир. Ҳеч бир гуноҳкор бошқанинг гуноҳини кўтармайди›, деди.» Қосим айтади: Оишага Умар ва Ибн Умарнинг сўзи етганида, у: «Сиз менга ёлғончи ҳам, ёлғонга чиқарилган ҳам бўлмаган кишилардан ҳадис айтяпсиз. Лекин қулоқ баъзан хато эшитади», деди.

وَعَن جُبيرِ بن مُطعمٍ قَالَ: مَشَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْنَا: أَعْطَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ وَتَرَكْتَنَا وَنَحْنُ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْكَ؟ فَقَالَ: «إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو المطلبِ وَاحِدٌ» . قَالَ جُبَيْرٌ: وَلَمْ يَقْسِمِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَبَنِي نوفلٍ شَيْئا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Jubayr ibn Mutʼim aytdi:) Men va Usmon ibn Affon Paygʻambar ﷺning oldilariga borib: «Siz Xaybar xumsidan (beshdan biridan) Bani Muttalibga berdingiz-u, bizni (Bani Navfal va Bani Abdishamsni) tashlab qoʻ ydingiz, holbuki biz sizga (qarindoshlikda) bir martabadamiz», dedik. U zot: «Albatta Bani Hoshim va Bani Muttalib (bir-biriga yaqinlikda) bir narsa (bir xil)dir», dedilar. Jubayr aytdi: Paygʻambar ﷺ Bani Abdishams va Bani Navfalga (xumsdan) hech narsa taqsimlamadilar.(Жубайр ибн Мутъим айтди:) Мен ва Усмон ибн Аффон Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бориб: «Сиз Хайбар хумсидан (бешдан биридан) Бани Мутталибга бердингиз-у, бизни (Бани Навфал ва Бани Абдишамсни) ташлаб қў йдингиз, ҳолбуки биз сизга (қариндошликда) бир мартабадамиз», дедик. У зот: «Албатта Бани Ҳошим ва Бани Мутталиб (бир-бирига яқинликда) бир нарса (бир хил)дир», дедилар. Жубайр айтди: Пайғамбар ﷺ Бани Абдишамс ва Бани Навфалга (хумсдан) ҳеч нарса тақсимламадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْيَشْكُرِيُّ الْبَصْرِيُّ قَالَ‏:‏ حَدَّثَتْنِي جَدَّتِي أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ ثُمَامَةَ، أَنَّهَا قَدِمَتْ حَاجَّةً، فَإِنَّ أَخَاهَا الْمُخَارِقَ بْنَ ثُمَامَةَ قَالَ‏:‏ ادْخُلِي عَلَى عَائِشَةَ، وَسَلِيهَا عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ أَكْثَرُوا فِيهِ عِنْدَنَا، قَالَتْ‏:‏ فَدَخَلْتُ عَلَيْهَا فَقُلْتُ‏:‏ بَعْضُ بَنِيكِ يُقْرِئُكِ السَّلاَمَ، وَيَسْأَلُكِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَتْ‏:‏ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللهِ، قَالَتْ‏:‏ أَمَّا أَنَا فَأَشْهَدُ عَلَى أَنِّي رَأَيْتُ عُثْمَانَ فِي هَذَا الْبَيْتِ فِي لَيْلَةٍ قَائِظَةٍ، وَنَبِيُّ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَجِبْرِيلُ يُوحِي إِلَيْهِ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَضْرِبُ كَفَّ، أَوْ كَتِفَ، ابْنِ عَفَّانَ بِيَدِهِ‏:‏ اكْتُبْ، عُثْمُ، فَمَا كَانَ اللَّهُ يُنْزِلُ تِلْكَ الْمَنْزِلَةَ مِنْ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ رَجُلاً عَلَيْهِ كَرِيمًا، فَمَنْ سَبَّ ابْنَ عَفَّانَ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Ummu Kulsum uning huzuriga kirib): «Oʻgʻillaringizdan biri sizga salom yoʻllab, Usmon ibn Affon haqida soʻramoqda», dedi. Oisha: «Vaalayhis-salomu va rohmatulloh», dedi va soʻng: «Men Usmonni mana shu uyda issiq bir kechada koʻrganimga guvohlik beraman. Oʻshanda Allohning Nabiysi ﷺ ga Jibril vahiy keltirayotgan edi. Nabiy ﷺ Ibn Affonning kaftini — yoki yelkasini — qoʻllari bilan urib: ‹Yoz, ey Usm!› der edilar. Alloh oʻz Nabiysi ﷺ dan bunday martabaga faqat u zot nazdida hurmatli boʻlgan kishinigina qoʻyar edi. Kim Ibn Affonni soʻksa, unga Allohning laʼnati boʻlsin!», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Умму Кулсум унинг ҳузурига кириб): «Ўғилларингиздан бири сизга салом йўллаб, Усмон ибн Аффон ҳақида сўрамоқда», деди. Оиша: «Ваалайҳис-салому ва роҳматуллоҳ», деди ва сўнг: «Мен Усмонни мана шу уйда иссиқ бир кечада кўрганимга гувоҳлик бераман. Ўшанда Аллоҳнинг Набийси ﷺ га Жибрил ваҳий келтираётган эди. Набий ﷺ Ибн Аффоннинг кафтини — ёки елкасини — қўллари билан уриб: ‹Ёз, эй Усм!› дер эдилар. Аллоҳ ўз Набийси ﷺ дан бундай мартабага фақат у зот наздида ҳурматли бўлган кишинигина қўяр эди. Ким Ибн Аффонни сўкса, унга Аллоҳнинг лаънати бўлсин!», деди.

قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ شَهِدْتُ الْفِطْرَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ يُصَلُّونَهَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ، ثُمَّ يُخْطَبُ بَعْدُ، خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حِينَ يُجْلِسُ بِيَدِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى جَاءَ النِّسَاءَ مَعَهُ بِلاَلٌ فَقَالَ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ‏}‏ الآيَةَ ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ مِنْهَا ‏"‏ آنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لَمْ يُجِبْهُ غَيْرُهَا نَعَمْ‏.‏ لاَ يَدْرِي حَسَنٌ مَنْ هِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَصَدَّقْنَ ‏"‏ فَبَسَطَ بِلاَلٌ ثَوْبَهُ ثُمَّ قَالَ هَلُمَّ لَكُنَّ فِدَاءٌ أَبِي وَأُمِّي، فَيُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِيمَ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ الْفَتَخُ الْخَوَاتِيمُ الْعِظَامُ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

Al-Hasan ibn Muslim (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: «Men Iyd-ul-fitr namozlarida Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmonga qoʻshildim. Ular namozni xutbadan oldin oʻqir, soʻng undan keyin xutba qilar edi. Bir kuni Paygʻambar ﷺ (iyd namozi uchun) chiqdilar — goʻyo men u zotni odamlarga oʻtirishni imo qilayotgan holda koʻrib turgandekman. Soʻng u zot Bilol bilan birga saflarni yorib oʻtib, ayollarga yetib keldilar. U zot mana bu oyatni oʻqidilar: ‹Ey Paygʻambar, moʻmina ayollar senga bayʼat berishga kelsa...› (oyat oxirigacha) (Mumtahana, 12). (Oʻqishni) tugatgach, u zot: ‹Ey ayollar, ahdingizga vafo qilyapsizmi?› — dedilar. Bir ayoldan boshqa hech kim ‹ha› demadi. Hasan oʻsha ayol kim ekanligini bilmas edi. Paygʻambar ﷺ: ‹Unda sadaqa beringlar›, — dedilar. Bilol oʻz kiyimini yozib: ‹Sadaqa beraveringlar; otam va onam sizlarga (ey ayollar) fido boʻlsin›, — dedi. Bas, ayollar oʻz fatxlarini (katta uzuklarini) va boshqa turli uzuklarini Bilolning kiyimiga sola boshladi», — dedi. Abdurrazzoq: «‹Fatx› — (Islomdan oldingi) johiliyat davrida taqiladigan katta uzukdir», — dedi.Ал-Ҳасан ибн Муслим (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: «Мен Ийд-ул-фитр намозларида Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмонга қўшилдим. Улар намозни хутбадан олдин ўқир, сўнг ундан кейин хутба қилар эди. Бир куни Пайғамбар ﷺ (ийд намози учун) чиқдилар — гўё мен у зотни одамларга ўтиришни имо қилаётган ҳолда кўриб тургандекман. Сўнг у зот Билол билан бирга сафларни ёриб ўтиб, аёлларга етиб келдилар. У зот мана бу оятни ўқидилар: ‹Эй Пайғамбар, мўмина аёллар сенга байъат беришга келса...› (оят охиригача) (Мумтаҳана, 12). (Ўқишни) тугатгач, у зот: ‹Эй аёллар, аҳдингизга вафо қиляпсизми?› — дедилар. Бир аёлдан бошқа ҳеч ким ‹ҳа› демади. Ҳасан ўша аёл ким эканлигини билмас эди. Пайғамбар ﷺ: ‹Унда садақа беринглар›, — дедилар. Билол ўз кийимини ёзиб: ‹Садақа бераверинглар; отам ва онам сизларга (эй аёллар) фидо бўлсин›, — деди. Бас, аёллар ўз фатхларини (катта узукларини) ва бошқа турли узукларини Билолнинг кийимига сола бошлади», — деди. Абдурраззоқ: «‹Фатх› — (Исломдан олдинги) жоҳилият даврида тақиладиган катта узукдир», — деди.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ، بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَنَحْنُ حُرُمٌ فَأُهْدِيَ لَهُ طَيْرٌ وَطَلْحَةُ رَاقِدٌ فَمِنَّا مَنْ أَكَلَ وَمِنَّا مَنْ تَوَرَّعَ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ طَلْحَةُ وَفَّقَ مَنْ أَكَلَهُ وَقَالَ أَكَلْنَاهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Talha ibn Ubaydulloh bilan birga edik va ehromda edik. Unga (pishirilgan) bir qush hadya qilindi, Talha esa uxlab yotgan edi. Bizdan baʼzilarimiz undan yedik, baʼzilarimiz esa (ehtiyot qilib) parhez qildik. Talha uygʻonganida, uni yeganlarni maʼqulladi va: «Biz uni Rasululloh ﷺ bilan birga yegan edik», dedi.