حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، كَتَبَ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ يَسْأَلُهُ عَنِ الْجَدِّ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ إِنَّكَ كَتَبْتَ إِلَىَّ تَسْأَلُنِي عَنِ الْجَدِّ، وَاللَّهُ، أَعْلَمُ وَذَلِكَ مِمَّا لَمْ يَكُنْ يَقْضِي فِيهِ إِلاَّ الأُمَرَاءُ - يَعْنِي الْخُلَفَاءَ - وَقَدْ حَضَرْتُ الْخَلِيفَتَيْنِ قَبْلَكَ يُعْطِيَانِهِ النِّصْفَ مَعَ الأَخِ الْوَاحِدِ وَالثُّلُثَ مَعَ الاِثْنَيْنِ فَإِنْ كَثُرَتِ الإِخْوَةُ لَمْ يُنَقِّصُوهُ مِنَ الثُّلُثِ ‏.‏

Molikka Yahyo ibn Saiddan yetib kelishicha, Muoviya ibn Abu Sufyon Zayd ibn Sobitga xat yozib, bobo (merosi) haqida soʻradi. Zayd ibn Sobit unga shunday yozib javob berdi: «Sen menga xat yozib, bobo haqida soʻrabsan. Alloh bilguvchidir. Bu — faqat amirlar, yaʼni xalifalargina hukm chiqaradigan masalalardandir. Men sendan oldingi ikki xalifaning huzurida boʻlganman: ular unga bitta aka-uka bilan birga yarmini, ikkitasi bilan birga uchdan birini berardilar. Agar aka-ukalar koʻpaysa, uni uchdan birdan kamaytirmasdilar».Моликка Яҳё ибн Саиддан етиб келишича, Муовия ибн Абу Суфён Зайд ибн Собитга хат ёзиб, бобо (мероси) ҳақида сўради. Зайд ибн Собит унга шундай ёзиб жавоб берди: «Сен менга хат ёзиб, бобо ҳақида сўрабсан. Аллоҳ билгувчидир. Бу — фақат амирлар, яъни халифаларгина ҳукм чиқарадиган масалалардандир. Мен сендан олдинги икки халифанинг ҳузурида бўлганман: улар унга битта ака-ука билан бирга ярмини, иккитаси билан бирга учдан бирини берардилар. Агар ака-укалар кўпайса, уни учдан бирдан камайтирмасдилар».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، فَرَضَ لِلْجَدِّ الَّذِي يَفْرِضُ النَّاسُ لَهُ الْيَوْمَ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Qabisa ibn Zuaybdan rivoyat qiladiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) boboga bugun odamlar unga belgilab berayotgan (ulushni) belgilab bergan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Қабиса ибн Зуайбдан ривоят қиладики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бобога бугун одамлар унга белгилаб бераётган (улушни) белгилаб берган.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ قَالَ فَرَضَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ لِلْجَدِّ مَعَ الإِخْوَةِ الثُّلُثَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا أَنَّ الْجَدَّ أَبَا الأَبِ لاَ يَرِثُ مَعَ الأَبِ دِنْيَا شَيْئًا وَهُوَ يُفْرَضُ لَهُ مَعَ الْوَلَدِ الذَّكَرِ وَمَعَ ابْنِ الاِبْنِ الذَّكَرِ السُّدُسُ فَرِيضَةً وَهُوَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مَا لَمْ يَتْرُكِ الْمُتَوَفَّى أَخًا أَوْ أُخْتًا لأَبِيهِ يُبَدَّأُ بِأَحَدٍ إِنْ شَرَّكَهُ بِفَرِيضَةٍ مُسَمَّاةٍ فَيُعْطَوْنَ فَرَائِضَهُمْ فَإِنْ فَضَلَ مِنَ الْمَالِ السُّدُسُ فَمَا فَوْقَهُ فُرِضَ لِلْجَدِّ السُّدُسُ فَرِيضَةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالْجَدُّ وَالإِخْوَةُ لِلأَبِ وَالأُمِّ إِذَا شَرَّكَهُمْ أَحَدٌ بِفَرِيضَةٍ مُسَمَّاةٍ يُبَدَّأُ بِمَنْ شَرَّكَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْفَرَائِضِ فَيُعْطَوْنَ فَرَائِضَهُمْ فَمَا بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ لِلْجَدِّ وَالإِخْوَةِ مِنْ شَىْءٍ فَإِنَّهُ يُنْظَرُ أَىُّ ذَلِكَ أَفْضَلُ لِحَظِّ الْجَدِّ أُعْطِيَهُ الثُّلُثُ مِمَّا بَقِيَ لَهُ وَلِلإِخْوَةِ أَوْ يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ مِنَ الإِخْوَةِ فِيمَا يَحْصُلُ لَهُ وَلَهُمْ يُقَاسِمُهُمْ بِمِثْلِ حِصَّةِ أَحَدِهِمْ أَوِ السُّدُسُ مِنْ رَأْسِ الْمَالِ كُلِّهِ أَىُّ ذَلِكَ كَانَ أَفْضَلَ لِحَظِّ الْجَدِّ أُعْطِيَهُ الْجَدُّ وَكَانَ مَا بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ لِلإِخْوَةِ لِلأَبِ وَالأُمِّ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ إِلاَّ فِي فَرِيضَةٍ وَاحِدَةٍ تَكُونُ قِسْمَتُهُمْ فِيهَا عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَتِلْكَ الْفَرِيضَةُ امْرَأَةٌ تُوُفِّيَتْ وَتَرَكَتْ زَوْجَهَا وَأُمَّهَا وَأُخْتَهَا لأُمِّهَا وَأَبِيهَا وَجَدَّهَا فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ وَلِلأُمِّ الثُّلُثُ وَلِلْجَدِّ السُّدُسُ وَلِلأُخْتِ لِلأُمِّ وَالأَبِ النِّصْفُ ثُمَّ يُجْمَعُ سُدُسُ الْجَدِّ وَنِصْفُ الأُخْتِ فَيُقْسَمُ أَثْلاَثًا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ فَيَكُونُ لِلْجَدِّ ثُلُثَاهُ وَلِلأُخْتِ ثُلُثُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِيرَاثُ الإِخْوَةِ لِلأَبِ مَعَ الْجَدِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ إِخْوَةٌ لأَبٍ وَأُمٍّ كَمِيرَاثِ الإِخْوَةِ لِلأَبِ وَالأُمِّ سَوَاءٌ ذَكَرُهُمْ كَذَكَرِهِمْ وَأُنْثَاهُمْ كَأُنْثَاهُمْ فَإِذَا اجْتَمَعَ الإِخْوَةُ لِلأَبِ وَالأُمِّ وَالإِخْوَةُ لِلأَبِ فَإِنَّ الإِخْوَةَ لِلأَبِ وَالأُمِّ يُعَادُّونَ الْجَدَّ بِإِخْوَتِهِمْ لأَبِيهِمْ فَيَمْنَعُونَهُ بِهِمْ كَثْرَةَ الْمِيرَاثِ بِعَدَدِهِمْ وَلاَ يُعَادُّونَهُ بِالإِخْوَةِ لِلأُمِّ لأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَعَ الْجَدِّ غَيْرُهُمْ لَمْ يَرِثُوا مَعَهُ شَيْئًا وَكَانَ الْمَالُ كُلُّهُ لِلْجَدِّ فَمَا حَصَلَ لِلإِخْوَةِ مِنْ بَعْدِ حَظِّ الْجَدِّ فَإِنَّهُ يَكُونُ لِلإِخْوَةِ مِنَ الأَبِ وَالأُمِّ دُونَ الإِخْوَةِ لِلأَبِ وَلاَ يَكُونُ لِلإِخْوَةِ لِلأَبِ مَعَهُمْ شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الإِخْوَةُ لِلأَبِ وَالأُمِّ امْرَأَةً وَاحِدَةً فَإِنْ كَانَتِ امْرَأَةً وَاحِدَةً فَإِنَّهَا تُعَادُّ الْجَدَّ بِإِخْوَتِهَا لأَبِيهَا مَا كَانُوا فَمَا حَصَلَ لَهُمْ وَلَهَا مِنْ شَىْءٍ كَانَ لَهَا دُونَهُمْ مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ أَنْ تَسْتَكْمِلَ فَرِيضَتَهَا وَفَرِيضَتُهَا النِّصْفُ مِنْ رَأْسِ الْمَالِ كُلِّهِ فَإِنْ كَانَ فِيمَا يُحَازُ لَهَا وَلإِخْوَتِهَا لأَبِيهَا فَضْلٌ عَنْ نِصْفِ رَأْسِ الْمَالِ كُلِّهِ فَهُوَ لإِخْوَتِهَا لأَبِيهَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ لَمْ يَفْضُلْ شَىْءٌ فَلاَ شَىْءَ لَهُمْ ‏.‏

Molikka Sulaymon ibn Yasordan yetib kelishicha, u: «Umar ibn al-Xattob, Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit boboga aka-ukalar bilan birga uchdan birni belgilaganlar», dedi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan va shahrimizdagi ilm ahlini shunda topgan (hukm) shuki: bobo — otaning otasi — ota bilan birga aslo hech narsa meros olmaydi; u oʻgʻil farzand bilan hamda oʻgʻilning oʻgʻli bilan birga oltidan bir (sudus) farz ulush oladi. Bundan boshqa holatda, agar marhum otasidan aka yoki opa-singil qoldirmagan boʻlsa, avval belgilangan ulushga sherik boʻlgan (varislar)dan boshlanadi, ular oʻz ulushlarini oladilar; agar moldan oltidan bir yoki undan koʻpi ortsa, boboga oltidan bir farz ulush belgilanadi». Molik aytdi: «Bobo va ota-ona bir aka-ukalar — agar ularga belgilangan ulushli biror kishi sherik boʻlsa — avval ular bilan sherik boʻlgan farz ulush ahlidan boshlanadi, ular oʻz ulushlarini oladilar. Shundan keyin boboga va aka-ukalarga ortib qolgan narsa boʻlsa, bobo nasibasi uchun qaysi biri afzalroq boʻlsa, shu qaraladi: yo unga qolganning uchdan biri beriladi, qolgani aka-ukalarga (beriladi); yoki u oʻziga hamda ularga tegadigan narsada aka-ukalardan biri kabi boʻlib, ulardan birining ulushicha ular bilan boʻlishadi; yoki butun molning aslidan oltidan bir — qaysi biri bobo nasibasi uchun afzalroq boʻlsa, boboga shu beriladi. Undan keyin qolgani ota-ona bir aka-ukalarga (tegadi): erkakka ikki ayolning ulushicha (beriladi) — faqat bitta masalada ularning taqsimoti bundan boshqacha boʻladi. U masala: bir ayol vafot etib, eri, onasi, ota-ona bir opa-singli va bobosini qoldirsa; erga yarmi, onaga uchdan bir, boboga oltidan bir, ota-ona bir opa-singilga yarmi (beriladi). Soʻng boboning oltidan biri va opa-singilning yarmi qoʻshilib, uchga boʻlinadi — erkakka ikki ayol ulushicha — shunday qilib boboga uning uchdan ikkisi, opa-singilga uchdan biri boʻladi». Molik aytdi: «Ota bir aka-ukalarning bobo bilan birga (oladigan) merosi, agar ular bilan ota-ona bir aka-ukalar boʻlmasa, ota-ona bir aka-ukalarning merosi kabidir: ularning erkagi bularning erkagi kabi, ayoli ayoli kabidir. Ota-ona bir aka-ukalar bilan ota bir aka-ukalar jamlansa, ota-ona bir aka-ukalar boboga qarshi oʻzlarining ota bir (uka)larini (sanoqda) qoʻshib, ular soni bilan boboning merosini koʻpaytirishga yoʻl qoʻymaydilar; ammo ona bir (uka)larni (boboga) qarshi sanamaydilar, chunki agar bobo bilan faqat oʻsha (ona bir uka)lar boʻlsa, ular u bilan birga hech narsa meros olmas edilar va butun mol boboniki boʻlar edi. Shunday ekan, boboning nasibasidan keyin aka-ukalarga tushgan narsa ota bir aka-ukalarga emas, balki ota-ona bir aka-ukalarga tegadi; ota bir aka-ukalarga ular bilan hech narsa boʻlmaydi — magar ota-ona bir (varis) bitta ayol boʻlsa. Agar u bitta ayol boʻlsa, u boboga qarshi ota bir aka-ukalarini (sanoqda) qoʻshadi, ular qancha boʻlsa ham; ularga va unga tushgan narsa — u oʻz farizasini toʻldirgunicha — ulardan tashqari uniki boʻladi, uning farizasi butun molning aslidan yarmidir. Agar unga va ota bir aka-ukalariga jamlangan narsa butun molning yarmidan ortsa, u ota bir aka-ukalariga tegadi: erkakka ikki ayol ulushicha. Agar hech narsa ortmasa, ularga hech narsa yoʻq».