Hamza ibn Abdulmuttalib

عَن حَارِثَةَ بْنِ مُضَرَّبٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى خَبَّابٍ وَقَدِ اكْتَوَى سَبْعًا فَقَالَ: لَوْلَا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُول: «لَا يَتَمَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ» لَتَمَنَّيْتُهُ. وَلَقَدْ رَأَيْتُنِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا أَمْلِكُ دِرْهَمًا وَإِنَّ فِي جَانِبِ بَيْتِيَ الْآنَ لَأَرْبَعِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ قَالَ ثُمَّ أُتِيَ بِكَفَنِهِ فَلَمَّا رَآهُ بَكَى وَقَالَ لَكِنَّ حَمْزَةَ لَمْ يُوجَدْ لَهُ كَفَنٌ إِلَّا بُرْدَةٌ مَلْحَاءُ إِذَا جُعِلَتْ عَلَى رَأْسِهِ قَلَصَتْ عَنْ قَدَمَيْهِ وَإِذَا جُعِلَتْ عَلَى قَدَمَيْهِ قَلَصَتْ عَنْ رَأْسِهِ حَتَّى مُدَّتْ عَلَى رَأْسِهِ وَجُعِلَ عَلَى قَدَمَيْهِ الْإِذْخِرُ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يذكر: ثمَّ أُتِي بكفنه إِلَى آخِره

Horisa ibn Muzarribdan rivoyat qilinadi: U: «Xabbob (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdim, uning qornini dogʻlab dovolagan edilar. U: ‹Paygʻambar ﷺning sahobalaridan men koʻrgan baloni koʻrgan birortasini bilmayman. Men Paygʻambar ﷺ zamonida bir dirhamga ham ega emasdim, hozir esa uyimning bir burchagida qirq ming (dirham) bor. Agar Rasululloh ﷺ bizni oʻlimni tilashdan — yoki: man qilmaganlarida — tilagan boʻlardim›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Xabbob hadisi hasan sahih hadisdir. Anas ibn Molikdan ham Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Sizlardan birortangiz boshiga tushgan zarar sababli oʻlimni tilamasin. (Balki): ‹Allohim, agar hayot men uchun yaxshi boʻlsa meni tirik qoldir va agar oʻlim men uchun yaxshi boʻlsa meni vafot ettir›, desin», deganlar.Ҳориса ибн Музаррибдан ривоят қилинади: У: «Хаббоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдим, унинг қорнини доғлаб доволаган эдилар. У: ‹Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан мен кўрган балони кўрган бирортасини билмайман. Мен Пайғамбар ﷺ замонида бир дирҳамга ҳам эга эмасдим, ҳозир эса уйимнинг бир бурчагида қирқ минг (дирҳам) бор. Агар Расулуллоҳ ﷺ бизни ўлимни тилашдан — ёки: ман қилмаганларида — тилаган бўлардим›, деди», деди. Абу Исо айтди: Хаббоб ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Анас ибн Моликдан ҳам Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Сизлардан бирортангиз бошига тушган зарар сабабли ўлимни тиламасин. (Балки): ‹Аллоҳим, агар ҳаёт мен учун яхши бўлса мени тирик қолдир ва агар ўлим мен учун яхши бўлса мени вафот эттир›, десин», деганлар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَاضَاهُمْ عَلَى أَنْ يُقِيمَ بِهَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَتَبُوا الْكِتَابَ كَتَبُوا هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالُوا لاَ نُقِرُّ بِهَا، فَلَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ، لَكِنْ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَمْحُوكَ أَبَدًا، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكِتَابَ، فَكَتَبَ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، لاَ يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلاَحٌ إِلاَّ فِي الْقِرَابِ، وَأَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنْ أَهْلِهَا بِأَحَدٍ، إِنْ أَرَادَ أَنْ يَتَّبِعَهُ، وَأَنْ لاَ يَمْنَعَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَهَا، وَمَضَى الأَجَلُ أَتَوْا عَلِيًّا، فَقَالُوا قُلْ لِصَاحِبِكَ اخْرُجْ عَنَّا فَقَدْ مَضَى الأَجَلُ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَبِعَتْهُمُ ابْنَةُ حَمْزَةَ يَا عَمِّ يَا عَمِّ‏.‏ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا، وَقَالَ لِفَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ، احْمِلِيهَا‏.‏ فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ، فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَحَقُّ بِهَا وَهْىَ ابْنَةُ عَمِّي‏.‏ وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي‏.‏ فَقَضَى بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِخَالَتِهَا‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ ‏"‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِزَيْدٍ ‏"‏ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلاَنَا ‏"‏‏.‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Zulqaʼda oyida umra qilishni niyat qilganda, Makka ahli — to u (Paygʻambar ﷺ) u yerda faqat uch kun qolishni vaʼda qilib, ular bilan masalani hal qilmaguncha — uni Makkaga kirishga qoʻymadi. Sulh hujjati yozilganda, (unda) quyidagi (soʻzlar) zikr qilindi: ‹Bular — Muhammad, Allohning Rasuli (sulh tuzishga) rozi boʻlgan shartlar(dir)›. Ular: «Biz bunga rozi boʻlmaymiz — chunki agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) ishonganimizda, biz seni (Makkaga kirishdan) toʻsmas edik; lekin sen — Muhammad ibn Abdulloh(san)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men — Allohning Rasuli(man) va Muhammad ibn Abdulloh (ham)man», — dedilar. Soʻng u zot Aliga: «‹Allohning Rasuli› (degan soʻzlarni) oʻchir», — dedi, lekin Ali: «Yoʻq, Allohga qasamki, men sening ismingni hech qachon oʻchirmayman», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ hujjatni olib, (oʻzi): ‹Mana bu — Muhammad ibn Abdulloh rozi boʻlgan (narsa)dir: Makkaga qurollar — faqat gʻilofda boʻlishidan boshqa (holda) — kiritilmaydi; Makka ahlidan hech kim u (Paygʻambar ﷺ) bilan (chiqib ketishga) — u (yaʼni oʻsha makkalik) unga ergashishni xohlasa ham — qoʻyilmaydi; va u (Paygʻambar ﷺ) oʻz sahobalaridan birortasini — agar u Makkada qolishni xohlasa — (qolishdan) toʻsmaydi›, — deb yozdi. Paygʻambar ﷺ Makkaga kirib, (kelishilgan) muddat oʻtganda, makkaliklar Alining oldiga kelib: «Doʻstingga (yaʼni Paygʻambar ﷺ ga) ayt — chiqib ketsin, chunki (kelishilgan) muddat oʻtdi», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Makkadan chiqdi. Hamzaning qizi ularning (Paygʻambar ﷺ va sahobalarining) orqasidan: «Ey amaki! Ey amaki!» — deb yugurdi. Ali uni qabul qilib (qoʻlidan ushlab), Fotimaga: «Amakingning qizini ol», — dedi. Zayd va Jaʼfar uning haqida bahslashdi. Ali: «Men unga koʻproq haqdor(man) — chunki u mening amakimning qizi(dir)», — dedi. Jaʼfar: «U — mening amakimning qizi(dir) va uning xolasi mening xotinim(dir)», — dedi. Zayd: «U — mening (din) akamning qizi(dir)», — dedi. Paygʻambar ﷺ — u (qiz) xolasiga berilishi (kerak), deb — hukm qildi va: «Xola — ona kabi(dir)», — dedi. Soʻng u zot Aliga: «Sen — mendan(san) va men — sendan(man)», — dedi; Jaʼfarga: «Sen — xulq va qiyofada menga oʻxshaysan», — dedi; va Zaydga: «Sen — bizning (din) birodarimiz va bizning ozod qilganimiz(san)», — dedi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Зулқаъда ойида умра қилишни ният қилганда, Макка аҳли — то у (Пайғамбар ﷺ) у ерда фақат уч кун қолишни ваъда қилиб, улар билан масалани ҳал қилмагунча — уни Маккага киришга қўймади. Сулҳ ҳужжати ёзилганда, (унда) қуйидаги (сўзлар) зикр қилинди: ‹Булар — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули (сулҳ тузишга) рози бўлган шартлар(дир)›. Улар: «Биз бунга рози бўлмаймиз — чунки агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) ишонганимизда, биз сени (Маккага киришдан) тўсмас эдик; лекин сен — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ(сан)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен — Аллоҳнинг Расули(ман) ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ (ҳам)ман», — дедилар. Сўнг у зот Алига: «‹Аллоҳнинг Расули› (деган сўзларни) ўчир», — деди, лекин Али: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сенинг исмингни ҳеч қачон ўчирмайман», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳужжатни олиб, (ўзи): ‹Мана бу — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ рози бўлган (нарса)дир: Маккага қуроллар — фақат ғилофда бўлишидан бошқа (ҳолда) — киритилмайди; Макка аҳлидан ҳеч ким у (Пайғамбар ﷺ) билан (чиқиб кетишга) — у (яъни ўша маккалик) унга эргашишни хоҳласа ҳам — қўйилмайди; ва у (Пайғамбар ﷺ) ўз саҳобаларидан бирортасини — агар у Маккада қолишни хоҳласа — (қолишдан) тўсмайди›, — деб ёзди. Пайғамбар ﷺ Маккага кириб, (келишилган) муддат ўтганда, маккаликлар Алининг олдига келиб: «Дўстингга (яъни Пайғамбар ﷺ га) айт — чиқиб кецин, чунки (келишилган) муддат ўтди», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Маккадан чиқди. Ҳамзанинг қизи уларнинг (Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларининг) орқасидан: «Эй амаки! Эй амаки!» — деб югурди. Али уни қабул қилиб (қўлидан ушлаб), Фотимага: «Амакингнинг қизини ол», — деди. Зайд ва Жаъфар унинг ҳақида баҳслашди. Али: «Мен унга кўпроқ ҳақдор(ман) — чунки у менинг амакимнинг қизи(дир)», — деди. Жаъфар: «У — менинг амакимнинг қизи(дир) ва унинг холаси менинг хотиним(дир)», — деди. Зайд: «У — менинг (дин) акамнинг қизи(дир)», — деди. Пайғамбар ﷺ — у (қиз) холасига берилиши (керак), деб — ҳукм қилди ва: «Хола — она каби(дир)», — деди. Сўнг у зот Алига: «Сен — мендан(сан) ва мен — сендан(ман)», — деди; Жаъфарга: «Сен — хулқ ва қиёфада менга ўхшайсан», — деди; ва Зайдга: «Сен — бизнинг (дин) биродаримиз ва бизнинг озод қилганимиз(сан)», — деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - وَهُوَ ابْنُ زَيْدٍ - حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَجُلٌ أَسْرُدُ الصَّوْمَ ‏.‏ أَفَأَصُومُ فِي السَّفَرِ قَالَ ‏"‏ صُمْ إِنْ شِئْتَ وَأَفْطِرْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza ibn Amr al-Aslamiy Rasululloh ﷺ dan soʻrab: «Yo Rasululloh! Men roʻzani ketma-ket tutadigan kishiman. Safarda roʻza tutsam boʻladimi?» dedi. (Rasululloh ﷺ): «Xohlasang roʻza tut, xohlasang iftor qil», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Расулуллоҳ ﷺ дан сўраб: «Ё Расулуллоҳ! Мен рўзани кетма-кет тутадиган кишиман. Сафарда рўза тутсам бўладими?» деди. (Расулуллоҳ ﷺ): «Хоҳласанг рўза тут, хоҳласанг ифтор қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي حَمْزَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَقَالَ غُلاَمٌ لَنَا يُقَالُ لَهُ رَبَاحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ ‏.‏ وَمَيْمُونٌ أَبُو حَمْزَةَ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النَّفْخِ فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ نَفَخَ فِي الصَّلاَةِ اسْتَقْبَلَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُكْرَهُ النَّفْخُ فِي الصَّلاَةِ وَإِنْ نَفَخَ فِي صَلاَتِهِ لَمْ تَفْسُدْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ahmad ibn Abda az-Zabbiy bizga Hammod ibn Zayddan, u Maymun Abu Hamzadan shu isnod bilan shunga oʻxshashini rivoyat qildi va u: «Bizning Roboh deb ataladigan bir bolamiz», dedi. Abu Iso aytdi: Ummu Salamaning hadisining isnodi unchalik (kuchli) emas. Maymun Abu Hamzani baʼzi ilm ahli zaif sanaganlar. Ilm ahli namozda puflash haqida ixtilof qilganlar: baʼzilari: «Agar namozda puflasa, namozni qaytadan boshlaydi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzilari esa: «Namozda puflash makruhdir, lekin agar namozida puflasa, namozi buzilmaydi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Аҳмад ибн Абда аз-Заббий бизга Ҳаммод ибн Зайддан, у Маймун Абу Ҳамзадан шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди ва у: «Бизнинг Робоҳ деб аталадиган бир боламиз», деди. Абу Исо айтди: Умму Саламанинг ҳадисининг исноди унчалик (кучли) эмас. Маймун Абу Ҳамзани баъзи илм аҳли заиф санаганлар. Илм аҳли намозда пуфлаш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари: «Агар намозда пуфласа, намозни қайтадан бошлайди», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзилари эса: «Намозда пуфлаш макруҳдир, лекин агар намозида пуфласа, намози бузилмайди», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْمَدَنِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ حَمْزَةَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ الأَسْلَمِيَّ، يَذْكُرُ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي صَاحِبُ ظَهْرٍ أُعَالِجُهُ أُسَافِرُ عَلَيْهِ وَأَكْرِيهِ وَإِنَّهُ رُبَّمَا صَادَفَنِي هَذَا الشَّهْرُ - يَعْنِي رَمَضَانَ - وَأَنَا أَجِدُ الْقُوَّةَ وَأَنَا شَابٌّ وَأَجِدُ بِأَنْ أَصُومَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهْوَنَ عَلَىَّ مِنْ أَنْ أُؤَخِّرَهُ فَيَكُونَ دَيْنًا أَفَأَصُومُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْظَمُ لأَجْرِي أَوْ أُفْطِرُ قَالَ ‏"‏ أَىُّ ذَلِكَ شِئْتَ يَا حَمْزَةُ ‏"‏ ‏.‏

Hamza ibn Muhammad ibn Hamza al-Aslamiy bobosidan rivoyat qiladi. U (bobosi) aytadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, men ulov egasiman, uni parvarish qilaman, unda safar qilaman va ijaraga beraman. Baʼzan bu oy — yaʼni Ramazon — menga (safar paytida) toʻgʻri keladi, men quvvatga ega yosh yigit boʻlaman va roʻzani kechiktirib, u zimmamga qarz boʻlib qolishidan koʻra, uni tutishni oʻzimga osonroq deb topaman. Yo Rasululloh, roʻza tutsam ajrim koʻproq boʻladimi yoki roʻzamni ochaymi?› dedim. U zot: ‹Ulardan qaysisini xohlasang (shuni qil), ey Hamza›, dedilar».Ҳамза ибн Муҳаммад ибн Ҳамза ал-Асламий бобосидан ривоят қилади. У (бобоси) айтади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен улов эгасиман, уни парвариш қиламан, унда сафар қиламан ва ижарага бераман. Баъзан бу ой — яъни Рамазон — менга (сафар пайтида) тўғри келади, мен қувватга эга ёш йигит бўламан ва рўзани кечиктириб, у зиммамга қарз бўлиб қолишидан кўра, уни тутишни ўзимга осонроқ деб топаман. Ё Расулуллоҳ, рўза тутсам ажрим кўпроқ бўладими ёки рўзамни очайми?› дедим. У зот: ‹Улардан қайсисини хоҳласанг (шуни қил), эй Ҳамза›, дедилар».

أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنْتُ حَمْزَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ هَذَا سَمِعَهُ قَتَادَةُ مِنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga Hamzaning qizi zikr qilindi. Shunda u zot: «Albatta, u emizishlik boʻyicha akamning qizidir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга Ҳамзанинг қизи зикр қилинди. Шунда у зот: «Албатта, у эмизишлик бўйича акамнинг қизидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: سَأَلَ حَمْزَةُ الأَسْلَمِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ: إِنِّي أَصُومُ أَفَأَصُومُ فِي السَّفَرِ؟ فَقَالَ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza al-Aslamiy Allohning Rasuli ﷺ dan: «Men roʻza tutaman, safarda ham roʻza tutaymi?», deb soʻradi. Shunda u zot ﷺ: «Xohlasang roʻza tut, xohlasang roʻzani och», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза ал-Асламий Аллоҳнинг Расули ﷺ дан: «Мен рўза тутаман, сафарда ҳам рўза тутайми?», деб сўради. Шунда у зот ﷺ: «Хоҳласанг рўза тут, хоҳласанг рўзани оч», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ، وَهُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ ابْنَةَ حَمْزَةَ، تَبِعَتْهُمْ تُنَادِي يَا عَمُّ يَا عَمُّ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَالَ لِفَاطِمَةَ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ فَحَوِّلِيهَا فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَخَذْتُهَا وَهِيَ ابْنَةُ عَمِّي وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي فَقَضَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِخَالَتِهَا وَقَالَ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الْأُمِّ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي وَقَالَ لِزَيْدٍ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلَانَا فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا تَزَوَّجُ ابْنَةَ حَمْزَةَ فَقَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hamzaning qizi ular ketidan: «Ey amaki, ey amaki!» deb chaqirib ergashdi. Ali uni qoʻlidan tutib olib, Fotimaga: «Amakingning qizini ol, unga qara», dedi. Soʻng u haqda Ali, Zayd va Jaʼfar bahslashib qolishdi. Ali: «Uni men oldim, u amakimning qizidir», dedi. Jaʼfar: «U amakimning qizi, xolasi esa mening nikohimdadir», dedi. Zayd: «U akamning qizidir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni xolasiga hukm qildilar va: «Xola ona oʻrnidadir», dedilar. Soʻng Aliga: «Sen mendansan, men sendanman», dedilar. Jaʼfarga: «Sen suratim va siyratimga oʻxshading», dedilar. Zaydga: «Sen bizning birodarimiz va mavlomizsan», dedilar. Ali (roziyallohu anhu): «Ey Allohning Rasuli, Hamzaning qiziga uylanmaysizmi?» dedi. U zot: «U emishgan birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳамзанинг қизи улар кетидан: «Эй амаки, эй амаки!» деб чақириб эргашди. Али уни қўлидан тутиб олиб, Фотимага: «Амакингнинг қизини ол, унга қара», деди. Сўнг у ҳақда Али, Зайд ва Жаъфар баҳслашиб қолишди. Али: «Уни мен олдим, у амакимнинг қизидир», деди. Жаъфар: «У амакимнинг қизи, холаси эса менинг никоҳимдадир», деди. Зайд: «У акамнинг қизидир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни холасига ҳукм қилдилар ва: «Хола она ўрнидадир», дедилар. Сўнг Алига: «Сен мендансан, мен сенданман», дедилар. Жаъфарга: «Сен суратим ва сийратимга ўхшадинг», дедилар. Зайдга: «Сен бизнинг биродаримиз ва мавломизсан», дедилар. Али (розияллоҳу анҳу): «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳамзанинг қизига уйланмайсизми?» деди. У зот: «У эмишган биродаримнинг қизидир», дедилар.

عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ أُتِيَ بِطَعَامٍ وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ: قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلَاهُ وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلَاهُ بَدَا رَأْسُهُ وَأَرَاهُ قَالَ: وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ أَوْ قَالَ: أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا وَلَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abdurrahmon ibn Avfga taom keltirildi — u roʻzador edi. U: «Musʼab ibn Umayr — u mendan yaxshiroq edi — (Uhudda) oʻldirildi, bir burda (chopon)ga kafanlandi; boshi yopilsa, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi chiqib qolardi. Hamza ham — u mendan yaxshiroq edi — oʻldirildi. Soʻng bizga dunyodan (shuncha narsa) yoyildiki, yoyildi — yoki: bizga dunyodan (shuncha) berildiki, berildi. Biz yaxshiliklarimiz (savoblarimiz) bizga (shu dunyoda) tezlashtirib berilmaganmikan, deb qoʻrqdik», dedi. Soʻng u taomni (yeyishni) tark etib, yigʻlay boshladi.Абдурраҳмон ибн Авфга таом келтирилди — у рўзадор эди. У: «Мусъаб ибн Умайр — у мендан яхшироқ эди — (Уҳудда) ўлдирилди, бир бурда (чопон)га кафанланди; боши ёпилса, оёқлари чиқиб қолар, оёқлари ёпилса, боши чиқиб қоларди. Ҳамза ҳам — у мендан яхшироқ эди — ўлдирилди. Сўнг бизга дунёдан (шунча нарса) ёйилдики, ёйилди — ёки: бизга дунёдан (шунча) берилдики, берилди. Биз яхшиликларимиз (савобларимиз) бизга (шу дунёда) тезлаштириб берилмаганмикан, деб қўрқдик», деди. Сўнг у таомни (ейишни) тарк этиб, йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ، أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِيَ فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ أَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ الصَّوَّاغِينَ، وَأَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مَتَاعًا مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، رَجَعْتُ حِينَ جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ، فَإِذَا شَارِفَاىَ قَدِ اجْتُبَّ أَسْنِمَتُهُمَا وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ ذَلِكَ الْمَنْظَرَ مِنْهُمَا، فَقُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا فَقَالُوا فَعَلَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي وَجْهِي الَّذِي لَقِيتُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهَ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ‏.‏ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ فَأَذِنُوا لَهُمْ فَإِذَا هُمْ شَرْبٌ، فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ قَدْ ثَمِلَ مُحْمَرَّةً عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى سُرَّتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ هَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَدْ ثَمِلَ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Badr (jangi) kuni oʻlja ulushimda bir urgʻochi tuya oldim va Paygʻambar ﷺ menga xumusdan (ham) bir urgʻochi tuya bergan edi. Men Allohning Rasuli ﷺ ning qizi Fotimaga uylanmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqo qabilasidan bir zargar bilan — men bilan birga borib, izxir (yaʼni xushboʻy oʻt) keltirib, uni zargarlarga sotib, narxini toʻyim uchun sarflashga — vaʼdalashgan edim. Men oʻz urgʻochi tuyalarim uchun egar, qop va arqonlar (jihoz) toʻplayotgan edim, ikki urgʻochi tuyam esa bir ansoriy kishining xonasi yonida choʻkkalab oʻtirgan edi. Men toʻplaganimni toʻplab qaytdim va (koʻrdimki,) ikki urgʻochi tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlarining bir qismi olib qoʻyilgan edi. Men ikki urgʻochi tuyamning bu holatini koʻrganimda, yigʻlamay turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» — dedim. Odamlar: «Hamza ibn Abdulmuttalib — u bu uyda baʼzi ansoriy maishchilar (mast kishilar) bilan birga», — dedi. Men yoʻlga chiqib, to Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib bordim — Zayd ibn Horisa u zot bilan birga edi. Paygʻambar ﷺ yuzimda — boshimga tushgan (musibat) asarini — sezdi; bas, Paygʻambar ﷺ: «Senga nima boʻldi?» — deb soʻradi. Men: «Yo Rasululloh! Men bugungidek kunni hech koʻrmagan edim. Hamza ikki urgʻochi tuyamga hujum qilib, ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib tashlabdi — u esa hozir bir uyda baʼzi mast kishilar bilan oʻtiribdi», — dedim. Soʻng Paygʻambar ﷺ yopinchigʻini soʻrab, uni yopindi va yoʻlga tushdi — men va Zayd ibn Horisa unga ergashdik — to Hamza turgan uyga yetib kelguncha. U zot (kirishga) ruxsat soʻradi va ular ruxsat berdi — ular mast edi. Allohning Rasuli ﷺ Hamzani — qilgan ishi uchun — koyiy boshladi; lekin Hamza mast edi va uning koʻzlari qizargan edi. Hamza Allohning Rasuli ﷺ ga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning tizzalariga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning kindigiga qaradi, yana koʻzlarini koʻtarib, uning yuziga qaradi. Soʻng Hamza: «Sizlar — mening otamning qullaridan boshqa (kim)siz?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ uning mast ekanini angladi, bas, Allohning Rasuli ﷺ orqaga (chekinib) qaytdi va biz u zot bilan birga (tashqariga) chiqdik.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Бадр (жанги) куни ўлжа улушимда бир урғочи туя олдим ва Пайғамбар ﷺ менга хумусдан (ҳам) бир урғочи туя берган эди. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи Фотимага уйланмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқо қабиласидан бир заргар билан — мен билан бирга бориб, изхир (яъни хушбўй ўт) келтириб, уни заргарларга сотиб, нархини тўйим учун сарфлашга — ваъдалашган эдим. Мен ўз урғочи туяларим учун эгар, қоп ва арқонлар (жиҳоз) тўплаётган эдим, икки урғочи туям эса бир ансорий кишининг хонаси ёнида чўккалаб ўтирган эди. Мен тўплаганимни тўплаб қайтдим ва (кўрдимки,) икки урғочи туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларининг бир қисми олиб қўйилган эди. Мен икки урғочи туямнинг бу ҳолатини кўрганимда, йиғламай туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» — дедим. Одамлар: «Ҳамза ибн Абдулмутталиб — у бу уйда баъзи ансорий маишчилар (маст кишилар) билан бирга», — деди. Мен йўлга чиқиб, то Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб бордим — Зайд ибн Ҳориса у зот билан бирга эди. Пайғамбар ﷺ юзимда — бошимга тушган (мусибат) асарини — сезди; бас, Пайғамбар ﷺ: «Сенга нима бўлди?» — деб сўради. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бугунгидек кунни ҳеч кўрмаган эдим. Ҳамза икки урғочи туямга ҳужум қилиб, уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб ташлабди — у эса ҳозир бир уйда баъзи маст кишилар билан ўтирибди», — дедим. Сўнг Пайғамбар ﷺ ёпинчиғини сўраб, уни ёпинди ва йўлга тушди — мен ва Зайд ибн Ҳориса унга эргашдик — то Ҳамза турган уйга етиб келгунча. У зот (киришга) рухсат сўради ва улар рухсат берди — улар маст эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳамзани — қилган иши учун — койий бошлади; лекин Ҳамза маст эди ва унинг кўзлари қизарган эди. Ҳамза Аллоҳнинг Расули ﷺ га қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг тиззаларига қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг киндигига қаради, яна кўзларини кўтариб, унинг юзига қаради. Сўнг Ҳамза: «Сизлар — менинг отамнинг қулларидан бошқа (ким)сиз?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг маст эканини англади, бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ орқага (чекиниб) қайтди ва биз у зот билан бирга (ташқарига) чиқдик.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، كِلاَهُمَا عَنْ هِشَامٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ حَمْزَةَ، قَالَ إِنِّي رَجُلٌ أَصُومُ أَفَأَصُومُ فِي السَّفَرِ.

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza dedi: «Men roʻza tutadigan kishiman, safarda roʻza tutsam boʻladimi?»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза деди: «Мен рўза тутадиган кишиман, сафарда рўза тутсам бўладими?»

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ لَحِقَنِي عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ وَأَنَا مَاشٍ، إِلَى الْجُمُعَةِ فَقَالَ أَبْشِرْ فَإِنَّ خُطَاكَ هَذِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَمِعْتُ أَبَا عَبْسٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُمَا حَرَامٌ عَلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْسٍ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جَبْرٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى يَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ هُوَ رَجُلٌ شَامِيٌّ رَوَى عَنْهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَيَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ كُوفِيٌّ أَبُوهُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَرَوَى عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ وَيُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَشُعْبَةُ أَحَادِيثَ ‏.‏