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Талҳа ибн Убайдуллоҳ билан бирга эдик ва эҳромда эдик. Унга (пиширилган) бир қуш ҳадя қилинди, Талҳа эса ухлаб ётган эди. Биздан баъзиларимиз ундан едик, баъзиларимиз эса (эҳтиёт қилиб) парҳез қилдик. Талҳа уйғонганида, уни еганларни маъқуллади ва: «Биз уни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга еган эдик», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي يَا أَبَةِ إِنَّكَ قَدْ صَلَّيْتَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ هَا هُنَا بِالْكُوفَةِ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ سِنِينَ أَكَانُوا يَقْنُتُونَ قَالَ أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ قَنَتَ فِي الْفَجْرِ فَحَسَنٌ وَإِنْ لَمْ يَقْنُتْ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَنْ لاَ يَقْنُتَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ الْقُنُوتَ فِي الْفَجْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ ‏.‏

Toriq ibn Ashyam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oʻgʻli Abu Molik al-Ashjaʼiy unga: «Ey otajon, sen Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali ibn Abu Tolibning orqalarida shu yerda — Kufada taxminan besh yil namoz oʻqigansan; ular qunut oʻqir edilarmi?» dedi. U: «Ey oʻgʻilcham, bu (qunut) yangidan paydo boʻlgan ishdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir. Sufyon as-Savriy: Agar bomdodda qunut oʻqisa — yaxshi, oʻqimasa ham — yaxshi, dedi. Va u oʻqimaslikni ixtiyor qildi. Ibn al-Muborak bomdodda qunut oʻqishni (joiz) deb bilmadi. Abu Iso aytdi: Abu Molik al-Ashjaʼiyning ismi Saʼd ibn Toriq ibn Ashyamdir.Ториқ ибн Ашям (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ўғли Абу Молик ал-Ашжаъий унга: «Эй отажон, сен Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али ибн Абу Толибнинг орқаларида шу ерда — Куфада тахминан беш йил намоз ўқигансан; улар қунут ўқир эдиларми?» деди. У: «Эй ўғилчам, бу (қунут) янгидан пайдо бўлган ишдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир. Суфён ас-Саврий: Агар бомдодда қунут ўқиса — яхши, ўқимаса ҳам — яхши, деди. Ва у ўқимасликни ихтиёр қилди. Ибн ал-Муборак бомдодда қунут ўқишни (жоиз) деб билмади. Абу Исо айтди: Абу Молик ал-Ашжаъийнинг исми Саъд ибн Ториқ ибн Ашямдир.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ، أَنَّهُ سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُسْتَحَاضَةِ، فَقَالَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ فَتُصَلِّي ثُمَّ تَغْتَسِلُ فِي الأَيَّامِ ‏.‏

Muhammad ibn Usmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Qosim ibn Muhammaddan istihoza (toʻxtovsiz qon ketishi) boʻlgan ayol haqida soʻradi. U: «(Ayol) hayz kunlarida namozni tark qiladi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi, keyin (qaytadan kelgan) kunlarda gʻusl qiladi», dedi.