Abdulloh ibn Zayd al-Moziniy

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْحَرْفَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثِقَةٌ حَافِظٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةُ وَالاِسْتِنْشَاقُ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ يُجْزِئُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تَفْرِيقُهُمَا أَحَبُّ إِلَيْنَا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ جَمَعَهُمَا فِي كَفٍّ وَاحِدٍ فَهُوَ جَائِزٌ وَإِنْ فَرَّقَهُمَا فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيْنَا ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺ ni bir hovuch (suv) bilan ogʻizlarini chayib, burunlariga suv tortayotganlarini koʻrdim; u zot buni uch marta qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadisni Molik, Ibn Uyayna va boshqalar Amr ibn Yahyodan rivoyat qilishgan-u, lekin «Paygʻambar ﷺ bir hovuch (suv) bilan ogʻizlarini chayib, burunlariga suv tortdilar» degan bu jumlani zikr qilishmagan; uni faqat Xolid ibn Abdulloh zikr qilgan. Xolid ibn Abdulloh esa hadis ahli nazdida ishonchli (siqa), hofiz (yod biluvchi)dir. Baʼzi ilm ahli: «Mazmaza va istinshoqni bir hovuch bilan qilish kifoya qiladi», deyishgan; baʼzilari esa: «Ularni ajratish (alohida qilish) biz uchun yoqimliroq», deyishgan. Shofeiy: «Agar ularni bir hovuchda jamlasa, joiz; agar ajratsa, biz uchun yoqimliroq», dedi.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺ ни бир ҳовуч (сув) билан оғизларини чайиб, бурунларига сув тортаётганларини кўрдим; у зот буни уч марта қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Молик, Ибн Уяйна ва бошқалар Амр ибн Яҳёдан ривоят қилишган-у, лекин «Пайғамбар ﷺ бир ҳовуч (сув) билан оғизларини чайиб, бурунларига сув тортдилар» деган бу жумлани зикр қилишмаган; уни фақат Холид ибн Абдуллоҳ зикр қилган. Холид ибн Абдуллоҳ эса ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа), ҳофиз (ёд билувчи)дир. Баъзи илм аҳли: «Мазмаза ва истиншоқни бир ҳовуч билан қилиш кифоя қилади», дейишган; баъзилари эса: «Уларни ажратиш (алоҳида қилиш) биз учун ёқимлироқ», дейишган. Шофеий: «Агар уларни бир ҳовучда жамласа, жоиз; агар ажраца, биз учун ёқимлироқ», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ بَدَأَ بِمُقَدَّمِ رَأْسِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِمَا إِلَى قَفَاهُ ثُمَّ رَدَّهُمَا حَتَّى رَجَعَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي بَدَأَ مِنْهُ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاوِيَةَ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ boshlariga ikki qoʻllari bilan mash tortdilar: qoʻllarini (oldinga) keltirib, (orqaga) qaytardilar — boshlarining old qismidan boshlab, soʻng qoʻllarini ensalariga olib bordilar, soʻng boshlagan joylariga qaytguncha qoʻllarini qaytardilar. Soʻng oyoqlarini yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muoviya, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib va Oishadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi bu bobda eng sahih va eng yaxshi(dir); Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ бошларига икки қўллари билан маш тортдилар: қўлларини (олдинга) келтириб, (орқага) қайтардилар — бошларининг олд қисмидан бошлаб, сўнг қўлларини энсаларига олиб бордилар, сўнг бошлаган жойларига қайтгунча қўлларини қайтардилар. Сўнг оёқларини ювдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муовия, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши(дир); Шофеий, Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَيْرِ فَضْلِ يَدَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَبَرَ مِنْ فَضْلِ يَدَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَرِوَايَةُ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنْ حَبَّانَ أَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا أَنْ يَأْخُذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ni tahorat olayotganlarini va boshlariga qoʻllaridan ortgan suvdan boshqa (yangi) suv bilan mash tortayotganlarini koʻrgan. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ibn Lahia bu hadisni Habbon ibn Vosiʼdan, (u) otasidan, (u) Abdulloh ibn Zayddan: «Paygʻambar ﷺ tahorat olib, boshlariga qoʻllaridan ortib qolgan suv bilan mash tortdilar», deb rivoyat qilgan. Amr ibn al-Horisning Habbondan (qilgan) rivoyati (esa) sahihroqdir; chunki bu hadis Abdulloh ibn Zayd va boshqalardan — «Paygʻambar ﷺ boshlari uchun yangi suv oldilar» — bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinib, ular bosh uchun yangi suv olishni (afzal) deb koʻrishgan.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ ни таҳорат олаётганларини ва бошларига қўлларидан ортган сувдан бошқа (янги) сув билан маш тортаётганларини кўрган. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Лаҳиа бу ҳадисни Ҳаббон ибн Восиъдан, (у) отасидан, (у) Абдуллоҳ ибн Зайддан: «Пайғамбар ﷺ таҳорат олиб, бошларига қўлларидан ортиб қолган сув билан маш тортдилар», деб ривоят қилган. Амр ибн ал-Ҳориснинг Ҳаббондан (қилган) ривояти (эса) саҳиҳроқдир; чунки бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Зайд ва бошқалардан — «Пайғамбар ﷺ бошлари учун янги сув олдилар» — бир неча йўл билан ривоят қилинган. Кўпчилик илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилиниб, улар бош учун янги сув олишни (афзал) деб кўришган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَيْهِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذُكِرَ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ بَعْضَ وُضُوئِهِ مَرَّةً وَبَعْضَهُ ثَلاَثًا ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجْلُ بَعْضَ وُضُوئِهِ ثَلاَثًا وَبَعْضَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ مَرَّةً ‏.‏

Muhammad ibn Abu Umar bizga aytib berdi: Sufyon ibn Uyayna bizga Amr ibn Yahyodan, u otasidan, u Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ tahorat qildilar — yuzlarini uch marta yuvdilar, ikki qoʻllarini ikki martadan yuvdilar, boshlariga mash tortdilar va ikki oyoqlarini ikki martadan yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bir necha hadisda Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarining baʼzisini bir marta, baʼzisini uch marta yuvganlari zikr qilingan. Baʼzi ilm ahli bunga ruxsat berib, kishining tahorat aʼzolarining baʼzisini uch martadan, baʼzisini ikki martadan yoki bir martadan yuvishida bir narsa (zarar) deb bilmaganlar.Муҳаммад ибн Абу Умар бизга айтиб берди: Суфён ибн Уяйна бизга Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ таҳорат қилдилар — юзларини уч марта ювдилар, икки қўлларини икки мартадан ювдилар, бошларига маш тортдилар ва икки оёқларини икки мартадан ювдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бир неча ҳадисда Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларининг баъзисини бир марта, баъзисини уч марта ювганлари зикр қилинган. Баъзи илм аҳли бунга рухсат бериб, кишининг таҳорат аъзоларининг баъзисини уч мартадан, баъзисини икки мартадан ёки бир мартадан ювишида бир нарса (зарар) деб билмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ كَانَ أَذَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَفْعًا شَفْعًا فِي الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ رَوَاهُ وَكِيعٌ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الأَذَانُ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةُ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى كَانَ قَاضِيَ الْكُوفَةِ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُ يَرْوِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abu Saʼid al-Ashajj bizga, Uqba ibn Xolid bizga Ibn Abu Layladan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: «Rasululloh ﷺning azoni azonda ham, iqomatda ham juft-juft (ikki martadan) edi». Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisini Vakiʼ Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan rivoyat qilib aytdi: «Bizga Muhammad ﷺning ashoblari, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrgani haqida rivoyat qildilar». Shuʼba ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrgani (haqida rivoyat qildi). Bu Ibn Abu Laylaning hadisidan sahihroqdir. Abdurrahmon ibn Abu Layla esa Abdulloh ibn Zayddan (hadis) eshitmagan. Baʼzi ilm ahli: «Azon juft-juft, iqomat ham juft-juftdir», dedilar. Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abu Layla — bu Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Abu Layla boʻlib, u Kufaning qozisi edi va otasidan hech narsa eshitmagan, faqat bir kishi orqali otasidan rivoyat qiladi.Абу Саъид ал-Ашажж бизга, Уқба ибн Холид бизга Ибн Абу Лайладан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺнинг азони азонда ҳам, иқоматда ҳам жуфт-жуфт (икки мартадан) эди». Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадисини Вакиъ Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан ривоят қилиб айтди: «Бизга Муҳаммад ﷺнинг ашоблари, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўргани ҳақида ривоят қилдилар». Шуъба ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўргани (ҳақида ривоят қилди). Бу Ибн Абу Лайланинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абдурраҳмон ибн Абу Лайла эса Абдуллоҳ ибн Зайддан (ҳадис) эшитмаган. Баъзи илм аҳли: «Азон жуфт-жуфт, иқомат ҳам жуфт-жуфтдир», дедилар. Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Абу Исо айтди: Ибн Абу Лайла — бу Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Лайла бўлиб, у Куфанинг қозиси эди ва отасидан ҳеч нарса эшитмаган, фақат бир киши орқали отасидан ривоят қилади.