Abu Abs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ikki oyogʻi Alloh yoʻlida changga belansa, u (oyoq)lar doʻzaxga harom boʻladi», dedilar. (Yazid ibn Abu Maryam aytdi: Men juma (namoz)iga piyoda ketayotganimda Abaya ibn Rifoʼa ibn Rofiʼ menga yetib kelib: «Suyunchi boʻlsin, zero sening bu qadamlaring Alloh yoʻlidadir», dedi, soʻng yuqoridagini eshitganini aytdi.) Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Abu Absning ismi — Abdurrahmon ibn Jabrdir. Bu bobda Abu Bakr va Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan bir kishidan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Abu Maryam shomlik bir kishi boʻlib, undan Valid ibn Muslim, Yahyo ibn Hamza va Shom ahlidan bir nechtasi rivoyat qilgan; Burayd ibn Abu Maryam esa kufalik boʻlib, otasi Nabiy ﷺning ashoblaridandir, uning ismi Molik ibn Robiʼadir. Burayd ibn Abu Maryam Anas ibn Molikdan eshitgan, Burayd ibn Abu Maryamdan esa Abu Ishoq al-Hamdoniy, Ato ibn as-Soib, Yunus ibn Abu Ishoq va Shuʼba (baʼzi) hadislar rivoyat qilgan.Абу Абс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг икки оёғи Аллоҳ йўлида чангга беланса, у (оёқ)лар дўзахга ҳаром бўлади», дедилар. (Язид ибн Абу Марям айтди: Мен жума (намоз)ига пиёда кетаётганимда Абая ибн Рифўа ибн Рофиъ менга етиб келиб: «Суюнчи бўлсин, зеро сенинг бу қадамларинг Аллоҳ йўлидадир», деди, сўнг юқоридагини эшитганини айтди.) Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Абснинг исми — Абдурраҳмон ибн Жабрдир. Бу бобда Абу Бакр ва Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Абу Марям шомлик бир киши бўлиб, ундан Валид ибн Муслим, Яҳё ибн Ҳамза ва Шом аҳлидан бир нечтаси ривоят қилган; Бурайд ибн Абу Марям эса куфалик бўлиб, отаси Набий ﷺнинг ашобларидандир, унинг исми Молик ибн Робиъадир. Бурайд ибн Абу Марям Анас ибн Моликдан эшитган, Бурайд ибн Абу Марямдан эса Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний, Ато ибн ас-Соиб, Юнус ибн Абу Ишоқ ва Шуъба (баъзи) ҳадислар ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ تَقَدَّمَ - يَعْنِي عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ - وَتَبِعَهُ ابْنُهُ وَأَخُوهُ فَنَادَى مَنْ يُبَارِزُ فَانْتَدَبَ لَهُ شَبَابٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ مَنْ أَنْتُمْ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ لاَ حَاجَةَ لَنَا فِيكُمْ إِنَّمَا أَرَدْنَا بَنِي عَمِّنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ يَا حَمْزَةُ قُمْ يَا عَلِيُّ قُمْ يَا عُبَيْدَةُ بْنَ الْحَارِثِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقْبَلَ حَمْزَةُ إِلَى عُتْبَةَ وَأَقْبَلْتُ إِلَى شَيْبَةَ وَاخْتُلِفَ بَيْنَ عُبَيْدَةَ وَالْوَلِيدِ ضَرْبَتَانِ فَأَثْخَنَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ ثُمَّ مِلْنَا عَلَى الْوَلِيدِ فَقَتَلْنَاهُ وَاحْتَمَلْنَا عُبَيْدَةَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytadi: (Badr kuni) u — yaʼni Utba ibn Rabia — oldinga chiqdi, ortidan oʻgʻli va ukasi ergashdi. So u: «Kim yakkama-yakka jangga chiqadi?» deb hayqirdi. Ansorlardan baʼzi yigitlar unga qarshi otlandi. U: «Sizlar kimsizlar?» dedi. Ular unga (oʻzlarini) bildirishdi. U: «Sizlarga bizning hojatimiz yoʻq, biz faqat amakivachchalarimizni (qureyshlik tengdoshlarimizni) istagan edik», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Tur, ey Hamza! Tur, ey Ali! Tur, ey Ubayda ibn al-Horis!» dedilar. Hamza Utba tomon yurdi, men Shayba tomon yurdim; Ubayda bilan Validning oʻrtasida ikki zarba almashildi va har ikkisi sherigini ogʻir yarador qildi. Soʻng biz Validga tashlandik va uni oʻldirdik, Ubaydani esa (yelkalarimizga) koʻtarib oldik.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтади: (Бадр куни) у — яъни Утба ибн Рабиа — олдинга чиқди, ортидан ўғли ва укаси эргашди. Со у: «Ким яккама-якка жангга чиқади?» деб ҳайқирди. Ансорлардан баъзи йигитлар унга қарши отланди. У: «Сизлар кимсизлар?» деди. Улар унга (ўзларини) билдиришди. У: «Сизларга бизнинг ҳожатимиз йўқ, биз фақат амакиваччаларимизни (қурейшлик тенгдошларимизни) истаган эдик», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Тур, эй Ҳамза! Тур, эй Али! Тур, эй Убайда ибн ал-Ҳорис!» дедилар. Ҳамза Утба томон юрди, мен Шайба томон юрдим; Убайда билан Валиднинг ўртасида икки зарба алмашилди ва ҳар иккиси шеригини оғир ярадор қилди. Сўнг биз Валидга ташландик ва уни ўлдирдик, Убайдани эса (елкаларимизга) кўтариб олдик.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُرِيدَ عَلَى بِنْتِ حَمْزَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ وَإِنَّهُ يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga Hamzaning qizi taklif qilindi. Shunda u zot: «Albatta, u emizishlik boʻyicha akamning qizidir. Nasab orqali harom boʻlgan narsa emizish orqali ham harom boʻladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга Ҳамзанинг қизи таклиф қилинди. Шунда у зот: «Албатта, у эмизишлик бўйича акамнинг қизидир. Насаб орқали ҳаром бўлган нарса эмизиш орқали ҳам ҳаром бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ أَصَبْنَا مِنْ ثِمَارِهَا فَاجْتَوَيْنَاهَا وَأَصَابَنَا بِهَا وَعْكٌ وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَخَبَّرُ عَنْ بَدْرٍ فَلَمَّا بَلَغَنَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدْ أَقْبَلُوا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى بَدْرٍ وَبَدْرٌ بِئْرٌ فَسَبَقَنَا الْمُشْرِكُونَ إِلَيْهَا فَوَجَدْنَا فِيهَا رَجُلَيْنِ مِنْهُمْ رَجُلًا مِنْ قُرَيْشٍ وَمَوْلًى لِعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ فَأَمَّا الْقُرَشِيُّ فَانْفَلَتَ وَأَمَّا مَوْلَى عُقْبَةَ فَأَخَذْنَاهُ فَجَعَلْنَا نَقُولُ لَهُ كَمْ الْقَوْمُ فَيَقُولُ هُمْ وَاللَّهِ كَثِيرٌ عَدَدُهُمْ شَدِيدٌ بَأْسُهُمْ فَجَعَلَ الْمُسْلِمُونَ إِذْ قَالَ ذَلِكَ ضَرَبُوهُ حَتَّى انْتَهَوْا بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ كَمْ الْقَوْمُ قَالَ هُمْ وَاللَّهِ كَثِيرٌ عَدَدُهُمْ شَدِيدٌ بَأْسُهُمْ فَجَهَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُخْبِرَهُ كَمْ هُمْ فَأَبَى ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَهُ كَمْ يَنْحَرُونَ مِنْ الْجُزُرِ فَقَالَ عَشْرًا كُلَّ يَوْمٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقَوْمُ أَلْفٌ كُلُّ جَزُورٍ لِمِائَةٍ وَتَبِعَهَا ثُمَّ إِنَّهُ أَصَابَنَا مِنْ اللَّيْلِ طَشٌّ مِنْ مَطَرٍ فَانْطَلَقْنَا تَحْتَ الشَّجَرِ وَالْحَجَفِ نَسْتَظِلُّ تَحْتَهَا مِنْ الْمَطَرِ وَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْعُو رَبَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَيَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّكَ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْفِئَةَ لَا تُعْبَدْ قَالَ فَلَمَّا أَنْ طَلَعَ الْفَجْرُ نَادَى الصَّلَاةَ عِبَادَ اللَّهِ فَجَاءَ النَّاسُ مِنْ تَحْتِ الشَّجَرِ وَالْحَجَفِ فَصَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَحَرَّضَ عَلَى الْقِتَالِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ جَمْعَ قُرَيْشٍ تَحْتَ هَذِهِ الضِّلَعِ الْحَمْرَاءِ مِنْ الْجَبَلِ فَلَمَّا دَنَا الْقَوْمُ مِنَّا وَصَافَفْنَاهُمْ إِذَا رَجُلٌ مِنْهُمْ عَلَى جَمَلٍ لَهُ أَحْمَرَ يَسِيرُ فِي الْقَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا عَلِيُّ نَادِ لِي حَمْزَةَ وَكَانَ أَقْرَبَهُمْ مِنْ الْمُشْرِكِينَ مَنْ صَاحِبُ الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ وَمَاذَا يَقُولُ لَهُمْ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْ يَكُنْ فِي الْقَوْمِ أَحَدٌ يَأْمُرُ بِخَيْرٍ فَعَسَى أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ فَجَاءَ حَمْزَةُ فَقَالَ هُوَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَهُوَ يَنْهَى عَنْ الْقِتَالِ وَيَقُولُ لَهُمْ يَا قَوْمُ إِنِّي أَرَى قَوْمًا مُسْتَمِيتِينَ لَا تَصِلُونَ إِلَيْهِمْ وَفِيكُمْ خَيْرٌ يَا قَوْمُ اعْصِبُوهَا الْيَوْمَ بِرَأْسِي وَقُولُوا جَبُنَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي لَسْتُ بِأَجْبَنِكُمْ فَسَمِعَ ذَلِكَ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ أَنْتَ تَقُولُ هَذَا وَاللَّهِ لَوْ غَيْرُكَ يَقُولُ هَذَا لَأَعْضَضْتُهُ قَدْ مَلَأَتْ رِئَتُكَ جَوْفَكَ رُعْبًا فَقَالَ عُتْبَةُ إِيَّايَ تُعَيِّرُ يَا مُصَفِّرَ اسْتِهِ سَتَعْلَمُ الْيَوْمَ أَيُّنَا الْجَبَانُ قَالَ فَبَرَزَ عُتْبَةُ وَأَخُوهُ شَيْبَةُ وَابْنُهُ الْوَلِيدُ حَمِيَّةً فَقَالُوا مَنْ يُبَارِزُ فَخَرَجَ فِتْيَةٌ مِنْ الْأَنْصَارِ سِتَّةٌ فَقَالَ عُتْبَةُ لَا نُرِيدُ هَؤُلَاءِ وَلَكِنْ يُبَارِزُنَا مِنْ بَنِي عَمِّنَا مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُمْ يَا عَلِيُّ وَقُمْ يَا حَمْزَةُ وَقُمْ يَا عُبَيْدَةُ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَتَلَ اللَّهُ تَعَالَى عُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدَ بْنَ عُتْبَةَ وَجُرِحَ عُبَيْدَةُ فَقَتَلْنَا مِنْهُمْ سَبْعِينَ وَأَسَرْنَا سَبْعِينَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ قَصِيرٌ بِالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَسِيرًا فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا وَاللَّهِ مَا أَسَرَنِي لَقَدْ أَسَرَنِي رَجُلٌ أَجْلَحُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهًا عَلَى فَرَسٍ أَبْلَقَ مَا أُرَاهُ فِي الْقَوْمِ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ أَنَا أَسَرْتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اسْكُتْ فَقَدْ أَيَّدَكَ اللَّهُ تَعَالَى بِمَلَكٍ كَرِيمٍ فَقَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَسَرْنَا وَأَسَرْنَا مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْعَبَّاسَ وعَقِيلًا وَنَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinaga kelganimizda uning mevalaridan yedik, ammo bu yer bizga yoqmadi va bizni bezgak tutdi. Nabiy ﷺ Badr haqida xabar olib turardilar. Bizga mushriklar chiqib kelayotgani haqidagi xabar yetgach, Rasululloh ﷺ Badrga qarab yurdilar. Badr esa bir quduq edi. Mushriklar u yerga bizdan oldin yetib bordilar. Biz u yerda ularning ikki kishisini topdik: biri qurayshlik, ikkinchisi Uqba ibn Abu Muaytning ozod qilingan quli edi. Qurayshlik qochib qutuldi, Uqbaning qulini esa ushlab oldik. Biz undan: «Qavm qancha?», deb soʻray boshladik. U: «Alloh haqi, ular sanoqda koʻp, kuchi qattiq», derdi. U shuni aytganida musulmonlar uni ura boshladilar va uni Nabiy ﷺ huzuriga olib keldilar. U zot unga: «Qavm qancha?», dedilar. U: «Alloh haqi, ular sanoqda koʻp, kuchi qattiq», dedi. Nabiy ﷺ undan qancha ekanini aytishga harakat qildilar, ammo u bosh tortdi. Soʻng Nabiy ﷺ undan: «Kuniga qancha tuya soʻyadilar?», deb soʻradilar. U: «Har kuni oʻnta», dedi. Rasululloh ﷺ: «Qavm ming kishi; har bir tuya yuz kishiga», dedilar. Soʻng kechasi bizga bir yombor yomgʻir yogʻdi, biz daraxtlar va teri qalqonlar ostiga yomgʻirdan panoh izlab bordik. Rasululloh ﷺ tuni bilan Robbi azza va jallaga duo qilib: «Ey Alloh, agar Sen ushbu jamoani halok qilsang, Senga hech ibodat qilinmaydi», derdilar. Tong otganda: «Namoz, ey Allohning bandalari!», deb nido qildilar. Odamlar daraxtlar va qalqonlar ostidan chiqib keldilar, Rasululloh ﷺ bizga imomlik qilib namoz oʻqidilar va jangga ragʻbatlantirdilar. Soʻng: «Qurayshning jamoasi togʻning ana shu qizil qoyasi ostida», dedilar. Qavm bizga yaqinlashib, biz ular bilan safma-saf turganimizda, ulardan bir kishi qizil tuyasi ustida qavm orasida yurar edi. Rasululloh ﷺ: «Ey Ali, menga Hamzani chaqir», dedilar — u mushriklarga eng yaqini edi — «Qizil tuya sohibi kim va ularga nima deyaotir?». Soʻng Rasululloh ﷺ: «Agar qavm ichida yaxshilikka buyuraotgan kimsa boʻlsa, u qizil tuya sohibi boʻlsa ajab emas», dedilar. Hamza kelib: «U Utba ibn Rabia. U jangdan qaytaraotir va ularga: ‹Ey qavm, men oʻlimga tik boradigan qavmni koʻrayapman, sizlar ularga yetolmaysizlar, sizda esa yaxshilik bor. Ey qavm, bu ishni bugun mening boshimga yuklab, Utba ibn Rabia qoʻrqoqlik qildi, deng — holbuki, siz meni sizlarning eng qoʻrqogʻi emasligimni bilasizlar›, deb aytaotir», dedi. Buni Abu Jahl eshitib: «Sen shuni aytayapsanmi? Alloh haqi, agar buni boshqa kimsa aytganda edi, uni tishlab olardim. Oʻpkang qoʻrquvdan ichingni toʻldirib yubordi», dedi. Utba: «Meni ayblayapsanmi, ey orqasi sargʻaygan? Bugun qaysimiz qoʻrqoq ekanimizni bilib olasan», dedi. Soʻng Utba, uning ukasi Shayba va oʻgʻli Valid gʻayrat bilan oldinga chiqib: «Kim yakkama-yakka olishadi?», dedilar. Ansordan oltita yigit chiqdi. Utba: «Bizga bular kerak emas, bizga amakivachchalarimiz — Abdulmuttalib oʻgʻillaridan olishsin», dedi. Rasululloh ﷺ: «Tur, ey Ali; tur, ey Hamza; tur, ey Ubayda ibn Horis ibn Abdulmuttalib», dedilar. Alloh taolo Utba va Shayba — Rabianing ikki oʻgʻlini hamda Valid ibn Utbani oʻldirdi, Ubayda esa jarohatlandi. Biz ulardan yetmish kishini oʻldirdik va yetmish kishini asir oldik. Ansordan past boʻyli bir kishi Abbos ibn Abdulmuttalibni asir qilib keltirdi. Abbos: «Ey Rasululloh, Alloh haqi, meni bu asir qilgani yoʻq. Meni chaqqon, odamlarning eng chiroyli yuzlisi boʻlgan, ola otga mingan bir kishi asir qildi, uni esa qavm ichida koʻrmayapman», dedi. Ansorli: «Ey Rasululloh, uni men asir qildim», dedi. U zot: «Jim boʻl, seni Alloh taolo bir kariym farishta bilan quvvatladi», dedilar. Ali (roziyallohu anhu) dedi: Biz asirlar oldik va Abdulmuttalib oʻgʻillaridan Abbos, Aqiyl hamda Navfal ibn Horisni asir qildik.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинага келганимизда унинг меваларидан едик, аммо бу ер бизга ёқмади ва бизни безгак тутди. Набий ﷺ Бадр ҳақида хабар олиб турардилар. Бизга мушриклар чиқиб келаётгани ҳақидаги хабар етгач, Расулуллоҳ ﷺ Бадрга қараб юрдилар. Бадр эса бир қудуқ эди. Мушриклар у ерга биздан олдин етиб бордилар. Биз у ерда уларнинг икки кишисини топдик: бири қурайшлик, иккинчиси Уқба ибн Абу Муайтнинг озод қилинган қули эди. Қурайшлик қочиб қутулди, Уқбанинг қулини эса ушлаб олдик. Биз ундан: «Қавм қанча?», деб сўрай бошладик. У: «Аллоҳ ҳақи, улар саноқда кўп, кучи қаттиқ», дерди. У шуни айтганида мусулмонлар уни ура бошладилар ва уни Набий ﷺ ҳузурига олиб келдилар. У зот унга: «Қавм қанча?», дедилар. У: «Аллоҳ ҳақи, улар саноқда кўп, кучи қаттиқ», деди. Набий ﷺ ундан қанча эканини айтишга ҳаракат қилдилар, аммо у бош тортди. Сўнг Набий ﷺ ундан: «Кунига қанча туя сўядилар?», деб сўрадилар. У: «Ҳар куни ўнта», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Қавм минг киши; ҳар бир туя юз кишига», дедилар. Сўнг кечаси бизга бир ёмбор ёмғир ёғди, биз дарахтлар ва тери қалқонлар остига ёмғирдан паноҳ излаб бордик. Расулуллоҳ ﷺ туни билан Робби азза ва жаллага дуо қилиб: «Эй Аллоҳ, агар Сен ушбу жамоани ҳалок қилсанг, Сенга ҳеч ибодат қилинмайди», дердилар. Тонг отганда: «Намоз, эй Аллоҳнинг бандалари!», деб нидо қилдилар. Одамлар дарахтлар ва қалқонлар остидан чиқиб келдилар, Расулуллоҳ ﷺ бизга имомлик қилиб намоз ўқидилар ва жангга рағбатлантирдилар. Сўнг: «Қурайшнинг жамоаси тоғнинг ана шу қизил қояси остида», дедилар. Қавм бизга яқинлашиб, биз улар билан сафма-саф турганимизда, улардан бир киши қизил туяси устида қавм орасида юрар эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Али, менга Ҳамзани чақир», дедилар — у мушрикларга энг яқини эди — «Қизил туя соҳиби ким ва уларга нима деяотир?». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Агар қавм ичида яхшиликка буюраотган кимса бўлса, у қизил туя соҳиби бўлса ажаб эмас», дедилар. Ҳамза келиб: «У Утба ибн Рабиа. У жангдан қайтараотир ва уларга: ‹Эй қавм, мен ўлимга тик борадиган қавмни кўраяпман, сизлар уларга етолмайсизлар, сизда эса яхшилик бор. Эй қавм, бу ишни бугун менинг бошимга юклаб, Утба ибн Рабиа қўрқоқлик қилди, денг — ҳолбуки, сиз мени сизларнинг энг қўрқоғи эмаслигимни биласизлар›, деб айтаотир», деди. Буни Абу Жаҳл эшитиб: «Сен шуни айтаяпсанми? Аллоҳ ҳақи, агар буни бошқа кимса айтганда эди, уни тишлаб олардим. Ўпканг қўрқувдан ичингни тўлдириб юборди», деди. Утба: «Мени айблаяпсанми, эй орқаси сарғайган? Бугун қайсимиз қўрқоқ эканимизни билиб оласан», деди. Сўнг Утба, унинг укаси Шайба ва ўғли Валид ғайрат билан олдинга чиқиб: «Ким яккама-якка олишади?», дедилар. Ансордан олтита йигит чиқди. Утба: «Бизга булар керак эмас, бизга амакиваччаларимиз — Абдулмутталиб ўғилларидан олишсин», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тур, эй Али; тур, эй Ҳамза; тур, эй Убайда ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб», дедилар. Аллоҳ таоло Утба ва Шайба — Рабианинг икки ўғлини ҳамда Валид ибн Утбани ўлдирди, Убайда эса жароҳатланди. Биз улардан етмиш кишини ўлдирдик ва етмиш кишини асир олдик. Ансордан паст бўйли бир киши Аббос ибн Абдулмутталибни асир қилиб келтирди. Аббос: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ ҳақи, мени бу асир қилгани йўқ. Мени чаққон, одамларнинг энг чиройли юзлиси бўлган, ола отга минган бир киши асир қилди, уни эса қавм ичида кўрмаяпман», деди. Ансорли: «Эй Расулуллоҳ, уни мен асир қилдим», деди. У зот: «Жим бўл, сени Аллоҳ таоло бир карийм фаришта билан қувватлади», дедилар. Али (розияллоҳу анҳу) деди: Биз асирлар олдик ва Абдулмутталиб ўғилларидан Аббос, Ақийл ҳамда Навфал ибн Ҳорисни асир қилдик.

