Abu Sufyon ibn Harb

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّأْمِ ـ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ، فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ، وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا‏.‏ فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي، وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ، فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ فَوَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَىَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ، ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا‏.‏ قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ، يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ‏.‏ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ أَمْرُ الإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الأَوْثَانِ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ‏.‏ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ‏.‏ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ، وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ‏.‏ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ، يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ، فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدِ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ‏.‏ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ، فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ، فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلاَّ الْيَهُودُ فَلاَ يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ، فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ‏.‏ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ، يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لاَ‏.‏ فَنَظَرُوا إِلَيْهِ، فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ، وَسَأَلَهُ عَنِ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ‏.‏ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مَلِكُ هَذِهِ الأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ، وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ، وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ، فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْىَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ نَبِيٌّ، فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ، ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ، فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ، فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ، وَأَيِسَ مِنَ الإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَىَّ‏.‏ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ‏.‏ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ، فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَ‏.‏ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi. (Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi. Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)» Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.» Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл (Рум императори) унга — у Қурайшдан бўлган бир карвон ичида бўлганида — одам юборган эди. Улар Шомда савдо қилаётган тужжорлар бўлиб, бу Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан (сулҳ) муддатида турган пайтда эди. Улар (Ҳирақл ҳузурига) Илиё (Қуддус)да келишди. Ҳирақл уларни мажлисига чақирди, атрофида Рим улуғлари бор эди. Сўнг уларни ва таржимонини чақириб: «Пайғамбарман деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан қайси бирингиз яқинроқсиз?» — деди. Абу Суфён: «Мен уларнинг ичида унга насаб жиҳатдан энг яқиниман», — дедим. (Ҳирақл:) «Уни менга яқинлаштиринглар, ҳамроҳларини эса орқасида турғизинглар», — деди. Сўнг таржимонига: «Уларга айт, мен бундан бу киши (Пайғамбар) ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, уни ёлғончига чиқаринглар», — деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар ҳамроҳларимнинг мени ёлғончи деб гапириб юришларидан уялмаганимда, у ҳақида ёлғон айтган бўлардим», — деди. (Ҳирақл) мендан биринчи сўраган нарсаси: «Унинг оранглардаги насаби қандай?» — бўлди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (киши)дир», — дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин оранглардан бирор киши айтганмиди?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашаяптими ёки ожизларими?» — деди. Мен: «Балки ожизлари», — дедим. У: «Улар кўпайяптими ёки камайяптими?» — деди. Мен: «Балки кўпайяпти», — дедим. У: «Улардан бирортаси (динга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У (даъво қилган нарсани) айтишидан олдин уни ёлғон (гапириш)да айблаган эдингизми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?» — деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир у билан (сулҳ) муддатидамиз, унда нима қилишини билмаймиз», — дедим. (Абу Суфён:) Мен бу сўздан бошқа унга (қарши) бирор нарса қўшиб айтишга имкон тополмадим. У: «У билан уруш қилдингизми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Урушингиз қандай бўлди?» — деди. Мен: «Уруш биз билан унинг ўртасида галма-гал: у биздан (ғалаба) олади, биз ундан оламиз», — дедим. У: «У сизларни нимага буюради?» — деди. Мен: «У: ‹Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, отабоболарингиз айтган нарсаларни тарк этинглар› — дейди ва бизни намоз, ростгўйлик, иффат ва қариндошлик алоқасини улашга буюради», — дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: мен сендан унинг насабини сўрадим, сен уни орангларда насабли киши эканини айтдинг — пайғамбарлар ҳам шундай, қавмининг насаби (улуғлари) ичида юборилади. Мен сендан оранглардан бирор киши бу сўзни (олдин) айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, мен ‹олдин айтилган сўзга эргашаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар отабоболаридан подшоҳ бўлганида, мен ‹отасининг мулкини талаб қилаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан у (даъво) айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмисиз деб сўрадим, сен йўқ дединг — мен биламанки, одамларга (қарата) ёлғон гапиришни тарк этган киши Аллоҳга (қарата) ёлғон гапирмайди. Мен сендан унга одамларнинг ашрофлари эргашдими ёки ожизларими деб сўрадим, сен ожизлари эргашганини айтдинг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан улар кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг — иймон иши ҳам тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси (динга) кирганидан кейин норози бўлиб (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон ҳам қалбларга ўзининг хушлиги аралашганида шундай (бўлади). Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар ҳам хиёнат қилмайдилар. Мен сендан у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен уни Аллоҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюришини, бутларга ибодат қилишдан қайтаришини, намоз, ростгўйлик ва иффатга буюришини айтдинг. Агар айтганларинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим турган жойга (Қуддусга) эгалик қилади. Мен унинг чиқишини (аввалдан) билардим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар унга етиб боришимни билсайдим, уни кўришга албатта машаққат тортар эдим; агар унинг ҳузурида бўлсам, оёғини ювардим», — деди. Сўнг Ҳирақл Расулуллоҳ ﷺ Диҳя орқали Бусро ҳокимига юборган ва у (ҳоким) Ҳирақлга етказган мактубни келтиришни сўради. (Ҳирақл) уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: мен сени Ислом даъвати билан (Исломга) чақираман. Исломни қабул қил — омон бўласан, Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арийсийларнинг (раиятингнинг) гуноҳи сенинг бўйнингдадир. ‹Эй китоб аҳли! Биз билан сизларнинг ўртангизда баробар (бўлган) бир сўзга келинглар: Аллоҳдан бўлак ҳеч нарсага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб (худо) қилиб олмайлик. Бас, агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслимлар (Аллоҳга таслим бўлганлар) эканимизга гувоҳ бўлинглар›, — денглар.› (Оли Имрон, 64)» Абу Суфён деди: «У (Ҳирақл) айтадиганини айтиб, мактубни ўқиб бўлгач, унинг ҳузурида шовқин кўтарилди, овозлар баланд бўлди ва биз (ташқарига) чиқарилдик. Чиқарилганимизда мен ҳамроҳларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг (Пайғамбарнинг) иши катта бўлиб кетибди — ундан Бани Асфар (Рум) подшоҳи ҳам қўрқяпти› — дедим. Шундан кейин Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича, мен унинг (дини) ғолиб бўлишига ишониб юрдим.» Ровий қўшимча қилади: Ибн Нотур — Илиё (Қуддус)нинг ҳокими ва Ҳирақлнинг (кишиси), Шом насронийларининг епископи эди. У шундай ҳикоя қилади: Ҳирақл Илиёга (Қуддусга) келганида бир куни кайфияти бузуқ ҳолда турди. Унинг баъзи яқинлари: «Сенинг ҳолатингни ғалати кўряпмиз», — дедилар. Ибн Нотур айтади: Ҳирақл коҳин (фолбин) бўлиб, юлдузларга қарарди. У улардан сўраганларида: «Бу кеча юлдузларга қараганимда, хатна қилувчиларнинг подшоҳи пайдо бўлганини кўрдим. Бу умматдан ким хатна қилади?» — деди. Улар: «Яҳудийлардан бошқа ҳеч ким хатна қилмайди; уларнинг иши сени ташвишга солмасин. Мулкингнинг шаҳарларига (хат) ёзиб, улардаги яҳудийларни ўлдиртир», — дедилар. Улар шу иш устида турганларида, Ҳирақлга Ғассон подшоҳи юборган, Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар берадиган бир кишини олиб келишди. Ҳирақл ундан хабар олгач: «Боринглар, у хатна қилинганми ёки йўқми — кўринглар», — деди. Улар қараб, унинг хатна қилинганини айтишди. (Ҳирақл) ундан араблар ҳақида сўради. У: «Улар хатна қиладилар», — деди. Ҳирақл: «Бу умматнинг подшоҳи пайдо бўлибди», — деди. Сўнг Ҳирақл Румиядаги (Рим шаҳридаги) илмда ўзига тенг дўстига хат ёзди. Сўнг Ҳирақл Ҳимсга жўнади. У Ҳимсдан жилмасиданоқ, дўстидан унга Пайғамбар ﷺ нинг чиқиши ва унинг ҳақиқатан пайғамбар экани ҳақида Ҳирақлнинг фикрига мувофиқ хат келди. Шунда Ҳирақл Ҳимсдаги бир саройига Рум улуғларини чақирди-да, эшикларини беркитишни буюрди. Сўнг (уларнинг олдига) чиқиб: «Эй румликлар! Нажот, ҳидоят ва мулкингиз мустаҳкам бўлишини истайсизларми? Ундай бўлса, мана шу пайғамбарга байъат қилинглар!» — деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (каби) ҳуркиб, эшиклар томон югуришди, лекин уларни берк ҳолда топдилар. Ҳирақл уларнинг (Исломдан) нафратланганини кўриб, иймонларидан умидини узгач: «Уларни менга қайтаринглар», — деди ва: «Мен ҳозир айтган гапимни дининглардаги қатъийлигингизни синаш учун айтган эдим, мана, кўрдим», — деди. Шунда улар унга (таъзим билан) сажда қилишиб, ундан рози бўлишди. Ҳирақлнинг иши мана шу билан тугади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَالْجِيَفَ، وَيَنْظُرَ أَحَدُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى الدُّخَانَ مِنَ الْجُوعِ، فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="16"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="44" aya_start="15" aya_end="16"]{‏عَائِدُونَ * يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقَدْ مَضَتِ الدُّخَانُ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ‏.‏

Masruq (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Abdulloh bilan birga edik; u dedi: «Paygʻambar ﷺ odamlarning Islomni qabul qilishdan bosh tortganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga Yusuf (paygʻambar zamoni)dagi yetti (qahatchilik) yilidek (qahatchilik) yillarini yubor›, — dedilar. Bas, qahatchilik ularni bir yil (davomida) qamrab oldi va har turli (jonzot)ni shunchalik halok qildiki, odamlar terilarni, oʻliklarni va chirigan jasadlarni yeya boshladi. Ulardan biri osmonga qaraganda, ochlik tufayli (oʻzini) tutun koʻrayotgandek (his qilar) edi. Bas, Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyuryapsan. Shubhasiz, qavming oʻlyapti, bas, ular uchun Allohga duo qil›, — dedi. Bas, Alloh (mana buni) nozil qildi: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut... Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda (sizlardan) intiqom olamiz› (Duxon, 10-16)». Ibn Masʼud qoʻshdi: «Al-batsha (yaʼni tutib olish) Badr jangida boʻldi; shubhasiz, tutun, al-batsha, al-lizom va Rum surasining oyati — bularning hammasi oʻtdi (roʻy berdi)».Масруқ (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Абдуллоҳ билан бирга эдик; у деди: «Пайғамбар ﷺ одамларнинг Исломни қабул қилишдан бош тортганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга Юсуф (пайғамбар замони)даги етти (қаҳатчилик) йилидек (қаҳатчилик) йилларини юбор›, — дедилар. Бас, қаҳатчилик уларни бир йил (давомида) қамраб олди ва ҳар турли (жонзот)ни шунчалик ҳалок қилдики, одамлар териларни, ўликларни ва чириган жасадларни ея бошлади. Улардан бири осмонга қараганда, очлик туфайли (ўзини) тутун кўраётгандек (ҳис қилар) эди. Бас, Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини сақлашга буюряпсан. Шубҳасиз, қавминг ўляпти, бас, улар учун Аллоҳга дуо қил›, — деди. Бас, Аллоҳ (мана буни) нозил қилди: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут... Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда (сизлардан) интиқом оламиз› (Духон, 10-16)». Ибн Масъуд қўшди: «Ал-бацҳа (яъни тутиб олиш) Бадр жангида бўлди; шубҳасиз, тутун, ал-бацҳа, ал-лизом ва Рум сурасининг ояти — буларнинг ҳаммаси ўтди (рўй берди)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ إِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ،، فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ، جِئْتَ تَأْمُرُ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ‏.‏ فَقَرَأَ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{‏يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ وَزَادَ أَسْبَاطٌ عَنْ مَنْصُورٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَسُقُوا الْغَيْثَ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ سَبْعًا، وَشَكَا النَّاسُ كَثْرَةَ الْمَطَرِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا ‏"‏‏.‏ فَانْحَدَرَتِ السَّحَابَةُ عَنْ رَأْسِهِ، فَسُقُوا النَّاسُ حَوْلَهُمْ‏.‏

Masruq (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Bir kuni men Ibn Masʼudning oldiga bordim; u dedi: «Quraysh Islomni qabul qilishda kechikkanda, Paygʻambar ﷺ ularni laʼnatlashni Allohdan soʻradilar; bas, ular bir (qahatchilik) yiliga giriftor boʻldi; uning sababli ulardan koʻpchilik oʻldi va ular oʻliklarni yedi; va Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyurishga kelding, holbuki qavming halok boʻlyapti; bas, Allohga duo qil!› — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Duxon surasining (mana bu) muqaddas oyatlarini oʻqidilar: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut› (Duxon, 10). Qahatchilik koʻtarilganda, odamlar yana kofirlik tomonga qaytdi. Allohning (Duxon surasidagi) soʻzi shunga ishora qiladi: ‹Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda› (Duxon, 16). Va bu — Badr jangi kuni roʻy bergan (narsa) edi». Asbot Mansurdan (rivoyat qilib) qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ ular uchun duo qildilar va yetti kun davomida qattiq yomgʻir yogʻdi. Bas, odamlar haddan ortiq yomgʻirdan shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ: ‹Allohim, atrofimizga, ustimizga emas›, — dedilar. Bas, bulutlar u zotning boshi ustidan tarqadi va atroflarga yomgʻir yogʻdi».Масруқ (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Бир куни мен Ибн Масъуднинг олдига бордим; у деди: «Қурайш Исломни қабул қилишда кечикканда, Пайғамбар ﷺ уларни лаънатлашни Аллоҳдан сўрадилар; бас, улар бир (қаҳатчилик) йилига гирифтор бўлди; унинг сабабли улардан кўпчилик ўлди ва улар ўликларни еди; ва Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни қариндошлик алоқаларини сақлашга буюришга келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўляпти; бас, Аллоҳга дуо қил!› — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Духон сурасининг (мана бу) муқаддас оятларини ўқидилар: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут› (Духон, 10). Қаҳатчилик кўтарилганда, одамлар яна кофирлик томонга қайтди. Аллоҳнинг (Духон сурасидаги) сўзи шунга ишора қилади: ‹Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда› (Духон, 16). Ва бу — Бадр жанги куни рўй берган (нарса) эди». Асбот Мансурдан (ривоят қилиб) қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ улар учун дуо қилдилар ва етти кун давомида қаттиқ ёмғир ёғди. Бас, одамлар ҳаддан ортиқ ёмғирдан шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас›, — дедилар. Бас, булутлар у зотнинг боши устидан тарқади ва атрофларга ёмғир ёғди».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga xabar berdiki, Hiraql unga shunday dedi: «Men sendan ular (Muhammadning izdoshlari) koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding. Darhaqiqat, iymon ishi toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi uning diniga (Islomga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding. Darhaqiqat, bu — chin iymon (alomati)dir: uning xushligi qalbga kirib, u bilan toʻliq aralashganida, hech kim undan norozi boʻla olmaydi.»Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга хабар бердики, Ҳирақл унга шундай деди: «Мен сендан улар (Муҳаммаднинг издошлари) кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг. Дарҳақиқат, иймон иши тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси унинг динига (Исломга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг. Дарҳақиқат, бу — чин иймон (аломати)дир: унинг хушлиги қалбга кириб, у билан тўлиқ аралашганида, ҳеч ким ундан норози бўла олмайди.»

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَتْ لَمَّا جَاءَ نَعْىُ أَبِي سُفْيَانَ مِنَ الشَّأْمِ دَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ـ رضى الله عنها ـ بِصُفْرَةٍ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، فَمَسَحَتْ عَارِضَيْهَا وَذِرَاعَيْهَا وَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عَنْ هَذَا لَغَنِيَّةً، لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ، فَإِنَّهَا تُحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning oʻlimi haqidagi xabar Shomdan yetib kelganda, Ummu Habiba uchinchi kun sariq xushboʻylik soʻrab, uni yonoqlari va bilaklariga surtdi hamda: «Shubhasiz, agar men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga — eridan boshqa hech bir mayyit uchun — uch kundan ortiq motam tutish halol emas; eri uchun esa toʻrt oy-u oʻn kun motam tutsin›, — deganini eshitmaganimda, bunga muhtoj boʻlmas edim», — dedi.Зайнаб бинт Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг ўлими ҳақидаги хабар Шомдан етиб келганда, Умму Ҳабиба учинчи кун сариқ хушбўйлик сўраб, уни ёноқлари ва билакларига суртди ҳамда: «Шубҳасиз, агар мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган аёлга — эридан бошқа ҳеч бир маййит учун — уч кундан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас; эри учун эса тўрт ой-у ўн кун мотам туцин›, — деганини эшитмаганимда, бунга муҳтож бўлмас эдим», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ زِيَادَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَنْ أَهْدَى هَدْيًا حَرُمَ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْحَاجِّ حَتَّى يُنْحَرَ هَدْيُهُ‏.‏ قَالَتْ عَمْرَةُ فَقَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ لَيْسَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَا فَتَلْتُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَىَّ، ثُمَّ قَلَّدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَيْهِ، ثُمَّ بَعَثَ بِهَا مَعَ أَبِي فَلَمْ يَحْرُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ أَحَلَّهُ اللَّهُ حَتَّى نُحِرَ الْهَدْىُ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Amr ibn Hazm (Amra bint Abdurrahmondan) rivoyat qiladi: Amra bint Abdurrahmon unga aytdiki, Zayd ibn Abu Sufyon Oishaga — Abdulloh ibn Abbos: ‹Kim Hadiyini (Kaʼbaga) joʻnatsa, oʻsha kishi uchun — uni soʻyguncha (yaʼni Zulhijjaning oʻninchisi)gacha — (muhrimga) taqiqlangan barcha narsalar taqiqlanadi›, — degan, deb yozdi. Amra qoʻshdi: Oisha: «Bu — Ibn Abbos aytganidek emas. Men Rasululloh ﷺ ning Hadiylari uchun garlandlarni oʻz qoʻllarim bilan eshdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ularni oʻz qoʻllari bilan ularning boʻyniga taqdi va ularni otam bilan (Kaʼbaga) joʻnatdi; shunday boʻlsa ham, Rasululloh ﷺ Hadiylarini soʻyguncha, Alloh halol qilgan hech narsa u zotga harom hisoblanmadi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазм (Амра бинт Абдурраҳмондан) ривоят қилади: Амра бинт Абдурраҳмон унга айтдики, Зайд ибн Абу Суфён Оишага — Абдуллоҳ ибн Аббос: ‹Ким Ҳадийини (Каъбага) жўнаца, ўша киши учун — уни сўйгунча (яъни Зулҳижжанинг ўнинчиси)гача — (муҳримга) тақиқланган барча нарсалар тақиқланади›, — деган, деб ёзди. Амра қўшди: Оиша: «Бу — Ибн Аббос айтганидек эмас. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг Ҳадийлари учун гарландларни ўз қўлларим билан эшдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уларни ўз қўллари билан уларнинг бўйнига тақди ва уларни отам билан (Каъбага) жўнатди; шундай бўлса ҳам, Расулуллоҳ ﷺ Ҳадийларини сўйгунча, Аллоҳ ҳалол қилган ҳеч нарса у зотга ҳаром ҳисобланмади», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ هِنْدٌ أُمُّ مُعَاوِيَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ، فَهَلْ عَلَىَّ جُنَاحٌ أَنْ آخُذَ مِنْ مَالِهِ سِرًّا قَالَ ‏"‏ خُذِي أَنْتِ وَبَنُوكِ مَا يَكْفِيكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind — Muoviyaning onasi — Allohning Rasuli ﷺ ga: «Abu Sufyon (uning eri) baxil (xasis) kishi. Men uning molidan yashirincha olishim mumkinmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen va oʻgʻillaring maʼqul va adolatli (oʻlchov)da yetarli (narsa)ni olsanglar (boʻladi)», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд — Муовиянинг онаси — Аллоҳнинг Расули ﷺ га: «Абу Суфён (унинг эри) бахил (хасис) киши. Мен унинг молидан яширинча олишим мумкинми?» — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен ва ўғилларинг маъқул ва адолатли (ўлчов)да етарли (нарса)ни олсанглар (бўлади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سُفْيَانَ بْنَ أَبِي زُهَيْرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ أَزْدِ شَنُوءَةَ ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ اقْتَنَى كَلْبًا لاَ يُغْنِي عَنْهُ زَرْعًا وَلاَ ضَرْعًا، نَقَصَ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ عَمَلِهِ قِيرَاطٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِي وَرَبِّ هَذَا الْمَسْجِدِ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon ibn Abu Zuhayr — Azd Shanuʼa qabilasidan boʻlgan bir kishi va Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan biri — dedi: «Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Kim — dala (ekinzor) ham, chorva ham qoʻriqlamaydigan it saqlasa, uning yaxshi amallari savobidan har kuni bir qirot kamayadi›». Men (Soib): «Sen buni Allohning Rasuli ﷺ dan eshitdingmi?» — deb soʻradim. U: «Ha, mana bu masjidning Robbiga qasamki», — dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Суфён ибн Абу Зуҳайр — Азд Шануъа қабиласидан бўлган бир киши ва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бири — деди: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ким — дала (экинзор) ҳам, чорва ҳам қўриқламайдиган ит сақласа, унинг яхши амаллари савобидан ҳар куни бир қирот камаяди›». Мен (Соиб): «Сен буни Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитдингми?» — деб сўрадим. У: «Ҳа, мана бу масжиднинг Роббига қасамки», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ، فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُطْعِمِيهِمْ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind bint Utba (Abu Sufyonning xotini) kelib: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon — baxil kishi. Agar men uning molidan bolalarimiz uchun biror narsa sarflasam, (menga) zarar (gunoh) bormi?» — dedi. U zot: «Agar sen ularni undan — adolatli va meʼyorda (isrofgarlik qilmay) — boqsang, senga zarar yoʻq», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд бинт Утба (Абу Суфённинг хотини) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён — бахил киши. Агар мен унинг молидан болаларимиз учун бирор нарса сарфласам, (менга) зарар (гуноҳ) борми?» — деди. У зот: «Агар сен уларни ундан — адолатли ва меъёрда (исрофгарлик қилмай) — боқсанг, сенга зарар йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ‏.‏ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ نَبِيٍّ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — u (Muhammad) sizlarni nimaga buyuradi, deb — soʻraganimda, sen — u sizlarni namoz oʻqishga, rost soʻzlashga, iffatli boʻlishga, vaʼdani bajarishga va omonatlarni (egasiga) qaytarishga buyuradi, deb — javob berding», — dedi. Soʻng Hiraql: «Bular — haqiqatan (ham) paygʻambar(ning) sifatlari(dir)», — deb qoʻshdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — у (Муҳаммад) сизларни нимага буюради, деб — сўраганимда, сен — у сизларни намоз ўқишга, рост сўзлашга, иффатли бўлишга, ваъдани бажаришга ва омонатларни (эгасига) қайтаришга буюради, деб — жавоб бердинг», — деди. Сўнг Ҳирақл: «Булар — ҳақиқатан (ҳам) пайғамбар(нинг) сифатлари(дир)», — деб қўшди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ، يُصَدِّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدِيثَ صَاحِبِهِ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، حَتَّى كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةً فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ ‏"‏‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقَتَرَةِ الْجَيْشِ، فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا، بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ‏.‏ فَأَلَحَّتْ، فَقَالُوا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ، وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ، ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ، قَالَ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ، عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا، فَلَمْ يُلَبِّثْهُ النَّاسُ حَتَّى نَزَحُوهُ، وَشُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَطَشُ، فَانْتَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِيهِ، فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرِّيِّ حَتَّى صَدَرُوا عَنْهُ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ، إِذْ جَاءَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خُزَاعَةَ، وَكَانُوا عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، فَقَالَ إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَىٍّ وَعَامِرَ بْنَ لُؤَىٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَمَعَهُمُ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ، وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهِكَتْهُمُ الْحَرْبُ، وَأَضَرَّتْ بِهِمْ، فَإِنْ شَاءُوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً، وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنْ أَظْهَرْ فَإِنْ شَاءُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا، وَإِلاَّ فَقَدْ جَمُّوا، وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي، وَلَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ بُدَيْلٌ سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا قَالَ إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ، وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلاً، فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا، فَقَالَ سُفَهَاؤُهُمْ لاَ حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَىْءٍ‏.‏ وَقَالَ ذَوُو الرَّأْىِ مِنْهُمْ هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَىْ قَوْمِ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَهَلْ تَتَّهِمُونِي‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظٍ، فَلَمَّا بَلَّحُوا عَلَىَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ لَكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، اقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِهِ‏.‏ قَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ، فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ أَىْ مُحَمَّدُ، أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَأْصَلْتَ أَمْرَ قَوْمِكَ هَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَهْلَهُ قَبْلَكَ وَإِنْ تَكُنِ الأُخْرَى، فَإِنِّي وَاللَّهِ لأَرَى وُجُوهًا، وَإِنِّي لأَرَى أَوْشَابًا مِنَ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ امْصُصْ بَظْرَ اللاَّتِ، أَنَحْنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ فَقَالَ مَنْ ذَا قَالُوا أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لأَجَبْتُكَ‏.‏ قَالَ وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ، وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ، وَقَالَ لَهُ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ‏.‏ فَقَالَ أَىْ غُدَرُ، أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَتَلَهُمْ، وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ، ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا الإِسْلاَمَ فَأَقْبَلُ، وَأَمَّا الْمَالَ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَيْنَيْهِ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ أَىْ قَوْمِ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ، وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ، يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مُحَمَّدًا، وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، فَاقْبَلُوهَا‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا فُلاَنٌ، وَهْوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ فَابْعَثُوهَا لَهُ ‏"‏‏.‏ فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلاَءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ، فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ‏.‏ فَقَالَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مِكْرَزٌ وَهْوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ ‏"‏‏.‏ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ هَاتِ، اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْكَاتِبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُهَيْلٌ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ وَلَكِنِ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ‏.