Муҳаммад ибн Усмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Қосим ибн Муҳаммаддан истиҳоза (тўхтовсиз қон кетиши) бўлган аёл ҳақида сўради. У: «(Аёл) ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди, кейин (қайтадан келган) кунларда ғусл қилади», деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصَمِّ، قَالَ سُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ التَّكْبِيرِ، فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ يُكَبِّرُ إِذَا رَكَعَ وَإِذَا سَجَدَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ وَإِذَا قَامَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ حُطَيْمٌ عَمَّنْ تَحْفَظُ هَذَا فَقَالَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ - رضى الله عنهما - ثُمَّ سَكَتَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ حُطَيْمٌ وَعُثْمَانُ قَالَ وَعُثْمَانُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan namozdagi takbir haqida soʻralganda, u: «Rukuʼga borganda, sajda qilganda, sajdadan boshini koʻtarganda va ikki rakaʼatdan (soʻng) qoyimga turganda takbir aytiladi», dedi. Shunda (soʻrovchi): «Buni kimdan yodlab olgansan?» dedi. U: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo)dan», deb, soʻng jim boʻldi. Soʻrovchi unga: «Usmon ham (shundaymi)?» dedi. U: «Usmon ham», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан намоздаги такбир ҳақида сўралганда, у: «Рукуъга борганда, сажда қилганда, саждадан бошини кўтарганда ва икки ракаъатдан (сўнг) қойимга турганда такбир айтилади», деди. Шунда (сўровчи): «Буни кимдан ёдлаб олгансан?» деди. У: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо)дан», деб, сўнг жим бўлди. Сўровчи унга: «Усмон ҳам (шундайми)?» деди. У: «Усмон ҳам», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدَّانَاجِ، سَمِعْتُ حُضَيْنَ بْنَ الْمُنْذِرِ الرَّقَاشِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ فَيْرُوزَ الدَّانَاجُ، قَالَ حَدَّثَنِي حُضَيْنُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ لَمَّا جِيءَ بِالْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ إِلَى عُثْمَانَ قَدْ شَهِدُوا عَلَيْهِ قَالَ لِعَلِيٍّ دُونَكَ ابْنَ عَمِّكَ فَأَقِمْ عَلَيْهِ الْحَدَّ ‏.‏ فَجَلَدَهُ عَلِيٌّ وَقَالَ جَلَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعِينَ وَجَلَدَ أَبُو بَكْرٍ أَرْبَعِينَ وَجَلَدَ عُمَرُ ثَمَانِينَ وَكُلٌّ سُنَّةٌ ‏.‏

Huzayn ibn Munzir shunday dedi: Validu ibn Uqba xamr ichgani haqida guvohlik berilib, Usmon huzuriga keltirilganida, u Aliga: «Amakingning oʻgʻli seniki, unga had jazosini oʻtkaz», dedi. Shunda Ali uni darraladi va: «Rasululloh ﷺ qirq darra urganlar, Abu Bakr qirq darra urgan, Umar sakson darra urgan, hammasi sunnatdir», dedi.Ҳузайн ибн Мунзир шундай деди: Валиду ибн Уқба хамр ичгани ҳақида гувоҳлик берилиб, Усмон ҳузурига келтирилганида, у Алига: «Амакингнинг ўғли сеники, унга ҳад жазосини ўтказ», деди. Шунда Али уни дарралади ва: «Расулуллоҳ ﷺ қирқ дарра урганлар, Абу Бакр қирқ дарра урган, Умар саксон дарра урган, ҳаммаси суннатдир», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ تُوُفِّيَتْ ابْنَةٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ فَحَضَرَهَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَإِنِّي لَجَالِسٌ بَيْنَهُمَا فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ أَلَا تَنْهَى عَنْ الْبُكَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affonning bir qizi Makkada vafot etdi. Uning janozasiga Ibn Umar bilan Ibn Abbos hozir boʻlishdi. Men esa ular oʻrtasida oʻtirgan edim. Ibn Umar oʻziga roʻbaroʻ turgan Amr ibn Usmonga: «Nega yigʻlashdan qaytarmaysan? Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, mayyit ahlining unga yigʻlashi sababli azoblanadi›, deganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффоннинг бир қизи Маккада вафот этди. Унинг жанозасига Ибн Умар билан Ибн Аббос ҳозир бўлишди. Мен эса улар ўртасида ўтирган эдим. Ибн Умар ўзига рўбарў турган Амр ибн Усмонга: «Нега йиғлашдан қайтармайсан? Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, маййит аҳлининг унга йиғлаши сабабли азобланади›, деганлар», деди.