وَعَنْ نَافِعٍ أَبِي غَالِبٍ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَلَى جَنَازَةِ رَجُلٍ فَقَامَ حِيَال رَأسه ثمَّ جاؤوا بِجَنَازَةِ امْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا: يَا أَبَا حَمْزَةَ صَلِّ عَلَيْهَا فَقَامَ حِيَالَ وَسَطِ السَّرِيرِ فَقَالَ لَهُ الْعَلَاءُ بْنُ زِيَادٍ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ على الْجِنَازَة مَقَامَكَ مِنْهَا؟ وَمِنَ الرَّجُلِ مَقَامَكَ مِنْهُ؟ قَالَ: نَعَمْ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ نَحْوُهُ مَعَ زِيَادَةٍ وَفِيهِ: فَقَامَ عِنْد عجيزة الْمَرْأَة

Abu Gʻolib (rahimahulloh) aytadi: Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) bilan birga bir erkak kishining janozasi ustida namoz oʻqidim. U (Anas) (oʻlikning) boshi roʻparasida turdi. Soʻng Qurayshlik bir ayolning janozasini olib kelishdi va: «Ey Abu Hamza, uning ustida namoz oʻqing», dedilar. U esa taxtaravonning oʻrtasi roʻparasida turdi. Alo ibn Ziyod unga: «Sen Nabiy ﷺni janoza ustida shunday — ayol ustida sen turgan oʻringda, erkak ustida ham sen turgan oʻringda turganlarini koʻrganmiding?» dedi. U: «Ha», dedi. (Namozdan) boʻshagach, u: «(Buni) yodda saqlanglar», dedi. Bu bobda Samuradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning bu hadisi hasandir. Buni Hammomdan bir nechalari shunga oʻxshash rivoyat qilishgan. Vakiʼ bu hadisni Hammomdan rivoyat qilib, unda adashdi va: «Gʻolibdan, u Anasdan», dedi. Sahihi esa «Abu Gʻolibdan»dir. Bu hadisni Abdulvoris ibn Saʼid va bir nechalari Abu Gʻolibdan Hammomning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan. Bu Abu Gʻolibning ismida ixtilof qilishgan: baʼzilari «ismi Nofiʼ» desa, «Rofiʼ» ham deyiladi. Baʼzi ahli ilm shunga borishgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ғолиб (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) билан бирга бир эркак кишининг жанозаси устида намоз ўқидим. У (Анас) (ўликнинг) боши рўпарасида турди. Сўнг Қурайшлик бир аёлнинг жанозасини олиб келишди ва: «Эй Абу Ҳамза, унинг устида намоз ўқинг», дедилар. У эса тахтаравоннинг ўртаси рўпарасида турди. Ало ибн Зиёд унга: «Сен Набий ﷺни жаноза устида шундай — аёл устида сен турган ўрингда, эркак устида ҳам сен турган ўрингда турганларини кўрганмидинг?» деди. У: «Ҳа», деди. (Намоздан) бўшагач, у: «(Буни) ёдда сақланглар», деди. Бу бобда Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг бу ҳадиси ҳасандир. Буни Ҳаммомдан бир нечалари шунга ўхшаш ривоят қилишган. Вакиъ бу ҳадисни Ҳаммомдан ривоят қилиб, унда адашди ва: «Ғолибдан, у Анасдан», деди. Саҳиҳи эса «Абу Ғолибдан»дир. Бу ҳадисни Абдулворис ибн Саъид ва бир нечалари Абу Ғолибдан Ҳаммомнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган. Бу Абу Ғолибнинг исмида ихтилоф қилишган: баъзилари «исми Нофиъ» деса, «Рофиъ» ҳам дейилади. Баъзи аҳли илм шунга боришган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا فِي الْحَطِيمِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فِي الْحِجْرِ ـ مُضْطَجِعًا، إِذْ أَتَانِي آتٍ فَقَدَّ ـ قَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ فَشَقَّ ـ مَا بَيْنَ هَذِهِ إِلَى هَذِهِ ـ فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ وَهْوَ إِلَى جَنْبِي مَا يَعْنِي بِهِ قَالَ مِنْ ثُغْرَةِ نَحْرِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ مِنْ قَصِّهِ إِلَى شِعْرَتِهِ ـ فَاسْتَخْرَجَ قَلْبِي، ثُمَّ أُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مَمْلُوءَةٍ إِيمَانًا، فَغُسِلَ قَلْبِي ثُمَّ حُشِيَ، ثُمَّ أُوتِيتُ بِدَابَّةٍ دُونَ الْبَغْلِ وَفَوْقَ الْحِمَارِ أَبْيَضَ ‏"‏‏.‏ ـ فَقَالَ لَهُ الْجَارُودُ هُوَ الْبُرَاقُ يَا أَبَا حَمْزَةَ قَالَ أَنَسٌ نَعَمْ، يَضَعُ خَطْوَهُ عِنْدَ أَقْصَى طَرْفِهِ ـ ‏"‏ فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ، فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ، فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا فِيهَا آدَمُ، فَقَالَ هَذَا أَبُوكَ آدَمُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ السَّلاَمَ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، إِذَا يَحْيَى وَعِيسَى، وَهُمَا ابْنَا الْخَالَةِ قَالَ هَذَا يَحْيَى وَعِيسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِمَا‏.‏ فَسَلَّمْتُ فَرَدَّا، ثُمَّ قَالاَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِذَا يُوسُفُ‏.‏ قَالَ هَذَا يُوسُفُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ، ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الرَّابِعَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ أَوَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِلَى إِدْرِيسَ قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الْخَامِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا هَارُونُ قَالَ هَذَا هَارُونُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ السَّادِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ مَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا مُوسَى قَالَ هَذَا مُوسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ فَلَمَّا تَجَاوَزْتُ بَكَى، قِيلَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ قَالَ أَبْكِي لأَنَّ غُلاَمًا بُعِثَ بَعْدِي، يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِهِ أَكْثَرُ مَنْ يَدْخُلُهَا مِنْ أُمَّتِي‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَرَدَّ السَّلاَمَ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَتْ لِي سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، فَإِذَا نَبِقُهَا مِثْلُ قِلاَلِ هَجَرَ، وَإِذَا وَرَقُهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ قَالَ هَذِهِ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، وَإِذَا أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهْرَانِ بَاطِنَانِ، وَنَهْرَانِ ظَاهِرَانِ‏.‏ فَقُلْتُ مَا هَذَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ أَمَّا الْبَاطِنَانِ، فَنَهَرَانِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَ لِي الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْرٍ، وَإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ وَإِنَاءٍ مِنْ عَسَلٍ، فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ، فَقَالَ هِيَ الْفِطْرَةُ أَنْتَ عَلَيْهَا وَأُمَّتُكَ‏.‏ ثُمَّ فُرِضَتْ عَلَىَّ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَمَرَرْتُ عَلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قَالَ أُمِرْتُ بِخَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ فَرَجَعْتُ، فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِعَشْرِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قُلْتُ أُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ، وَلَكِنْ أَرْضَى وَأُسَلِّمُ ـ قَالَ ـ فَلَمَّا جَاوَزْتُ نَادَى مُنَادٍ أَمْضَيْتُ فَرِيضَتِي وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي ‏"‏‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ ularga oʻzlari (osmonga) sayr ettirilgan kecha haqida hikoya qilib (dedilar): «Men Hatimda — baʼzan ‹Hijrda› derdilar — yotgan edim, birdan oldimga bir keluvchi (Jibril) kelib, mana bu (yer) bilan mana bu (yer) orasini yorib (ochdi)». — Men yonimdagi Jorudga: «U bu bilan nimani nazarda tutyapti?» dedim. U: «Koʻkrak choʻqqisidan kindik (toʻshi) ostigacha», dedi — «(soʻng) qalbimni chiqarib oldi. Soʻng menga oltindan, iymon bilan toʻldirilgan bir tos keltirildi, qalbim yuvilib, soʻng (iymon bilan) toʻldirildi va (oʻrniga) qaytarildi. Soʻng menga xachirdan kichik, eshakdan katta oq bir ulov keltirildi». — Jorud unga: «U Buroq edi, ey Abu Hamza?» dedi. Anas: «Ha, u qadamini koʻzi yetadigan eng oxirgi joyga qoʻyardi», dedi — «Men unga mindirildim. Jibril meni olib ketdi, to dunyo (eng yaqin) osmoniga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi (chaqirilganmidi)?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men (ichkariga) oʻtganimda, qarasam, unda Odam (alayhissalom) bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang Odam, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi, soʻng: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) koʻtarilib, ikkinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yahyo va Iso bor edi — ular ikkovi xolavachcha edilar. (Jibril:) ‹Bu Yahyo va Iso, ularga salom ber›, dedi. Men salom berdim, ular qaytarishdi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› deyishdi. Soʻng (Jibril) meni uchinchi osmonga koʻtardi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yusuf bor edi. (Jibril:) ‹Bu Yusuf, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, toʻrtinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men Idrisning oldiga oʻtganimda, (Jibril:) ‹Bu Idris, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, beshinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad ﷺ›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi. Men oʻtganimda, qarasam, Horun bor edi. (Jibril:) ‹Bu Horun, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, oltinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Muso bor edi. (Jibril:) ‹Bu Muso, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Men (uning yonidan) oʻtganimda, u yigʻladi. Unga: ‹Seni nima yigʻlatyapti?› deyildi. U: ‹Yigʻlayapman, chunki mendan keyin bir yigit (paygʻambar) yuborildi, uning ummatidan jannatga kiradiganlar mening ummatimdan kiradiganlardan koʻproqdir›, dedi. Soʻng (Jibril) meni yettinchi osmonga koʻtardi va Jibril (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› (deyildi). U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Ibrohim bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang (Ibrohim), unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi va: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng menga Sidratul-Muntaho koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Qarasam, uning mevasi (nabqi) Hajar (degan joy)ning katta xumlaridek, barglari esa fillarning quloqlaridek edi. (Jibril:) ‹Bu Sidratul-Muntahodir›, dedi. Qarasam, toʻrt daryo bor edi: ikkita ichki (botiniy) daryo va ikkita tashqi (zohiriy) daryo. Men: ‹Bu ikkovi nima, ey Jibril?› dedim. U: ‹Ikki ichki (daryo) — jannatdagi ikki daryo; ikki tashqi (daryo) esa Nil va Furotdir›, dedi. Soʻng menga Baytul-Maʼmur koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Soʻng menga bir idish xamr (sharob), bir idish sut va bir idish asal keltirildi. Men sutni oldim. Shunda (Jibril): ‹Bu — fitratdir (toʻgʻri tabiat); sen va ummating shu (fitrat) ustidasiz›, dedi. Soʻng menga har kuni ellik (vaqt) namoz farz qilindi. Men qaytib, Musoning yonidan oʻtdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. (Men:) ‹Har kuni ellik namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni ellik namozga qodir emas. Allohga qasamki, men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat (mushkulot) tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni soqit qildi (kamaytirdi). Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni oʻn namoz buyurildi. Men qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni besh namoz buyurildi. Men Musoga qaytdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. Men: ‹Har kuni besh namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni besh namozga (ham) qodir emas. Men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. (Men:) ‹Men Robbimdan (shunchalik) soʻradimki, hatto hayo (uyat) qildim. Lekin men roziman va (Uning hukmiga) taslim boʻlaman›, dedim». (U zot dedilarki:) «Men (u yerdan) oʻtganimda, bir nidochi: ‹Men farzimni (besh namozni) joriy qildim va bandalarimdan (ellikning savobini saqlagan holda) yengillashtirdim›, deb nido qildi».Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ уларга ўзлари (осмонга) сайр эттирилган кеча ҳақида ҳикоя қилиб (дедилар): «Мен Ҳатимда — баъзан ‹Ҳижрда› дердилар — ётган эдим, бирдан олдимга бир келувчи (Жибрил) келиб, мана бу (ер) билан мана бу (ер) орасини ёриб (очди)». — Мен ёнимдаги Жорудга: «У бу билан нимани назарда тутяпти?» дедим. У: «Кўкрак чўққисидан киндик (тўши) остигача», деди — «(сўнг) қалбимни чиқариб олди. Сўнг менга олтиндан, иймон билан тўлдирилган бир тос келтирилди, қалбим ювилиб, сўнг (иймон билан) тўлдирилди ва (ўрнига) қайтарилди. Сўнг менга хачирдан кичик, эшакдан катта оқ бир улов келтирилди». — Жоруд унга: «У Буроқ эди, эй Абу Ҳамза?» деди. Анас: «Ҳа, у қадамини кўзи етадиган энг охирги жойга қўярди», деди — «Мен унга миндирилдим. Жибрил мени олиб кетди, то дунё (энг яқин) осмонига етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди (чақирилганмиди)?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен (ичкарига) ўтганимда, қарасам, унда Одам (алайҳиссалом) бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг Одам, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) кўтарилиб, иккинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Яҳё ва Исо бор эди — улар иккови холавачча эдилар. (Жибрил:) ‹Бу Яҳё ва Исо, уларга салом бер›, деди. Мен салом бердим, улар қайтаришди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› дейишди. Сўнг (Жибрил) мени учинчи осмонга кўтарди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Юсуф бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Юсуф, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, тўртинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен Идриснинг олдига ўтганимда, (Жибрил:) ‹Бу Идрис, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, бешинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад ﷺ›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди. Мен ўтганимда, қарасам, Ҳорун бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Ҳорун, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, олтинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Мусо бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Мусо, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Мен (унинг ёнидан) ўтганимда, у йиғлади. Унга: ‹Сени нима йиғлатяпти?› дейилди. У: ‹Йиғлаяпман, чунки мендан кейин бир йигит (пайғамбар) юборилди, унинг умматидан жаннатга кирадиганлар менинг умматимдан кирадиганлардан кўпроқдир›, деди. Сўнг (Жибрил) мени еттинчи осмонга кўтарди ва Жибрил (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› (дейилди). У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Иброҳим бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг (Иброҳим), унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди ва: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг менга Сидратул-Мунтаҳо кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Қарасам, унинг меваси (набқи) Ҳажар (деган жой)нинг катта хумларидек, барглари эса филларнинг қулоқларидек эди. (Жибрил:) ‹Бу Сидратул-Мунтаҳодир›, деди. Қарасам, тўрт дарё бор эди: иккита ички (ботиний) дарё ва иккита ташқи (зоҳирий) дарё. Мен: ‹Бу иккови нима, эй Жибрил?› дедим. У: ‹Икки ички (дарё) — жаннатдаги икки дарё; икки ташқи (дарё) эса Нил ва Фуротдир›, деди. Сўнг менга Байтул-Маъмур кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Сўнг менга бир идиш хамр (шароб), бир идиш сут ва бир идиш асал келтирилди. Мен сутни олдим. Шунда (Жибрил): ‹Бу — фитратдир (тўғри табиат); сен ва умматинг шу (фитрат) устидасиз›, деди. Сўнг менга ҳар куни эллик (вақт) намоз фарз қилинди. Мен қайтиб, Мусонинг ёнидан ўтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. (Мен:) ‹Ҳар куни эллик намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни эллик намозга қодир эмас. Аллоҳга қасамки, мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат (мушкулот) тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни соқит қилди (камайтирди). Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни ўн намоз буюрилди. Мен қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни беш намоз буюрилди. Мен Мусога қайтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. Мен: ‹Ҳар куни беш намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни беш намозга (ҳам) қодир эмас. Мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. (Мен:) ‹Мен Роббимдан (шунчалик) сўрадимки, ҳатто ҳаё (уят) қилдим. Лекин мен розиман ва (Унинг ҳукмига) таслим бўламан›, дедим». (У зот дедиларки:) «Мен (у ердан) ўтганимда, бир нидочи: ‹Мен фарзимни (беш намозни) жорий қилдим ва бандаларимдан (элликнинг савобини сақлаган ҳолда) енгиллаштирдим›, деб нидо қилди».