‏ كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ‏.‏ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَاللَّهِ لاَ نَكْتُبُهَا إِلاَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ وَلاَ قَاتَلْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي‏.‏ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ ‏"‏ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَنَطُوفَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لاَ تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَكَتَبَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ، وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ، إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا‏.‏ قَالَ الْمُسْلِمُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ يُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جَاءَ مُسْلِمًا فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو يَرْسُفُ فِي قُيُودِهِ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ، حَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ هَذَا يَا مُحَمَّدُ أَوَّلُ مَا أُقَاضِيكَ عَلَيْهِ أَنْ تَرُدَّهُ إِلَىَّ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَقْضِ الْكِتَابَ بَعْدُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ إِذًا لَمْ أُصَالِحْكَ عَلَى شَىْءٍ أَبَدًا‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَجِزْهُ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِمُجِيزِهِ لَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَافْعَلْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِفَاعِلٍ‏.‏ قَالَ مِكْرَزٌ بَلْ قَدْ أَجَزْنَاهُ لَكَ‏.‏ قَالَ أَبُو جَنْدَلٍ أَىْ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، أُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جِئْتُ مُسْلِمًا أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ لَقِيتُ وَكَانَ قَدْ عُذِّبَ عَذَابًا شَدِيدًا فِي اللَّهِ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَلَسْتَ نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ ‏"‏ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَلَسْتُ أَعْصِيهِ وَهْوَ نَاصِرِي ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَوَلَيْسَ كُنْتَ تُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَأَخْبَرْتُكَ أَنَّا نَأْتِيهِ الْعَامَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلَيْسَ هَذَا نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ أَيُّهَا الرَّجُلُ، إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ يَعْصِي رَبَّهُ وَهْوَ نَاصِرُهُ، فَاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ عَلَى الْحَقِّ‏.‏ قُلْتُ أَلَيْسَ كَانَ يُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ وَنَطُوفُ بِهِ قَالَ بَلَى، أَفَأَخْبَرَكَ أَنَّكَ تَأْتِيهِ الْعَامَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُمَرُ فَعَمِلْتُ لِذَلِكَ أَعْمَالاً‏.‏ قَالَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا قَامَ مِنْهُمْ رَجُلٌ حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَتُحِبُّ ذَلِكَ اخْرُجْ ثُمَّ لاَ تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ كَلِمَةً حَتَّى تَنْحَرَ بُدْنَكَ، وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ‏.‏ فَخَرَجَ فَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ نَحَرَ بُدْنَهُ، وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ‏.‏ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ، قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَحْلِقُ بَعْضًا، حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا غَمًّا، ثُمَّ جَاءَهُ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ‏}‏ فَطَلَّقَ عُمَرُ يَوْمَئِذٍ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا لَهُ فِي الشِّرْكِ، فَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالأُخْرَى صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، ثُمَّ رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ، فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَهْوَ مُسْلِمٌ فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ رَجُلَيْنِ، فَقَالُوا الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا‏.‏ فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ، فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ، فَنَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا‏.‏ فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَجَيِّدٌ، لَقَدْ جَرَّبْتُ بِهِ ثُمَّ جَرَّبْتُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ، فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ، فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ، وَفَرَّ الآخَرُ، حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُ ‏"‏ لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ، فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَدْ وَاللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ، قَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَنْجَانِي اللَّهُ مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ، لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ‏.‏ قَالَ وَيَنْفَلِتُ مِنْهُمْ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلٍ، فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، فَجَعَلَ لاَ يَخْرُجُ مِنْ قُرَيْشٍ رَجُلٌ قَدْ أَسْلَمَ إِلاَّ لَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ، فَوَاللَّهِ مَا يَسْمَعُونَ بِعِيرٍ خَرَجَتْ لِقُرَيْشٍ إِلَى الشَّأْمِ إِلاَّ اعْتَرَضُوا لَهَا، فَقَتَلُوهُمْ، وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ، فَأَرْسَلَتْ قُرَيْشٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُنَاشِدُهُ بِاللَّهِ وَالرَّحِمِ لَمَّا أَرْسَلَ، فَمَنْ أَتَاهُ فَهْوَ آمِنٌ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="48" aya_start="24" aya_end="24"]{‏وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ‏}‏ وَكَانَتْ حَمِيَّتُهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّهُ نَبِيُّ اللَّهِ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَحَالُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْبَيْتِ‏.‏

Misvar ibn Maxrama va Marvon (roziyallohu anhum) — ularning rivoyatlari bir-birini tasdiqlaydi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ Hudaybiya (sulhi) paytida yoʻlga chiqdi va ular biroz (masofa) yurganda, u zot: «Xolid ibn Validni — Quraysh otliqlarini boshlab, qoʻshinning old qismida — Gʻamim degan joyda(dir); bas, oʻng tomondagi yoʻldan boringlar», — dedi. Allohga qasamki, Xolid — musulmon qoʻshinining yurishidan koʻtarilgan chang unga yetib borgunicha — ularning kelganini sezmadi va soʻng u — Qurayshga xabar berish uchun — shoshilib orqaga qaytdi. Paygʻambar ﷺ — ularga (Qurayshga) boradigan Saniya (yaʼni togʻ yoʻli)ga yetib borgunicha — oldinga yuraverdi. Paygʻambar ﷺ ning urgʻochi tuyasi (Qasvo) choʻkdi (oʻtirib oldi). Odamlar tuyani turgʻizishga koʻp urindi, lekin behuda; shuning uchun ular: «Qasvo qaysar (oʻjar) boʻldi! Qasvo qaysar boʻldi!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Qasvo qaysar boʻlgani yoʻq — chunki qaysarlik uning odati emas, lekin uni — filni toʻxtatgan Zot — toʻxtatdi», — dedi. Soʻng u zot: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotning nomi bilan (qasam) — agar ular (Quraysh kofirlari) mendan — Allohning cheklovlarini (hurmat qiladigan) biror narsani — soʻrasa, men uni ularga beraman», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ tuyani turgʻizdi va u (tuya) (oʻrnidan) turdi. Paygʻambar ﷺ oʻz yoʻlini oʻzgartirdi — to Hudaybiyaning eng chetida — odamlar oz miqdorda foydalanadigan kam suvli bir chuqur (quduq) oldida tushgunicha. Birozdan soʻng odamlar uning butun suvini ishlatdi va Allohning Rasuli ﷺ ga chanqoqdan (shikoyat qilib) arz qildi. Paygʻambar ﷺ oʻz oʻqdonidan bir oʻq olib, ularga — uni oʻsha chuqurga (quyishni) — buyurdi. Allohga qasamki, suv otila boshladi va — barcha odamlar chanqogʻini qondirib, qoniqarli (holda) qaytgunicha — otilaverdi. Ular hali shu holda ekanda, Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy — oʻz qabilasi Xuzoadan baʼzi kishilar bilan — keldi; ular Allohning Rasuli ﷺ ning maslahatchilari boʻlib, undan hech narsani sir tutmas va Tihoma ahlidan edi. Budayl: «Men Kaʼb ibn Luay va Omir ibn Luayni — Hudaybiyaning moʻl suvida joylashgan holda — qoldirib keldim; ularda sogʻin tuyalar (yoki ularning ayollari va bolalari) bor edi va ular sizga qarshi urush qiladi hamda sizni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsadi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Biz hech kim bilan jang qilishga kelmadik, balki umra qilishga (keldik). Shubhasiz, urush Qurayshni zaiflashtirdi va ular katta talofat koʻrdi; bas, agar ular xohlasa, men ular bilan bir muddatli sulh tuzaman — bu davrda ular men bilan (boshqa) odamlar (yaʼni Qurayshdan boshqa arab kofirlari) orasiga aralashmasin; agar men oʻsha kofirlar ustidan gʻalaba qozonsam, Quraysh — agar xohlasa — boshqa odamlardek Islomga kirsin; agar (Islomga kirmasa ham), ular hech boʻlmaganda jang qilishga (yetarli) kuchga ega boʻladi. Lekin agar ular sulhni qabul qilmasa, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men — oʻz (din) ishimni himoya qilib — to oʻldirilgunimcha ular bilan jang qilaman; va (men aminman) Alloh, albatta, oʻz (din) ishini gʻolib qiladi», — dedi. Budayl: «Men ular(Quraysh)ga siz aytgan (narsa)ni yetkazaman», — dedi. Bas, u — Qurayshga yetib borgunicha — joʻnadi va: «Biz oʻsha kishi (Muhammad)ning oldidan keldik; biz uni biror narsa deyayotganini eshitdik va agar xohlasangiz, biz uni sizlarga bayon qilamiz», — dedi. Qurayshdan baʼzi ahmoqlar: «Biz bu maʼlumotga muhtoj emasmiz!» — deb baqirdi, lekin ular orasidagi donoroqlari: «Sen uning nima deganini aytib ber», — dedi. Budayl: «Men uning shunday-shunday deganini eshitdim», — deb, Paygʻambar ﷺ unga aytgan (narsa)ni aytdi. Urva ibn Masʼud (oʻrnidan) turib: «Ey odamlar! Sizlar (mening) farzandlarim emasmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Men (sizning) otangiz emasmanmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Sizlar menga ishonmaysizmi (shubha qilasizmi)?» — dedi. Ular: «Yoʻq», — dedi. U: «Sizlar — men Ukoz ahlini sizning yordamingiz uchun chaqirganimni va ular rad etganda, oʻz qarindoshlarim, bolalarim hamda menga itoat qilganlarni (yordamga) olib kelganimni — bilmaysizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Mayli, bu kishi (Paygʻambar) sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; siz uni qabul qilganingiz maʼqul va menga — u bilan uchrashishga — ruxsat bering», — dedi. Ular: «Sen u bilan uchrashishing mumkin», — dedi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u bilan gaplasha boshladi. Paygʻambar ﷺ unga — Budaylga aytgan (narsa)ning deyarli oʻshanini — aytdi. Soʻng Urva: «Ey Muhammad! Oʻz qarindoshlaringni yoʻq qilishdan (qirishdan) hech tap tortmaysanmi? Sendan oldin arablar orasida oʻz qarindoshlarini qirgan birortasini (hech) eshitganmisan? Aks holda (yaʼni agar magʻlub boʻlsang), Allohga qasamki, men (sening yoningda) obroʻli odamlarni emas, balki — seni yolgʻiz tashlab qochib ketadigan — turli qabilalardan (yigʻilgan) kishilarni koʻryapman», — dedi. Buni eshitib, Abu Bakr uni soʻkdi va: «Biz qochib, Paygʻambar ﷺ ni yolgʻiz tashlaymiz, deb aytyapsanmi?» — dedi. Urva: «Bu kishi kim?» — dedi. Ular: «U — Abu Bakr», — dedi. Urva Abu Bakrga: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar sen menga qilgan — men hali qaytarmagan — yaxshilik(ing) boʻlmaganida, men senga javob (qaytargan) boʻlar edim», — dedi. Urva Paygʻambar ﷺ bilan gaplashaverdi va gaplashar ekan, Paygʻambar ﷺ ning soqolini ushlab turdi. Mugʻira ibn Shuʼba esa — qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan — Paygʻambar ﷺ ning boshi yonida turar edi. Urva har safar qoʻlini Paygʻambar ﷺ ning soqoliga choʻzganda, Mugʻira uning qoʻlini qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni Allohning Rasuli ﷺ ning soqolidan olib qoʻy», — der edi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» — deb soʻradi. Odamlar: «U — Mugʻira ibn Shuʼba», — dedi. Urva: «Ey xoin! Men sening xiyonatingning yomon oqibatlarini bartaraf etishga harakat qilmayapmanmi?» — dedi. (Islomni qabul qilishdan oldin Mugʻira baʼzi odamlar bilan birga edi; u ularni oʻldirib, mol-mulkini oldi va (Madinaga) Islomni qabul qilishga keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Islomingga kelsak, men uni qabul qilaman, lekin molga kelsak, men undan hech narsa olmayman (chunki u xiyonat bilan olingan)», — degan edi.) Soʻng Urva Paygʻambar ﷺ ning sahobalariga qaray boshladi. Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ tupurganda, tupuk ulardan (sahobalardan) birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u zot ularga buyursa, ular u zotning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u zot tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular u zot bilan gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi. Urva oʻz qavmining oldiga qaytib borib: «Ey odamlar! Allohga qasamki, men podshohlarning oldiga — Qaysar, Kisro va Najoshining (oldiga) — borgan(man), lekin men hech bir podshohni — uning saroy ahli (atrofdagilari) hurmat qilganidek — Muhammadni sahobalari hurmat qilganchalik hurmat qilganini koʻrmagan(man). Allohga qasamki, u tupursa, tupuk ulardan birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u ularga buyursa, ular uning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi», — dedi. Urva: «Shubhasiz, u sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; bas, uni qabul qiling», — deb qoʻshdi. Bani Kinona qabilasidan bir kishi: «Menga — uning oldiga borishga — ruxsat bering», — dedi va ular unga ruxsat berdi; u Paygʻambar ﷺ va sahobalariga yaqinlashganda, Allohning Rasuli ﷺ: «U — falonchi(dir), u qurbonlik (tuyalari)ni (budn) hurmat qiladigan qabiladan(dir); bas, budn (qurbonlik tuyalari)ni uning oldiga (roʻparasiga) keltiringlar», — dedi. Bas, budn uning oldiga keltirildi va odamlar — talbiya aytgan holda — uni kutib oldi. U bu manzarani koʻrganda: «Subhanalloh! Bu odamlarni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish toʻgʻri emas», — dedi. U oʻz qavmining oldiga qaytganda: «Men budn (qurbonlik tuyalarini) — (rangli) marjonlar bilan bezatilgan va (ustilari) belgilangan (yaʼni soʻyish alomati uchun chizilgan) holda — koʻrdim. Menimcha, ularni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish maʼqul emas», — dedi. Mikraz ibn Hafs degan boshqa bir kishi (oʻrnidan) turib, ulardan — Muhammadning oldiga borishga — ruxsat soʻradi va ular unga (ham) ruxsat berdi. U musulmonlarga yaqinlashganda, Paygʻambar ﷺ: «Mana Mikraz keldi va u — yomon (fitnachi) kishi», — dedi. Mikraz Paygʻambar ﷺ bilan gaplasha boshladi va u gaplashayotganda, Suhayl ibn Amr keldi. Suhayl ibn Amr kelganda, Paygʻambar ﷺ: «Endi ish osonlashdi», — dedi. Suhayl Paygʻambar ﷺ ga: «Biz bilan sulh tuzing», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ kotibni chaqirib, unga: «Yoz: ‹Bismillahir-rohmanir-rohim (Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan)›», — dedi. Suhayl: «‹Rohman›ga kelsak, Allohga qasamki, men uning nima ekanini bilmayman. Bas, sen — ilgari yozadigan(ing)dek — ‹Bismikallohumma (Allohim, Sening noming bilan)›, deb yoz», — dedi. Musulmonlar: «Allohga qasamki, biz faqat ‹Bismillahir-rohmanir-rohim› deb yozamiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «‹Bismikallohumma›, deb yoz», — dedi. Soʻng u zot: «Bu — Muhammad, Allohning Rasuli tuzgan sulh(noma)si», — deb aytdi (yozdirdi). Suhayl: «Allohga qasamki, agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) bilganimizda, biz seni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsmas va sen bilan jang qilmas edik. Bas, ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men Allohning Rasuli(man) — sizlar menga ishonmasangiz ham. ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. (Zuhriy: «Paygʻambar ﷺ oʻsha barcha (narsa)larni qabul qildi — chunki u zot allaqachon: ‹Agar ular Allohning cheklovini (hurmat qiladigan) biror narsani soʻrasa, men uni qabul qilaman› (yaʼni oʻziga va sahobalariga umra qilishga ruxsat berilsa), degan edi», — dedi.) Paygʻambar ﷺ Suhaylga: «(Bu shart bilan)ki, siz bizga — Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishga va uning atrofida tavof qilishga — ruxsat bering», — dedi. Suhayl: «Allohga qasamki, biz (bu yili) (ruxsat bermaymiz) — toki arablar: ‹Ular bizga taslim (boʻyin egdi) boʻldi›, demasin; lekin biz senga keyingi yili ruxsat beramiz», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ buni (ham) yozdirdi. Soʻng Suhayl: «Biz yana shartni (qoʻyamiz)ki, sen bizdan oʻz oldingga kelgan har kimni — u sening dininga kirgan boʻlsa ham — bizga qaytarsing», — dedi. Musulmonlar: «Subhanalloh! Bunday kishi — musulmon boʻlganidan keyin — qanday qilib mushriklarga qaytariladi?» — dedi. Ular hali shu holda ekanda, Abu Jandal ibn Suhayl ibn Amr — kishanlari bilan oqsoqlanib — Makka vodiysidan keldi va oʻzini musulmonlar orasiga tashladi. Suhayl: «Ey Muhammad! Bu — biz sen bilan tuzayotgan sulhning eng birinchi sharti(dir), yaʼni sen Abu Jandalni menga qaytarsing», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sulh(noma) hali yozilmadi-ku», — dedi. Suhayl: «Men senga uni (Abu Jandalni) saqlab qolishga hech qachon ruxsat bermayman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, (menga bir kishi uchun istisno) qil», — dedi. U: «Men (shunday) qilmayman», — dedi. Mikraz: «Biz senga (uni saqlab qolishga) ruxsat beramiz», — dedi. Abu Jandal: «Ey musulmonlar! Men musulmon boʻlib kelgan boʻlsam ham, mushriklarga qaytarilamanmi? Sizlar men qancha aziyat chekkanimni koʻrmayapsizmi?» — dedi. (Abu Jandal Alloh yoʻlida qattiq qiynoqqa solingan edi.) Umar ibn Xattob: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Siz haqiqatan Allohning Rasuli emasmisiz?› — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Ha, albatta›, — dedi. Men: ‹Bizning ishimiz haq, dushman ishi botil emasmi?› — dedim. U zot: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U zot: ‹Men Allohning Rasuli(man) va men Unga osiylik qilmayman, U meni gʻolib qiladi›, — dedi. Men: ‹Siz bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidingiz?› — dedim. U zot: ‹Ha, lekin men senga — biz bu yili Kaʼbani ziyorat qilamiz, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U zot: ‹Bas, sen unga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. Umar (yana): «Men Abu Bakrning oldiga borib: ‹Ey Abu Bakr! U haqiqatan Allohning Paygʻambari emasmi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U: ‹Shubhasiz, u — Allohning Rasuli(dir) va u oʻz Robbiga osiylik qilmaydi, U uni gʻolib qiladi. Unga (mahkam) yopish — chunki, Allohga qasamki, u haq (yoʻl)da(dir)›, — dedi. Men: ‹U bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidi?› — dedim. U: ‹Ha, lekin u senga — bu yili Kaʼbaga borasan, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Sen Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. (Zuhriy: «Umar: ‹Men — (oʻsha paytda) bergan nomunosib savollarim uchun kafforat sifatida — koʻp yaxshi amallar qildim›, — dedi», — dedi.) Sulh(noma) yozilishi tugaganda, Allohning Rasuli ﷺ sahobalariga: «(Oʻrningizdan) turib, qurbonliklaringizni soʻyinglar va boshlaringizni oldiringlar (qirtishlanglar)», — dedi. Allohga qasamki, ulardan hech biri (oʻrnidan) turmadi va Paygʻambar ﷺ buni uch marta takrorladi. Hech kim (oʻrnidan) turmaganda, u zot ularni qoldirib, Ummu Salamaning oldiga borib, unga odamlarning oʻziga (boʻlgan) munosabatini aytdi. Ummu Salama: «Ey Allohning Paygʻambari! Sen — oʻz buyrugʻing bajarilishini — xohlaysanmi? (Unda) chiqib, hech kimga bir soʻz (ham) demay, oʻz qurbonligingni soʻyguncha va sartaroshingni chaqirib, boshingni oldirguncha (qirtishlatguncha) (davom et)», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqdi va — buni qilguncha, yaʼni qurbonligini soʻyib, sartaroshini chaqirib boshini oldirguncha — ulardan hech kim bilan gaplashmadi. Buni koʻrib, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari (oʻrnidan) turdi, qurbonliklarini soʻydi va bir-birining boshini oldira boshladi; (shu qadar) tirbandlik boʻldiki, bir-birini oʻldirib qoʻyish xavfi (paydo boʻldi). Soʻng baʼzi moʻmina ayollar (Paygʻambar ﷺ ning oldiga) keldi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ey iymon keltirganlar! Moʻmina ayollar sizning oldingizga hijrat qilib kelsa, ularni imtihon qilinglar...› (Mumtahina, 10). Soʻng Umar — kofira boʻlgan ikki xotinini taloq qildi. Keyinchalik Muoviya ibn Abu Sufyon ulardan biriga, Safvon ibn Umayya esa boshqasiga uylandi. Paygʻambar ﷺ Madinaga qaytganda, Qurayshdan boʻlgan yangi musulmon — Abu Basir — uning oldiga keldi. Kofirlar uning ortidan ikki kishini yubordi va ular (Paygʻambar ﷺ ga): «Bizga bergan vaʼdangga rioya qil», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni ularga topshirdi. Ular uni (shahardan) olib chiqdi — to Zulhulayfaga yetgunicha; u yerda ular oʻzlarida (boʻlgan) baʼzi xurmolarni yeyish uchun tushdi. Abu Basir ulardan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening qiliching juda yaxshi (ekanini) koʻryapman», — dedi. Boshqasi uni (qinidan) tortib chiqardi va: «Allohga qasamki, u juda yaxshi va men uni koʻp marta sinab koʻrgan(man)», — dedi. Abu Basir: «Menga uni bir koʻrsat (qaray)», — dedi. Boshqasi uni unga berganda, u uni — u (kishi) oʻlguncha — (qilich bilan) urdi va uning sherigi qochdi — to Madinaga kelib, yugurib masjidga kirgunicha. Allohning Rasuli ﷺ uni koʻrganda: «Bu kishi — qoʻrqib ketganga oʻxshaydi», — dedi. U Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib kelganda: «Mening sherigim oʻldirildi va men ham oʻldirilgan boʻlar edim», — dedi. Abu Basir (ham) kelib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, Alloh — meni ularga (kofirlarga) qaytarishingiz bilan — vaʼdangizni bajarishingizni taʼminladi; lekin Alloh meni ulardan qutqardi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Onasiga voy! U — agar (yordamchi) odamlari boʻlganida — qanday (ajoyib) urush qoʻzgʻatuvchi boʻlar edi!» — dedi. Abu Basir buni eshitganda, Paygʻambar ﷺ uni ularga yana qaytaradi, deb (tushundi); shuning uchun u — dengiz sohiliga yetgunicha — joʻnadi. Abu Jandal ibn Suhayl (ham) ulardan (kofirlardan) qutulib, Abu Basirga qoʻshildi. Bas, Qurayshdan bir kishi Islomni qabul qilgan har safar, u Abu Basirga ergashar edi — to ular kuchli bir guruh boʻlgunicha. Allohga qasamki, ular — Shomga tomon ketayotgan Quraysh karvonini eshitgan har safar, uni toʻxtatib, ularga (kofirlarga) hujum qilar, ularni oʻldirar va mol-mulklarini olar edi. Quraysh ahli Paygʻambar ﷺ ga — Alloh hamda qarindoshlik haqi uchun — odam (yuborib, Abu Basir va sheriklarini chaqirib olishni) iltimos qilib, xabar yubordi va — kim (ulardan) Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelsa, u xavfsiz boʻladi, deb — vaʼda berdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularni (Abu Basirning sheriklarini chaqirib) yubordi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹U — Makka ichkarisida — sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng — ularning qoʻllarini sizdan, sizning qoʻllaringizni ulardan tiygan Zot(dir)...› (Fath, 24). Ularning manmanlik va takabburligi — ular u (Muhammad)ning Allohning Paygʻambari ekanini iqror qilmaganligi (yozmaganligi), ‹Bismillahir-rohmanir-rohim›ni yozishdan bosh tortganligi va ularni (musulmonlarni) Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishdan toʻsganligi(dir).Мисвар ибн Махрама ва Марвон (розияллоҳу анҳум) — уларнинг ривоятлари бир-бирини тасдиқлайди — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳудайбия (сулҳи) пайтида йўлга чиқди ва улар бироз (масофа) юрганда, у зот: «Холид ибн Валидни — Қурайш отлиқларини бошлаб, қўшиннинг олд қисмида — Ғамим деган жойда(дир); бас, ўнг томондаги йўлдан боринглар», — деди. Аллоҳга қасамки, Холид — мусулмон қўшинининг юришидан кўтарилган чанг унга етиб боргунича — уларнинг келганини сезмади ва сўнг у — Қурайшга хабар бериш учун — шошилиб орқага қайтди. Пайғамбар ﷺ — уларга (Қурайшга) борадиган Сания (яъни тоғ йўли)га етиб боргунича — олдинга юраверди. Пайғамбар ﷺ нинг урғочи туяси (Қасво) чўкди (ўтириб олди). Одамлар туяни турғизишга кўп уринди, лекин беҳуда; шунинг учун улар: «Қасво қайсар (ўжар) бўлди! Қасво қайсар бўлди!