Моликка Сулаймон ибн Ясордан етиб келишича, у: «Умар ибн ал-Хаттоб, Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит бобога ака-укалар билан бирга учдан бирни белгилаганлар», деди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган ва шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топган (ҳукм) шуки: бобо — отанинг отаси — ота билан бирга асло ҳеч нарса мерос олмайди; у ўғил фарзанд билан ҳамда ўғилнинг ўғли билан бирга олтидан бир (судус) фарз улуш олади. Бундан бошқа ҳолатда, агар марҳум отасидан ака ёки опа-сингил қолдирмаган бўлса, аввал белгиланган улушга шерик бўлган (варислар)дан бошланади, улар ўз улушларини оладилар; агар молдан олтидан бир ёки ундан кўпи ортса, бобога олтидан бир фарз улуш белгиланади». Молик айтди: «Бобо ва ота-она бир ака-укалар — агар уларга белгиланган улушли бирор киши шерик бўлса — аввал улар билан шерик бўлган фарз улуш аҳлидан бошланади, улар ўз улушларини оладилар. Шундан кейин бобога ва ака-укаларга ортиб қолган нарса бўлса, бобо насибаси учун қайси бири афзалроқ бўлса, шу қаралади: ё унга қолганнинг учдан бири берилади, қолгани ака-укаларга (берилади); ёки у ўзига ҳамда уларга тегадиган нарсада ака-укалардан бири каби бўлиб, улардан бирининг улушича улар билан бўлишади; ёки бутун молнинг аслидан олтидан бир — қайси бири бобо насибаси учун афзалроқ бўлса, бобога шу берилади. Ундан кейин қолгани ота-она бир ака-укаларга (тегади): эркакка икки аёлнинг улушича (берилади) — фақат битта масалада уларнинг тақсимоти бундан бошқача бўлади. У масала: бир аёл вафот этиб, эри, онаси, ота-она бир опа-сингли ва бобосини қолдирса; эрга ярми, онага учдан бир, бобога олтидан бир, ота-она бир опа-сингилга ярми (берилади). Сўнг бобонинг олтидан бири ва опа-сингилнинг ярми қўшилиб, учга бўлинади — эркакка икки аёл улушича — шундай қилиб бобога унинг учдан иккиси, опа-сингилга учдан бири бўлади». Молик айтди: «Ота бир ака-укаларнинг бобо билан бирга (оладиган) мероси, агар улар билан ота-она бир ака-укалар бўлмаса, ота-она бир ака-укаларнинг мероси кабидир: уларнинг эркаги буларнинг эркаги каби, аёли аёли кабидир. Ота-она бир ака-укалар билан ота бир ака-укалар жамланса, ота-она бир ака-укалар бобога қарши ўзларининг ота бир (ука)ларини (саноқда) қўшиб, улар сони билан бобонинг меросини кўпайтиришга ёʻл қўймайдилар; аммо она бир (ука)ларни (бобога) қарши санамайдилар, чунки агар бобо билан фақат ўша (она бир ука)лар бўлса, улар у билан бирга ҳеч нарса мерос олмас эдилар ва бутун мол бобоники бўлар эди. Шундай экан, бобонинг насибасидан кейин ака-укаларга тушган нарса ота бир ака-укаларга эмас, балки ота-она бир ака-укаларга тегади; ота бир ака-укаларга улар билан ҳеч нарса бўлмайди — магар ота-она бир (варис) битта аёл бўлса. Агар у битта аёл бўлса, у бобога қарши ота бир ака-укаларини (саноқда) қўшади, улар қанча бўлса ҳам; уларга ва унга тушган нарса — у ўз фаризасини тўлдиргунича — улардан ташқари уники бўлади, унинг фаризаси бутун молнинг аслидан ярмидир. Агар унга ва ота бир ака-укаларига жамланган нарса бутун молнинг ярмидан ортса, у ота бир ака-укаларига тегади: эркакка икки аёл улушича. Агар ҳеч нарса ортмаса, уларга ҳеч нарса ёʻқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا عَلِمْتُ لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ فَسَأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ لَهَا مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا كَانَ الْقَضَاءُ الَّذِي قُضِيَ بِهِ إِلاَّ لِغَيْرِكِ وَمَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا وَلَكِنَّهُ ذَلِكَ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Usmon ibn Ishoq ibn Xarasha orqali Qabisa ibn Zuaybdan rivoyat qiladiki, u dedi: «Bir buvi Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, merosini soʻradi. Abu Bakr unga: ‹Sen uchun Allohning Kitobida hech narsa yoʻq, Rasululloh ﷺ ning sunnatida ham sen uchun biror narsa borligini bilmayman. Bas, men odamlardan soʻrab kelgunimcha qayt›, dedi va odamlardan soʻradi. Mugʻira ibn Shuʼba: ‹Men Rasululloh ﷺ ning huzurida boʻlganman, u zot unga (buviga) oltidan birni berdilar›, dedi. Abu Bakr: ‹Sen bilan birga boshqa birov bormi?› dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy turib, Mugʻira aytgandek aytdi. Abu Bakr as-Siddiq uni unga (buviga) ijro etdi. Soʻng boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, merosini soʻradi. U unga: ‹Sen uchun Allohning Kitobida hech narsa yoʻq, chiqarilgan hukm ham sendan boshqasi uchun edi, men farizalarga biror narsa qoʻshadigan emasman; lekin oʻsha oltidan bir — agar ikkovingiz birga boʻlsangiz, u orangizda boʻladi; qaysi biringiz u bilan yolgʻiz qolsa, u uniki boʻladi›, dedi».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Усмон ибн Исҳоқ ибн Хараша орқали Қабиса ибн Зуайбдан ривоят қиладики, у деди: «Бир буви Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, меросини сўради. Абу Бакр унга: ‹Сен учун Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса ёʻқ, Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатида ҳам сен учун бирор нарса борлигини билмайман. Бас, мен одамлардан сўраб келгунимча қайт›, деди ва одамлардан сўради. Муғира ибн Шуъба: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурида бўлганман, у зот унга (бувига) олтидан бирни бердилар›, деди. Абу Бакр: ‹Сен билан бирга бошқа биров борми?› деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий туриб, Муғира айтгандек айтди. Абу Бакр ас-Сиддиқ уни унга (бувига) ижро этди. Сўнг бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, меросини сўради. У унга: ‹Сен учун Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса ёʻқ, чиқарилган ҳукм ҳам сендан бошқаси учун эди, мен фаризаларга бирор нарса қўшадиган эмасман; лекин ўша олтидан бир — агар икковингиз бирга бўлсангиз, у орангизда бўлади; қайси бирингиз у билан ёлғиз қолса, у уники бўлади›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ قَالَ أَتَتِ الْجَدَّتَانِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَأَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ السُّدُسَ، لِلَّتِي مِنْ قِبَلِ الأُمِّ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَمَا إِنَّكَ تَتْرُكُ الَّتِي لَوْ مَاتَتْ وَهُوَ حَىٌّ كَانَ إِيَّاهَا يَرِثُ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ السُّدُسَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) al-Qosim ibn Muhammaddan rivoyat qiladiki, u dedi: «Ikki buvi Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)ning oldiga keldi. U oltidan birni ona tarafidagi (buvi)ga bermoqchi boʻldi. Shunda ansorlardan bir kishi unga: ‹Sen shundayini chetda qoldiryapsan-ku, agar u (buvi) oʻlib, u (uning oʻgʻli — ota) tirik boʻlganida, oʻsha (ota) unga meros boʻlar edi›, dedi. Shunda Abu Bakr oltidan birni ikkovining orasida (teng) taqsimladi».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) ал-Қосим ибн Муҳаммаддан ривоят қиладики, у деди: «Икки буви Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келди. У олтидан бирни она тарафидаги (буви)га бермоқчи бўлди. Шунда ансорлардан бир киши унга: ‹Сен шундайини четда қолдиряпсан-ку, агар у (буви) ўлиб, у (унинг ўғли — ота) тирик бўлганида, ўша (ота) унга мерос бўлар эди›, деди. Шунда Абу Бакр олтидан бирни икковининг орасида (тенг) тақсимлади».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، كَانَ لاَ يَفْرِضُ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا أَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأُمِّ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ دِنْيَا شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً وَأَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأَبِ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ وَلاَ مَعَ الأَبِ شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً فَإِذَا اجْتَمَعَتِ الْجَدَّتَانِ أُمُّ الأَبِ وَأُمُّ الأُمِّ وَلَيْسَ لِلْمُتَوَفَّى دُونَهُمَا أَبٌ وَلاَ أُمٌّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنِّي سَمِعْتُ أَنَّ أُمَّ الأُمِّ إِنْ كَانَتْ أَقْعَدَهُمَا كَانَ لَهَا السَّدُسُ دُونَ أُمِّ الأَبِ وَإِنْ كَانَتْ أُمُّ الأَبِ أَقْعَدَهُمَا أَوْ كَانَتَا فِي الْقُعْدَدِ مِنَ الْمُتَوَفَّى بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءً فَإِنَّ السُّدُسَ بَيْنَهُمَا نِصْفَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ مِيرَاثَ لأَحَدٍ مِنَ الْجَدَّاتِ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ لأَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَّثَ الْجَدَّةَ ثُمَّ سَأَلَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ ذَلِكَ حَتَّى أَتَاهُ الثَّبَتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ وَرَّثَ الْجَدَّةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا ثُمَّ أَتَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهَا مَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ثُمَّ لَمْ نَعْلَمْ أَحَدًا وَرَّثَ غَيْرَ جَدَّتَيْنِ مُنْذُ كَانَ الإِسْلاَمُ إِلَى الْيَوْمِ ‏.‏

Molik Abdurabbih ibn Saiddan rivoyat qiladiki, Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom faqat ikki buviga (birga) ulush belgilar edi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan, unda ixtilof yoʻq va shahrimizdagi ilm ahlini shunda topgan (hukm) shuki: buvi — onaning onasi — ona bilan birga aslo hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Buvi — otaning onasi — ona bilan ham, ota bilan ham hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Ikki buvi — otaning onasi va onaning onasi — jamlanib, marhumning ulardan boshqa otasi va onasi boʻlmasa...». Molik aytdi: «Men eshitishimcha, agar onaning onasi ikkovidan yaqinrogʻi boʻlsa, oltidan bir otaning onasidan koʻra unga (beriladi); agar otaning onasi yaqinrogʻi boʻlsa yoki ikkovi marhumga (qarindoshlik) darajasida barobar boʻlsa, oltidan bir ular oʻrtasida teng ikkiga (boʻlinadi)». Molik aytdi: «Ikki buvidan boshqa hech bir buviga meros yoʻq, chunki menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ buviga meros berganlar; soʻng Abu Bakr bu haqda soʻrab yurdi, toki unga Rasululloh ﷺ ning buviga meros berganlari haqida ishonchli (xabar) yetib keldi va u buni unga ijro etdi; soʻng boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga keldi, u unga: ‹Men farizalarga biror narsa qoʻshadigan emasman; agar ikkovingiz birga boʻlsangiz, u orangizda boʻladi, qaysi biringiz u bilan yolgʻiz qolsa, u uniki boʻladi›, dedi». Molik aytdi: «Soʻng biz Islom boshlanganidan to bugungacha ikki buvidan boshqa birovga meros berilganini bilmaymiz».