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ - عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا خَيْبَرَ قَالَ فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا صَلاَةَ الْغَدَاةِ بِغَلَسٍ فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبَ أَبُو طَلْحَةَ وَأَنَا رَدِيفُ أَبِي طَلْحَةَ فَأَجْرَى نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ وَإِنَّ رُكْبَتِي لَتَمَسُّ فَخِذَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْحَسَرَ الإِزَارُ عَنْ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي لأَرَى بَيَاضَ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا دَخَلَ الْقَرْيَةَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَقَدْ خَرَجَ الْقَوْمُ إِلَى أَعْمَالِهِمْ فَقَالُوا مُحَمَّدٌ وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ ‏.‏ قَالَ وَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً وَجُمِعَ السَّبْىُ فَجَاءَهُ دِحْيَةُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطِنِي جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَخُذْ جَارِيَةً ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَعْطَيْتَ دِحْيَةَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ سَيِّدِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ مَا تَصْلُحُ إِلاَّ لَكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ بِهَا فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خُذْ جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ غَيْرَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ثَابِتٌ يَا أَبَا حَمْزَةَ مَا أَصْدَقَهَا قَالَ نَفْسَهَا أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا حَتَّى إِذَا كَانَ بِالطَّرِيقِ جَهَّزَتْهَا لَهُ أُمُّ سُلَيْمٍ فَأَهْدَتْهَا لَهُ مِنَ اللَّيْلِ فَأَصْبَحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَرُوسًا فَقَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ شَىْءٌ فَلْيَجِئْ بِهِ ‏"‏ قَالَ وَبَسَطَ نِطَعًا قَالَ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالأَقِطِ وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالتَّمْرِ وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالسَّمْنِ فَحَاسُوا حَيْسًا ‏.‏ فَكَانَتْ وَلِيمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Xaybarga gʻazot qildilar. Biz uning yonida tong namozini qorongʻulikda oʻqidik. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ ulovga mindilar, Abu Talha ham mindi, men esa Abu Talhaning orqasida (mingashib) edim. Allohning Nabiysi ﷺ Xaybar koʻchasi (tor yoʻli)dan ot choptirdilar, mening tizzam Allohning Nabiysi ﷺ ning sonlariga tegib turardi va Allohning Nabiysi ﷺ ning sonidan izor (etak) ochilib, men Allohning Nabiysi ﷺ ning sonining oqligini koʻrib turardim. Qishloqqa kirganlarida: «Allohu akbar! Xaybar vayron boʻldi! Biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi naqadar yomon boʻladi!» — dedilar. Buni uch marta aytdilar. Qavm oʻz ishlariga (dalaga) chiqib boʻlgan edi, ular: «Vallohi, Muhammad (keldi)!» — deyishdi. Abdulaziz dedi: Baʼzi doʻstlarimiz: «Muhammad va qoʻshin (keldi)», deb aytishdi, dedi. Biz uni (Xaybarni) kuch bilan oldik, asirlar toʻplandi. Shunda Dihya kelib: «Yo Rasululloh! Menga asirlardan bir choʻri bering», dedi. (U zot): «Borib bir choʻri ol», dedilar. U Safiyya binti Huyayni oldi. Soʻng bir kishi Allohning Nabiysi ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Allohning Nabiysi! Siz Dihyaga Qurayza va Naziyr (qabilalari)ning boshligʻi (Huyay)ning qizi Safiyyani berdingiz, u faqat Sizga loyiqdir», dedi. (U zot): «Uni (Dihyani) u (Safiyya) bilan birga chaqiringlar», dedilar. (Dihya) uni olib keldi. Nabiy ﷺ unga nazar solganlarida: «Sen asirlardan undan boshqa choʻri ol», dedilar. (U zot) uni ozod qildilar va unga uylandilar. Sobit unga: «Ey Abu Hamza! (Rasululloh) unga qancha mahr berdilar?» dedi. (Anas): «Uning oʻzini (mahr qildilar): uni ozod qilib, unga uylandilar», dedi. Yoʻlda Ummu Sulaym uni (Safiyyani) tayyorlab, kechasi (kuyovga) hadya qildi. Shunda Nabiy ﷺ kuyov boʻlib tongni qarshiladilar va: «Kimning yonida biror narsa boʻlsa, uni keltirsin», dedilar. (U zot) bir sufra (teri dasturxon) yoydilar. Soʻng kimdir qurut keltira boshladi, kimdir xurmo keltira boshladi, kimdir sariyogʻ keltira boshladi va ular xays (taom) tayyorlashdi. Bu Rasululloh ﷺ ning valima (toʻy oshi)si boʻldi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга ғазот қилдилар. Биз унинг ёнида тонг намозини қоронғуликда ўқидик. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ уловга миндилар, Абу Талҳа ҳам минди, мен эса Абу Талҳанинг орқасида (мингашиб) эдим. Аллоҳнинг Набийси ﷺ Хайбар кўчаси (тор йўли)дан от чоптирдилар, менинг тиззам Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг сонларига тегиб турарди ва Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг сонидан изор (этак) очилиб, мен Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг сонининг оқлигини кўриб турардим. Қишлоққа кирганларида: «Аллоҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди! Биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!» — дедилар. Буни уч марта айтдилар. Қавм ўз ишларига (далага) чиқиб бўлган эди, улар: «Валлоҳи, Муҳаммад (келди)!» — дейишди. Абдулазиз деди: Баъзи дўстларимиз: «Муҳаммад ва қўшин (келди)», деб айтишди, деди. Биз уни (Хайбарни) куч билан олдик, асирлар тўпланди. Шунда Диҳя келиб: «Ё Расулуллоҳ! Менга асирлардан бир чўри беринг», деди. (У зот): «Бориб бир чўри ол», дедилар. У Сафийя бинти Ҳуяйни олди. Сўнг бир киши Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Аллоҳнинг Набийси! Сиз Диҳяга Қурайза ва Назийр (қабилалари)нинг бошлиғи (Ҳуяй)нинг қизи Сафийяни бердингиз, у фақат Сизга лойиқдир», деди. (У зот): «Уни (Диҳяни) у (Сафийя) билан бирга чақиринглар», дедилар. (Диҳя) уни олиб келди. Набий ﷺ унга назар солганларида: «Сен асирлардан ундан бошқа чўри ол», дедилар. (У зот) уни озод қилдилар ва унга уйландилар. Собит унга: «Эй Абу Ҳамза! (Расулуллоҳ) унга қанча маҳр бердилар?» деди. (Анас): «Унинг ўзини (маҳр қилдилар): уни озод қилиб, унга уйландилар», деди. Йўлда Умму Сулайм уни (Сафийяни) тайёрлаб, кечаси (куёвга) ҳадя қилди. Шунда Набий ﷺ куёв бўлиб тонгни қаршиладилар ва: «Кимнинг ёнида бирор нарса бўлса, уни келтирсин», дедилар. (У зот) бир суфра (тери дастурхон) ёйдилар. Сўнг кимдир қурут келтира бошлади, кимдир хурмо келтира бошлади, кимдир сариёғ келтира бошлади ва улар хайс (таом) тайёрлашди. Бу Расулуллоҳ ﷺ нинг валима (тўй оши)си бўлди.

حَدَّثَنَا الْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، قَالَ الْبِنَاءُ كُلُّهُ وَبَالٌ قُلْتُ أَرَأَيْتَ مَا لاَ بُدَّ مِنْهُ قَالَ لاَ أَجْرَ وَلاَ وِزْرَ ‏.‏