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Қасво қайсар бўлгани йўқ — чунки қайсарлик унинг одати эмас, лекин уни — филни тўхтатган Зот — тўхтатди», — деди. Сўнг у зот: «Жоним қўлида бўлган Зотнинг номи билан (қасам) — агар улар (Қурайш кофирлари) мендан — Аллоҳнинг чекловларини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани — сўраса, мен уни уларга бераман», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ туяни турғизди ва у (туя) (ўрнидан) турди. Пайғамбар ﷺ ўз йўлини ўзгартирди — то Ҳудайбиянинг энг четида — одамлар оз миқдорда фойдаланадиган кам сувли бир чуқур (қудуқ) олдида тушгунича. Бироздан сўнг одамлар унинг бутун сувини ишлатди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ га чанқоқдан (шикоят қилиб) арз қилди. Пайғамбар ﷺ ўз ўқдонидан бир ўқ олиб, уларга — уни ўша чуқурга (қуйишни) — буюрди. Аллоҳга қасамки, сув отила бошлади ва — барча одамлар чанқоғини қондириб, қониқарли (ҳолда) қайтгунича — отилаверди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Будайл ибн Варқо ал-Хузоий — ўз қабиласи Хузоадан баъзи кишилар билан — келди; улар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг маслаҳатчилари бўлиб, ундан ҳеч нарсани сир тутмас ва Тиҳома аҳлидан эди. Будайл: «Мен Каъб ибн Луай ва Омир ибн Луайни — Ҳудайбиянинг мўл сувида жойлашган ҳолда — қолдириб келдим; уларда соғин туялар (ёки уларнинг аёллари ва болалари) бор эди ва улар сизга қарши уруш қилади ҳамда сизни Каъбани зиёрат қилишдан тўсади», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз ҳеч ким билан жанг қилишга келмадик, балки умра қилишга (келдик). Шубҳасиз, уруш Қурайшни заифлаштирди ва улар катта талофат кўрди; бас, агар улар хоҳласа, мен улар билан бир муддатли сулҳ тузаман — бу даврда улар мен билан (бошқа) одамлар (яъни Қурайшдан бошқа араб кофирлари) орасига аралашмасин; агар мен ўша кофирлар устидан ғалаба қозонсам, Қурайш — агар хоҳласа — бошқа одамлардек Исломга кирсин; агар (Исломга кирмаса ҳам), улар ҳеч бўлмаганда жанг қилишга (етарли) кучга эга бўлади. Лекин агар улар сулҳни қабул қилмаса, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен — ўз (дин) ишимни ҳимоя қилиб — то ўлдирилгунимча улар билан жанг қиламан; ва (мен аминман) Аллоҳ, албатта, ўз (дин) ишини ғолиб қилади», — деди. Будайл: «Мен улар(Қурайш)га сиз айтган (нарса)ни етказаман», — деди. Бас, у — Қурайшга етиб боргунича — жўнади ва: «Биз ўша киши (Муҳаммад)нинг олдидан келдик; биз уни бирор нарса деяётганини эшитдик ва агар хоҳласангиз, биз уни сизларга баён қиламиз», — деди. Қурайшдан баъзи аҳмоқлар: «Биз бу маълумотга муҳтож эмасмиз!» — деб бақирди, лекин улар орасидаги донороқлари: «Сен унинг нима деганини айтиб бер», — деди. Будайл: «Мен унинг шундай-шундай деганини эшитдим», — деб, Пайғамбар ﷺ унга айтган (нарса)ни айтди. Урва ибн Масъуд (ўрнидан) туриб: «Эй одамлар! Сизлар (менинг) фарзандларим эмасми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Мен (сизнинг) отангиз эмасманми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Сизлар менга ишонмайсизми (шубҳа қиласизми)?» — деди. Улар: «Йўқ», — деди. У: «Сизлар — мен Укоз аҳлини сизнинг ёрдамингиз учун чақирганимни ва улар рад этганда, ўз қариндошларим, болаларим ҳамда менга итоат қилганларни (ёрдамга) олиб келганимни — билмайсизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Майли, бу киши (Пайғамбар) сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; сиз уни қабул қилганингиз маъқул ва менга — у билан учрашишга — рухсат беринг», — деди. Улар: «Сен у билан учрашишинг мумкин», — деди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у билан гаплаша бошлади. Пайғамбар ﷺ унга — Будайлга айтган (нарса)нинг деярли ўшанини — айтди. Сўнг Урва: «Эй Муҳаммад! Ўз қариндошларингни йўқ қилишдан (қиришдан) ҳеч тап тортмайсанми? Сендан олдин араблар орасида ўз қариндошларини қирган бирортасини (ҳеч) эшитганмисан? Акс ҳолда (яъни агар мағлуб бўлсанг), Аллоҳга қасамки, мен (сенинг ёнингда) обрўли одамларни эмас, балки — сени ёлғиз ташлаб қочиб кетадиган — турли қабилалардан (йиғилган) кишиларни кўряпман», — деди. Буни эшитиб, Абу Бакр уни сўкди ва: «Биз қочиб, Пайғамбар ﷺ ни ёлғиз ташлаймиз, деб айтяпсанми?» — деди. Урва: «Бу киши ким?» — деди. Улар: «У — Абу Бакр», — деди. Урва Абу Бакрга: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сен менга қилган — мен ҳали қайтармаган — яхшилик(инг) бўлмаганида, мен сенга жавоб (қайтарган) бўлар эдим», — деди. Урва Пайғамбар ﷺ билан гаплашаверди ва гаплашар экан, Пайғамбар ﷺ нинг соқолини ушлаб турди. Муғира ибн Шуъба эса — қўлида қилич ва бошида дубулға билан — Пайғамбар ﷺ нинг боши ёнида турар эди. Урва ҳар сафар қўлини Пайғамбар ﷺ нинг соқолига чўзганда, Муғира унинг қўлини қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг соқолидан олиб қўй», — дер эди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» — деб сўради. Одамлар: «У — Муғира ибн Шуъба», — деди. Урва: «Эй хоин! Мен сенинг хиёнатингнинг ёмон оқибатларини бартараф этишга ҳаракат қилмаяпманми?» — деди. (Исломни қабул қилишдан олдин Муғира баъзи одамлар билан бирга эди; у уларни ўлдириб, мол-мулкини олди ва (Мадинага) Исломни қабул қилишга келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Исломингга келсак, мен уни қабул қиламан, лекин молга келсак, мен ундан ҳеч нарса олмайман (чунки у хиёнат билан олинган)», — деган эди.) Сўнг Урва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларига қарай бошлади. Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ тупурганда, тупук улардан (саҳобалардан) бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у зот уларга буюрса, улар у зотнинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у зот таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар у зот билан гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди. Урва ўз қавмининг олдига қайтиб бориб: «Эй одамлар! Аллоҳга қасамки, мен подшоҳларнинг олдига — Қайсар, Кисро ва Нажошининг (олдига) — борган(ман), лекин мен ҳеч бир подшоҳни — унинг сарой аҳли (атрофдагилари) ҳурмат қилганидек — Муҳаммадни саҳобалари ҳурмат қилганчалик ҳурмат қилганини кўрмаган(ман). Аллоҳга қасамки, у тупурса, тупук улардан бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у уларга буюрса, улар унинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди», — деди. Урва: «Шубҳасиз, у сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; бас, уни қабул қилинг», — деб қўшди. Бани Кинона қабиласидан бир киши: «Менга — унинг олдига боришга — рухсат беринг», — деди ва улар унга рухсат берди; у Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларига яқинлашганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — фалончи(дир), у қурбонлик (туялари)ни (будн) ҳурмат қиладиган қабиладан(дир); бас, будн (қурбонлик туялари)ни унинг олдига (рўпарасига) келтиринглар», — деди. Бас, будн унинг олдига келтирилди ва одамлар — талбия айтган ҳолда — уни кутиб олди. У бу манзарани кўрганда: «Субҳаналлоҳ! Бу одамларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш тўғри эмас», — деди. У ўз қавмининг олдига қайтганда: «Мен будн (қурбонлик туяларини) — (рангли) маржонлар билан безатилган ва (устилари) белгиланган (яъни сўйиш аломати учун чизилган) ҳолда — кўрдим. Менимча, уларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш маъқул эмас», — деди. Микраз ибн Ҳафс деган бошқа бир киши (ўрнидан) туриб, улардан — Муҳаммаднинг олдига боришга — рухсат сўради ва улар унга (ҳам) рухсат берди. У мусулмонларга яқинлашганда, Пайғамбар ﷺ: «Мана Микраз келди ва у — ёмон (фитначи) киши», — деди. Микраз Пайғамбар ﷺ билан гаплаша бошлади ва у гаплашаётганда, Суҳайл ибн Амр келди. Суҳайл ибн Амр келганда, Пайғамбар ﷺ: «Энди иш осонлашди», — деди. Суҳайл Пайғамбар ﷺ га: «Биз билан сулҳ тузинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ котибни чақириб, унга: «Ёз: ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим (Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан)›», — деди. Суҳайл: «‹Роҳман›га келсак, Аллоҳга қасамки, мен унинг нима эканини билмайман. Бас, сен — илгари ёзадиган(инг)дек — ‹Бисмикаллоҳумма (Аллоҳим, Сенинг номинг билан)›, деб ёз», — деди. Мусулмонлар: «Аллоҳга қасамки, биз фақат ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим› деб ёзамиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «‹Бисмикаллоҳумма›, деб ёз», — деди. Сўнг у зот: «Бу — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули тузган сулҳ(нома)си», — деб айтди (ёздирди). Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) билганимизда, биз сени Каъбани зиёрат қилишдан тўсмас ва сен билан жанг қилмас эдик. Бас, ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули(ман) — сизлар менга ишонмасангиз ҳам. ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. (Зуҳрий: «Пайғамбар ﷺ ўша барча (нарса)ларни қабул қилди — чунки у зот аллақачон: ‹Агар улар Аллоҳнинг чекловини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани сўраса, мен уни қабул қиламан› (яъни ўзига ва саҳобаларига умра қилишга рухсат берилса), деган эди», — деди.) Пайғамбар ﷺ Суҳайлга: «(Бу шарт билан)ки, сиз бизга — Уй (Каъба)ни зиёрат қилишга ва унинг атрофида тавоф қилишга — рухсат беринг», — деди. Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, биз (бу йили) (рухсат бермаймиз) — токи араблар: ‹Улар бизга таслим (бўйин эгди) бўлди›, демасин; лекин биз сенга кейинги йили рухсат берамиз», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ буни (ҳам) ёздирди. Сўнг Суҳайл: «Биз яна шартни (қўямиз)ки, сен биздан ўз олдингга келган ҳар кимни — у сенинг дининга кирган бўлса ҳам — бизга қайтарсинг», — деди. Мусулмонлар: «Субҳаналлоҳ! Бундай киши — мусулмон бўлганидан кейин — қандай қилиб мушрикларга қайтарилади?» — деди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Абу Жандал ибн Суҳайл ибн Амр — кишанлари билан оқсоқланиб — Макка водийсидан келди ва ўзини мусулмонлар орасига ташлади. Суҳайл: «Эй Муҳаммад! Бу — биз сен билан тузаётган сулҳнинг энг биринчи шарти(дир), яъни сен Абу Жандални менга қайтарсинг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сулҳ(нома) ҳали ёзилмади-ку», — деди. Суҳайл: «Мен сенга уни (Абу Жандални) сақлаб қолишга ҳеч қачон рухсат бермайман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, (менга бир киши учун истисно) қил», — деди. У: «Мен (шундай) қилмайман», — деди. Микраз: «Биз сенга (уни сақлаб қолишга) рухсат берамиз», — деди. Абу Жандал: «Эй мусулмонлар! Мен мусулмон бўлиб келган бўлсам ҳам, мушрикларга қайтариламанми? Сизлар мен қанча азият чекканимни кўрмаяпсизми?» — деди. (Абу Жандал Аллоҳ йўлида қаттиқ қийноққа солинган эди.) Умар ибн Хаттоб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сиз ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эмасмисиз?› — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳа, албатта›, — деди. Мен: ‹Бизнинг ишимиз ҳақ, душман иши ботил эмасми?› — дедим. У зот: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У зот: ‹Мен Аллоҳнинг Расули(ман) ва мен Унга осийлик қилмайман, У мени ғолиб қилади›, — деди. Мен: ‹Сиз бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмидингиз?› — дедим. У зот: ‹Ҳа, лекин мен сенга — биз бу йили Каъбани зиёрат қиламиз, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У зот: ‹Бас, сен унга бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. Умар (яна): «Мен Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Эй Абу Бакр! У ҳақиқатан Аллоҳнинг Пайғамбари эмасми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У: ‹Шубҳасиз, у — Аллоҳнинг Расули(дир) ва у ўз Роббига осийлик қилмайди, У уни ғолиб қилади. Унга (маҳкам) ёпиш — чунки, Аллоҳга қасамки, у ҳақ (йўл)да(дир)›, — деди. Мен: ‹У бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмиди?› — дедим. У: ‹Ҳа, лекин у сенга — бу йили Каъбага борасан, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Сен Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. (Зуҳрий: «Умар: ‹Мен — (ўша пайтда) берган номуносиб саволларим учун каффорат сифатида — кўп яхши амаллар қилдим›, — деди», — деди.) Сулҳ(нома) ёзилиши тугаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ саҳобаларига: «(Ўрнингиздан) туриб, қурбонликларингизни сўйинглар ва бошларингизни олдиринглар (қиртишланглар)», — деди. Аллоҳга қасамки, улардан ҳеч бири (ўрнидан) турмади ва Пайғамбар ﷺ буни уч марта такрорлади. Ҳеч ким (ўрнидан) турмаганда, у зот уларни қолдириб, Умму Саламанинг олдига бориб, унга одамларнинг ўзига (бўлган) муносабатини айтди. Умму Салама: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Сен — ўз буйруғинг бажарилишини — хоҳлайсанми? (Унда) чиқиб, ҳеч кимга бир сўз (ҳам) демай, ўз қурбонлигингни сўйгунча ва сартарошингни чақириб, бошингни олдиргунча (қиртишлатгунча) (давом эт)», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқди ва — буни қилгунча, яъни қурбонлигини сўйиб, сартарошини чақириб бошини олдиргунча — улардан ҳеч ким билан гаплашмади. Буни кўриб, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари (ўрнидан) турди, қурбонликларини сўйди ва бир-бирининг бошини олдира бошлади; (шу қадар) тирбандлик бўлдики, бир-бирини ўлдириб қўйиш хавфи (пайдо бўлди). Сўнг баъзи мўмина аёллар (Пайғамбар ﷺ нинг олдига) келди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Эй иймон келтирганлар! Мўмина аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келса, уларни имтиҳон қилинглар...