Молик Абдураббиҳ ибн Саиддан ривоят қиладики, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом фақат икки бувига (бирга) улуш белгилар эди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган, унда ихтилоф ёʻқ ва шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топган (ҳукм) шуки: буви — онанинг онаси — она билан бирга асло ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Буви — отанинг онаси — она билан ҳам, ота билан ҳам ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Икки буви — отанинг онаси ва онанинг онаси — жамланиб, марҳумнинг улардан бошқа отаси ва онаси бўлмаса...». Молик айтди: «Мен эшитишимча, агар онанинг онаси икковидан яқинроғи бўлса, олтидан бир отанинг онасидан кўра унга (берилади); агар отанинг онаси яқинроғи бўлса ёки иккови марҳумга (қариндошлик) даражасида баробар бўлса, олтидан бир улар ўртасида тенг иккига (бўлинади)». Молик айтди: «Икки бувидан бошқа ҳеч бир бувига мерос ёʻқ, чунки менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ бувига мерос берганлар; сўнг Абу Бакр бу ҳақда сўраб юрди, токи унга Расулуллоҳ ﷺ нинг бувига мерос берганлари ҳақида ишончли (хабар) етиб келди ва у буни унга ижро этди; сўнг бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келди, у унга: ‹Мен фаризаларга бирор нарса қўшадиган эмасман; агар икковингиз бирга бўлсангиз, у орангизда бўлади, қайси бирингиз у билан ёлғиз қолса, у уники бўлади›, деди». Молик айтди: «Сўнг биз Ислом бошланганидан то бугунгача икки бувидан бошқа бировга мерос берилганини билмаймиз».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْكَلاَلَةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَكْفِيكَ مِنْ ذَلِكَ الآيَةُ الَّتِي أُنْزِلَتْ فِي الصَّيْفِ آخِرَ سُورَةِ النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan kalola (ota ham, farzand ham qoldirmay vafot etgan kishi) haqida soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Bu haqda senga Niso surasining oxirida, yozda nozil boʻlgan oyat kifoya qiladi», dedilar.Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан калола (ота ҳам, фарзанд ҳам қолдирмай вафот этган киши) ҳақида сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бу ҳақда сенга Нисо сурасининг охирида, ёзда нозил бўлган оят кифоя қилади», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَنْظَلَةَ الزُّرَقِيِّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ مَوْلًى، لِقُرَيْشٍ كَانَ قَدِيمًا يُقَالُ لَهُ ابْنُ مِرْسَى أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلَمَّا صَلَّى الظُّهْرَ قَالَ يَا يَرْفَا هَلُمَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ - لِكِتَابٍ كَتَبَهُ فِي شَأْنِ الْعَمَّةِ - فَنَسْأَلَ عَنْهَا وَنَسْتَخْبِرَ فِيهَا ‏.‏ فَأَتَاهُ بِهِ يَرْفَا فَدَعَا بِتَوْرٍ أَوْ قَدَحٍ فِيهِ مَاءٌ فَمَحَا ذَلِكَ الْكِتَابَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ لَوْ رَضِيَكِ اللَّهُ وَارِثَةً أَقَرَّكِ لَوْ رَضِيَكِ اللَّهُ أَقَرَّكِ ‏.‏

Muhammad ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh) Abdurrahmon ibn Hanzala az-Zuraqiy orqali Qurayshning qadimda Ibn Mirso deb atalgan bir mavlosidan xabar berdiki, u dedi: «Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzurida oʻtirgan edim. U peshin namozini oʻqigach: ‹Ey Yarfa, u xatni keltir› dedi — bu amma (merosi) haqida yozgan xati edi — ‹biz u haqda soʻraymiz va uni surishtiramiz›, dedi. Yarfa uni keltirdi. U ichida suv boʻlgan bir tos yoki qadahni soʻrab, oʻsha xatni uning ichida oʻchirdi. Soʻng: ‹Agar Alloh seni voris qilishga rozi boʻlganida, seni (voris qilib) qoldirardi. Agar Alloh sendan rozi boʻlganida, seni qoldirardi›, dedi».