Ibrohim an-Naxaʼiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Har qanday qurilish — vabol (zarar)dir». (Roviy) aytdi: «Men: ‹Bordi-yu, undan iloj yoʻq narsa boʻlsa-chi?› dedim. U: ‹Unga na ajr bor, na gunoh›, dedi».Иброҳим ан-Нахаъий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Ҳар қандай қурилиш — вабол (зарар)дир». (Ровий) айтди: «Мен: ‹Борди-ю, ундан илож йўқ нарса бўлса-чи?› дедим. У: ‹Унга на ажр бор, на гуноҳ›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ فَأَخَّرَ الْعَصْرَ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْلَمْ مَا تَقُولُ ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَحْسُبُ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاَةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ثُمَّ كَانَتْ صَلاَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّغْلِيسَ حَتَّى مَاتَ وَلَمْ يَعُدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعْمَرٌ وَمَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي صَلَّى فِيهِ وَلَمْ يُفَسِّرُوهُ وَكَذَلِكَ أَيْضًا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مَعْمَرٍ وَأَصْحَابِهِ إِلاَّ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَذْكُرْ بَشِيرًا وَرَوَى وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الْمَغْرِبِ قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ لِلْمَغْرِبِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - وَقْتًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ صَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ يَعْنِي مِنَ الْغَدِ وَقْتًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ حَدِيثِ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u asr namozini biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr unga: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib (gapir)», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudni shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyni shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi, men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanardilar. Men Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiganlarini, baʼzan esa jazirama issiq boʻlganida uni kechiktirganlarini koʻrdim. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim, shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shom namozini quyosh botgan paytda oʻqirdilar; va xufton namozini ufq qoraygan paytda oʻqirdilar, baʼzan esa odamlar yigʻilgunicha uni kechiktirardilar. Bir marta bomdod namozini qorongʻulikda oʻqigan edilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar. Soʻng undan keyin u zotning namozlari vafot etgunlaricha qorongʻulikda (oʻqish) boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar›, dedi». Abu Dovud dedi: Ushbu hadisni az-Zuhriydan Maʼmar, Molik, Ibn Uyayna, Shuayb ibn Abu Hamza, al-Lays ibn Saʼd va boshqalar rivoyat qilishgan, (lekin) ular u zot (namoz) oʻqigan vaqtni zikr qilishmagan va uni tafsir ham qilishmagan. Shuningdek, Hishom ibn Urva va Habib ibn Abu Marzuq ham Urvadan Maʼmar va uning sheriklarining rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan, faqat Habib Bashirni zikr qilmagan. Vahb ibn Kayson esa Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom namozining vaqti haqida rivoyat qilib: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — quyosh botgan paytda unga shom (namozi) uchun bir vaqtda keldi», dedi. Abu Dovud dedi: Shuningdek, bu Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — menga shom namozini bir vaqtda oʻqitdi», dedi. Yana shuningdek, bu Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, Hasson ibn Atiyyaning hadisi orqali, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у аср намозини бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр унга: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб (гапир)», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъудни шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди, мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиганларини, баъзан эса жазирама иссиқ бўлганида уни кечиктирганларини кўрдим. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим, шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шом намозини қуёш ботган пайтда ўқирдилар; ва хуфтон намозини уфқ қорайган пайтда ўқирдилар, баъзан эса одамлар йиғилгунича уни кечиктирардилар. Бир марта бомдод намозини қоронғуликда ўқиган эдилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар. Сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари вафот этгунларича қоронғуликда (ўқиш) бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар›, деди». Абу Довуд деди: Ушбу ҳадисни аз-Зуҳрийдан Маъмар, Молик, Ибн Уяйна, Шуайб ибн Абу Ҳамза, ал-Лайс ибн Саъд ва бошқалар ривоят қилишган, (лекин) улар у зот (намоз) ўқиган вақтни зикр қилишмаган ва уни тафсир ҳам қилишмаган. Шунингдек, Ҳишом ибн Урва ва Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ҳам Урвадан Маъмар ва унинг шерикларининг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган, фақат Ҳабиб Баширни зикр қилмаган. Ваҳб ибн Кайсон эса Жобирдан, у Набий ﷺдан шом намозининг вақти ҳақида ривоят қилиб: «Сўнг — яъни эртаси кун — қуёш ботган пайтда унга шом (намози) учун бир вақтда келди», деди. Абу Довуд деди: Шунингдек, бу Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган, у: «Сўнг — яъни эртаси кун — менга шом намозини бир вақтда ўқитди», деди. Яна шунингдек, бу Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, Ҳассон ибн Атийянинг ҳадиси орқали, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا خَيْبَرَ فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا الْغَدَاةَ بِغَلَسٍ فَرَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبَ أَبُو طَلْحَةَ وَأَنَا رَدِيفُ أَبِي طَلْحَةَ فَأَخَذَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ وَإِنَّ رُكْبَتِي لَتَمَسُّ فَخِذَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنِّي لأَرَى بَيَاضَ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا دَخَلَ الْقَرْيَةَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَخَرَجَ الْقَوْمُ إِلَى أَعْمَالِهِمْ - قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ - فَقَالُوا مُحَمَّدٌ - قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا وَالْخَمِيسُ - وَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً فَجَمَعَ السَّبْىَ فَجَاءَ دِحْيَةُ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَعْطِنِي جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَخُذْ جَارِيَةً ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَعْطَيْتَ دِحْيَةَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ سَيِّدَةَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ مَا تَصْلُحُ إِلاَّ لَكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ بِهَا فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خُذْ جَارِيَةً مِنَ السَّبْىِ غَيْرَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ثَابِتٌ يَا أَبَا حَمْزَةَ مَا أَصْدَقَهَا قَالَ نَفْسَهَا أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا - قَالَ - حَتَّى إِذَا كَانَ بِالطَّرِيقِ جَهَّزَتْهَا لَهُ أُمُّ سُلَيْمٍ فَأَهْدَتْهَا إِلَيْهِ مِنَ اللَّيْلِ فَأَصْبَحَ عَرُوسًا قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ شَىْءٌ فَلْيَجِئْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَبَسَطَ نِطَعًا فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالأَقِطِ وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالتَّمْرِ وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالسَّمْنِ فَحَاسُوا حَيْسَةً فَكَانَتْ وَلِيمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Xaybarga gʻazot qildilar. Biz u yerda bomdod namozini zulmat qorongʻusida oʻqidik. Soʻng Nabiy ﷺ minib oldilar, Abu Talha ham minib oldi, men esa Abu Talhaning orqasida edim. Allohning Nabiysi ﷺ Xaybarning tor koʻchasiga kirdilar. Tizzam Rasululloh ﷺning sonlariga tegib turardi va men Allohning Nabiysi ﷺning sonlarining oqligini koʻrib turardim. U zot qishloqqa kirganlarida: «Allohu akbar! Xaybar vayron boʻldi. Biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi nechogʻlik yomon boʻlar!» dedilar. Buni uch marta aytdilar. Qavm ishlariga chiqqan edi. Ular: «Muhammad!» va «lashkar keldi!» deyishdi. Biz u yerni zoʻrlik bilan qoʻlga oldik va asirlarni toʻpladik. Shunda Dihya kelib: «Ey Allohning Nabiysi, menga asirlardan bir choʻri bering», dedi. U zot: «Bor, bir choʻri ol», dedilar. U esa Safiyya binti Huyayni oldi. Soʻng bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Allohning Nabiysi, siz Dihyaga Qurayza va Nazir qabilalarining bekasi Safiyya binti Huyayni berdingiz. U faqat sizga munosibdir», dedi. U zot: «Uni Safiyya bilan chaqiringlar», dedilar. Dihya uni olib keldi. Nabiy ﷺ unga nazar solganlarida: «Asirlardan bundan boshqa choʻri ol», dedilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ Safiyyani ozod qilib, uni nikohlab oldilar. Sobit unga: «Ey Abu Hamza, u zot unga qanday mahr berdilar?» dedi. U: «Uni ozod qilishning oʻzini mahr qildilar, yaʼni uni ozod qilib, nikohlab oldilar», dedi. Yoʻlda Ummu Sulaym uni u zot uchun bezab tayyorladi va kechasi uni u zotga olib bordi. Shunday qilib u zot kuyov boʻlib tongni qarshiladilar. U zot: «Kimda biror narsa boʻlsa, uni olib kelsin», dedilar. Soʻng bir teri dasturxon yozildi. Kimdir quritilgan tvorog, kimdir xurmo, kimdir saryogʻ olib kela boshladi. Ularni aralashtirib xays qilishdi. Bu Rasululloh ﷺning toʻylari edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга ғазот қилдилар. Биз у ерда бомдод намозини зулмат қоронғусида ўқидик. Сўнг Набий ﷺ миниб олдилар, Абу Талҳа ҳам миниб олди, мен эса Абу Талҳанинг орқасида эдим. Аллоҳнинг Набийси ﷺ Хайбарнинг тор кўчасига кирдилар. Тиззам Расулуллоҳ ﷺнинг сонларига тегиб турарди ва мен Аллоҳнинг Набийси ﷺнинг сонларининг оқлигини кўриб турардим. У зот қишлоққа кирганларида: «Аллоҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди. Биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нечоғлик ёмон бўлар!» дедилар. Буни уч марта айтдилар. Қавм ишларига чиққан эди. Улар: «Муҳаммад!» ва «лашкар келди!» дейишди. Биз у ерни зўрлик билан қўлга олдик ва асирларни тўпладик. Шунда Диҳя келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, менга асирлардан бир чўри беринг», деди. У зот: «Бор, бир чўри ол», дедилар. У эса Сафийя бинти Ҳуяйни олди. Сўнг бир киши Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, сиз Диҳяга Қурайза ва Назир қабилаларининг бекаси Сафийя бинти Ҳуяйни бердингиз. У фақат сизга муносибдир», деди. У зот: «Уни Сафийя билан чақиринглар», дедилар. Диҳя уни олиб келди. Набий ﷺ унга назар солганларида: «Асирлардан бундан бошқа чўри ол», дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ Сафийяни озод қилиб, уни никоҳлаб олдилар. Собит унга: «Эй Абу Ҳамза, у зот унга қандай маҳр бердилар?» деди. У: «Уни озод қилишнинг ўзини маҳр қилдилар, яъни уни озод қилиб, никоҳлаб олдилар», деди. Йўлда Умму Сулайм уни у зот учун безаб тайёрлади ва кечаси уни у зотга олиб борди. Шундай қилиб у зот куёв бўлиб тонгни қаршиладилар. У зот: «Кимда бирор нарса бўлса, уни олиб келсин», дедилар. Сўнг бир тери дастурхон ёзилди. Кимдир қуритилган творог, кимдир хурмо, кимдир сарёғ олиб кела бошлади. Уларни аралаштириб хайс қилишди. Бу Расулуллоҳ ﷺнинг тўйлари эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِي أَرَاكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا أَنْ تَزَوَّجَ إِلَيْنَا قَالَ وَعِنْدَكَ شَيْءٌ قَالَ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, nega sizni Quraysh ichidan (uylanishga) tanlab, bizni tashlab qoʻyayotganingizni, biz tomonga uylanmayotganingizni koʻraman?» dedim. U zot: «Senda (birov) bormi?» dedilar. Men: «Hamzaning qizi bor», dedim. U zot: «Albatta, u emishgan qarindoshim boʻyicha akamning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, нега сизни Қурайш ичидан (уйланишга) танлаб, бизни ташлаб қўяётганингизни, биз томонга уйланмаётганингизни кўраман?» дедим. У зот: «Сенда (биров) борми?» дедилар. Мен: «Ҳамзанинг қизи бор», дедим. У зот: «Албатта, у эмишган қариндошим бўйича акамнинг қизидир», дедилар.

وَعَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: إِنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الْأَسْلَمِيَّ قَالَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصُومُ فِي السَّفَرِ وَكَانَ كَثِيرَ الصِّيَامِ. فَقَالَ: «إِنْ شِئْتَ فَصم وَإِن شِئْت فَأفْطر»

Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza ibn Amr al-Aslamiy Paygʻambar ﷺ dan: «Safarda roʻza tutaymi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Xohlasang, roʻza tut; xohlamasang, tutma», — deb javob berdilar.Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Пайғамбар ﷺ дан: «Сафарда рўза тутайми?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «Хоҳласанг, рўза тут; хоҳламасанг, тутма», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، حَدَّثَنَا أَبُو مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَوَّلُ، مَنْ يَجْثُو بَيْنَ يَدَىِ الرَّحْمَنِ لِلْخُصُومَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‏.‏ وَقَالَ قَيْسُ بْنُ عُبَادٍ وَفِيهِمْ أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ قَالَ هُمُ الَّذِينَ تَبَارَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ أَوْ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْحَارِثِ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةُ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Men qiyomat kuni Rahmonning huzurida xusumat (daʼvo-janjal) uchun tiz choʻkadigan birinchi kishiman», dedi. Qays ibn Ubod aytdi: Ular haqida «Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) nozil boʻldi. (Qays) aytdi: Ular Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlardir: Hamza, Ali va Ubayda — yoki Abu Ubayda — ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Shayba ibn Robiʼa, Utba (ibn Robiʼa) va Valid ibn Utba.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Мен қиёмат куни Раҳмоннинг ҳузурида хусумат (даъво-жанжал) учун тиз чўкадиган биринчи кишиман», деди. Қайс ибн Убод айтди: Улар ҳақида «Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) нозил бўлди. (Қайс) айтди: Улар Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлардир: Ҳамза, Али ва Убайда — ёки Абу Убайда — ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Шайба ибн Робиъа, Утба (ибн Робиъа) ва Валид ибн Утба.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ أَبِي طَلْحَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ وَقَدَمِي تَمَسُّ قَدَمَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَأَتَيْنَاهُمْ حِينَ بَزَغَتِ الشَّمْسُ وَقَدْ أَخْرَجُوا مَوَاشِيَهُمَ وَخَرَجُوا بِفُئُوسِهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ وَمُرُورِهِمْ فَقَالُوا مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ - قَالَ - وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَزَمَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَوَقَعَتْ فِي سَهْمِ دَحْيَةَ جَارِيَةٌ جَمِيلَةٌ فَاشْتَرَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِسَبْعَةِ أَرْؤُسٍ ثُمَّ دَفَعَهَا إِلَى أُمِّ سُلَيْمٍ تُصَنِّعُهَا لَهُ وَتُهَيِّئُهَا - قَالَ وَأَحْسِبُهُ قَالَ - وَتَعْتَدُّ فِي بَيْتِهَا وَهِيَ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ - قَالَ - وَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلِيمَتَهَا التَّمْرَ وَالأَقِطَ وَالسَّمْنَ فُحِصَتِ الأَرْضُ أَفَاحِيصَ وَجِيءَ بِالأَنْطَاعِ فَوُضِعَتْ فِيهَا وَجِيءَ بِالأَقِطِ وَالسَّمْنِ فَشَبِعَ النَّاسُ - قَالَ - وَقَالَ النَّاسُ لاَ نَدْرِي أَتَزَوَّجَهَا أَمِ اتَّخَذَهَا أُمَّ وَلَدٍ ‏.‏ قَالُوا إِنْ حَجَبَهَا فَهْىَ امْرَأَتُهُ وَإِنْ لَمْ يَحْجُبْهَا فَهْىَ أُمُّ وَلَدٍ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَرْكَبَ حَجَبَهَا فَقَعَدَتْ عَلَى عَجُزِ الْبَعِيرِ فَعَرَفُوا أَنَّهُ قَدْ تَزَوَّجَهَا ‏.‏ فَلَمَّا دَنَوْا مِنَ الْمَدِينَةِ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَدَفَعْنَا - قَالَ - فَعَثَرَتِ النَّاقَةُ الْعَضْبَاءُ وَنَدَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَدَرَتْ فَقَامَ فَسَتَرَهَا وَقَدْ أَشْرَفَتِ النِّسَاءُ فَقُلْنَ أَبْعَدَ اللَّهُ الْيَهُودِيَّةَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا أَبَا حَمْزَةَ أَوَقَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِي وَاللَّهِ لَقَدْ وَقَعَ ‏.