› (Мумтаҳина, 10). Сўнг Умар — кофира бўлган икки хотинини талоқ қилди. Кейинчалик Муовия ибн Абу Суфён улардан бирига, Сафвон ибн Умайя эса бошқасига уйланди. Пайғамбар ﷺ Мадинага қайтганда, Қурайшдан бўлган янги мусулмон — Абу Басир — унинг олдига келди. Кофирлар унинг ортидан икки кишини юборди ва улар (Пайғамбар ﷺ га): «Бизга берган ваъдангга риоя қил», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни уларга топширди. Улар уни (шаҳардан) олиб чиқди — то Зулҳулайфага етгунича; у ерда улар ўзларида (бўлган) баъзи хурмоларни ейиш учун тушди. Абу Басир улардан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг қиличинг жуда яхши (эканини) кўряпман», — деди. Бошқаси уни (қинидан) тортиб чиқарди ва: «Аллоҳга қасамки, у жуда яхши ва мен уни кўп марта синаб кўрган(ман)», — деди. Абу Басир: «Менга уни бир кўрсат (қарай)», — деди. Бошқаси уни унга берганда, у уни — у (киши) ўлгунча — (қилич билан) урди ва унинг шериги қочди — то Мадинага келиб, югуриб масжидга киргунича. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни кўрганда: «Бу киши — қўрқиб кетганга ўхшайди», — деди. У Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб келганда: «Менинг шеригим ўлдирилди ва мен ҳам ўлдирилган бўлар эдим», — деди. Абу Басир (ҳам) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, Аллоҳ — мени уларга (кофирларга) қайтаришингиз билан — ваъдангизни бажаришингизни таъминлади; лекин Аллоҳ мени улардан қутқарди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Онасига вой! У — агар (ёрдамчи) одамлари бўлганида — қандай (ажойиб) уруш қўзғатувчи бўлар эди!» — деди. Абу Басир буни эшитганда, Пайғамбар ﷺ уни уларга яна қайтаради, деб (тушунди); шунинг учун у — денгиз соҳилига етгунича — жўнади. Абу Жандал ибн Суҳайл (ҳам) улардан (кофирлардан) қутулиб, Абу Басирга қўшилди. Бас, Қурайшдан бир киши Исломни қабул қилган ҳар сафар, у Абу Басирга эргашар эди — то улар кучли бир гуруҳ бўлгунича. Аллоҳга қасамки, улар — Шомга томон кетаётган Қурайш карвонини эшитган ҳар сафар, уни тўхтатиб, уларга (кофирларга) ҳужум қилар, уларни ўлдирар ва мол-мулкларини олар эди. Қурайш аҳли Пайғамбар ﷺ га — Аллоҳ ҳамда қариндошлик ҳақи учун — одам (юбориб, Абу Басир ва шерикларини чақириб олишни) илтимос қилиб, хабар юборди ва — ким (улардан) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келса, у хавфсиз бўлади, деб — ваъда берди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларни (Абу Басирнинг шерикларини чақириб) юборди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹У — Макка ичкарисида — сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг — уларнинг қўлларини сиздан, сизнинг қўлларингизни улардан тийган Зот(дир)...› (Фатҳ, 24). Уларнинг манманлик ва такаббурлиги — улар у (Муҳаммад)нинг Аллоҳнинг Пайғамбари эканини иқрор қилмаганлиги (ёзмаганлиги), ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим›ни ёзишдан бош тортганлиги ва уларни (мусулмонларни) Уй (Каъба)ни зиёрат қилишдан тўсганлиги(дир).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ كَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ فَزَعَمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ سِجَالٌ وَدُوَلٌ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon unga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — sening u (Paygʻambar ﷺ) bilan janglaringizning natijasi haqida — soʻradim va sen menga — sizlar bir-biringiz bilan navbatma-navbat (goh gʻalaba, goh magʻlubiyat bilan) jang qildingiz, deb — aytding. Bas, paygʻambarlar shu tariqa sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir)», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён унга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — сенинг у (Пайғамбар ﷺ) билан жангларингизнинг натижаси ҳақида — сўрадим ва сен менга — сизлар бир-бирингиз билан навбатма-навбат (гоҳ ғалаба, гоҳ мағлубият билан) жанг қилдингиз, деб — айтдинг. Бас, пайғамбарлар шу тариқа синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир)», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ،‏.‏ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ، إِنَّ هَوَازِنَ كَانُوا قَوْمًا رُمَاةً، وَإِنَّا لَمَّا لَقِينَاهُمْ حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ فَانْهَزَمُوا، فَأَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْغَنَائِمِ وَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ، فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَفِرَّ، فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ وَإِنَّهُ لَعَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Kimdir Baro ibn Ozibdan: «Sizlar Hunayn jangida Allohning Rasuli ﷺ ni tashlab qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro: «Lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Havozin qabilasi ahli yaxshi kamonchilar (mergan) edi. Biz ular bilan toʻqnashganimizda, biz ularga hujum qildik va ular qochdi. Musulmonlar oʻljani yigʻa boshlaganda, mushriklar bizga oʻqlar bilan roʻpara keldi (qarshilik koʻrsatdi), lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Shubhasiz, men u zotni oʻzining oq xachirida (koʻrdim) va Abu Sufyon uning jilovini ushlab turardi; Paygʻambar ﷺ esa: ‹Men — haq (paygʻambar) — Paygʻambarman; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi», — dedi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Кимдир Баро ибн Озибдан: «Сизлар Ҳунайн жангида Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ташлаб қочдингизми?» — деб сўради. Баро: «Лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Ҳавозин қабиласи аҳли яхши камончилар (мерган) эди. Биз улар билан тўқнашганимизда, биз уларга ҳужум қилдик ва улар қочди. Мусулмонлар ўлжани йиға бошлаганда, мушриклар бизга ўқлар билан рўпара келди (қаршилик кўрсатди), лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Шубҳасиз, мен у зотни ўзининг оқ хачирида (кўрдим) ва Абу Суфён унинг жиловини ушлаб турарди; Пайғамбар ﷺ эса: ‹Мен — ҳақ (пайғамбар) — Пайғамбарман; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا أَبَا عُمَارَةَ وَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ مَا وَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ، فَلَقِيَهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ‏"‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni qochdingizmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺ qochmadi; lekin shoshqaloq odamlar qochdi va Havozin qabilasi ahli ularga oʻqlar bilan hujum qildi — Paygʻambar ﷺ esa oʻzining oq xachiriga minib turar va Abu Sufyon ibn Horis uning jilovini ushlab turardi; Paygʻambar ﷺ: ‹Men — haq (paygʻambar) — Paygʻambarman; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi», — deb javob berdi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни қочдингизми?» — деб сўради. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺ қочмади; лекин шошқалоқ одамлар қочди ва Ҳавозин қабиласи аҳли уларга ўқлар билан ҳужум қилди — Пайғамбар ﷺ эса ўзининг оқ хачирига миниб турар ва Абу Суфён ибн Ҳорис унинг жиловини ушлаб турарди; Пайғамбар ﷺ: ‹Мен — ҳақ (пайғамбар) — Пайғамбарман; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ أَكُنْتُمْ فَرَرْتُمْ يَا أَبَا عُمَارَةَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ بِسِلاَحٍ، فَأَتَوْا قَوْمًا رُمَاةً، جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ، مَا يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ، فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ، فَأَقْبَلُوا هُنَالِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَابْنُ عَمِّهِ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ، فَنَزَلَ وَاسْتَنْصَرَ ثُمَّ قَالَ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ثُمَّ صَفَّ أَصْحَابَهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni (hammangiz) qochdingizmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki! Allohning Rasuli ﷺ qochmadi; lekin uning yosh, qurolsiz sheriklari — Havozin va Bani Nasr qabilasining kamonchilari yonidan oʻtdi — ularning oʻqlari nishonni deyarli xato qilmas edi va ular (mushriklar) ularga oʻq yogʻdirdi, deyarli (birortasini) xato qilmasdan. Shunday qilib, musulmonlar Paygʻambar ﷺ tomon chekindi — u zot esa oʻzining oq xachiriga mingan, uni amakivachchasi Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib yetaklab turardi. Paygʻambar ﷺ (xachirdan) tushib, Allohdan gʻalaba (soʻrab) duo qildi; soʻng u zot: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — dedi va sheriklarini saflarga tartibga soldi», — deb javob berdi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни (ҳаммангиз) қочдингизми?» — деб сўради. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки! Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади; лекин унинг ёш, қуролсиз шериклари — Ҳавозин ва Бани Наср қабиласининг камончилари ёнидан ўтди — уларнинг ўқлари нишонни деярли хато қилмас эди ва улар (мушриклар) уларга ўқ ёғдирди, деярли (бирортасини) хато қилмасдан. Шундай қилиб, мусулмонлар Пайғамбар ﷺ томон чекинди — у зот эса ўзининг оқ хачирига минган, уни амакиваччаси Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб етаклаб турарди. Пайғамбар ﷺ (хачирдан) тушиб, Аллоҳдан ғалаба (сўраб) дуо қилди; сўнг у зот: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — деди ва шерикларини сафларга тартибга солди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا‏.‏ قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي‏.‏ فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ‏.‏ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى‏.‏ قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ‏.‏ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ[quran sura="3" aya_start="64" aya_end="64"]‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Qaysarga (xat) yozib, uni Islomga daʼvat qildi va xatini — Allohning Rasuli ﷺ uni Busro hokimiga topshirishni, u esa uni Qaysarga yetkazishini buyurgan — Dihya al-Kalbiy bilan yubordi. Qaysar — Alloh unga forslar (Eron) qoʻshinlari ustidan gʻalaba berganida — Allohga shukrona belgisi sifatida Himsdan Iliyo (yaʼni Quddus)gacha piyoda yurgan edi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ ning xati Qaysarga yetganda, u uni oʻqib: «Mening uchun uning qavmidan (Quraysh arablaridan) — agar shu yerda boʻlsa — birortasini topib kelinglar; men undan Allohning Rasuli (haqida) soʻrayman», — dedi. Oʻsha paytda Abu Sufyon ibn Harb — Allohning Rasuli ﷺ bilan Quraysh kofirlari orasida tuzilgan sulh davrida (Shomga) savdogar sifatida kelgan baʼzi qurayshlik kishilar bilan birga — Shomda edi. Abu Sufyon: «Qaysarning elchisi bizni Shomda biror joyda topdi; bas, u meni va sheriklarimni Iliyoga olib bordi va biz Qaysarning saroyiga kiritildik — u oʻzining shohona saroyida, boshida toj bilan, atrofi Vizantiyaning yuqori martabali aʼyonlari bilan oʻralgan holda oʻtirgan edi. U oʻz tarjimoniga: ‹Ulardan qaysi biri — paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishiga eng yaqin qarindosh — (ekanini) soʻra›, — dedi. Men: ‹Men unga eng yaqin qarindoshman›, — dedim. U: ‹Sen u bilan qanday qarindoshlikdasan?› — dedi. Men: ‹U — mening amakivachcham›, — dedim — karvonda Bani Abdumanofdan mendan boshqa hech kim yoʻq edi. Qaysar: ‹Uni yaqinroq keltiringlar›, — dedi. Soʻng u — sheriklarim mening orqamda, yelkam yonida turishini — buyurdi va tarjimoniga: ‹Uning sheriklariga ayt — men bu kishidan paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishi haqida soʻrayman; agar u yolgʻon gapirsa, ular darhol uni inkor qilishsin›, — dedi. Allohga qasamki! Agar sheriklarim meni yolgʻonchi deb (ayblashlari) uyat boʻlmaganida, men undan soʻralganda u (Paygʻambar) haqida rost gapirmas edim. Lekin men sheriklarim tomonidan yolgʻonchi deyilishni uyat deb bildim; shuning uchun rost gapirdim. U tarjimoniga: ‹Undan soʻra — u qanday oiladan?