Муҳаммад ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ) Абдурраҳмон ибн Ҳанзала аз-Зурақий орқали Қурайшнинг қадимда Ибн Мирсо деб аталган бир мавлосидан хабар бердики, у деди: «Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ўтирган эдим. У пешин намозини ўқигач: ‹Эй Ярфа, у хатни келтир› деди — бу амма (мероси) ҳақида ёзган хати эди — ‹биз у ҳақда сўраймиз ва уни суриштирамиз›, деди. Ярфа уни келтирди. У ичида сув бўлган бир тос ёки қадаҳни сўраб, ўша хатни унинг ичида ўчирди. Сўнг: ‹Агар Аллоҳ сени ворис қилишга рози бўлганида, сени (ворис қилиб) қолдирарди. Агар Аллоҳ сендан рози бўлганида, сени қолдирарди›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ، كَثِيرًا يَقُولُ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ عَجَبًا لِلْعَمَّةِ تُورَثُ وَلاَ تَرِثُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday deb aytardilar: «Ammaning holiga hayron qolaman: (u vafot etsa) undan meros olinadi, lekin oʻzi (birovdan) meros olmaydi». Molik rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деб айтардилар: «Амманинг ҳолига ҳайрон қоламан: (у вафот этса) ундан мерос олинади, лекин ўзи (бировдан) мерос олмайди». Молик ривоят қилган.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kofirdan meros olmaydi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кофирдан мерос олмайди», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ إِنَّمَا، وَرِثَ أَبَا طَالِبٍ عَقِيلٌ وَطَالِبٌ وَلَمْ يَرِثْهُ عَلِيٌّ - قَالَ - فَلِذَلِكَ تَرَكْنَا نَصِيبَنَا مِنَ الشِّعْبِ ‏.‏

Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib (rahimahulloh) xabar berishicha, Abu Tolibga faqat Aqil va Tolib meros boʻlgan, Ali unga meros boʻlmagan. U dedi: «Shu sababli biz Shiʼbdagi ulushimizni tark etdik».Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толиб (раҳимаҳуллоҳ) хабар беришича, Абу Толибга фақат Ақил ва Толиб мерос бўлган, Али унга мерос бўлмаган. У деди: «Шу сабабли биз Шиъбдаги улушимизни тарк этдик».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الأَشْعَثِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمَّةً لَهُ يَهُودِيَّةً أَوْ نَصْرَانِيَّةً تُوُفِّيَتْ وَأَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الأَشْعَثِ ذَكَرَ ذَلِكَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَالَ لَهُ مَنْ يَرِثُهَا فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَرِثُهَا أَهْلُ دِينِهَا ‏.‏ ثُمَّ أَتَى عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ أَتَرَانِي نَسِيتُ مَا قَالَ لَكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَرِثُهَا أَهْلُ دِينِهَا ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qiladiki, Muhammad ibn al-Ashʼas unga xabar berdiki, uning yahudiy yoki nasroniy bir ammasi vafot etdi. Muhammad ibn al-Ashʼas buni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ga zikr qilib: «Unga kim meros boʻladi?» dedi. Umar ibn al-Xattob unga: «Unga dindoshlari meros boʻladi», dedi. Soʻng u Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, shu haqda soʻradi. Usmon unga: «Umar ibn al-Xattob senga aytgan narsani men unutdi deb oʻylaysanmi? Unga dindoshlari meros boʻladi», dedi.Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Сулаймон ибн Ясордан ривоят қиладики, Муҳаммад ибн ал-Ашъас унга хабар бердики, унинг яҳудий ёки насроний бир аммаси вафот этди. Муҳаммад ибн ал-Ашъас буни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)га зикр қилиб: «Унга ким мерос бўлади?» деди. Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Унга диндошлари мерос бўлади», деди. Сўнг у Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, шу ҳақда сўради. Усмон унга: «Умар ибн ал-Хаттоб сенга айтган нарсани мен унутди деб ўйлайсанми? Унга диндошлари мерос бўлади», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ، أَنَّ نَصْرَانِيًّا، أَعْتَقَهُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ هَلَكَ - قَالَ إِسْمَاعِيلُ - فَأَمَرَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنْ أَجْعَلَ مَالَهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Ismoil ibn Abu Hakimdan rivoyat qiladiki, Umar ibn Abdulaziz ozod qilgan bir nasroniy vafot etdi. Ismoil dedi: «Umar ibn Abdulaziz menga uning molini baytulmolga qoʻyishni buyurdi».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Исмоил ибн Абу Ҳакимдан ривоят қиладики, Умар ибн Абдулазиз озод қилган бир насроний вафот этди. Исмоил деди: «Умар ибн Абдулазиз менга унинг молини байтулмолга қўйишни буюрди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الثِّقَةِ، عِنْدَهُ أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ أَبَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُوَرِّثَ، أَحَدًا مِنَ الأَعَاجِمِ إِلاَّ أَحَدًا وُلِدَ فِي الْعَرَبِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ جَاءَتِ امْرَأَةٌ حَامِلٌ مِنْ أَرْضِ الْعَدُوِّ فَوَضَعَتْهُ فِي أَرْضِ الْعَرَبِ فَهُوَ وَلَدُهَا يَرِثُهَا إِنْ مَاتَتْ وَتَرِثُهُ إِنْ مَاتَ مِيرَاثَهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا وَالسُّنَّةُ الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا أَنَّهُ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ بِقَرَابَةٍ وَلاَ وَلاَءٍ وَلاَ رَحِمٍ وَلاَ يَحْجُبُ أَحَدًا عَنْ مِيرَاثِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ لاَ يَرِثُ إِذَا لَمْ يَكُنْ دُونَهُ وَارِثٌ فَإِنَّهُ لاَ يَحْجُبُ أَحَدًا عَنْ مِيرَاثِهِ ‏.‏