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xaybar kuni men Abu Talhaning orqasida (mingashib) edim va oyogʻim Rasululloh ﷺ ning oyoqlariga tegib turardi. Quyosh chiqqanda biz ular (Xaybar ahli)ning oldiga yetib bordik. Ular chorvalarini chiqarib boʻlgan va belkurak, savat hamda ketmonlari bilan (dalaga) chiqishgan edi. Ular: «Muhammad va qoʻshin (keldi)!» — deyishdi. Rasululloh ﷺ: «Xaybar vayron boʻldi! Biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi naqadar yomon boʻladi!» — dedilar. Alloh azza va jalla ularni magʻlub etdi va Dihyaning ulushiga goʻzal bir choʻri tushdi. Rasululloh ﷺ uni yetti bosh (asir) evaziga sotib oldilar, soʻng uni onam Ummu Sulaymga topshirib: «Uni tayyorlab, orasta qilsin», dedilar. Menimcha, (u zot): «Va uning uyida iddasini oʻtkazsin», dedilar. U Safiyya binti Huyay edi. Rasululloh ﷺ uning valimasini xurmo, qurut va sariyogʻdan qildilar. Yer kovlanib (chuqurchalar) qilindi, terilar keltirilib, ularning ichiga (taom) qoʻyildi, qurut va sariyogʻ keltirildi va odamlar toʻyib yeyishdi. Odamlar: «Bilmaymiz, (u zot) unga uylandilarmi yoki uni ummu valad (farzand koʻruvchi choʻri) qilib oldilarmi?» deyishdi. Ular: «Agar (u zot) uni (hijob bilan) toʻssalar, u uning xotinidir; agar toʻsmasalar, u ummu valaddir», deyishdi. (U zot) ulovga minmoqchi boʻlganlarida uni (hijob bilan) toʻsdilar, u tuyaning orqa qismiga oʻtirdi va shunda ular (u zot) unga uylanganliklarini bilishdi. Madinaga yaqinlashganimizda Rasululloh ﷺ (ulovni) tezlatdilar, biz ham tezlatdik. Azbo (ismli) tuya qoqilib ketdi, Rasululloh ﷺ (otdan) uchib tushdilar, u (Safiyya) ham uchib tushdi. (U zot) oʻrnidan turib, uni (Safiyyani) toʻsdilar. Ayollar (tomdan) qarab: «Alloh yahudiyani uzoq (rahmatidan yiroq) qilsin!» deyishdi. (Sobit) dedi: Men: «Ey Abu Hamza! Rasululloh ﷺ rostdan ham (otdan) yiqildilarmi?» deb soʻradim. (Anas): «Ha, vallohi, rostdan ham yiqildilar», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хайбар куни мен Абу Талҳанинг орқасида (мингашиб) эдим ва оёғим Расулуллоҳ ﷺ нинг оёқларига тегиб турарди. Қуёш чиққанда биз улар (Хайбар аҳли)нинг олдига етиб бордик. Улар чорваларини чиқариб бўлган ва белкурак, сават ҳамда кетмонлари билан (далага) чиқишган эди. Улар: «Муҳаммад ва қўшин (келди)!» — дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Хайбар вайрон бўлди! Биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!» — дедилар. Аллоҳ азза ва жалла уларни мағлуб этди ва Диҳянинг улушига гўзал бир чўри тушди. Расулуллоҳ ﷺ уни етти бош (асир) эвазига сотиб олдилар, сўнг уни онам Умму Сулаймга топшириб: «Уни тайёрлаб, ораста қилсин», дедилар. Менимча, (у зот): «Ва унинг уйида иддасини ўтказсин», дедилар. У Сафийя бинти Ҳуяй эди. Расулуллоҳ ﷺ унинг валимасини хурмо, қурут ва сариёғдан қилдилар. Ер ковланиб (чуқурчалар) қилинди, терилар келтирилиб, уларнинг ичига (таом) қўйилди, қурут ва сариёғ келтирилди ва одамлар тўйиб ейишди. Одамлар: «Билмаймиз, (у зот) унга уйландиларми ёки уни умму валад (фарзанд кўрувчи чўри) қилиб олдиларми?» дейишди. Улар: «Агар (у зот) уни (ҳижоб билан) тўссалар, у унинг хотинидир; агар тўсмасалар, у умму валаддир», дейишди. (У зот) уловга минмоқчи бўлганларида уни (ҳижоб билан) тўсдилар, у туянинг орқа қисмига ўтирди ва шунда улар (у зот) унга уйланганликларини билишди. Мадинага яқинлашганимизда Расулуллоҳ ﷺ (уловни) тезлатдилар, биз ҳам тезлатдик. Азбо (исмли) туя қоқилиб кетди, Расулуллоҳ ﷺ (отдан) учиб тушдилар, у (Сафийя) ҳам учиб тушди. (У зот) ўрнидан туриб, уни (Сафийяни) тўсдилар. Аёллар (томдан) қараб: «Аллоҳ яҳудияни узоқ (раҳматидан йироқ) қилсин!» дейишди. (Собит) деди: Мен: «Эй Абу Ҳамза! Расулуллоҳ ﷺ ростдан ҳам (отдан) йиқилдиларми?» деб сўрадим. (Анас): «Ҳа, валлоҳи, ростдан ҳам йиқилдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، قَالَ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ أُصِيبَ مِنَ الأَنْصَارِ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ رَجُلاً وَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ سِتَّةٌ فِيهِمْ حَمْزَةُ فَمَثَّلُوا بِهِمْ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ لَئِنْ أَصَبْنَا مِنْهُمْ يَوْمًا مِثْلَ هَذَا لَنُرْبِيَنَّ عَلَيْهِمْ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ‏)‏ فَقَالَ رَجُلٌ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُفُّوا عَنِ الْقَوْمِ إِلاَّ أَرْبَعَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni boʻlganida ansorlardan oltmish toʻrt kishi, muhojirlardan esa olti kishi shahid boʻldi, ular orasida Hamza ham bor edi. Va ularni (jasadlarini) majruh qildilar (boʻlaklab tashladilar). Shunda ansorlar: «Agar (kelajakda) bir kuni shu kabi ularning ustidan gʻalaba qilsak, albatta ulardan koʻproq (kishini majruh) qilib, ortigʻicha qaytaramiz», deyishdi. (Ubay) aytdi: Makka fathi kuni boʻlganida Alloh: {Agar siz jazo bersangiz, oʻzingizga berilgan jazo miqdoricha jazo bering. Sabr qilsangiz esa, bu sabr qiluvchilar uchun, albatta, yaxshiroqdir} (Nahl 126) (oyatini) nozil qildi. Shunda bir kishi: «Bugundan keyin Quraysh (qolmasin)!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Toʻrt kishidan boshqa qavmga tegmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ubay ibn Kaʼb hadisidan hasan gʻaribdir.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни бўлганида ансорлардан олтмиш тўрт киши, муҳожирлардан эса олти киши шаҳид бўлди, улар орасида Ҳамза ҳам бор эди. Ва уларни (жасадларини) мажруҳ қилдилар (бўлаклаб ташладилар). Шунда ансорлар: «Агар (келажакда) бир куни шу каби уларнинг устидан ғалаба қилсак, албатта улардан кўпроқ (кишини мажруҳ) қилиб, ортиғича қайтарамиз», дейишди. (Убай) айтди: Макка фатҳи куни бўлганида Аллоҳ: {Агар сиз жазо берсангиз, ўзингизга берилган жазо миқдорича жазо беринг. Сабр қилсангиз эса, бу сабр қилувчилар учун, албатта, яхшироқдир} (Наҳл 126) (оятини) нозил қилди. Шунда бир киши: «Бугундан кейин Қурайш (қолмасин)!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тўрт кишидан бошқа қавмга тегманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Убай ибн Каъб ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ سَوَّارٍ الْمُزَنِيُّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ وَزَادَ ‏"‏ وَإِذَا زَوَّجَ أَحَدُكُمْ خَادِمَهُ عَبْدَهُ أَوْ أَجِيرَهُ فَلاَ يَنْظُرْ إِلَى مَا دُونَ السُّرَّةِ وَفَوْقَ الرُّكْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهِمَ وَكِيعٌ فِي اسْمِهِ وَرَوَى عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ سَوَّارٌ الصَّيْرَفِيُّ ‏.‏

Zuhayr ibn Harb bizga aytib berdi: Vakiʼ bizga aytib berdi: Menga Dovud ibn Savvor al-Muzaniy oʻz isnodi bilan va oʻsha maʼnoda aytib berdi hamda (quyidagini) ziyoda qildi: «Biringiz oʻz xizmatchisini, qulini yoki ishchisini uylantirsa, (qulning) kindigidan past va tizzasidan yuqori joyiga qaramasin». Abu Dovud aytdi: Vakiʼ uning ismida (Dovud ibn Savvor deb) xato qildi. Abu Dovud at-Toyolisiy esa undan bu hadisni rivoyat qilib: «Bizga Abu Hamza Savvor as-Sayrafiy aytib berdi», dedi.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга айтиб берди: Вакиъ бизга айтиб берди: Менга Довуд ибн Саввор ал-Музаний ўз исноди билан ва ўша маънода айтиб берди ҳамда (қуйидагини) зиёда қилди: «Бирингиз ўз хизматчисини, қулини ёки ишчисини уйлантирса, (қулнинг) киндигидан паст ва тиззасидан юқори жойига қарамасин». Абу Довуд айтди: Вакиъ унинг исмида (Довуд ибн Саввор деб) хато қилди. Абу Довуд ат-Тоёлисий эса ундан бу ҳадисни ривоят қилиб: «Бизга Абу Ҳамза Саввор ас-Сайрафий айтиб берди», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا حُمَيْدٌ، قَالَ سَأَلَ مَيْمُونُ بْنُ سِيَاهٍ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ يَا أَبَا حَمْزَةَ مَا يُحَرِّمُ دَمَ الْمُسْلِمِ وَمَالَهُ فَقَالَ مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَاسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا وَصَلَّى صَلاَتَنَا وَأَكَلَ ذَبِيحَتَنَا فَهُوَ مُسْلِمٌ لَهُ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan: «Ey Abu Hamza, musulmonning qoni va molini nima harom qiladi?» deb soʻralganda, u: «Kimki Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning elchisi ekaniga guvohlik berib, qiblamizga yuzlansa, bizning namozimizday namoz oʻqisa va soʻygan hayvonlarimizni yesa, u musulmondir; musulmonlarga tegishli narsalar unga ham tegishli, musulmonlarning zimmasidagi narsalar uning zimmasida ham boʻladi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан: «Эй Абу Ҳамза, мусулмоннинг қони ва молини нима ҳаром қилади?» деб сўралганда, у: «Кимки Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси эканига гувоҳлик бериб, қибламизга юзланса, бизнинг намозимиздай намоз ўқиса ва сўйган ҳайвонларимизни еса, у мусулмондир; мусулмонларга тегишли нарсалар унга ҳам тегишли, мусулмонларнинг зиммасидаги нарсалар унинг зиммасида ҳам бўлади», деди.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى أَجْمَلِ فَتَاةٍ فِي قُرَيْشٍ قَالَ وَمَنْ هِيَ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنْ الرَّضَاعَةِ مَا حَرَّمَ مِنْ النَّسَبِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Yo Rasululloh, sizga Qurayshning eng goʻzal qiziga yoʻl koʻrsataymi?› dedim. U zot: ‹U kim?› dedilar. ‹Hamzaning qizi›, dedim. U zot: ‹Sen uning emishganlik jihatidan mening akamning qizi ekanini bilmaysanmi? Alloh nasab jihatidan harom qilgan narsani emishganlik jihatidan ham harom qildi›, dedilar», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Ё Расулуллоҳ, сизга Қурайшнинг энг гўзал қизига йўл кўрсатайми?› дедим. У зот: ‹У ким?› дедилар. ‹Ҳамзанинг қизи›, дедим. У зот: ‹Сен унинг эмишганлик жиҳатидан менинг акамнинг қизи эканини билмайсанми? Аллоҳ насаб жиҳатидан ҳаром қилган нарсани эмишганлик жиҳатидан ҳам ҳаром қилди›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَزَلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ فِي سِتَّةٍ مِنْ قُرَيْشٍ عَلِيٍّ وَحَمْزَةَ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَشَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

«Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) Qurayshdan boʻlgan olti kishi haqida nozil boʻldi: Ali, Hamza, Ubayda ibnul-Horis, Shayba ibn Robiʼa, Utba ibn Robiʼa va Valid ibn Utba (haqida).«Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) Қурайшдан бўлган олти киши ҳақида нозил бўлди: Али, Ҳамза, Убайда ибнул-Ҳорис, Шайба ибн Робиъа, Утба ибн Робиъа ва Валид ибн Утба (ҳақида).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا فَقَالَ ‏"‏ وَعِنْدَكُمْ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ بِنْتُ حَمْزَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Yo Rasululloh! Nega siz Quraysh (qizlari)dan (ayol) tanlab, bizni (eʼtibordan) chetda qoldirasiz?› dedim. Shunda u zot: ‹Sizlarda biror (munosib qiz) bormi?› dedilar. Men: ‹Ha, Hamzaning qizi (bor)›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹U menga halol emas, chunki u mening emish orqali boʻlgan birodarimning qizi›, dedilar».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Нега сиз Қурайш (қизлари)дан (аёл) танлаб, бизни (эътибордан) четда қолдирасиз?› дедим. Шунда у зот: ‹Сизларда бирор (муносиб қиз) борми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа, Ҳамзанинг қизи (бор)›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹У менга ҳалол эмас, чунки у менинг эмиш орқали бўлган биродаримнинг қизи›, дедилар».

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ كَثِيرٍ النَّوَّاءِ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ نَجْبَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ كُلَّ نَبِيٍّ أُعْطِيَ سَبْعَةَ نُجَبَاءَ أَوْ نُقَبَاءَ وَأُعْطِيتُ أَنَا أَرْبَعَةَ عَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا مَنْ هُمَ قَالَ أَنَا وَابْنَاىَ وَجَعْفَرٌ وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَبِلاَلٌ وَسَلْمَانُ وَعَمَّارٌ وَالْمِقْدَادُ وَ حُذَيْفَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, har bir paygʻambarga yettita najib (ulugʻ) yordamchi — yoki naqib (vakil) — berilgan, menga esa oʻn toʻrttasi berildi», dedilar. Biz: «Ular kimlar?», deb soʻradik. U zot: «Men, ikki oʻgʻlim (Hasan bilan Husayn), Jaʼfar, Hamza, Abu Bakr, Umar, Musʼab ibn Umayr, Bilol, Salmon, Ammor, Miqdod, Huzayfa va Abdulloh ibn Masʼud», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu hadis Alidan mavquf (uning soʻzi sifatida) ham rivoyat qilingan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, ҳар бир пайғамбарга еттита нажиб (улуғ) ёрдамчи — ёки нақиб (вакил) — берилган, менга эса ўн тўрттаси берилди», дедилар. Биз: «Улар кимлар?», деб сўрадик. У зот: «Мен, икки ўғлим (Ҳасан билан Ҳусайн), Жаъфар, Ҳамза, Абу Бакр, Умар, Мусъаб ибн Умайр, Билол, Салмон, Аммор, Миқдод, Ҳузайфа ва Абдуллоҳ ибн Масъуд», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Алидан мавқуф (унинг сўзи сифатида) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا تَسْعَوْنَ وَأْتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏"‏ وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَحْدَهُ ‏"‏ فَاقْضُوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏"‏ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ قَالُوا ‏"‏ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni shunday deyayotganlarini eshitdim: «Namozga iqomat aytilganda, unga yugurib kelmanglar, balki yurib kelinglar, sizlarga vazminlik (sokinlik) lozim. Namozning yetganini oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa toʻldiringlar.» Abu Dovud aytdi: az-Zubaydiy, Ibn Abu Ziʼb, Ibrohim ibn Saʼd, Maʼmar va Shuayb ibn Abu Hamza az-Zuhriydan: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», deb shunday aytdilar. Ibn Uyayna esa yolgʻiz az-Zuhriydan: «Keyin uni oʻqib qoʻyinglar (qazo qilinglar)», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, hamda Jaʼfar ibn Robiʼa al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan: «Toʻldiringlar», dedilar. Ibn Masʼud Nabiy ﷺdan, Abu Qatoda va Anas ham Nabiy ﷺdan — barchalari: «Toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай деяётганларини эшитдим: «Намозга иқомат айтилганда, унга югуриб келманглар, балки юриб келинглар, сизларга вазминлик (сокинлик) лозим. Намознинг етганини ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса тўлдиринглар.» Абу Довуд айтди: аз-Зубайдий, Ибн Абу Зиъб, Иброҳим ибн Саъд, Маъмар ва Шуайб ибн Абу Ҳамза аз-Зуҳрийдан: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деб шундай айтдилар. Ибн Уяйна эса ёлғиз аз-Зуҳрийдан: «Кейин уни ўқиб қўйинглар (қазо қилинглар)», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, ҳамда Жаъфар ибн Робиъа ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан: «Тўлдиринглар», дедилар. Ибн Масъуд Набий ﷺдан, Абу Қатода ва Анас ҳам Набий ﷺдан — барчалари: «Тўлдиринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِي أَرَاكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا قَالَ عِنْدَكَ شَيْءٌ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ هِيَ ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Yo Rasululloh, nega sizni Quraysh ichidan xotin tanlab, bizni tark etayotganingizni koʻraman?› dedim. U zot: ‹Sening yoningda biror narsa bormi?› dedilar. ‹Hamzaning qizi bor›, dedim. U zot: ‹U emishganlik jihatidan mening akamning qizidir›, dedilar», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Ё Расулуллоҳ, нега сизни Қурайш ичидан хотин танлаб, бизни тарк этаётганингизни кўраман?› дедим. У зот: ‹Сенинг ёнингда бирор нарса борми?› дедилар. ‹Ҳамзанинг қизи бор›, дедим. У зот: ‹У эмишганлик жиҳатидан менинг акамнинг қизидир›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ‏}‏ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَىْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

Men Abu Zarning qasam ichib: «Albatta mana bu oyat — ‹Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...› (Hajj surasi, 19) — Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlar haqida nozil boʻldi: Hamza, Ali va Ubayda ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Valid ibn Utba (haqida)», deganini eshitdim.Мен Абу Зарнинг қасам ичиб: «Албатта мана бу оят — ‹Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...› (Ҳажж сураси, 19) — Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлар ҳақида нозил бўлди: Ҳамза, Али ва Убайда ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Валид ибн Утба (ҳақида)», деганини эшитдим.

وَحَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُرِيدَ عَلَى ابْنَةِ حَمْزَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ وَيَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ الرَّحِمِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ga Hamzaning qizini (nikohlash) taklif qilindi. Shunda u zot: «Albatta u menga halol emas, chunki u emikdosh akamning qizidir. Emizish orqali (paydo boʻlgan qarindoshlikda) qarindoshlik (nasab) orqali harom boʻlgan narsa harom boʻladi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ га Ҳамзанинг қизини (никоҳлаш) таклиф қилинди. Шунда у зот: «Албатта у менга ҳалол эмас, чунки у эмикдош акамнинг қизидир. Эмизиш орқали (пайдо бўлган қариндошликда) қариндошлик (насаб) орқали ҳаром бўлган нарса ҳаром бўлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبِي وَبَقِيَّةُ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَأَبُو سَلَمَةَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، كَانَ يُكَبِّرُ فِي كُلِّ صَلاَةٍ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ وَغَيْرِهَا يُكَبِّرُ حِينَ يَقُومُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْكَعُ ثُمَّ يَقُولُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ثُمَّ يَقُولُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ قَبْلَ أَنْ يَسْجُدَ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ حِينَ يَهْوِي سَاجِدًا ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَسْجُدُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَقُومُ مِنَ الْجُلُوسِ فِي اثْنَتَيْنِ فَيَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ حَتَّى يَفْرُغَ مِنَ الصَّلاَةِ ثُمَّ يَقُولُ حِينَ يَنْصَرِفُ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لأَقْرَبُكُمْ شَبَهًا بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنْ كَانَتْ هَذِهِ لَصَلاَتُهُ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْكَلاَمُ الأَخِيرُ يَجْعَلُهُ مَالِكٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَوَافَقَ عَبْدُ الأَعْلَى عَنْ مَعْمَرٍ شُعَيْبَ بْنَ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Amr ibn Usmon bizga aytib berib, otam va Baqiyya Shuaybdan, (u) az-Zuhriydan (aytib berdi). (Az-Zuhriy:) Menga Abu Bakr ibn Abdurrahmon va Abu Salama xabar berdilarki, Abu Hurayra (roziyallohu anhu) farz va boshqa har bir namozda takbir aytar edi: (oʻrnidan) tik turganida takbir aytar, soʻng ruku qilganida takbir aytar, soʻng ‹Samiʼallohu liman hamidah› ‹Alloh Oʻziga hamd aytganni eshitdi› der, soʻng sajda qilishdan avval ‹Robbana va lakal hamd› ‹Ey Robbimiz, hamd Senga xosdir› der, soʻng sajdaga egilganida ‹Allohu akbar› der, soʻng sajdadan boshini koʻtarganida takbir aytar, soʻng (yana) sajda qilganida takbir aytar, soʻng boshini koʻtarganida takbir aytar, soʻng ikki (rakat)dagi oʻtirishdan turganida takbir aytar edi. Ana shuni namozni tugatguncha har bir rakatda qilar, soʻng (namozdan) qaytganida: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men namozda sizlarning Rasululloh ﷺ namozlariga eng oʻxshashingizman», der edi. Mana shu (namoz) u zotning dunyodan oʻtganlarigacha (oʻqigan) namozlari edi. Abu Dovud aytdi: Bu oxirgi soʻzni Molik, az-Zubaydiy va boshqalar az-Zuhriydan, (u) Ali ibn Husayndan (rivoyat) qilib keltirganlar. Abdulaʼlo esa Maʼmardan (rivoyat qilib) Shuayb ibn Abu Hamzaga, (u) az-Zuhriyga (muvofiq) tushdi.Амр ибн Усмон бизга айтиб бериб, отам ва Бақийя Шуайбдан, (у) аз-Зуҳрийдан (айтиб берди). (Аз-Зуҳрий:) Менга Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ва Абу Салама хабар бердиларки, Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) фарз ва бошқа ҳар бир намозда такбир айтар эди: (ўрнидан) тик турганида такбир айтар, сўнг руку қилганида такбир айтар, сўнг ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› ‹Аллоҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитди› дер, сўнг сажда қилишдан аввал ‹Роббана ва лакал ҳамд› ‹Эй Роббимиз, ҳамд Сенга хосдир› дер, сўнг саждага эгилганида ‹Аллоҳу акбар› дер, сўнг саждадан бошини кўтарганида такбир айтар, сўнг (яна) сажда қилганида такбир айтар, сўнг бошини кўтарганида такбир айтар, сўнг икки (ракат)даги ўтиришдан турганида такбир айтар эди. Ана шуни намозни тугатгунча ҳар бир ракатда қилар, сўнг (намоздан) қайтганида: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен намозда сизларнинг Расулуллоҳ ﷺ намозларига энг ўхшашингизман», дер эди. Мана шу (намоз) у зотнинг дунёдан ўтганларигача (ўқиган) намозлари эди. Абу Довуд айтди: Бу охирги сўзни Молик, аз-Зубайдий ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, (у) Али ибн Ҳусайндан (ривоят) қилиб келтирганлар. Абдулаъло эса Маъмардан (ривоят қилиб) Шуайб ибн Абу Ҳамзага, (у) аз-Зуҳрийга (мувофиқ) тушди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ذَكَرْتُ ابْنَةَ حَمْزَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hamzaning qizini (unga uylanish niyatida) Rasululloh ﷺga eslatgan edim, u zot: «U mening emishgan (sut) birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳамзанинг қизини (унга уйланиш ниятида) Расулуллоҳ ﷺга эслатган эдим, у зот: «У менинг эмишган (сут) биродаримнинг қизидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ،‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ـ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا فِي بَنِي قَيْنُقَاعَ أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِي فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ مِنَ الصَّوَّاغِينَ فَنَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، حَتَّى جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ فَإِذَا أَنَا بِشَارِفَىَّ قَدْ أُجِبَّتْ أَسْنِمَتُهَا، وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ الْمَنْظَرَ، قُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا قَالُوا فَعَلَهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ، فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ، عِنْدَهُ قَيْنَةٌ وَأَصْحَابُهُ فَقَالَتْ فِي غِنَائِهَا أَلاَ يَا حَمْزَ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ، فَوَثَبَ حَمْزَةُ إِلَى السَّيْفِ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَأَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا قَالَ عَلِيٌّ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، وَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لَقِيتُ فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ، فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَأُذِنَ لَهُ، فَطَفِقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ ثَمِلٌ مُحْمَرَّةٌ عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ وَهَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ثَمِلٌ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى، فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali aytdi: Menda Badr kuni oʻljadan (gʻanimatdan) ulushimga (tushgan) bir keksa tuya bor edi va Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni Alloh u zotga (fay sifatida) bergan xumsdan (beshdan birdan) menga (yana bir tuya) bergan edilar. Men Paygʻambar ﷺning qizlari Fotima (alayhassalom) bilan (oilaviy hayot) qurmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqodagi bir zargar kishi bilan u men bilan birga yoʻlga chiqib, izxir (oʻt) keltirishga vaʼdalashdim — men uni zargarlarga sotib, toʻyim ziyofatida undan foydalanmoqchi edim. Men ikki tuyam uchun egar, xurjin va arqonlar yigʻayotganimda — ikki tuyam ansorlardan bir kishining hujrasi yonida choʻktirilgan edi — yigʻadiganimni yigʻib boʻlgach, qarasam, ikki tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlaridan (bir narsa) olingan edi! Bu manzarani koʻrganimda, koʻzlarimni (yoshini) tutib turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» dedim. Ular: «Buni Hamza ibn Abdulmuttalib qildi, u mana bu uyda, ansorlardan bir guruh may-ichuvchilar bilan birga, yonida bir kuychi (kanizak) va sheriklari (bilan)dir», deyishdi. (Kuychi ayol) qoʻshigʻida: ‹Ey Hamza, mana bu semiz keksa tuyalarga (qara)!› deganda, Hamza qilichga sapchib (otilib), ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib, jigarlaridan (bir narsa) olgan edi. Ali aytdi: Men borib, Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdim — yonlarida Zayd ibn Horisa bor edi. Paygʻambar ﷺ men duch kelgan narsani (yuzimdan) bildilar va: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men bugungidek (kun) hech koʻrmaganman: Hamza ikki tuyamga tajovuz qilib, oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yoribdi, mana u ham bir uyda, may-ichuvchilar bilan», dedim. Paygʻambar ﷺ ridolarini soʻrab, uni yopinib, soʻng yurib bordilar, men va Zayd ibn Horisa u zotga ergashdik, to Hamza boʻlgan uyga keldilar. U zot unga (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi. Paygʻambar ﷺ Hamzani qilgan ishi (uchun) malomat qila boshladilar. Qarasalar, Hamza mast, koʻzlari qizargan edi. Hamza Paygʻambar ﷺga qaradi, soʻng nigohini koʻtarib, tizzalariga qaradi, soʻng nigohini (yana) koʻtarib, yuzlariga qaradi, soʻng Hamza: «Sizlar otamning qullaridan boshqa (narsa) emassizlar(-ku)!» dedi. Paygʻambar ﷺ uning mast ekanini bildilar va ortlariga — orqaga (tisarilib) qaytdilar, chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik.Али айтди: Менда Бадр куни ўлжадан (ғаниматдан) улушимга (тушган) бир кекса туя бор эди ва Пайғамбар ﷺ ўша куни Аллоҳ у зотга (фай сифатида) берган хумсдан (бешдан бирдан) менга (яна бир туя) берган эдилар. Мен Пайғамбар ﷺнинг қизлари Фотима (алайҳассалом) билан (оилавий ҳаёт) қурмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқодаги бир заргар киши билан у мен билан бирга йўлга чиқиб, изхир (ўт) келтиришга ваъдалашдим — мен уни заргарларга сотиб, тўйим зиёфатида ундан фойдаланмоқчи эдим. Мен икки туям учун эгар, хуржин ва арқонлар йиғаётганимда — икки туям ансорлардан бир кишининг ҳужраси ёнида чўктирилган эди — йиғадиганимни йиғиб бўлгач, қарасам, икки туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларидан (бир нарса) олинган эди! Бу манзарани кўрганимда, кўзларимни (ёшини) тутиб туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» дедим. Улар: «Буни Ҳамза ибн Абдулмутталиб қилди, у мана бу уйда, ансорлардан бир гуруҳ май-ичувчилар билан бирга, ёнида бир куйчи (канизак) ва шериклари (билан)дир», дейишди. (Куйчи аёл) қўшиғида: ‹Эй Ҳамза, мана бу семиз кекса туяларга (қара)!› деганда, Ҳамза қиличга сапчиб (отилиб), уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб, жигарларидан (бир нарса) олган эди. Али айтди: Мен бориб, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирдим — ёнларида Зайд ибн Ҳориса бор эди. Пайғамбар ﷺ мен дуч келган нарсани (юзимдан) билдилар ва: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бугунгидек (кун) ҳеч кўрмаганман: Ҳамза икки туямга тажовуз қилиб, ўркачларини кесиб, биқинларини ёрибди, мана у ҳам бир уйда, май-ичувчилар билан», дедим. Пайғамбар ﷺ ридоларини сўраб, уни ёпиниб, сўнг юриб бордилар, мен ва Зайд ибн Ҳориса у зотга эргашдик, то Ҳамза бўлган уйга келдилар. У зот унга (киришга) изн сўрадилар, изн берилди. Пайғамбар ﷺ Ҳамзани қилган иши (учун) маломат қила бошладилар. Қарасалар, Ҳамза маст, кўзлари қизарган эди. Ҳамза Пайғамбар ﷺга қаради, сўнг нигоҳини кўтариб, тиззаларига қаради, сўнг нигоҳини (яна) кўтариб, юзларига қаради, сўнг Ҳамза: «Сизлар отамнинг қулларидан бошқа (нарса) эмассизлар(-ку)!» деди. Пайғамбар ﷺ унинг маст эканини билдилар ва ортларига — орқага (тисарилиб) қайтдилар, чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик.

وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُسْلِمٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِ ابْنَةِ حَمْزَةَ ‏.‏ أَوْ قِيلَ أَلاَ تَخْطُبُ بِنْتَ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ ‏"‏ إِنَّ حَمْزَةَ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺ ning ayollari Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ga: «Yo Rasululloh, Hamzaning qizidan nega yuz oʻgirasiz?» — deyildi. Yoki: «Hamza ibn Abdulmuttalibning qizini xostgorlik qilmaysizmi?» — deyildi. Shunda u zot: «Albatta Hamza mening emikdosh akamdir», — dedilar.Набий ﷺ нинг аёллари Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ га: «Ё Расулуллоҳ, Ҳамзанинг қизидан нега юз ўгирасиз?» — дейилди. Ёки: «Ҳамза ибн Абдулмутталибнинг қизини хостгорлик қилмайсизми?» — дейилди. Шунда у зот: «Албатта Ҳамза менинг эмикдош акамдир», — дедилар.