› — dedi. Men: ‹U — bizning oramizda olijanob (sharafli) oiladan›, — dedim. U: ‹Sizlardan birortangiz undan oldin shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmidi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U bu (daʼvo)ni qilishidan oldin uni yolgʻon gapirishda aybladingizmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Uning ota-bobolaridan birortasi podshoh edimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Unga olijanoblar (boylar)mi yoki kambagʻallar ergashadimi?› — dedi. Men: ‹Unga kambagʻallar ergashadi›, — dedim. U: ‹Ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami?› — dedi. Men: ‹Ular koʻpaymoqda›, — dedim. U: ‹Uning dinini qabul qilganlardan birortasi norozi boʻlib, soʻng dinidan qaytadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U vaʼdalarini buzadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq; lekin biz hozir u bilan sulhdamiz va u bizga xiyonat qilishidan qoʻrqamiz›, — dedim. Oxirgi jumladan boshqa, men u haqida hech qanday (yomon) narsa ayta olmadim. Qaysar: ‹Sizlar u bilan jang qildingizmi?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim. U: ‹U bilan janglaringizning natijasi nima boʻldi?› — dedi. Men: ‹Natija beqaror edi — goh u gʻolib, goh biz (gʻolib boʻlardik)›, — dedim. U: ‹U sizlarga nima (qilishni) buyuradi?› — dedi. Men: ‹U bizga — yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolarimiz ibodat qilgan barcha (butlar)ni tark etishni (buyuradi). U bizga namoz oʻqishni, sadaqa berishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va bizga ishonib topshirilgan (omonat)ni qaytarishni buyuradi›, — dedim. Men buni aytganimda, Qaysar tarjimoniga: ‹Unga ayt: Men sendan uning nasl-nasabi haqida soʻradim va sen u olijanob oiladan ekanini (aytding). Darhaqiqat, barcha paygʻambarlar oʻz qavmining eng olijanob naslidan kelgan. Soʻng men sizlardan birortangiz shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi — undan oldin aytilgan bir daʼvoga ergashyapti, deb oʻylardim. Men u yolgʻon gapirishda ayblanganmi deb soʻraganimda, javobing «yoʻq» boʻldi; shunda men aniq bildimki, odamlarga (nisbatan) yolgʻon gapirmagan kishi Allohga (nisbatan ham) hech qachon yolgʻon gapirmaydi. Soʻng men uning ota-bobolaridan birortasi podshoh boʻlganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi oʻz ota-bobolarining podsholigini qaytarib olmoqchi, deb oʻylardim. Men unga boylarmi yoki kambagʻallar ergashadi deb soʻraganimda, sen kambagʻallar ergashadi (deding) — darhaqiqat, paygʻambarlarning izdoshlari shunday (boʻladi). Soʻng men uning izdoshlari koʻpaymoqdami yoki kamaymoqda deb soʻradim — sen ular koʻpaymoqda (deding); darhaqiqat, bu — (din) toʻla (mukammal) boʻlgunicha haqiqiy iymonning natijasi(dir). Men uning dinini qabul qilgach norozi boʻlib, dinini tashlab ketgan biror kishi bormi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; darhaqiqat, bu — haqiqiy iymon belgisi(dir), chunki uning nuri (xushnudligi) qalblarga toʻliq kirib aralashganda, hech kim undan norozi boʻlmaydi. Men u hech qachon vaʼdasini buzganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular vaʼdalarini hech qachon buzmaydi. Men sizlar u bilan jang qildingizmi va u sizlar bilan jang qildimi deb soʻraganimda, sen — ha, goh u gʻolib, goh sizlar (gʻolib boʻlardingiz) — deding; darhaqiqat, paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir). Soʻng men u sizlarga nima buyurishini soʻradim — sen u yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolaring ibodat qilgan (narsa)ni tark etishni, namoz oʻqishni, rost gapirishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va omonatni qaytarishni buyuradi (deding). Bular — haqiqatan ham — men (oldingi Kitoblardan) zohir boʻlishini bilgan paygʻambarning sifatlari(dir); lekin men uning sizlardan (yaʼni arablardan) boʻlishini bilmas edim. Agar sening aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mening oyoqlarim ostidagi (mana bu) yerni (ham) egallaydi; va agar men unga albatta yetib boraman deb bilganimda, men darhol u bilan uchrashishga borardim; va agar men uning yonida boʻlganimda, albatta, uning oyoqlarini yuvgan boʻlardim›, — dedi. Soʻng Qaysar Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u oʻqildi. Uning mazmuni shunday edi: ‹Rahmon va Rahim Allohning nomi bilan. (Bu xat) — Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan — Vizantiya hukmdori Hiraqlga. Salom — hidoyatga ergashganlarga boʻlsin. Ammo baʼd (soʻngra): men seni Islomga (yaʼni Allohga taslim boʻlishga) daʼvat qilaman; Islomni qabul qil — omon (najot) topasan; Islomni qabul qil — Alloh senga ikki barobar mukofot beradi. Lekin agar sen bu Islom daʼvatini rad etsang, dehqonlaring (yaʼni xalqing)ni adashtirgan(lik gunohi) uchun sen javobgar boʻlasan. Ey ahli kitob! Sizlar bilan biz orasida (umumiy boʻlgan) bir kalimaga kelinglar: Allohdan boshqasiga ibodat qilmasligimiz, Unga hech narsani sherik qilmasligimiz va bir-birimizni Allohdan oʻzga Robblar qilib olmasligimiz. Agar yuz oʻgirsalar, ayt: Guvoh boʻlinglarki, biz — (Allohga) taslim boʻlganlarmiz› (Oli Imron, 64). Abu Sufyon qoʻshdi: «Hiraql oʻz nutqini tugatganda, uning atrofidagi Vizantiya aʼyonlari (zodagonlari) tomonidan katta shovqin-suron koʻtarildi va shu qadar shovqin boʻldiki, men ular nima deganini tushunmadim. Bas, biz saroydan chiqarib yuborildik. Men sheriklarim bilan tashqariga chiqib, yolgʻiz qolganimizda, ularga: ‹Darhaqiqat, Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi kuchaydi. Mana, Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim». Abu Sufyon qoʻshdi: «Allohga qasamki, men — to Alloh meni Islomga (musharraf) qilgunicha — past (xor) boʻlib qoldim va uning dini gʻolib boʻlishiga amin (ishonchim komil) edim — garchi men buni (oʻshanda) yoqtirmasam ham».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Қайсарга (хат) ёзиб, уни Исломга даъват қилди ва хатини — Аллоҳнинг Расули ﷺ уни Бусро ҳокимига топширишни, у эса уни Қайсарга етказишини буюрган — Диҳя ал-Калбий билан юборди. Қайсар — Аллоҳ унга форслар (Эрон) қўшинлари устидан ғалаба берганида — Аллоҳга шукрона белгиси сифатида Ҳимсдан Илиё (яъни Қуддус)гача пиёда юрган эди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хати Қайсарга етганда, у уни ўқиб: «Менинг учун унинг қавмидан (Қурайш арабларидан) — агар шу ерда бўлса — бирортасини топиб келинглар; мен ундан Аллоҳнинг Расули (ҳақида) сўрайман», — деди. Ўша пайтда Абу Суфён ибн Ҳарб — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан Қурайш кофирлари орасида тузилган сулҳ даврида (Шомга) савдогар сифатида келган баъзи қурайшлик кишилар билан бирга — Шомда эди. Абу Суфён: «Қайсарнинг элчиси бизни Шомда бирор жойда топди; бас, у мени ва шерикларимни Илиёга олиб борди ва биз Қайсарнинг саройига киритилдик — у ўзининг шоҳона саройида, бошида тож билан, атрофи Византиянинг юқори мартабали аъёнлари билан ўралган ҳолда ўтирган эди. У ўз таржимонига: ‹Улардан қайси бири — пайғамбар деб (даъво қилган) кишига энг яқин қариндош — (эканини) сўра›, — деди. Мен: ‹Мен унга энг яқин қариндошман›, — дедим. У: ‹Сен у билан қандай қариндошликдасан?› — деди. Мен: ‹У — менинг амакиваччам›, — дедим — карвонда Бани Абдуманофдан мендан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Қайсар: ‹Уни яқинроқ келтиринглар›, — деди. Сўнг у — шерикларим менинг орқамда, елкам ёнида туришини — буюрди ва таржимонига: ‹Унинг шерикларига айт — мен бу кишидан пайғамбар деб (даъво қилган) киши ҳақида сўрайман; агар у ёлғон гапирса, улар дарҳол уни инкор қилишсин›, — деди. Аллоҳга қасамки! Агар шерикларим мени ёлғончи деб (айблашлари) уят бўлмаганида, мен ундан сўралганда у (Пайғамбар) ҳақида рост гапирмас эдим. Лекин мен шерикларим томонидан ёлғончи дейилишни уят деб билдим; шунинг учун рост гапирдим. У таржимонига: ‹Ундан сўра — у қандай оиладан?› — деди. Мен: ‹У — бизнинг орамизда олижаноб (шарафли) оиладан›, — дедим. У: ‹Сизлардан бирортангиз ундан олдин шунга ўхшаш (даъво) қилганмиди?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У бу (даъво)ни қилишидан олдин уни ёлғон гапиришда айбладингизми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ эдими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унга олижаноблар (бойлар)ми ёки камбағаллар эргашадими?› — деди. Мен: ‹Унга камбағаллар эргашади›, — дедим. У: ‹Улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?› — деди. Мен: ‹Улар кўпаймоқда›, — дедим. У: ‹Унинг динини қабул қилганлардан бирортаси норози бўлиб, сўнг динидан қайтадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У ваъдаларини бузадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ; лекин биз ҳозир у билан сулҳдамиз ва у бизга хиёнат қилишидан қўрқамиз›, — дедим. Охирги жумладан бошқа, мен у ҳақида ҳеч қандай (ёмон) нарса айта олмадим. Қайсар: ‹Сизлар у билан жанг қилдингизми?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим. У: ‹У билан жангларингизнинг натижаси нима бўлди?› — деди. Мен: ‹Натижа беқарор эди — гоҳ у ғолиб, гоҳ биз (ғолиб бўлардик)›, — дедим. У: ‹У сизларга нима (қилишни) буюради?› — деди. Мен: ‹У бизга — ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаримиз ибодат қилган барча (бутлар)ни тарк этишни (буюради). У бизга намоз ўқишни, садақа беришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва бизга ишониб топширилган (омонат)ни қайтаришни буюради›, — дедим. Мен буни айтганимда, Қайсар таржимонига: ‹Унга айт: Мен сендан унинг насл-насаби ҳақида сўрадим ва сен у олижаноб оиладан эканини (айтдинг). Дарҳақиқат, барча пайғамбарлар ўз қавмининг энг олижаноб наслидан келган. Сўнг мен сизлардан бирортангиз шунга ўхшаш (даъво) қилганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши — ундан олдин айтилган бир даъвога эргашяпти, деб ўйлардим. Мен у ёлғон гапиришда айбланганми деб сўраганимда, жавобинг «йўқ» бўлди; шунда мен аниқ билдимки, одамларга (нисбатан) ёлғон гапирмаган киши Аллоҳга (нисбатан ҳам) ҳеч қачон ёлғон гапирмайди. Сўнг мен унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ бўлганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши ўз ота-боболарининг подшолигини қайтариб олмоқчи, деб ўйлардим. Мен унга бойларми ёки камбағаллар эргашади деб сўраганимда, сен камбағаллар эргашади (дединг) — дарҳақиқат, пайғамбарларнинг издошлари шундай (бўлади). Сўнг мен унинг издошлари кўпаймоқдами ёки камаймоқда деб сўрадим — сен улар кўпаймоқда (дединг); дарҳақиқат, бу — (дин) тўла (мукаммал) бўлгунича ҳақиқий иймоннинг натижаси(дир). Мен унинг динини қабул қилгач норози бўлиб, динини ташлаб кетган бирор киши борми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; дарҳақиқат, бу — ҳақиқий иймон белгиси(дир), чунки унинг нури (хушнудлиги) қалбларга тўлиқ кириб аралашганда, ҳеч ким ундан норози бўлмайди. Мен у ҳеч қачон ваъдасини бузганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар ваъдаларини ҳеч қачон бузмайди. Мен сизлар у билан жанг қилдингизми ва у сизлар билан жанг қилдими деб сўраганимда, сен — ҳа, гоҳ у ғолиб, гоҳ сизлар (ғолиб бўлардингиз) — дединг; дарҳақиқат, пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир). Сўнг мен у сизларга нима буюришини сўрадим — сен у ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаринг ибодат қилган (нарса)ни тарк этишни, намоз ўқишни, рост гапиришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва омонатни қайтаришни буюради (дединг). Булар — ҳақиқатан ҳам — мен (олдинги Китоблардан) зоҳир бўлишини билган пайғамбарнинг сифатлари(дир); лекин мен унинг сизлардан (яъни араблардан) бўлишини билмас эдим. Агар сенинг айтганларинг рост бўлса, у тез орада менинг оёқларим остидаги (мана бу) ерни (ҳам) эгаллайди; ва агар мен унга албатта етиб бораман деб билганимда, мен дарҳол у билан учрашишга борардим; ва агар мен унинг ёнида бўлганимда, албатта, унинг оёқларини ювган бўлардим›, — деди. Сўнг Қайсар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у ўқилди. Унинг мазмуни шундай эди: ‹Раҳмон ва Раҳим Аллоҳнинг номи билан. (Бу хат) — Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан — Византия ҳукмдори Ҳирақлга. Салом — ҳидоятга эргашганларга бўлсин. Аммо баъд (сўнгра): мен сени Исломга (яъни Аллоҳга таслим бўлишга) даъват қиламан; Исломни қабул қил — омон (нажот) топасан; Исломни қабул қил — Аллоҳ сенга икки баробар мукофот беради. Лекин агар сен бу Ислом даъватини рад эцанг, деҳқонларинг (яъни халқинг)ни адаштирган(лик гуноҳи) учун сен жавобгар бўласан. Эй аҳли китоб! Сизлар билан биз орасида (умумий бўлган) бир калимага келинглар: Аллоҳдан бошқасига ибодат қилмаслигимиз, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаслигимиз ва бир-биримизни Аллоҳдан ўзга Робблар қилиб олмаслигимиз. Агар юз ўгирсалар, айт: Гувоҳ бўлингларки, биз — (Аллоҳга) таслим бўлганлармиз› (Оли Имрон, 64). Абу Суфён қўшди: «Ҳирақл ўз нутқини тугатганда, унинг атрофидаги Византия аъёнлари (зодагонлари) томонидан катта шовқин-сурон кўтарилди ва шу қадар шовқин бўлдики, мен улар нима деганини тушунмадим. Бас, биз саройдан чиқариб юборилдик. Мен шерикларим билан ташқарига чиқиб, ёлғиз қолганимизда, уларга: ‹Дарҳақиқат, Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши кучайди. Мана, Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим». Абу Суфён қўшди: «Аллоҳга қасамки, мен — то Аллоҳ мени Исломга (мушарраф) қилгунича — паст (хор) бўлиб қолдим ва унинг дини ғолиб бўлишига амин (ишончим комил) эдим — гарчи мен буни (ўшанда) ёқтирмасам ҳам».