Molik oʻzining ishonchli (roviysi)dan rivoyat qiladi — u Said ibn al-Musayyabning shunday deganini eshitgan: «Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) arablar orasida tugʻilgan kishidan boshqa hech bir ajamga (arab boʻlmagan kishiga) meros berishdan bosh tortdi». Molik aytdi: «Agar homilador ayol dushman yurtidan kelib, arab yurtida (bola) tugʻsa, u uning farzandidir: onasi oʻlsa unga, oʻzi oʻlsa onasiga — Allohning Kitobidagi merosini oladi». Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan, unda ixtilof boʻlmagan sunnat va shahrimizdagi ilm ahlini shunda topgan (hukm) shuki: musulmon kofirga qarindoshlik, valo (ozodlik nisbati) yoki qon-qarindoshlik sababli meros boʻlmaydi va hech kimni oʻz merosidan toʻsmaydi». Molik aytdi: «Shuningdek, meros olmaydigan har bir kimsa — undan pastroq (yaqinroq) varis boʻlmasa — hech kimni oʻz merosidan toʻsmaydi».Молик ўзининг ишончли (ровийси)дан ривоят қилади — у Саид ибн ал-Мусайябнинг шундай деганини эшитган: «Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) араблар орасида туғилган кишидан бошқа ҳеч бир ажамга (араб бўлмаган кишига) мерос беришдан бош тортди». Молик айтди: «Агар ҳомиладор аёл душман юртидан келиб, араб юртида (бола) туғса, у унинг фарзандидир: онаси ўлса унга, ўзи ўлса онасига — Аллоҳнинг Китобидаги меросини олади». Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган, унда ихтилоф бўлмаган суннат ва шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топган (ҳукм) шуки: мусулмон кофирга қариндошлик, вало (озодлик нисбати) ёки қон-қариндошлик сабабли мерос бўлмайди ва ҳеч кимни ўз меросидан тўсмайди». Молик айтди: «Шунингдек, мерос олмайдиган ҳар бир кимса — ундан пастроқ (яқинроқ) варис бўлмаса — ҳеч кимни ўз меросидан тўсмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، مِنْ عُلَمَائِهِمْ ‏.‏ أَنَّهُ لَمْ يَتَوَارَثْ مَنْ قُتِلَ يَوْمَ الْجَمَلِ وَيَوْمَ صِفِّينَ وَيَوْمَ الْحَرَّةِ ثُمَّ كَانَ يَوْمَ قُدَيْدٍ فَلَمْ يُوَرَّثْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مِنْ صَاحِبِهِ شَيْئًا إِلاَّ مَنْ عُلِمَ أَنَّهُ قُتِلَ قَبْلَ صَاحِبِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ وَلاَ شَكَّ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا وَكَذَلِكَ الْعَمَلُ فِي كُلِّ مُتَوَارِثَيْنِ هَلَكَا بِغَرَقٍ أَوْ قَتْلٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوْتِ إِذَا لَمْ يُعْلَمْ أَيُّهُمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ لَمْ يَرِثْ أَحَدٌ مِنْهُمَا مِنْ صَاحِبِهِ شَيْئًا وَكَانَ مِيرَاثُهُمَا لِمَنْ بَقِيَ مِنْ وَرَثَتِهِمَا يَرِثُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَرَثَتُهُ مِنَ الأَحْيَاءِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يَرِثَ أَحَدٌ أَحَدًا بِالشَّكِّ وَلاَ يَرِثُ أَحَدٌ أَحَدًا إِلاَّ بِالْيَقِينِ مِنَ الْعِلْمِ وَالشُّهَدَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ يَهْلِكُ هُوَ وَمَوْلاَهُ الَّذِي أَعْتَقَهُ أَبُوهُ فَيَقُولُ بَنُو الرَّجُلِ الْعَرَبِيِّ قَدْ وَرِثَهُ أَبُونَا فَلَيْسَ ذَلِكَ لَهُمْ أَنْ يَرِثُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلاَ شَهَادَةٍ إِنَّهُ مَاتَ قَبْلَهُ وَإِنَّمَا يَرِثُهُ أَوْلَى النَّاسِ بِهِ مِنَ الأَحْيَاءِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا الأَخَوَانِ لِلأَبِ وَالأُمِّ يَمُوتَانِ وَلأَحَدِهِمَا وَلَدٌ وَالآخَرُ لاَ وَلَدَ لَهُ وَلَهُمَا أَخٌ لأَبِيهِمَا فَلاَ يُعْلَمُ أَيُّهُمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ فَمِيرَاثُ الَّذِي لاَ وَلَدَ لَهُ لأَخِيهِ لأَبِيهِ وَلَيْسَ لِبَنِي أَخِيهِ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا أَنْ تَهْلَكَ الْعَمَّةُ وَابْنُ أَخِيهَا أَوِ ابْنَةُ الأَخِ وَعَمُّهَا فَلاَ يُعْلَمُ أَيُّهُمَا مَاتَ قَبْلُ فَإِنْ لَمْ يُعْلَمْ أَيُّهُمَا مَاتَ قَبْلُ لَمْ يَرِثِ الْعَمُّ مِنِ ابْنَةِ أَخِيهِ شَيْئًا وَلاَ يَرِثُ ابْنُ الأَخِ مِنْ عَمَّتِهِ شَيْئًا ‏.‏

Rabiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) oʻz zamonasi olimlaridan bir nechasidan rivoyat qiladiki, Jamal kuni, Siffin kuni va Harra kuni oʻldirilganlar, soʻng Qudayd kuni boʻldi — ulardan hech biri oʻz sherigidan hech narsa meros olmadi, magar sherigidan oldin oʻldirilgani maʼlum boʻlganigina (bundan mustasno). Molik aytdi: «Bu — shahrimizdagi ilm ahlidan hech kim ixtilof qilmaydigan va shubha qilmaydigan ishdir. Shunday ekan, gʻarq boʻlib, oʻldirilib yoki boshqa oʻlim bilan halok boʻlgan, qaysi biri sherigidan oldin oʻlgani maʼlum boʻlmagan har ikki merosxoʻr borasida ham amal shundaydir: ulardan hech biri sherigidan hech narsa meros olmaydi, ularning merosi tirik qolgan varislariga (tegadi) — har birini tiriklardan boʻlgan varislari meros oladi». Molik aytdi: «Hech kim shubha bilan birovga meros boʻlmasligi kerak; birov birovga faqat aniq ilm va guvohlar bilangina meros boʻladi. Chunki bir kishi oʻz mavlosi — otasi ozod qilgan (qul) bilan birga halok boʻlishi mumkin, shunda arab kishining oʻgʻillari: ‹Otamiz unga meros boʻlgan›, deyishlari mumkin; holbuki bu ularga — u (mavlo) oldin oʻlgani haqida ilm yoki guvohlik boʻlmay turib — meros boʻlishlari joiz emas; balki unga tiriklardan eng yaqini meros boʻladi». Molik aytdi: «Yana shundan: ota-ona bir ikki aka-uka oʻlsa, biri farzandli boʻlib, ikkinchisi farzandsiz boʻlsa, ularning ota bir (yana) bir akasi boʻlsa, qaysi biri oldin oʻlgani maʼlum boʻlmasa — farzandsizning merosi ota bir akasiga (tegadi), ota-ona bir akasining oʻgʻillariga hech narsa yoʻq». Molik aytdi: «Yana shundan: amma va akasining oʻgʻli, yoki aka qizi va uning amakisi oʻlsa, qaysi biri oldin oʻlgani maʼlum boʻlmasa — agar qaysi biri oldin oʻlgani maʼlum boʻlmasa, amaki aka qizidan hech narsa meros olmaydi, aka oʻgʻli ham ammasidan hech narsa meros olmaydi».Рабиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) ўз замонаси олимларидан бир нечасидан ривоят қиладики, Жамал куни, Сиффин куни ва Ҳарра куни ўлдирилганлар, сўнг Қудайд куни бўлди — улардан ҳеч бири ўз шеригидан ҳеч нарса мерос олмади, магар шеригидан олдин ўлдирилгани маълум бўлганигина (бундан мустасно). Молик айтди: «Бу — шаҳримиздаги илм аҳлидан ҳеч ким ихтилоф қилмайдиган ва шубҳа қилмайдиган ишдир. Шундай экан, ғарқ бўлиб, ўлдирилиб ёки бошқа ўлим билан ҳалок бўлган, қайси бири шеригидан олдин ўлгани маълум бўлмаган ҳар икки меросхўр борасида ҳам амал шундайдир: улардан ҳеч бири шеригидан ҳеч нарса мерос олмайди, уларнинг мероси тирик қолган варисларига (тегади) — ҳар бирини тириклардан бўлган варислари мерос олади». Молик айтди: «Ҳеч ким шубҳа билан бировга мерос бўлмаслиги керак; биров бировга фақат аниқ илм ва гувоҳлар билангина мерос бўлади. Чунки бир киши ўз мавлоси — отаси озод қилган (қул) билан бирга ҳалок бўлиши мумкин, шунда араб кишининг ўғиллари: ‹Отамиз унга мерос бўлган›, дейишлари мумкин; ҳолбуки бу уларга — у (мавло) олдин ўлгани ҳақида илм ёки гувоҳлик бўлмай туриб — мерос бўлишлари жоиз эмас; балки унга тириклардан энг яқини мерос бўлади». Молик айтди: «Яна шундан: ота-она бир икки ака-ука ўлса, бири фарзандли бўлиб, иккинчиси фарзандсиз бўлса, уларнинг ота бир (яна) бир акаси бўлса, қайси бири олдин ўлгани маълум бўлмаса — фарзандсизнинг мероси ота бир акасига (тегади), ота-она бир акасининг ўғилларига ҳеч нарса ёʻқ». Молик айтди: «Яна шундан: амма ва акасининг ўғли, ёки ака қизи ва унинг амакиси ўлса, қайси бири олдин ўлгани маълум бўлмаса — агар қайси бири олдин ўлгани маълум бўлмаса, амаки ака қизидан ҳеч нарса мерос олмайди, ака ўғли ҳам аммасидан ҳеч нарса мерос олмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، كَانَ يَقُولُ فِي وَلَدِ الْمُلاَعَنَةِ وَوَلَدِ الزِّنَا إِنَّهُ إِذَا مَاتَ وَرِثَتْهُ أُمُّهُ حَقَّهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَإِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَيَرِثُ الْبَقِيَّةَ مَوَالِي أُمِّهِ إِنْ كَانَتْ مَوْلاَةً وَإِنْ كَانَتْ عَرَبِيَّةً وَرِثَتْ حَقَّهَا وَوَرِثَ إِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَكَانَ مَا بَقِيَ لِلْمُسْلِمِينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏

Molikka yetib kelishicha, Urva ibn az-Zubayr liʼon (laʼnatlashuv) bolasi va zino bolasi haqida shunday der edi: «U oʻlsa, onasi undan Alloh azza va jallaning Kitobidagi haqqini meros oladi, ona bir aka-ukalari (ham) oʻz haqlarini (oladilar), qolganini onaning mavlolari (ozod qilganlar) meros oladi — agar u (ona) ozod qilingan boʻlsa. Agar u (asli) arab (ozod) ayol boʻlsa, oʻz haqqini oladi, ona bir aka-ukalari oʻz haqlarini oladilar, qolgani esa musulmonlarniki boʻladi». Molik aytdi: «Menga Sulaymon ibn Yasordan ham shunga oʻxshashi yetib keldi». Molik aytdi: «Shahrimizdagi ilm ahlini shunda topganman».Моликка етиб келишича, Урва ибн аз-Зубайр лиъон (лаънатлашув) боласи ва зино боласи ҳақида шундай дер эди: «У ўлса, онаси ундан Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидаги ҳаққини мерос олади, она бир ака-укалари (ҳам) ўз ҳақларини (оладилар), қолганини онанинг мавлолари (озод қилганлар) мерос олади — агар у (она) озод қилинган бўлса. Агар у (асли) араб (озод) аёл бўлса, ўз ҳаққини олади, она бир ака-укалари ўз ҳақларини оладилар, қолгани эса мусулмонларники бўлади». Молик айтди: «Менга Сулаймон ибн Ясордан ҳам шунга ўхшаши етиб келди». Молик айтди: «Шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топганман».