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ، وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon: «Men Iliyoda (yaʼni Quddusda) ekanimda, Hiraql meni (chaqirib) yubordi. Soʻng u Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u (xat) oʻqib boʻlinganda, uning atrofida katta shovqin-suron koʻtarildi, ovozlar balandlashdi va bizga (oʻsha) joyni tark etish (buyurildi). Biz chiqarib yuborilganimizda, men sheriklarimga: ‹Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi yaqqol (kuchayib) koʻrindi — chunki Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён: «Мен Илиёда (яъни Қуддусда) эканимда, Ҳирақл мени (чақириб) юборди. Сўнг у Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у (хат) ўқиб бўлинганда, унинг атрофида катта шовқин-сурон кўтарилди, овозлар баландлашди ва бизга (ўша) жойни тарк этиш (буюрилди). Биз чиқариб юборилганимизда, мен шерикларимга: ‹Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши яққол (кучайиб) кўринди — чунки Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُحَدِّثُ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ ـ وَكَانُوا خَمْسِينَ رَجُلاً ـ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ رَأَيْتُمُونَا تَخْطَفُنَا الطَّيْرُ، فَلاَ تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ هَذَا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ، وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا هَزَمْنَا الْقَوْمَ وَأَوْطَأْنَاهُمْ فَلاَ تَبْرَحُوا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ ‏"‏ فَهَزَمُوهُمْ‏.‏ قَالَ فَأَنَا وَاللَّهِ رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ وَأَسْوُقُهُنَّ رَافِعَاتٍ ثِيَابَهُنَّ، فَقَالَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ الْغَنِيمَةَ ـ أَىْ قَوْمِ ـ الْغَنِيمَةَ، ظَهَرَ أَصْحَابُكُمْ فَمَا تَنْتَظِرُونَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ أَنَسِيتُمْ مَا قَالَ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّ النَّاسَ فَلَنُصِيبَنَّ مِنَ الْغَنِيمَةِ‏.‏ فَلَمَّا أَتَوْهُمْ صُرِفَتْ وُجُوهُهُمْ فَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ اثْنَىْ عَشَرَ رَجُلاً، فَأَصَابُوا مِنَّا سَبْعِينَ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ أَصَابَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَرْبَعِينَ وَمِائَةً سَبْعِينَ أَسِيرًا وَسَبْعِينَ قَتِيلاً، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُجِيبُوهُ ثُمَّ قَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ قَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَمَّا هَؤُلاَءِ فَقَدْ قُتِلُوا‏.‏ فَمَا مَلَكَ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ وَاللَّهِ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، إِنَّ الَّذِينَ عَدَدْتَ لأَحْيَاءٌ كُلُّهُمْ، وَقَدْ بَقِيَ لَكَ مَا يَسُوؤُكَ‏.‏ قَالَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ فِي الْقَوْمِ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي، ثُمَّ أَخَذَ يَرْتَجِزُ أُعْلُ هُبَلْ، أُعْلُ هُبَلْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ تُجِيبُوا لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ تُجِيبُوا لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ‏"‏‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (jangi) kuni Abdulloh ibn Jubayrni — ellik (kishidan iborat) piyoda (kamonchi)larga sarkarda — qilib tayinladi. U zot ularga: «Oʻz joyingizda turinglar; agar bizni qushlar (oʻlja sifatida) tutib ketayotganini koʻrsangiz ham, — to men sizlarga (odam) yuborguncha — uni tark etmanglar; agar biz kofirlarni magʻlub qilib, ularni qochirganimizni koʻrsangiz (ham), — to men sizlarga (odam) yuborguncha — joyingizni tark etmanglar», — deb koʻrsatma berdi. Soʻng kofirlar magʻlub etildi. Allohga qasamki, men ayollarni — bilakuzuklari va oyoqlari koʻrinib, kiyimlarini koʻtargan holda — qochayotganini koʻrdim. Bas, Abdulloh ibn Jubayrning sheriklari: «Oʻlja! Ey odamlar, oʻlja! Sheriklaringiz gʻolib boʻldi, endi nimani kutyapsizlar?» — dedi. Abdulloh ibn Jubayr: «Allohning Rasuli ﷺ sizlarga aytgan (gap)ni unutdingizmi?» — dedi. Ular: «Allohga qasamki! Biz odamlarning (yaʼni dushmanning) oldiga borib, oʻz ulushimizni oʻljadan yigʻib olamiz», — dedi. Lekin ular ularning oldiga borganda, magʻlub boʻlib, orqaga qaytishga majbur boʻldi. Oʻsha paytda Allohning Rasuli ﷺ ularning orqasida (turib) ularni (qaytishga) chaqirardi. Paygʻambar ﷺ bilan faqat oʻn ikki kishi qoldi va kofirlar bizdan yetmish kishini shahid qildi. Badr (jangi) kuni Paygʻambar ﷺ va sahobalari mushriklarning bir yuz qirq kishisini (yoʻqotgan): yetmishtasi asir olingan va yetmishtasi oʻldirilgan edi. Soʻng Abu Sufyon uch marta: «Muhammad mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ sahobalariga unga javob bermaslikni buyurdi. Soʻng u uch marta: «Abu Quhofaning oʻgʻli (yaʼni Abu Bakr) mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. U yana uch marta: «Xattobning oʻgʻli (yaʼni Umar) mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. Soʻng u oʻz sheriklarining oldiga qaytib: «Bularga kelsak, ular oʻldirildi», — dedi. Umar oʻzini tuta olmay (Abu Sufyonga): «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki! Ey Allohning dushmani! Sen sanaganlarning hammasi tirik va seni xafa qiladigan narsa hali (oldinda) turibdi», — dedi. Abu Sufyon: «Bugungi gʻalabamiz — Badr (jangi)dagi (gʻalaba)ngizning evaziga; urushda (gʻalaba) navbatma-navbat (boʻladi) va jang qiluvchilar orasida almashib turadi. Sizlar (oʻldirilgan) kishilaringizning baʼzilarini (badani) buzilgan holda topasizlar; lekin men buni (qilishni) odamlarimga buyurmadim — biroq ularning bu ishidan afsuslanmayman ham», — dedi. Shundan keyin u quvonib: ‹Ey Hubal, yuksal (oliy boʻl)!› — deb (sheʼr) oʻqiy boshladi. Shunda Paygʻambar ﷺ (sahobalariga): «Nega unga javob bermayapsizlar?» — dedi. Ular: «Yo Rasululloh! Nima deylik?» — dedi. U zot: «‹Alloh — eng Oliy va eng Ulugʻ›, — denglar», — dedi. (Soʻng) Abu Sufyon: «Bizda (but) Uzzo bor, sizda esa Uzzo yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ (sahobalariga): «Nega unga javob bermayapsizlar?» — dedi. Ular: «Yo Rasululloh! Nima deylik?» — dedi. U zot: «‹Alloh — bizning Yordamchimiz, sizning esa yordamchingiz yoʻq›, — denglar», — dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (жанги) куни Абдуллоҳ ибн Жубайрни — эллик (кишидан иборат) пиёда (камончи)ларга саркарда — қилиб тайинлади. У зот уларга: «Ўз жойингизда туринглар; агар бизни қушлар (ўлжа сифатида) тутиб кетаётганини кўрсангиз ҳам, — то мен сизларга (одам) юборгунча — уни тарк этманглар; агар биз кофирларни мағлуб қилиб, уларни қочирганимизни кўрсангиз (ҳам), — то мен сизларга (одам) юборгунча — жойингизни тарк этманглар», — деб кўрсатма берди. Сўнг кофирлар мағлуб этилди. Аллоҳга қасамки, мен аёлларни — билакузуклари ва оёқлари кўриниб, кийимларини кўтарган ҳолда — қочаётганини кўрдим. Бас, Абдуллоҳ ибн Жубайрнинг шериклари: «Ўлжа! Эй одамлар, ўлжа! Шерикларингиз ғолиб бўлди, энди нимани кутяпсизлар?» — деди. Абдуллоҳ ибн Жубайр: «Аллоҳнинг Расули ﷺ сизларга айтган (гап)ни унутдингизми?» — деди. Улар: «Аллоҳга қасамки! Биз одамларнинг (яъни душманнинг) олдига бориб, ўз улушимизни ўлжадан йиғиб оламиз», — деди. Лекин улар уларнинг олдига борганда, мағлуб бўлиб, орқага қайтишга мажбур бўлди. Ўша пайтда Аллоҳнинг Расули ﷺ уларнинг орқасида (туриб) уларни (қайтишга) чақирарди. Пайғамбар ﷺ билан фақат ўн икки киши қолди ва кофирлар биздан етмиш кишини шаҳид қилди. Бадр (жанги) куни Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари мушрикларнинг бир юз қирқ кишисини (йўқотган): етмиштаси асир олинган ва етмиштаси ўлдирилган эди. Сўнг Абу Суфён уч марта: «Муҳаммад мана бу одамлар орасида борми?» — деди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларига унга жавоб бермасликни буюрди. Сўнг у уч марта: «Абу Қуҳофанинг ўғли (яъни Абу Бакр) мана бу одамлар орасида борми?» — деди. У яна уч марта: «Хаттобнинг ўғли (яъни Умар) мана бу одамлар орасида борми?» — деди. Сўнг у ўз шерикларининг олдига қайтиб: «Буларга келсак, улар ўлдирилди», — деди. Умар ўзини тута олмай (Абу Суфёнга): «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки! Эй Аллоҳнинг душмани! Сен санаганларнинг ҳаммаси тирик ва сени хафа қиладиган нарса ҳали (олдинда) турибди», — деди. Абу Суфён: «Бугунги ғалабамиз — Бадр (жанги)даги (ғалаба)нгизнинг эвазига; урушда (ғалаба) навбатма-навбат (бўлади) ва жанг қилувчилар орасида алмашиб туради. Сизлар (ўлдирилган) кишиларингизнинг баъзиларини (бадани) бузилган ҳолда топасизлар; лекин мен буни (қилишни) одамларимга буюрмадим — бироқ уларнинг бу ишидан афсусланмайман ҳам», — деди. Шундан кейин у қувониб: ‹Эй Ҳубал, юксал (олий бўл)!› — деб (шеър) ўқий бошлади. Шунда Пайғамбар ﷺ (саҳобаларига): «Нега унга жавоб бермаяпсизлар?» — деди. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Нима дейлик?» — деди. У зот: «‹Аллоҳ — энг Олий ва энг Улуғ›, — денглар», — деди. (Сўнг) Абу Суфён: «Бизда (бут) Уззо бор, сизда эса Уззо йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ (саҳобаларига): «Нега унга жавоб бермаяпсизлар?» — деди. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Нима дейлик?» — деди. У зот: «‹Аллоҳ — бизнинг Ёрдамчимиз, сизнинг эса ёрдамчингиз йўқ›, — денглар», — деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ يَا أَبَا عُمَارَةَ، أَوَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ الْبَرَاءُ وَأَنَا أَسْمَعُ أَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُوَلِّ يَوْمَئِذٍ، كَانَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذًا بِعِنَانِ بَغْلَتِهِ، فَلَمَّا غَشِيَهُ الْمُشْرِكُونَ نَزَلَ، فَجَعَلَ يَقُولُ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ قَالَ فَمَا رُئِيَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مِنْهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro — men eshitib turganimda — shunday javob berdi: «Allohning Rasuli ﷺ ga kelsak, u zot oʻsha kuni qochmadi. Abu Sufyon ibn Horis uning xachirining jilovini ushlab turardi va mushriklar unga hujum qilganda, u zot (xachirdan) tushib: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi. Oʻsha kuni Paygʻambar ﷺ dan koʻra botirroq hech kim koʻrilmadi».Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни қочдингизми?» — деб сўради. Баро — мен эшитиб турганимда — шундай жавоб берди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ га келсак, у зот ўша куни қочмади. Абу Суфён ибн Ҳорис унинг хачирининг жиловини ушлаб турарди ва мушриклар унга ҳужум қилганда, у зот (хачирдан) тушиб: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди. Ўша куни Пайғамбар ﷺ дан кўра ботирроқ ҳеч ким кўрилмади».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي مَادَّ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (Abu Sufyon ibn Harbdan) rivoyat qiladi: Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki, Hirqal (Irakliy) — Allohning Rasuli ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan tuzgan sulh (vaqti)da — uni va Shomga savdogarlar sifatida borgan qurayshlik bir karvon aʼzolarini (huzuriga) chaqirdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (Абу Суфён ибн Ҳарбдан) ривоят қилади: Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики, Ҳирқал (Ираклий) — Аллоҳнинг Расули ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан тузган сулҳ (вақти)да — уни ва Шомга савдогарлар сифатида борган қурайшлик бир карвон аъзоларини (ҳузурига) чақирди.